मकराक्षं हतं श्रुत्वा समितिंजयः युद्धेषु विजयी रावणः महता रोषेण आविष्टः दन्तान् कटकटाय्य — दन्तैः दन्तान् घर्षयन् — क्रुद्धः अभवत्। कुपितः सः तदा तत्र ‘किं कार्यम्’ इति चिन्तयन् संक्रुद्धः सुतम् इन्द्रजितं रणाय आदिदेश — ‘वीर, महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ जहि। अदृश्यः वा दृश्यमानः वा — सर्वथा त्वं बलाधिकः असि। अप्रतिमकर्माणम् इन्द्रम् अपि त्वं संयुगे जयसि; किं पुनः मानुषौ दृष्ट्वा संयुगे न वधिष्यसि?’ इति। रावणस्य अनेके वीराः हताः — कुम्भकर्णः, तस्य पुत्राः, मकराक्षः च। अधुना सः पुनः स्वपुत्रम् इन्द्रजितम् एव अवलम्बते, यः पूर्वं रामलक्ष्मणौ द्विवारं नागपाशैः ब्रह्मास्त्रेण च पातितवान्। ‘अदृश्यो दृश्यमानो वा’ इति वचनेन रावणः इन्द्रजितः मायाशक्तिं स्मारयति। इन्द्रस्य जेता मनुष्ययोः पुरतः कथं पराजयेत् इति तस्य तर्कः — किन्तु सः रामस्य वास्तविकं स्वरूपं न जानाति। प्रथमौ द्वौ अर्धश्लोकौ (१.२, २.१) समीक्षिते न स्तः — तत्र रावणः साक्षात् आदिशति; वुल्गेटः तस्य क्रोधस्य चिन्तायाः च वर्णनं योजयति।

राक्षसेन्द्रेण तथा उक्तः इन्द्रजित् पितुः वचः प्रतिगृह्य यज्ञभूमौ विधिवत् पावकं जुहाव। अग्निं जुह्वतः तस्य समीपं रक्तोष्णीषधराः राक्षस्यः स्त्रियः सम्भ्रान्ताः आजग्मुः, यत्र रावणिः आसीत्। तस्मिन् होमे शस्त्राणि एव शरपत्राणि — कुशानां स्थाने, बिभीतकवृक्षस्य समिधः, लोहितानि वासांसि, कार्ष्णायसः लोहमयः स्रुवः च उपयुक्ताः। शरपत्रैः तोमरैः सहितैः अग्निं सर्वतः समास्तीर्य सः सर्वकृष्णस्य जीवतः छागस्य गलं जग्राह — तम् अग्नौ अजुहोत्। सकृत् एकेन एव होमेन समिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः अग्नेः तानि लिङ्गानि बभूवुः, यानि विजयं दर्शयन्ति स्म। प्रदक्षिणावर्तशिखः तप्तहाटकसंनिभः पावकः स्वयम् उत्थाय तत् हविः प्रतिजग्राह। अयं होमः अभिचारकर्म — शत्रुविनाशाय क्रियमाणः तामसः यज्ञः। अस्य सर्वाणि उपकरणानि विपरीतानि — दर्भस्य स्थाने शस्त्राणि, शुभवृक्षस्य स्थाने बिभीतकः, श्वेतवस्त्रस्य स्थाने रक्तवस्त्राणि, सुवर्णस्रुवस्य स्थाने लोहस्रुवः। कृष्णः छागः अपि तामसत्वस्य चिह्नम्। अग्नेः शिखायाः दक्षिणावर्तः, धूमस्य अभावः, दीप्तिः च शुभलक्षणानि — इन्द्रजितः विजयस्य सूचकानि। रक्तोष्णीषधराः स्त्रियः अस्य कर्मणः भयानकं वातावरणं वर्धयन्ति। ‘बिभीतकाः’ इति मुद्रणे बकारेण। इन्द्रजित् पूर्वम् अपि (त्रिसप्ततितमे सर्गे) होमं कृत्वा एव युद्धाय गतवान्; तस्य बलस्य मूलम् एषः होमः। होमेन सः अन्तर्धानशक्तिं दिव्यरथं च प्राप्नोति। अतः एषः यज्ञः केवलं धार्मिकं कर्म न, अपितु युद्धस्य सज्जता एव। अग्नेः स्वयम् उत्थानं तस्य होमस्य सिद्धिं दर्शयति।

हुत्वा अग्निं देवदानवराक्षसान् च तर्पयित्वा सः अन्तर्धानगतं शुभं रथश्रेष्ठम् आरुरोह। चतुर्भिः वाजिभिः निशितैः बाणैः च युतः, आरोपितमहाचापः सः स्यन्दनोत्तमः शुशुभे। वपुषा जाज्वल्यमानः, तपनीयेन सुवर्णेन परिच्छदः, मृगैः चन्द्रैः अर्धचन्द्रैः च चित्रितैः सः रथः समलंकृतः आसीत्। इन्द्रजितः केतुः ध्वजः जाम्बूनदस्य सुवर्णस्य महाकम्बुभिः वलयैः युक्तः, दीप्तपावकसंनिभः, वैदूर्यैः समलंकृतः बभूव। तेन आदित्यकल्पेन ब्रह्मास्त्रेण च पालितः सुमहाबलः रावणिः दुराधर्षः बभूव। समितिंजयः इन्द्रजित् नगरात् अभिनिर्याय राक्षसैः मन्त्रैः अग्निं हुत्वा अन्तर्धानगतः अब्रवीत् — ‘अद्य यौ तौ मिथ्या वने प्रव्रजितौ, तौ रणे हत्वा पित्रे रावणाय अधिकं जयं प्रदास्यामि। अद्य उर्वीं निर्वानरां कृत्वा रामं लक्ष्मणं च हत्वा परमां प्रीतिं करिष्ये’ इति उक्त्वा सः अन्तरधीयत। ‘मिथ्या प्रव्रजितौ’ इति वचनेन इन्द्रजित् रामस्य वनवासम् उपहसति — तापसवेषं धृत्वा अपि आयुधानि धारयतः इति। हिन्दीभाष्ये ‘ये वृथा एव वनम् आगताः (अथवा मिथ्या एव तापसवेषं धारयन्तः)’ इति द्वौ अर्थौ। रथस्य वर्णनं तस्य दिव्यत्वं दर्शयति — सः अदृश्यः, तथापि तेजस्वी। ब्रह्मास्त्रस्य रक्षा तं दुर्जेयं करोति। तस्य प्रतिज्ञा मकराक्षस्य प्रतिज्ञावत् गर्विता, किन्तु तस्य मायाबलं वास्तविकम्। इन्द्रजितः रथः चतुर्भिः अश्वैः युक्तः, बाणैः पूर्णः, महता धनुषा सज्जः — युद्धस्य सर्वं साधनं तस्मिन्। रथस्य अलङ्कारः — सुवर्णं, मृगाः, चन्द्राः, अर्धचन्द्राः — राक्षसराजकुलस्य समृद्धिं दर्शयति। ध्वजः अग्निः इव दीप्यते, वैदूर्यैः शोभते। किन्तु एतत् सर्वं सौन्दर्यम् अदृश्यम्, यतः रथः अन्तर्धानगतः — एषः विरोधाभासः कविना सूक्ष्मं दर्शितः। इन्द्रजित् नगरात् निर्गत्य पुनः मन्त्रैः होमं करोति, येन सः पूर्णतया अदृश्यः भवति। तस्य वचनेषु पितुः प्रीतिः एव मुख्यं लक्ष्यम् — सः पितुः कृते विजयम् इच्छति। एवं पुत्रस्य पितृभक्तिः अपि दृश्यते, यद्यपि सा अधर्मस्य सेवायाम्।

अथ दशग्रीवेण चोदितः संक्रुद्धः तीक्ष्णः इन्द्ररिपुः इन्द्रजित् तीक्ष्णैः कार्मुकनाराचैः सह रणे आपपात। सः वानराणां मध्ये इषुजालानि सृजन्तौ त्रिशिरसौ नागौ इव महावीर्यौ वीरौ रामलक्ष्मणौ ददर्श — तयोः स्कन्धयोः तूणीरौ शिरसः उभयतः इव, अतः ते त्रिशिरसः सर्पाः इव दृश्यन्ते। ‘इमौ तौ’ इति संचिन्त्य कार्मुकं सज्यं कृत्वा वृष्टिमान् पर्जन्यः इव सः इषुधाराभिः संततान। वैहायसरथः आकाशगामिरथः सः युधि अचक्षुर्विषये तिष्ठन् तौ रामलक्ष्मणौ निशितैः शरैः विव्याध। तस्य शरवेगेन परीतौ रामलक्ष्मणौ धनुषी सशरे कृत्वा दिव्यम् अस्त्रं प्रचक्रतुः। महाबलौ तौ शरजालैः गगनं प्रच्छादयन्तौ अपि सूर्यसंकाशैः अस्त्रैः शरैः तं नैव पस्पर्शतुः — यतः सः अदृश्यः। सः हि नभः प्रच्छादयन् धूमान्धकारं चक्रे; श्रीमान् सः नीहारतमसा वृताः दिशः अन्तर्दधे। चरतः तस्य न ज्यातलनिर्घोषः, न नेमीनां खुराणां च स्वनः शुश्रुवे, न च रूपं प्रकाशते स्म। घने अन्धकारे तिमिरे महाबाहुः सः शिलावर्षम् इव अद्भुतं नाराचशरवृष्टिभिः ववर्ष। क्रुद्धः रावणिः सूर्यसंकाशैः दत्तवरैः शरैः समरे रामं सर्वगात्रेषु भृशं विव्याध। अत्र इन्द्रजितः युद्धनीतिः स्पष्टा — सः स्वयं दृश्यः न भवति, शब्दम् अपि न करोति, दिशः अपि अन्धकारेण आच्छादयति। एवं रामलक्ष्मणौ लक्ष्यं न पश्यतः, केवलं शरान् आगच्छतः पश्यतः। शिलावर्षस्य उपमा शराणां घनतां भारं च सूचयति। ‘दत्तवरैः’ इति पदेन बाणानां वरदानप्राप्तं बलं सूचितम्। ‘नीहारतमसा वृताः’ इति मुद्रणे बहुवचनं ‘दिशः’ इत्यनेन अन्वितम्, समीक्षिते ‘वृतः’ इति इन्द्रजितः विशेषणम्। एतत् युद्धं पूर्वयुद्धेभ्यः भिन्नम् — अत्र शत्रुः न दृश्यते, न श्रूयते। रामलक्ष्मणौ दिव्यास्त्राणि प्रयुञ्जाते, आकाशं शरैः पूरयतः, किन्तु लक्ष्यम् अदृष्ट्वा तेषाम् अस्त्राणि व्यर्थानि। इन्द्रजित् धूमेन नीहारेण च सर्वं आच्छादयति, येन दिवा अपि रात्रिः इव भवति। सः स्वरथस्य शब्दम् अपि निरुणद्धि — चक्राणां खुराणां ज्यायाः च ध्वनिः नास्ति। एवं सः पूर्णतया गुप्तः सन् प्रहरति। तस्य बाणाः शिलाः इव घनाः भाराः च। रामः सर्वेषु गात्रेषु विद्धः — एषा कथायाम् अतीव कठिना अवस्था। त्रिशिरसर्पयोः उपमा रामलक्ष्मणयोः भयानकत्वं दर्शयति — यथा विषधराः सर्पाः, तथा तौ अपि शत्रूणां कृते भयङ्करौ। पर्जन्यस्य उपमा बाणवृष्टेः अविरतत्वं सूचयति।

नाराचैः हन्यमानौ तौ नरव्याघ्रौ धाराभिः वर्षाभिः हन्यमानौ पर्वतौ इव हेमपुङ्खान् तिग्मान् शरान् मुमुचतुः। ते कङ्कपत्रिणः पतगाः बाणाः अन्तरिक्षे रावणिं समासाद्य निकृत्य शोणिताप्लुताः भूमौ पेतुः — अदृश्यं अपि तं ते विविधुः। अतिमात्रं शरौघेण दीप्यमानौ नरोत्तमौ पततः तान् इषून् अनेकैः भल्लैः विचकर्ततुः। यतः एव तौ निपतितान् शितान् शरान् ददृशाते, ततः एव तौ दाशरथी उत्तमम् अस्त्रं ससृजाते — शराणाम् आगमनदिशं दृष्ट्वा तस्याः दिशः अभिमुखं प्रहरतः स्म। अतिरथः रावणिः तु रथेन सर्वाः दिशः अपतत्, लघ्वस्त्रः शीघ्रहस्तः निशितैः शरैः तौ दाशरथी विव्याध। सुसंहतैः रुक्मपुङ्खैः तेन अतिविद्धौ तौ वीरौ दाशरथी पुष्पितौ किंशुकौ इव बभूवतुः — रक्तेन रञ्जितौ। अस्य वेगगतिं, रूपं, धनुः, शरान् वा कश्चित् न वेद; अभ्रसम्प्लवे मेघैः आच्छादितस्य सूर्यस्य इव अस्य किञ्चित् अपि न विदितम्। तेन विद्धाः हरयः शतशः निहताः गतासवः धरणीतले पतिताः बभूवुः। रामलक्ष्मणयोः चातुर्यम् अत्र दृश्यते — लक्ष्यम् अदृष्ट्वा अपि ते शराणां दिशम् अनुमाय प्रहरन्ति, इन्द्रजितं च विध्यन्ति। किन्तु सः स्थानं परिवर्तयन् सर्वतः आक्रमति, येन तस्य स्थानं निश्चेतुं न शक्यते। किंशुकपुष्पस्य उपमा रक्तवर्णं दर्शयति — करुणा अपि सौन्दर्यम् अपि। वानराणां महती हानिः इन्द्रजितः मायायाः भयानकत्वं दर्शयति। दाशरथी न निराशौ — ते शराणाम् आगमनं दृष्ट्वा प्रत्युत्तरं ददतः। तयोः बाणाः केचित् इन्द्रजितं विध्यन्ति, रुधिरेण आप्लुताः भूमौ पतन्ति — एतत् प्रमाणं यत् सः अदृश्यः अपि अजेयः न। किन्तु सः अतिरथः, सर्वदिक्षु भ्रमति, अतः तयोः प्रहाराः पूर्णाः न भवन्ति। सूर्यस्य मेघाच्छादितस्य उपमा विशेषतः उचिता — यथा मेघैः आवृतः सूर्यः अस्ति इति ज्ञायते किन्तु न दृश्यते, तथा इन्द्रजित् अस्ति इति ज्ञायते, किन्तु तस्य रूपं न दृश्यते।

ततः क्रुद्धः लक्ष्मणः भ्रातरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘सर्वरक्षसां वधार्थं ब्राह्मम् अस्त्रं प्रयोक्ष्यामि’ इति। ततः रामः शुभलक्षणं लक्ष्मणम् उवाच — ‘एकस्य हेतोः पृथिव्यां सर्वाणि रक्षांसि हन्तुं न अर्हसि। अयुध्यमानं, प्रच्छन्नं, प्राञ्जलिं, शरणागतं, पलायमानं, मत्तं वा त्वम् इह हन्तुं न अर्हसि। महाभुज, तस्य एव वधे यत्नं करिष्यामि। आशीविषोपमान् महावेगान् अस्त्रान् आदेक्ष्यावः — प्रयोक्ष्यावः। दृष्ट्वा वानरयूथपाः अन्तर्हितरथम् एनं मायिनं क्षुद्रं राक्षसं बलात् निहनिष्यन्ति। यदि एषः भूमिं विशेत्, दिवं वा, रसातलं वा, नभस्तलं वा — एवं विगूढः अपि मम अस्त्रदग्धः गतासुः भूमितले पतिष्यते’ इति। इति महार्थं वचनम् उक्त्वा प्लवगर्षभैः वृतः रघुप्रवीरः महात्मा रामः रौद्रस्य नृशंसकर्मणः तस्य वधाय तदा त्वरितं निरीक्षते स्म। अत्र रामस्य धर्मबुद्धिः स्पष्टतया प्रकटिता। लक्ष्मणः क्रोधेन सर्वान् राक्षसान् एकदा नाशयितुम् इच्छति, किन्तु रामः युद्धधर्मं स्मारयति — एकस्य अपराधेन सर्वे न दण्ड्याः; अयुध्यमानाः, शरणागताः, भीताः, पलायमानाः, मत्ताः च अवध्याः। एषः क्षात्रधर्मस्य मूलभूतः नियमः। ब्रह्मास्त्रं सर्वनाशकं, अतः तस्य प्रयोगः निरपराधान् अपि हन्यात्। रामः स्वयं इन्द्रजितः एव वधस्य भारं स्वीकरोति, तस्य निश्चयः च दृढः — सः कुत्रापि निलीयेत, तथापि मम अस्त्रैः हतः पतिष्यति। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ उपजातिवृत्तेन निबद्धौ, सर्गस्य समाप्तिं गम्भीरां कुरुतः। ४१ श्लोकः समीक्षिते अस्ति, वुल्गेटेन सह एव। रामस्य वचनम् अत्र महाकाव्यस्य नैतिकं केन्द्रम् — क्रोधे अपि धर्मः न त्यक्तव्यः। लक्ष्मणः तस्य आज्ञां स्वीकरोति, रामः च स्वयं मायाविनः वधस्य उपायं चिन्तयति।

మకరాక్షుడు చంపబడ్డాడని విని, యుద్ధాలలో విజయం సాధించే సమితింజయుడైన రావణుడు మహారోషంతో ఆవేశించబడి పళ్ళు కటకటలాడిస్తూ — పళ్ళతో పళ్ళను నూరుతూ — క్రుద్ధుడయ్యాడు. కోపించిన అతడు అప్పుడు అక్కడ ‘ఏమి చేయాలి’ అని ఆలోచిస్తూ, మరింత క్రోధంతో తన కుమారుడైన ఇంద్రజిత్తును యుద్ధానికి ఆదేశించాడు — ‘వీరా, మహావీర్యులైన సోదరులు రామలక్ష్మణులను చంపు. కనబడకుండా ఉన్నా, కనబడుతూ ఉన్నా — ఏ విధంగానైనా నీవు బలంలో అధికుడవు. సాటిలేని కర్మలు గల ఇంద్రుని కూడా నీవు యుద్ధంలో జయిస్తావు; అలాంటిది ఇద్దరు మనుష్యులను చూసి యుద్ధంలో చంపకుండా ఉంటావా?’ రావణుని అనేకమంది వీరులు హతులయ్యారు — కుంభకర్ణుడు, అతని కుమారులు, మకరాక్షుడు. ఇప్పుడు అతడు మళ్ళీ తన కుమారుడైన ఇంద్రజిత్తునే ఆశ్రయిస్తున్నాడు; అతడు ఇంతకుముందు రెండుసార్లు రామలక్ష్మణులను — నాగపాశాలతో, బ్రహ్మాస్త్రంతో — పడగొట్టినవాడు. ‘అదృశ్యో దృశ్యమానో వా’ (కనబడకుండా గాని, కనబడుతూ గాని) అనే మాటతో రావణుడు ఇంద్రజిత్తుకు అతని మాయాశక్తిని గుర్తుచేస్తున్నాడు. ఇంద్రుని జయించినవాడు మనుష్యుల ముందు ఎలా ఓడిపోతాడు అన్నది అతని తర్కం — కానీ అతనికి రాముని నిజస్వరూపం తెలియదు. మొదటి రెండు అర్ధశ్లోకాలు (1.2, 2.1) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు — అక్కడ రావణుడు నేరుగా ఆదేశిస్తాడు; వల్గేట్ అతని క్రోధాన్నీ ఆలోచననూ వర్ణించే భాగాన్ని చేరుస్తుంది.

రాక్షసేంద్రుడు అలా చెప్పగా ఇంద్రజిత్తు తండ్రి మాటను స్వీకరించి యజ్ఞభూమిలో యథావిధిగా అగ్నిలో హోమం చేశాడు. అతడు అగ్నిలో హోమం చేస్తుండగా, ఎర్రని తలపాగాలు ధరించిన రాక్షసస్త్రీలు తొందరపాటుతో, రావణి ఉన్న చోటికి, అతని దగ్గరకు వచ్చారు. ఆ హోమంలో దర్భలకు బదులుగా శస్త్రాలే శరపత్రాలుగా, తాండ్రచెట్టు (బిభీతకం) సమిధలూ, ఎర్రని వస్త్రాలూ, నల్లని ఇనుముతో చేసిన స్రువమూ ఉపయోగించబడ్డాయి. శరపత్రాలతో, తోమరాలతో అగ్ని చుట్టూ అంతటా పరచి, అతడు పూర్తిగా నల్లని, ప్రాణంతో ఉన్న మేకపోతు కంఠాన్ని పట్టుకొన్నాడు — దానిని అగ్నిలో హోమం చేశాడు. ఒక్కసారి చేసిన ఆ ఒక్క హోమంతోనే ప్రజ్వలించిన, పొగలేని, మహాజ్వాలలు గల అగ్నికి విజయాన్ని సూచించే లక్షణాలు కనిపించాయి. ప్రదక్షిణంగా తిరిగే శిఖ గలవాడై, కాచిన బంగారం వలె ప్రకాశిస్తూ, అగ్నిదేవుడు స్వయంగా లేచి ఆ హవిస్సును స్వీకరించాడు. ఈ హోమం అభిచారకర్మ — శత్రువినాశం కోసం చేసే తామసయజ్ఞం. దీని ఉపకరణాలన్నీ విపరీతమైనవి — దర్భలకు బదులు శస్త్రాలు, శుభవృక్షానికి బదులు తాండ్రచెట్టు, తెల్లని వస్త్రానికి బదులు ఎర్రని వస్త్రాలు, బంగారు స్రువానికి బదులు ఇనుప స్రువం. నల్ల మేక కూడా తామసత్వానికి చిహ్నం. అగ్నిశిఖ ప్రదక్షిణంగా తిరగడం, పొగ లేకపోవడం, కాంతి — ఇవి శుభలక్షణాలు, ఇంద్రజిత్తు విజయాన్ని సూచించేవి. ఎర్రని తలపాగాలు ధరించిన స్త్రీలు ఈ కర్మలోని భయానక వాతావరణాన్ని పెంచుతారు. ముద్రణలో ‘బిభీతకాః’ అని బకారంతో ఉంది. ఇంద్రజిత్తు ఇంతకుముందు కూడా (డెబ్బై మూడవ సర్గలో) హోమం చేసిన తరువాతే యుద్ధానికి వెళ్ళాడు; అతని బలానికి మూలం ఈ హోమమే. హోమం వల్ల అతడు అంతర్ధానశక్తినీ దివ్యరథాన్నీ పొందుతాడు. కాబట్టి ఈ యజ్ఞం కేవలం ధార్మిక కర్మ కాదు, యుద్ధానికి సన్నద్ధతే. అగ్ని స్వయంగా లేవడం ఆ హోమం సిద్ధించిందని చూపుతుంది.

అగ్నిలో హోమం చేసి, దేవదానవరాక్షసులను తృప్తిపరచి, అతడు అంతర్ధానశక్తి గల శుభమైన శ్రేష్ఠరథాన్ని ఎక్కాడు. నాలుగు గుర్రాలతో, వాడి బాణాలతో కూడి, మహాధనుస్సు ఎక్కుపెట్టబడిన ఆ ఉత్తమరథం శోభించింది. శరీరకాంతితో జాజ్వల్యమానమై, మేలిమి బంగారంతో చేసిన అలంకారాలు గలదై, చిత్రించిన మృగాలతో, చంద్రులతో, అర్ధచంద్రులతో ఆ రథం చక్కగా అలంకరించబడి ఉంది. ఇంద్రజిత్తు ధ్వజం జాంబూనద సువర్ణంతో చేసిన పెద్ద కంకణాల వంటి వలయాలతో కూడి, మండుతున్న అగ్ని వలె ప్రకాశిస్తూ, వైడూర్యాలతో అలంకరించబడి ఉంది. సూర్యుని వంటి ఆ రథంతోనూ బ్రహ్మాస్త్రంతోనూ రక్షించబడిన మహాబలుడైన రావణి ఎదిరించరానివాడయ్యాడు. సమితింజయుడైన ఇంద్రజిత్తు నగరం నుండి బయటికి వచ్చి, రాక్షసమంత్రాలతో అగ్నిలో హోమం చేసి, అంతర్ధానుడై ఇలా అన్నాడు — ‘వ్యర్థంగా అడవికి ప్రవ్రజించిన ఆ ఇద్దరినీ ఈనాడు యుద్ధంలో చంపి, నా తండ్రి రావణునికి గొప్ప విజయాన్ని అందిస్తాను. ఈనాడు భూమిని వానరులు లేనిదానిగా చేసి, రాముని లక్ష్మణుని చంపి, అతనికి పరమానందం కలిగిస్తాను.’ ఇలా పలికి అతడు అదృశ్యుడయ్యాడు. ‘మిథ్యా ప్రవ్రజితౌ’ (వ్యర్థంగా ప్రవ్రజించినవారు) అనే మాటతో ఇంద్రజిత్తు రాముని వనవాసాన్ని ఎగతాళి చేస్తున్నాడు — తాపసవేషం ధరించి కూడా ఆయుధాలు పట్టుకొన్నారని. హిందీ భాష్యంలో రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి — ‘వ్యర్థంగానే అడవికి వచ్చినవారు (లేదా అబద్ధంగానే తపస్వుల వేషం ధరించినవారు)’. రథవర్ణన దాని దివ్యత్వాన్ని చూపుతుంది — అది కనబడదు, అయినా తేజస్సు గలది. బ్రహ్మాస్త్రపు రక్షణ అతనిని జయించరానివానిగా చేస్తుంది. అతని ప్రతిజ్ఞ మకరాక్షుని ప్రతిజ్ఞ వలె గర్వంతో నిండినదే, కానీ అతని మాయాబలం నిజమైనది. ఇంద్రజిత్తు రథం నాలుగు గుర్రాలతో కూడి, బాణాలతో నిండి, మహాధనుస్సుతో సన్నద్ధమై ఉంది — యుద్ధానికి కావలసిన సాధనాలన్నీ అందులో ఉన్నాయి. రథాలంకారం — బంగారం, మృగాలు, చంద్రులు, అర్ధచంద్రులు — రాక్షసరాజకులపు సమృద్ధిని చూపుతుంది. ధ్వజం అగ్ని వలె మండుతుంది, వైడూర్యాలతో శోభిస్తుంది. కానీ ఈ సౌందర్యమంతా కనబడనిది, ఎందుకంటే రథం అంతర్ధానంలో ఉంది — ఈ విరోధాభాసను కవి సూక్ష్మంగా చూపాడు. ఇంద్రజిత్తు నగరం నుండి బయలుదేరి మళ్ళీ మంత్రాలతో హోమం చేస్తాడు, దానివల్ల అతడు పూర్తిగా అదృశ్యుడవుతాడు. అతని మాటలలో తండ్రి సంతోషమే ముఖ్యలక్ష్యం — అతడు తండ్రి కోసం విజయాన్ని కోరుతున్నాడు. ఇలా పుత్రుని పితృభక్తి కూడా కనిపిస్తుంది, అది అధర్మసేవలో ఉన్నప్పటికీ.

అప్పుడు దశగ్రీవుడు ప్రేరేపించగా, మిక్కిలి కోపించిన, తీక్ష్ణస్వభావుడైన ఇంద్రశత్రువు ఇంద్రజిత్తు వాడి ధనుస్సుతో, నారాచాలతో యుద్ధరంగంలోకి దూకాడు. వానరుల మధ్య బాణజాలాలను వదులుతున్న, మూడు తలల సర్పాల వంటి మహావీర్యులైన వీరులు రామలక్ష్మణులను అతడు చూశాడు — వారి భుజాలపై ఉన్న అమ్ములపొదులు తలకు రెండు వైపులా ఉన్నట్లుండగా, వారు మూడు తలల సర్పాల వలె కనిపిస్తున్నారు. ‘వీరే వారు’ అని నిశ్చయించుకొని, ధనుస్సుకు నారి ఎక్కించి, వర్షించే మేఘం వలె అతడు బాణధారలతో వారిని కప్పివేశాడు. ఆకాశంలో సంచరించే రథం గల అతడు యుద్ధంలో కంటికి కనబడని చోట నిలిచి ఆ రామలక్ష్మణులను వాడి బాణాలతో కొట్టాడు. అతని బాణవేగంతో చుట్టుముట్టబడిన రామలక్ష్మణులు బాణాలతో కూడిన ధనుస్సులు ఎత్తి దివ్యాస్త్రాన్ని ప్రయోగించారు. మహాబలులైన వారిద్దరూ బాణజాలాలతో ఆకాశాన్ని కప్పివేసినప్పటికీ, సూర్యుని వంటి అస్త్రాలతో, బాణాలతో అతనిని తాకనైనా తాకలేకపోయారు — ఎందుకంటే అతడు అదృశ్యుడు. అతడు ఆకాశాన్ని కప్పివేస్తూ పొగ చీకటిని సృష్టించాడు; ఆ శ్రీమంతుడు మంచుచీకటితో దిక్కులను కప్పి అంతర్ధానుడయ్యాడు. సంచరిస్తున్న అతని నారి దెబ్బ ధ్వని గాని, చక్రాల, గిట్టల చప్పుడు గాని వినబడలేదు, అతని రూపం కూడా కనబడలేదు. దట్టమైన చీకటిలో ఆ మహాబాహువు శిలావర్షం వంటి అద్భుతమైన నారాచబాణవర్షాన్ని కురిపించాడు. క్రుద్ధుడైన రావణి వరప్రభావం గల, సూర్యుని వంటి బాణాలతో యుద్ధంలో రాముని శరీరమంతటా తీవ్రంగా కొట్టాడు. ఇక్కడ ఇంద్రజిత్తు యుద్ధనీతి స్పష్టంగా ఉంది — అతడు తాను కనబడడు, శబ్దం కూడా చేయడు, దిక్కులను కూడా చీకటితో కప్పివేస్తాడు. ఇలా రామలక్ష్మణులు లక్ష్యాన్ని చూడలేరు, వస్తున్న బాణాలను మాత్రమే చూస్తారు. శిలావర్షపు ఉపమ బాణాల దట్టతనాన్నీ బరువునూ సూచిస్తుంది. ‘దత్తవరైః’ అనే పదం బాణాలకు వరదానం వల్ల లభించిన బలాన్ని సూచిస్తుంది. ‘నీహారతమసా వృతాః’ అనే పాఠంలో ముద్రణలోని బహువచనం ‘దిశః’ (దిక్కులు) అనే పదంతో అన్వయిస్తుంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వృతః’ అని ఉండి అది ఇంద్రజిత్తుకు విశేషణం అవుతుంది. ఈ యుద్ధం మునుపటి యుద్ధాలకు భిన్నమైనది — ఇక్కడ శత్రువు కనబడడు, వినబడడు. రామలక్ష్మణులు దివ్యాస్త్రాలను ప్రయోగిస్తారు, ఆకాశాన్ని బాణాలతో నింపుతారు, కానీ లక్ష్యం కనబడకపోవడంతో వారి అస్త్రాలు వ్యర్థమవుతాయి. ఇంద్రజిత్తు పొగతో, మంచుతో అంతా కప్పివేస్తాడు, దానివల్ల పగలు కూడా రాత్రిలా అవుతుంది. అతడు తన రథపు శబ్దాన్ని కూడా అణచివేస్తాడు — చక్రాల, గిట్టల, నారి ధ్వని లేదు. ఇలా అతడు పూర్తిగా దాగి ఉండి కొడతాడు. అతని బాణాలు శిలల వలె దట్టమైనవి, బరువైనవి. రాముడు అన్ని అవయవాలలోనూ గాయపడ్డాడు — కథలో ఇది అత్యంత కఠినమైన స్థితి. మూడు తలల సర్పాల ఉపమ రామలక్ష్మణుల భయంకరత్వాన్ని చూపుతుంది — విషసర్పాల వలె వారు కూడా శత్రువులకు భయంకరులు. మేఘపు ఉపమ బాణవర్షం ఆగకుండా సాగడాన్ని సూచిస్తుంది.

నారాచాలతో కొట్టబడుతున్న ఆ నరవ్యాఘ్రులిద్దరూ, వర్షధారలతో కొట్టబడుతున్న రెండు పర్వతాల వలె నిలిచి, బంగారు పింఛాలు గల వాడి బాణాలను వదిలారు. కంకపక్షుల ఈకలు గల ఆ బాణాలు అంతరిక్షంలో రావణిని చేరి, అతనిని చీల్చి, రక్తంలో తడిసి భూమిపై పడ్డాయి — అదృశ్యుడైనా అతనిని అవి గాయపరిచాయి. అతిమాత్రమైన బాణసమూహంతో ప్రకాశిస్తున్న ఆ నరోత్తములు తమపై పడుతున్న ఆ బాణాలను అనేక భల్లాలతో ఖండించారు. వాడి బాణాలు ఏ వైపు నుండి పడుతున్నట్లు చూశారో ఆ వైపుకే ఆ దాశరథులు ఉత్తమాస్త్రాన్ని ప్రయోగించారు — బాణాలు వస్తున్న దిక్కును చూసి ఆ దిక్కుకు ఎదురుగా కొట్టారు. అతిరథుడైన రావణి మాత్రం రథంతో అన్ని దిక్కులకూ పరుగెత్తాడు; అస్త్రప్రయోగంలో చురుకైనవాడై, వేగంగా చేతులు కదిలించేవాడై, వాడి బాణాలతో ఆ దాశరథులను కొట్టాడు. అతడు వేసిన చక్కగా కూర్చబడిన బంగారు పింఛాల బాణాలతో బాగా గాయపడిన ఆ వీరులు దాశరథులు పూచిన మోదుగుచెట్ల వలె — రక్తంతో ఎర్రబడి — కనిపించారు. అతని వేగగతిని గాని, రూపాన్ని గాని, ధనుస్సును గాని, బాణాలను గాని ఎవ్వరూ తెలుసుకోలేకపోయారు; మేఘాలు కమ్ముకొన్నప్పుడు మేఘాలతో కప్పబడిన సూర్యుని వలె అతని గురించి ఏమీ తెలియలేదు. అతనిచేత కొట్టబడిన వందలాది వానరులు ప్రాణాలు కోల్పోయి నేలపై పడిపోయారు. రామలక్ష్మణుల చాతుర్యం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది — లక్ష్యం కనబడకపోయినా బాణాల దిశను ఊహించి కొడతారు, ఇంద్రజిత్తును గాయపరుస్తారు. కానీ అతడు స్థానం మారుస్తూ అన్ని వైపుల నుండీ దాడి చేస్తాడు, దానివల్ల అతని స్థానాన్ని నిశ్చయించడం సాధ్యం కాదు. మోదుగుపువ్వు ఉపమ ఎర్రని రంగును చూపుతుంది — అందులో కరుణ కూడా ఉంది, సౌందర్యం కూడా ఉంది. వానరులకు జరిగిన గొప్ప నష్టం ఇంద్రజిత్తు మాయ ఎంత భయంకరమో చూపుతుంది. దాశరథులు నిరాశ చెందలేదు — బాణాల రాకను చూసి ప్రత్యుత్తరం ఇస్తారు. వారి బాణాలలో కొన్ని ఇంద్రజిత్తును గాయపరిచి రక్తంలో తడిసి భూమిపై పడతాయి — అదృశ్యుడైనా అతడు అజేయుడు కాడని దీనికి ఇది ప్రమాణం. కానీ అతడు అతిరథుడు, అన్ని దిక్కులలోనూ తిరుగుతాడు, కాబట్టి వారి దెబ్బలు పూర్తిగా తగలవు. మేఘాలతో కప్పబడిన సూర్యుని ఉపమ ప్రత్యేకంగా తగినది — మేఘాలతో ఆవరించబడిన సూర్యుడు ఉన్నాడని తెలుస్తుంది కానీ కనబడడు; అలాగే ఇంద్రజిత్తు ఉన్నాడని తెలుస్తుంది, కానీ అతని రూపం కనబడదు.

అప్పుడు క్రుద్ధుడైన లక్ష్మణుడు అన్నతో ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసులందరినీ వధించడానికి బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ప్రయోగిస్తాను.’ అప్పుడు రాముడు శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఒక్కని కారణంగా భూమిపై ఉన్న రాక్షసులందరినీ చంపడం నీకు తగదు. యుద్ధం చేయనివానిని, దాగి ఉన్నవానిని, చేతులు జోడించినవానిని, శరణు కోరి వచ్చినవానిని, పారిపోతున్నవానిని, మత్తులో ఉన్నవానిని నీవు ఇక్కడ చంపకూడదు. మహాభుజా, అతనిని ఒక్కనినే వధించడానికి ప్రయత్నిస్తాను. విషసర్పాల వంటి మహావేగం గల అస్త్రాలను మనం ప్రయోగిద్దాం. అంతర్హితమైన రథం గల ఈ మాయావిని, ఈ నీచరాక్షసుని, వానరయూథపతులు చూసి బలవంతంగా చంపుతారు. ఇతడు భూమిలోకి ప్రవేశించినా, స్వర్గానికి వెళ్ళినా, రసాతలానికి వెళ్ళినా, ఆకాశంలో ఉన్నా — ఇలా దాగి ఉన్నా కూడా నా అస్త్రాలతో దహించబడి ప్రాణాలు కోల్పోయి నేలపై పడతాడు.’ ఇలా గొప్ప అర్థం గల మాట పలికి, వానరశ్రేష్ఠులతో చుట్టుముట్టబడిన రఘువీరుడు మహాత్ముడైన రాముడు, రౌద్రుడూ క్రూరకర్ముడూ అయిన అతని వధ కోసం అప్పుడు వెంటనే పరికించి చూడసాగాడు. ఇక్కడ రాముని ధర్మబుద్ధి స్పష్టంగా ప్రకటితమైంది. లక్ష్మణుడు క్రోధంతో రాక్షసులందరినీ ఒక్కసారిగా నాశనం చేయాలనుకుంటాడు, కానీ రాముడు యుద్ధధర్మాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — ఒక్కని అపరాధానికి అందరినీ దండించకూడదు; యుద్ధం చేయనివారు, శరణాగతులు, భయపడినవారు, పారిపోతున్నవారు, మత్తులో ఉన్నవారు వధార్హులు కారు. ఇది క్షాత్రధర్మపు మూలభూతమైన నియమం. బ్రహ్మాస్త్రం సర్వనాశకం, కాబట్టి దాని ప్రయోగం నిరపరాధులను కూడా చంపుతుంది. రాముడు స్వయంగా ఇంద్రజిత్తు ఒక్కని వధభారాన్నే స్వీకరిస్తాడు, అతని నిశ్చయం దృఢమైనది — అతడు ఎక్కడ దాక్కున్నా నా అస్త్రాలతో హతుడై పడతాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు ఉపజాతివృత్తంలో కూర్చబడి సర్గ ముగింపును గంభీరంగా చేస్తాయి. 41వ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో కూడా వల్గేట్‌తో సమానంగానే ఉంది. రాముని ఈ మాట ఇక్కడ మహాకావ్యపు నైతిక కేంద్రం — క్రోధంలో కూడా ధర్మాన్ని విడువకూడదు. లక్ష్మణుడు అతని ఆజ్ఞను స్వీకరిస్తాడు, రాముడు స్వయంగా మాయావి వధకు ఉపాయాన్ని ఆలోచిస్తాడు.

மகராக்ஷன் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டு, போர்களில் வெற்றி காணும் ‘சமிதிஞ்ஜயன்’ ஆன ராவணன் பெருஞ்சினத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டு, பற்களை நறநறவென்று கடித்து — பற்களால் பற்களை உரசி — சினமுற்றான். சீற்றமடைந்த அவன் அப்போது அங்கே ‘இனி என்ன செய்ய வேண்டும்?’ என்று எண்ணியபடி, கடுஞ்சினத்தோடு தன் மகன் இந்திரஜித்தைப் போருக்குக் கட்டளையிட்டான்: ‘வீரனே, பேராற்றல் உடைய உடன்பிறந்தோரான ராம லக்ஷ்மணரைக் கொல். கண்ணுக்குத் தெரியாமல் நின்றாலும் சரி, தெரிந்து நின்றாலும் சரி — எவ்வகையிலும் நீ வலிமையில் மேம்பட்டவன். ஒப்பற்ற செயல்களுடைய இந்திரனையே நீ போரில் வெல்கிறாய்; அப்படியிருக்க, இரண்டு மனிதர்களைக் கண்டு போரில் அவர்களைக் கொல்லமாட்டாயா என்ன?’ ராவணனின் வீரர்கள் பலர் கொல்லப்பட்டுவிட்டனர் — கும்பகர்ணன், அவனுடைய மைந்தர்கள், மகராக்ஷன் ஆகியோர். இப்போது அவன் மீண்டும் தன் மகன் இந்திரஜித்தையே சார்ந்திருக்கிறான்; அவனே முன்பு இருமுறை ராம லக்ஷ்மணரை — நாகபாசத்தாலும் பிரம்மாஸ்திரத்தாலும் — வீழ்த்தியவன். ‘அத்ருஶ்யோ த்ருஶ்யமானோ வா’ — ‘தெரியாமலோ தெரிந்தோ’ — என்ற சொல்லால் ராவணன் இந்திரஜித்தின் மாயைச் சக்தியை நினைவூட்டுகிறான். இந்திரனை வென்றவன் இரண்டு மனிதர்களின் முன் எப்படித் தோற்க முடியும் என்பது அவனுடைய வாதம் — ஆனால் ராமனின் உண்மையான இயல்பை அவன் அறியவில்லை. முதல் இரண்டு அரைச்சுலோகங்கள் (1.2, 2.1) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை — அங்கே ராவணன் நேரடியாகவே ஆணையிடுகிறான்; வல்கேட் அவனுடைய சினத்தையும் கவலையையும் விவரிக்கும் பகுதியைச் சேர்க்கிறது.

ராக்ஷச அரசனால் அவ்வாறு சொல்லப்பட்ட இந்திரஜித், தந்தையின் சொல்லை ஏற்றுக்கொண்டு, வேள்விக்களத்தில் முறைப்படி தீயில் ஆகுதி செய்தான். அவன் அக்னியில் ஹோமம் செய்துகொண்டிருந்தபோது, சிவந்த தலைப்பாகை அணிந்த ராக்ஷசப் பெண்கள் பரபரப்புடன் ராவணனின் மகன் இருந்த இடத்திற்கு வந்தனர். அந்த ஹோமத்தில் தர்ப்பைக்குப் பதிலாக ஆயுதங்களே பரப்பப்பட்டன; தான்றி (பிபீதக) மரத்தின் சமித்துகளும், சிவந்த ஆடைகளும், கருப்பு இரும்பாலான ஸ்ருவமும் (ஆகுதிக் கரண்டியும்) பயன்படுத்தப்பட்டன. அம்புகளையும் தோமரங்களையும் கொண்டு தீயைச் சுற்றிலும் பரப்பிவிட்டு, அவன் முழுதும் கருநிறமான உயிருள்ள ஓர் ஆட்டின் கழுத்தைப் பற்றி அதை அக்னியில் ஆகுதி செய்தான். ஒரே ஒரு ஆகுதியாலேயே நன்கு கொழுந்துவிட்டெரிந்த, புகையற்ற, பெருஞ்சுடருடைய அக்னியில் வெற்றியைக் காட்டும் அடையாளங்கள் தோன்றின. வலப்புறமாகச் சுழலும் சுடருடையவனும் உருக்கிய பொன் போன்றவனுமான அக்னிதேவன் தானே எழுந்து அந்த ஹவிஸை ஏற்றுக்கொண்டான். இந்த ஹோமம் ஓர் அபிசாரச் செயல் — பகைவனை அழிப்பதற்காகச் செய்யப்படும் தாமசமான வேள்வி. இதன் கருவிகள் அனைத்தும் தலைகீழானவை — தர்ப்பைக்குப் பதில் ஆயுதங்கள், மங்கல மரத்துக்குப் பதில் தான்றி, வெள்ளாடைக்குப் பதில் சிவப்பாடைகள், பொன் ஸ்ருவத்துக்குப் பதில் இரும்பு ஸ்ருவம். கருப்பு ஆடும் தாமச இயல்பின் அடையாளம். தீச்சுடர் வலம் சுழல்வதும், புகையின்மையும், பேரொளியும் நல்ல சகுனங்கள் — இந்திரஜித்தின் வெற்றியைக் குறிப்பவை. சிவந்த தலைப்பாகை அணிந்த பெண்கள் இந்தச் செயலின் அச்சமூட்டும் சூழலைக் கூட்டுகின்றனர். அச்சுப் பதிப்பில் ‘பிபீதகா:’ என்று ‘ப’கரத்தோடு உள்ளது. இந்திரஜித் முன்பும் (எழுபத்து மூன்றாம் சர்க்கத்தில்) ஹோமம் செய்த பின்னரே போருக்குச் சென்றான்; அவனுடைய வலிமையின் வேர் இந்த ஹோமமே. ஹோமத்தால் அவன் மறைந்திருக்கும் சக்தியையும் தெய்வீகத் தேரையும் பெறுகிறான். ஆகவே இந்த வேள்வி வெறும் சமயச் சடங்கு அல்ல; போருக்கான ஆயத்தமே. அக்னி தானே எழுந்து வந்தது அந்த ஹோமம் சித்தியடைந்ததைக் காட்டுகிறது.

அக்னியில் ஆகுதி செய்து, தேவர்களையும் தானவர்களையும் ராக்ஷசர்களையும் திருப்தி செய்த பின், அவன் மறைந்துநிற்கும் தன்மையுடைய, மங்கலமான, தேர்களில் சிறந்த தேரில் ஏறினான். நான்கு குதிரைகளும் கூரிய அம்புகளும் கொண்டு, பெரிய வில் ஏற்றிவைக்கப்பட்ட அந்தச் சிறந்த தேர் அழகுடன் விளங்கியது. தன் வடிவாலேயே சுடர்விட்ட அந்தத் தேர் புடமிட்ட பொன்னாலான அணிகலன்களையும், மான்கள், சந்திரர்கள், பிறைச்சந்திரர்கள் ஆகிய ஓவியங்களையும் கொண்டு நன்கு அலங்கரிக்கப்பட்டிருந்தது. இந்திரஜித்தின் கொடிமரம் ஜாம்பூநதப் பொன்னாலான பெரிய வளையங்களோடு கூடியதாய், கொழுந்துவிட்டெரியும் தீயைப் போன்றதாய், வைடூரியங்களால் அணி செய்யப்பட்டதாய் விளங்கியது. சூரியனைப் போன்ற அந்தத் தேராலும் பிரம்மாஸ்திரத்தாலும் காக்கப்பட்ட பெருவலிமையுடைய ராவணனின் மகன் யாராலும் எதிர்க்க முடியாதவனானான். போர்களில் வெற்றி பெறும் இந்திரஜித் நகரத்திலிருந்து வெளியேறி, ராக்ஷச மந்திரங்களால் அக்னியில் ஆகுதி செய்து, மறைந்துநின்றபடி சொன்னான்: ‘பொய்யாகக் காட்டுக்குப் புறப்பட்டு வந்த அந்த இருவரையும் இன்று போரில் கொன்று, என் தந்தை ராவணனுக்கு மேலான வெற்றியை அளிப்பேன். இன்று பூமியை வானரர்கள் இல்லாததாக்கி, ராமனையும் லக்ஷ்மணனையும் கொன்று அவருக்குப் பெரும் மகிழ்ச்சியை உண்டாக்குவேன்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு அவன் மறைந்தான். ‘மித்யா ப்ரவ்ரஜிதௌ’ — ‘பொய்யாகத் துறவு பூண்டவர்கள்’ — என்ற சொல்லால் இந்திரஜித் ராமனின் வனவாசத்தை ஏளனம் செய்கிறான் — தவக்கோலம் பூண்டிருந்தும் ஆயுதங்களை ஏந்தியிருக்கிறார்கள் என்று. இந்தி உரை இங்கே இரண்டு பொருள்களைத் தருகிறது: ‘வீணாகக் காட்டுக்கு வந்தவர்கள்’, அல்லது ‘பொய்யாகத் தவசிகளின் வேடம் பூண்டவர்கள்’. தேரின் வருணனை அதன் தெய்வீகத் தன்மையைக் காட்டுகிறது — அது கண்ணுக்குத் தெரியாதது, ஆயினும் ஒளிமிக்கது. பிரம்மாஸ்திரத்தின் காவல் அவனை வெல்லக் கடினமானவனாக்குகிறது. அவனுடைய சபதம் மகராக்ஷனின் சபதம் போலவே செருக்குடையது; ஆனால் அவனுடைய மாயை வலிமை உண்மையானது. இந்திரஜித்தின் தேர் நான்கு குதிரைகள் பூட்டியது, அம்புகளால் நிறைந்தது, பெரிய வில்லோடு ஆயத்தமானது — போருக்கான எல்லாக் கருவிகளும் அதில் உள்ளன. தேரின் அலங்காரம் — பொன், மான்கள், சந்திரர்கள், பிறைச்சந்திரர்கள் — ராக்ஷச அரசகுலத்தின் செல்வச் செழிப்பைக் காட்டுகிறது. கொடி தீயைப் போலச் சுடர்விடுகிறது, வைடூரியங்களால் ஒளிர்கிறது. ஆனால் இந்த அழகெல்லாம் கண்ணுக்குத் தெரியாதது, ஏனெனில் தேர் மறைந்துநிற்கிறது — இந்த முரணைக் கவிஞர் நுட்பமாகக் காட்டியுள்ளார். இந்திரஜித் நகரிலிருந்து வெளியேறிய பின் மீண்டும் மந்திரங்களால் ஹோமம் செய்கிறான்; அதனால் அவன் முழுமையாக மறைகிறான். அவனுடைய சொற்களில் தந்தையின் மகிழ்ச்சியே முதன்மையான குறிக்கோள் — தந்தைக்காகவே அவன் வெற்றியை விரும்புகிறான். இவ்வாறு மகனின் தந்தைப் பற்றும் தெரிகிறது — அது அதர்மத்துக்குப் பணிபுரிவதாயினும்.

பின்னர் பத்துத் தலையனால் தூண்டப்பட்ட, கடுஞ்சினமுடைய, கொடியவனான இந்திரனின் பகைவன் இந்திரஜித் கூரிய வில்லோடும் நாராசங்களோடும் போர்க்களத்தில் பாய்ந்தான். வானரர்களின் நடுவே அம்புவலைகளை எய்துகொண்டிருந்த, மூன்று தலை நாகங்களைப் போன்ற, பேராற்றல் உடைய வீரர்களான ராம லக்ஷ்மணரை அவன் கண்டான் — அவர்களுடைய தோள்களில் இருந்த அம்பறாத்தூணிகள் தலையின் இருபுறமும் இருப்பது போலத் தோன்றியதால், அவர்கள் மூன்று தலை நாகங்களைப் போலக் காட்சியளித்தனர். ‘இவர்களே அவர்கள்’ என்று எண்ணி, வில்லை நாணேற்றி, மழைபொழியும் மேகம் போல அவன் அம்புத்தாரைகளால் அவர்களை மூடினான். வானில் செல்லும் தேருடைய அவன் போரில் கண்ணுக்குப் புலப்படாத இடத்தில் நின்றுகொண்டு, அந்த ராம லக்ஷ்மணரைக் கூரிய அம்புகளால் துளைத்தான். அவனுடைய அம்புகளின் வேகத்தால் சூழப்பட்ட ராம லக்ஷ்மணர், அம்பு பொருத்திய விற்களோடு தெய்வ அஸ்திரத்தை ஏவினர். பெருவலிமையுடைய அவர்கள் அம்புவலைகளால் வானத்தையே மூடினாலும், சூரியனைப் போன்ற அஸ்திரங்களாலும் அம்புகளாலும் அவனைத் தொடக்கூட முடியவில்லை — ஏனெனில் அவன் கண்ணுக்குத் தெரியாதவனாக இருந்தான். அவன் வானத்தை மூடிப் புகைபோன்ற இருளை உண்டாக்கினான்; ஒளிமிக்க அவன் பனிமூட்டம் போன்ற இருளால் சூழப்பட்ட திசைகளில் மறைந்துகொண்டான். அவன் சுற்றித் திரிந்தபோது நாண் அடிக்கும் ஓசையோ, சக்கரங்களின் ஓசையோ, குளம்புகளின் ஒலியோ கேட்கவில்லை; அவனுடைய உருவமும் தெரியவில்லை. அடர்ந்த இருளில் அந்தப் பெருந்தோளன் கல்மழை போல வியப்பூட்டும் நாராச அம்பு மழையைப் பொழிந்தான். சினமுற்ற ராவணன் மகன் வரம் பெற்ற, சூரியனைப் போன்ற அம்புகளால் போரில் ராமனை உடலெங்கும் கடுமையாகத் துளைத்தான். இங்கே இந்திரஜித்தின் போர் உத்தி தெளிவாகிறது — அவன் தானே கண்ணுக்குத் தெரிவதில்லை, ஓசையும் எழுப்புவதில்லை, திசைகளையும் இருளால் மூடுகிறான். இவ்வாறு ராம லக்ஷ்மணர் இலக்கைக் காண்பதில்லை; வந்துகொண்டிருக்கும் அம்புகளை மட்டுமே காண்கின்றனர். கல்மழையின் உவமை அம்புகளின் அடர்த்தியையும் கனத்தையும் குறிக்கிறது. ‘தத்தவரை:’ — ‘வரமாகப் பெற்ற’ — என்ற சொல் அம்புகள் வரத்தால் பெற்ற வலிமையைக் குறிக்கிறது. ‘நீஹாரதமஸா வ்ருதா:’ — ‘பனியிருளால் சூழப்பட்ட’ — என்பது அச்சுப் பதிப்பில் பன்மையாக, ‘திசைகள்’ என்பதோடு இயைகிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘வ்ருத:’ என்று ஒருமையாக, இந்திரஜித்தின் அடைமொழியாக உள்ளது. இந்தப் போர் முந்தைய போர்களிலிருந்து வேறுபட்டது — இங்கே பகைவன் கண்ணுக்கும் தெரியவில்லை, காதுக்கும் கேட்கவில்லை. ராம லக்ஷ்மணர் தெய்வ அஸ்திரங்களை ஏவுகின்றனர், வானத்தை அம்புகளால் நிரப்புகின்றனர்; ஆனால் இலக்கைக் காணாததால் அவர்களுடைய அஸ்திரங்கள் வீணாகின்றன. இந்திரஜித் புகையாலும் பனிமூட்டத்தாலும் எல்லாவற்றையும் மூடுகிறான்; அதனால் பகலும் இரவு போலாகிறது. அவன் தன் தேரின் ஓசையையும் அடக்குகிறான் — சக்கரங்கள், குளம்புகள், நாண் ஆகியவற்றின் ஒலி எதுவுமில்லை. இவ்வாறு முழுவதும் மறைந்திருந்தே அவன் தாக்குகிறான். அவனுடைய அம்புகள் கற்களைப் போல அடர்த்தியானவை, கனமானவை. ராமன் உடலெங்கும் துளைக்கப்படுகிறான் — இது கதையில் மிகக் கடினமான நிலை. மூன்று தலை நாகங்களின் உவமை ராம லக்ஷ்மணரின் அச்சந்தரும் தன்மையைக் காட்டுகிறது — நஞ்சுடைய நாகங்களைப் போல அவர்களும் பகைவர்களுக்கு அச்சமூட்டுபவர்கள். மழைமேகத்தின் உவமை அம்பு மழையின் இடைவிடாத தன்மையைக் குறிக்கிறது.

நாராசங்களால் தாக்கப்பட்ட மனிதருள் புலிகளான அவ்விருவரும், மழைத்தாரைகளால் அடிக்கப்படும் இரண்டு மலைகளைப் போல நின்று, பொன் இறகுடைய கூரிய அம்புகளை எய்தனர். கங்கப் பறவையின் இறகுடைய, பறவைபோலப் பறக்கும் அந்த அம்புகள் வானில் ராவணன் மகனை அடைந்து அவனைக் கிழித்து, குருதியில் நனைந்தவையாய்ப் பூமியில் விழுந்தன — கண்ணுக்குத் தெரியாதிருந்தும் அவனை அவை துளைத்தன. அம்புத்திரளால் மிகுதியாக ஒளிர்ந்த மனிதருள் சிறந்த அவ்விருவரும், தம்மீது விழுந்துகொண்டிருந்த அம்புகளைப் பல பல்லங்களால் அறுத்தெறிந்தனர். கூரிய அம்புகள் எந்தத் திசையிலிருந்து விழுவதைக் கண்டார்களோ, அந்தத் திசையை நோக்கியே தசரதனின் மைந்தர் இருவரும் சிறந்த அஸ்திரத்தை ஏவினர் — அம்புகள் வரும் திசையைக் கண்டு அந்தத் திசைக்கு எதிராகத் தாக்கினர். அதிரதனான ராவணன் மகனோ தேரில் எல்லாத் திசைகளிலும் பாய்ந்து சென்றான்; அஸ்திரங்களைக் கைதேர்ந்து விரைந்து எய்யும் அவன் கூரிய அம்புகளால் தசரதன் மைந்தர் இருவரையும் துளைத்தான். நெருக்கமாக எய்யப்பட்ட பொன் இறகு அம்புகளால் மிகவும் துளைக்கப்பட்ட அந்த வீரர்கள் இருவரும் பூத்த இரண்டு புரசமரங்களைப் போல ஆனார்கள் — குருதியால் சிவந்தனர். அவனுடைய வேகத்தையோ, உருவத்தையோ, வில்லையோ, அம்புகளையோ யாரும் அறியவில்லை; மேகத்திரளால் மூடப்பட்ட சூரியனைப் பற்றி எதுவும் தெரியாதது போல, அவனைப் பற்றியும் எதுவும் தெரியவில்லை. அவனால் துளைக்கப்பட்ட வானரர்கள் நூற்றுக்கணக்கில் கொல்லப்பட்டு, உயிரிழந்து பூமியில் விழுந்தனர். ராம லக்ஷ்மணரின் திறமை இங்கே தெரிகிறது — இலக்கைக் காணாமலேயே அம்புகளின் திசையை ஊகித்து அவர்கள் தாக்குகின்றனர், இந்திரஜித்தைத் துளைக்கவும் செய்கின்றனர். ஆனால் அவன் இடம் மாறிக்கொண்டே எல்லாப் பக்கங்களிலிருந்தும் தாக்குகிறான்; அதனால் அவனுடைய இருப்பிடத்தை உறுதி செய்ய முடிவதில்லை. புரசம்பூவின் உவமை செந்நிறத்தைக் காட்டுகிறது — அதில் இரக்கமும் உண்டு, அழகும் உண்டு. வானரர்களுக்கு நேர்ந்த பேரிழப்பு இந்திரஜித்தின் மாயையின் அச்சந்தரும் தன்மையைக் காட்டுகிறது. தசரதன் மைந்தர் மனம் தளரவில்லை — அம்புகள் வருவதைக் கண்டு பதிலடி கொடுக்கின்றனர். அவர்களுடைய அம்புகளில் சில இந்திரஜித்தைத் துளைத்துக் குருதியில் நனைந்து பூமியில் விழுகின்றன — கண்ணுக்குத் தெரியாதவனாயினும் அவன் வெல்ல முடியாதவன் அல்லன் என்பதற்கு இதுவே சான்று. ஆனால் அவன் அதிரதன், எல்லாத் திசைகளிலும் சுற்றித் திரிகிறான்; ஆகவே அவர்களுடைய தாக்குதல்கள் முழுமையாகப் பலிப்பதில்லை. மேகத்தால் மூடப்பட்ட சூரியனின் உவமை மிகப் பொருத்தமானது — மேகங்களால் மூடப்பட்ட சூரியன் இருக்கிறான் என்று அறியப்படுகிறது, ஆனால் காணப்படுவதில்லை; அது போல இந்திரஜித் இருக்கிறான் என்று அறியப்படுகிறது, ஆனால் அவனுடைய உருவம் காணப்படுவதில்லை.

அப்போது சினமுற்ற லக்ஷ்மணன் தன் அண்ணனிடம், ‘ராக்ஷசர்கள் அனைவரையும் அழிப்பதற்காகப் பிரம்மாஸ்திரத்தை ஏவப்போகிறேன்’ என்று சொன்னான். அப்போது ராமன் மங்கல இலக்கணங்கள் உடைய லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான்: ‘ஒருவனுக்காகப் பூமியிலுள்ள ராக்ஷசர்கள் அனைவரையும் நீ கொல்லலாகாது. போரிடாதவனையும், மறைந்திருப்பவனையும், கைகூப்பி நிற்பவனையும், சரணடைந்தவனையும், புறங்காட்டி ஓடுபவனையும், மதிமயங்கியவனையும் நீ இங்கே கொல்லலாகாது. பெருந்தோளனே, அவனை மட்டுமே கொல்ல நான் முயல்வேன். நச்சுப் பாம்புகளைப் போன்ற பெருவேகமுடைய அஸ்திரங்களை நாம் இருவரும் ஏவுவோம். மறைந்த தேருடைய இந்த மாயாவியான இழிந்த ராக்ஷசனைக் கண்டதும் வானரப் படைத்தலைவர்கள் வலிமையால் அவனைக் கொன்றுவிடுவார்கள். இவன் பூமிக்குள் புகுந்தாலும், சுவர்க்கத்துக்குச் சென்றாலும், ரசாதலத்துக்குப் போனாலும், வானவெளியில் இருந்தாலும் — இவ்வாறு மறைந்திருந்தாலும் — என் அஸ்திரங்களால் எரிக்கப்பட்டு உயிரிழந்து பூமியில் விழுவான்.’ இவ்வாறு பெரும்பொருள் கொண்ட சொல்லைச் சொல்லிவிட்டு, வானரர்களில் காளை போன்றவர்களால் சூழப்பட்ட, ரகுகுலத்தின் தலைசிறந்த வீரனான மகாத்மா ராமன், கொடிய செயல்களைச் செய்யும் அந்த அச்சந்தரும் ராக்ஷசனைக் கொல்வதற்காக அப்போது விரைந்து எல்லாப் பக்கமும் நோக்கினான். இங்கே ராமனின் தர்ம உணர்வு தெளிவாக வெளிப்படுகிறது. லக்ஷ்மணன் சினத்தால் ராக்ஷசர்கள் அனைவரையும் ஒரே முறையில் அழிக்க விரும்புகிறான்; ஆனால் ராமன் போர் தர்மத்தை நினைவூட்டுகிறான் — ஒருவனுடைய குற்றத்துக்காக எல்லோரும் தண்டிக்கப்படலாகாது; போரிடாதவர்கள், சரணடைந்தவர்கள், அஞ்சியவர்கள், ஓடுபவர்கள், மதிமயங்கியவர்கள் ஆகியோர் கொல்லத்தகாதவர்கள். இது க்ஷத்திரிய தர்மத்தின் அடிப்படை நெறி. பிரம்மாஸ்திரம் அனைத்தையும் அழிக்கவல்லது; ஆகவே அதை ஏவினால் குற்றமற்றவர்களும் கொல்லப்படக்கூடும். இந்திரஜித்தைக் கொல்லும் பொறுப்பை ராமன் தானே ஏற்றுக்கொள்கிறான்; அவனுடைய உறுதியும் திடமானது — அவன் எங்கே ஒளிந்தாலும் என் அஸ்திரங்களால் கொல்லப்பட்டு விழுவான். கடைசி இரண்டு சுலோகங்கள் உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்து சர்க்கத்தின் முடிவைக் கம்பீரமாக்குகின்றன. 41ஆம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பிலும் வல்கேட்டைப் போலவே உள்ளது. ராமனின் இந்தச் சொல்லே இங்கே மகாகாவியத்தின் அறநெறி மையம் — சினத்திலும் தர்மத்தைக் கைவிடலாகாது. லக்ஷ்மணன் அவனுடைய ஆணையை ஏற்கிறான்; ராமனோ மாயாவியைக் கொல்லும் வழியைத் தானே சிந்திக்கிறான்.

ಮಕರಾಕ್ಷನು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ, ಸಮರಗಳಲ್ಲಿ ಜಯಶೀಲನಾದ ರಾವಣನು ಮಹಾರೋಷಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಕಟಕಟನೆ ಕಡಿಯುತ್ತ — ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಉಜ್ಜುತ್ತ — ಕ್ರುದ್ಧನಾದನು. ಕುಪಿತನಾದ ಅವನು ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ‘ಏನು ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತ, ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ತನ್ನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು: ‘ವೀರನೇ, ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಲ್ಲು. ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿ — ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ನೀನು ಬಲದಲ್ಲಿ ಮಿಗಿಲಾದವನು. ಅಪ್ರತಿಮ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ಇಂದ್ರನನ್ನೇ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲುತ್ತೀಯೆ; ಇನ್ನು ಇಬ್ಬರು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕಂಡು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲಾರೆಯೇ?’ ರಾವಣನ ಅನೇಕ ವೀರರು ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಅವನ ಮಕ್ಕಳು, ಮಕರಾಕ್ಷ. ಈಗ ಅವನು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಹಿಂದೆ ಎರಡು ಬಾರಿ, ನಾಗಪಾಶಗಳಿಂದಲೂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದಲೂ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕೆಡವಿದ್ದನು. ‘ಅದೃಶ್ಯೋ ದೃಶ್ಯಮಾನೋ ವಾ’ (ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿರಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾವಣನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿಗೆ ಅವನ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಇಬ್ಬರು ಮನುಷ್ಯರ ಮುಂದೆ ಹೇಗೆ ಸೋತಾನು ಎಂಬುದು ಅವನ ತರ್ಕ — ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ರಾಮನ ನಿಜಸ್ವರೂಪ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಮೊದಲ ಎರಡು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು (1.2, 2.1) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ — ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ನೇರವಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠವು ಅವನ ಕ್ರೋಧದ ಮತ್ತು ಚಿಂತೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಹಾಗೆ ಹೇಳಲು, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿದನು. ಅವನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಕೆಂಪು ಮುಂಡಾಸುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸಸ್ತ್ರೀಯರು ಗಡಿಬಿಡಿಯಿಂದ ರಾವಣಿಯಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ಆ ಹೋಮದಲ್ಲಿ ದರ್ಭೆಗಳ ಬದಲು ಶಸ್ತ್ರಗಳೇ ಶರಪತ್ರಗಳಾಗಿ, ತಾರೆ (ಬಿಭೀತಕ) ಮರದ ಸಮಿತ್ತುಗಳು, ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದ ಸ್ರುವ (ಹೋಮದ ಸೌಟು) ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ತೋಮರಗಳೊಡನೆ ಶರಪತ್ರಗಳನ್ನು ಅಗ್ನಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಹರಡಿ, ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಪ್ಪಾದ ಜೀವಂತ ಆಡಿನ ಕೊರಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅದನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಿಸಿದನು. ಒಂದೇ ಹೋಮದಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿದ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ, ಮಹಾಜ್ವಾಲೆಗಳುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ ಸುತ್ತುವ ಜ್ವಾಲೆಗಳುಳ್ಳ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಅಗ್ನಿಯು ತಾನೇ ಮೇಲೆದ್ದು ಆ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಈ ಹೋಮ ಅಭಿಚಾರಕರ್ಮ — ಶತ್ರುವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ತಾಮಸ ಯಜ್ಞ. ಇದರ ಎಲ್ಲ ಉಪಕರಣಗಳೂ ವಿಪರೀತವಾದವು — ದರ್ಭೆಯ ಬದಲು ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ಶುಭವೃಕ್ಷದ ಬದಲು ತಾರೆ ಮರ, ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರದ ಬದಲು ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಚಿನ್ನದ ಸ್ರುವದ ಬದಲು ಕಬ್ಬಿಣದ ಸ್ರುವ. ಕಪ್ಪು ಆಡು ಕೂಡ ತಾಮಸತ್ವದ ಚಿಹ್ನೆ. ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ ಸುತ್ತುವುದು, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ದೀಪ್ತಿ — ಇವು ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳು, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಿಜಯದ ಸೂಚಕಗಳು. ಕೆಂಪು ಮುಂಡಾಸು ಧರಿಸಿದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಈ ಕರ್ಮದ ಭಯಾನಕ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಬಿಭೀತಕಾಃ’ ಎಂದು ಬಕಾರದಿಂದ ಇದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹಿಂದೆಯೂ (ಎಪ್ಪತ್ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ) ಹೋಮ ಮಾಡಿಯೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದನು; ಅವನ ಬಲದ ಮೂಲ ಈ ಹೋಮವೇ. ಹೋಮದಿಂದ ಅವನು ಅಂತರ್ಧಾನಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ದಿವ್ಯರಥವನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಯಜ್ಞ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕರ್ಮವಲ್ಲ, ಯುದ್ಧದ ಸಿದ್ಧತೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಅಗ್ನಿಯು ತಾನೇ ಮೇಲೇಳುವುದು ಆ ಹೋಮದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿ, ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ದಾನವರನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ, ಅವನು ಅದೃಶ್ಯವಾಗಬಲ್ಲ ಶುಭವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ, ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಇರಿಸಿದ್ದ ಆ ಉತ್ತಮ ರಥ ಶೋಭಿಸಿತು. ತನ್ನ ಆಕಾರದಿಂದಲೇ ಜಾಜ್ವಲ್ಯಮಾನವಾಗಿದ್ದ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಸಜ್ಜಿಕೆಯುಳ್ಳ ಆ ರಥ ಚಿತ್ರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ಚಂದ್ರರಿಂದಲೂ ಅರ್ಧಚಂದ್ರರಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಧ್ವಜವು ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದ ದೊಡ್ಡ ಬಳೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತ, ವೈಡೂರ್ಯಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದ ಆ ರಥದಿಂದಲೂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿತನಾದ ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾವಣಿ ದುರ್ಜಯನಾದನು. ಸಮರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ರಾಕ್ಷಸಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿ, ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸುಳ್ಳೇ ವನಕ್ಕೆ ಪ್ರವ್ರಜಿತರಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಆ ಇಬ್ಬರನ್ನು ಇಂದು ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು ತಂದೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಮಿಗಿಲಾದ ಜಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಇಂದು ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಾನರರಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿ, ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಕೊಂದು ಅವನಿಗೆ ಪರಮಪ್ರೀತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ — ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ‘ಮಿಥ್ಯಾ ಪ್ರವ್ರಜಿತೌ’ (ಸುಳ್ಳೇ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟವರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ರಾಮನ ವನವಾಸವನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ತಾಪಸವೇಷ ಧರಿಸಿದ್ದರೂ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಿವೆ: ‘ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವವರು (ಅಥವಾ ಸುಳ್ಳೇ ತಪಸ್ವಿಯ ವೇಷ ಧರಿಸಿರುವವರು)’. ರಥದ ವರ್ಣನೆ ಅದರ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅದು ಅದೃಶ್ಯ, ಆದರೂ ತೇಜಸ್ವಿ. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ರಕ್ಷೆ ಅವನನ್ನು ದುರ್ಜಯನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಕರಾಕ್ಷನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಂತೆ ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಮಾಯಾಬಲ ನಿಜವಾದುದು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ರಥ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ಮಹಾಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಜ್ಜಾಗಿದೆ — ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನಗಳೂ ಅದರಲ್ಲಿವೆ. ರಥದ ಅಲಂಕಾರ — ಚಿನ್ನ, ಮೃಗಗಳು, ಚಂದ್ರರು, ಅರ್ಧಚಂದ್ರರು — ರಾಕ್ಷಸರಾಜಕುಲದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಧ್ವಜ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತದೆ, ವೈಡೂರ್ಯಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಸೌಂದರ್ಯವೆಲ್ಲ ಅದೃಶ್ಯ, ಏಕೆಂದರೆ ರಥ ಅಂತರ್ಧಾನಗೊಂಡಿದೆ — ಈ ವಿರೋಧಾಭಾಸವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಮತ್ತೆ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅದೃಶ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಪ್ರೀತಿಯೇ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿ — ಅವನು ತಂದೆಗಾಗಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮಗನ ಪಿತೃಭಕ್ತಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅದು ಅಧರ್ಮದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ.

ಅನಂತರ ದಶಗ್ರೀವನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ, ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ತೀಕ್ಷ್ಣಸ್ವಭಾವದ ಇಂದ್ರಶತ್ರು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹರಿತವಾದ ಧನುಸ್ಸು-ನಾರಾಚಗಳೊಡನೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಎರಗಿದನು. ವಾನರರ ನಡುವೆ ಬಾಣಜಾಲಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಮೂರು ತಲೆಯ ಸರ್ಪಗಳಂತಿದ್ದ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವೀರ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು — ಅವರ ಹೆಗಲುಗಳ ಮೇಲಿನ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು ತಲೆಯ ಎರಡೂ ಕಡೆ ಇರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವರು ಮೂರು ತಲೆಯ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ‘ಇವರೇ ಅವರು’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ, ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೇಘದಂತೆ ಅವನು ಬಾಣಧಾರೆಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದನು. ಆಕಾಶಗಾಮಿಯಾದ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದಂತೆ ನಿಂತು ಆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಅವನ ಬಾಣವೇಗದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಧನುಸ್ಸುಗಳಿಗೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದರು. ಮಹಾಬಲರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರು ಬಾಣಜಾಲಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದರೂ ಸೂರ್ಯಸದೃಶವಾದ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಮುಟ್ಟಲೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ — ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತ ಹೊಗೆಯ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದನು; ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಅವನು ಮಂಜಿನ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾದನು. ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಹೆದೆಯ ಠೇಂಕಾರವಾಗಲಿ, ಚಕ್ರಗಳ ಮತ್ತು ಗೊರಸುಗಳ ಶಬ್ದವಾಗಲಿ ಕೇಳಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅವನ ರೂಪವೂ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ದಟ್ಟ ಕಗ್ಗತ್ತಲಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಕಲ್ಲುಮಳೆಯಂತೆ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ನಾರಾಚ-ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾವಣಿ ಸೂರ್ಯಸದೃಶವಾದ, ವರಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಮರದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಬಲವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಯುದ್ಧನೀತಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ತಾನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಶಬ್ದವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಗುರಿಯನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಬರುತ್ತಿರುವ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಕಲ್ಲುಮಳೆಯ ಉಪಮೆ ಬಾಣಗಳ ದಟ್ಟತೆಯನ್ನೂ ಭಾರವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದತ್ತವರೈಃ’ (ವರದಿಂದ ದೊರೆತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ವರದಾನದಿಂದ ದೊರೆತ ಬಲ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ನೀಹಾರತಮಸಾ ವೃತಾಃ’ ಎಂಬ ಬಹುವಚನ ‘ದಿಶಃ’ (ದಿಕ್ಕುಗಳು) ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವೃತಃ’ ಎಂಬುದು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಿಶೇಷಣ. ಈ ಯುದ್ಧ ಹಿಂದಿನ ಯುದ್ಧಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ — ಇಲ್ಲಿ ಶತ್ರು ಕಾಣುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇಳಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಗುರಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅವರ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತವೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹೊಗೆಯಿಂದಲೂ ಮಂಜಿನಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿಯಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ತನ್ನ ರಥದ ಶಬ್ದವನ್ನೂ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಚಕ್ರಗಳ, ಗೊರಸುಗಳ, ಹೆದೆಯ ಧ್ವನಿ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗುಪ್ತನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಬಾಣಗಳು ಕಲ್ಲುಗಳಂತೆ ದಟ್ಟವೂ ಭಾರವೂ ಆಗಿವೆ. ರಾಮನು ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ — ಇದು ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ ಸ್ಥಿತಿ. ಮೂರು ತಲೆಯ ಸರ್ಪಗಳ ಉಪಮೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಅವರೂ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯಂಕರರು. ಮೇಘದ ಉಪಮೆ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯ ಅವಿರತತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನರವ್ಯಾಘ್ರರಿಬ್ಬರು, ಮಳೆಯ ಧಾರೆಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುವ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ನಿಂತು, ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರು. ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಆ ಬಾಣಗಳು ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ರಾವಣಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವನನ್ನು ಸೀಳಿ, ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೊಯ್ದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು — ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವು ಅವನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದವು. ಅತಿಯಾದ ಬಾಣಸಮೂಹದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಆ ನರೋತ್ತಮರು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಭಲ್ಲಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದರು. ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬೀಳುತ್ತಿವೆಯೆಂದು ಕಂಡರೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಆ ದಾಶರಥಿಗಳು ಉತ್ತಮ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರು — ಬಾಣಗಳು ಬರುವ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಕಂಡು ಆ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅತಿರಥನಾದ ರಾವಣಿಯಾದರೋ ರಥದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಎರಗುತ್ತ, ಅಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಚುರುಕಾದ ಕೈಯುಳ್ಳವನಾಗಿ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ದಾಶರಥಿಗಳನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಅವನು ಬಿಟ್ಟ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡ ಆ ವೀರ ದಾಶರಥಿಗಳು ಹೂಬಿಟ್ಟ ಎರಡು ಮುತ್ತುಗದ (ಕಿಂಶುಕ) ಮರಗಳಂತೆ ಕಂಡರು — ರಕ್ತದಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿ. ಅವನ ವೇಗವನ್ನಾಗಲಿ ಗತಿಯನ್ನಾಗಲಿ ರೂಪವನ್ನಾಗಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನಾಗಲಿ ಬಾಣಗಳನ್ನಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ; ಮೋಡಗಳು ಮುಸುಕಿದಾಗ ಮರೆಯಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ಏನೂ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅವನಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ನೂರಾರು ಕಪಿಗಳು ಹತರಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಚಾತುರ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಗುರಿಯನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ಬಾಣಗಳ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಊಹಿಸಿ ಅವರು ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮುತ್ತುಗದ ಹೂವಿನ ಉಪಮೆ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕರುಣೆಯನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ. ವಾನರರ ಮಹಾಹಾನಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾಯೆಯ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದಾಶರಥಿಗಳು ನಿರಾಶರಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಬಾಣಗಳು ಬರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಕೆಲವು ಬಾಣಗಳು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿ ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೊಯ್ದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ — ಅವನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಅಜೇಯನಲ್ಲ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ಪ್ರಮಾಣ. ಆದರೆ ಅವನು ಅತಿರಥ, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಸುತ್ತುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಪ್ರಹಾರಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಚಿತ — ಮೋಡಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಸೂರ್ಯನು ಇದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಇದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ರೂಪ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಗಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಆಗ ರಾಮನು ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಒಬ್ಬನ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಯುದ್ಧ ಮಾಡದವನನ್ನು, ಅಡಗಿಕೊಂಡವನನ್ನು, ಕೈಮುಗಿದವನನ್ನು, ಶರಣಾಗತನನ್ನು, ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವವನನ್ನು, ಅಥವಾ ಮತ್ತನಾದವನನ್ನು ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಬಾರದು. ಮಹಾಭುಜನೇ, ಅವನೊಬ್ಬನ ವಧೆಗೇ ನಾನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಮಹಾವೇಗದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ನಾವು ಪ್ರಯೋಗಿಸೋಣ. ಅದೃಶ್ಯರಥದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಮಾಯಾವಿಯಾದ ಕ್ಷುದ್ರ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ವಾನರಯೂಥಪರು ಕಂಡರೆ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಕೊಂದುಹಾಕುವರು. ಇವನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೂ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೂ, ರಸಾತಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೂ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೂ — ಹೀಗೆ ಅಡಗಿದ್ದರೂ ನನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಟ್ಟು ಪ್ರಾಣ ತೊರೆದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವನು.’ ಹೀಗೆ ಮಹಾರ್ಥವುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಘುವೀರನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನು ರೌದ್ರನೂ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯೂ ಆದ ಅವನ ವಧೆಗಾಗಿ ಆಗ ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಉಪಾಯವನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸತೊಡಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಒಮ್ಮೆಗೇ ನಾಶಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ರಾಮನು ಯುದ್ಧಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬನ ಅಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ದಂಡಿಸಬಾರದು; ಯುದ್ಧ ಮಾಡದವರು, ಶರಣಾಗತರು, ಭೀತರು, ಓಡಿಹೋಗುವವರು, ಮತ್ತರು — ಇವರು ಅವಧ್ಯರು. ಇದು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ಮೂಲಭೂತ ನಿಯಮ. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ ಸರ್ವನಾಶಕ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗ ನಿರಪರಾಧಿಗಳನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಹುದು. ರಾಮನು ತಾನೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯ ಭಾರವನ್ನು ಮಾತ್ರ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ನಿಶ್ಚಯವೂ ದೃಢ — ಅವನು ಎಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳಲಿ, ನನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಬೀಳುವನು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಗಂಭೀರಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. 41ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿರುವಂತೆಯೇ ಇದೆ. ರಾಮನ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ನೈತಿಕ ಕೇಂದ್ರ — ಕ್ರೋಧದಲ್ಲೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನು ತಾನೇ ಮಾಯಾವಿಯ ವಧೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ.

മകരാക്ഷൻ കൊല്ലപ്പെട്ടെന്നു കേട്ട്, യുദ്ധങ്ങളിൽ എന്നും ജയിക്കുന്ന സമിതിഞ്ജയനായ രാവണൻ കടുത്ത രോഷം ബാധിച്ച് പല്ലുകടിച്ച് — പല്ലുകൾ പല്ലുകളിൽ ഉരസി ഞെരിച്ച് — ക്രുദ്ധനായി. കോപിഷ്ഠനായ അവൻ അപ്പോൾ അവിടെ ‘ഇനി എന്തു ചെയ്യണം’ എന്നു ചിന്തിച്ച്, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, പുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ യുദ്ധത്തിനു നിയോഗിച്ചു: ‘വീരാ, മഹാവീര്യരായ ആ സഹോദരന്മാരെ, രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ, കൊല്ലുക. അദൃശ്യനായാലും ദൃശ്യനായാലും — എങ്ങനെയായാലും നീ ബലത്തിൽ മുന്നിലാണ്. അതുല്യകർമാവായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലും നീ യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കുന്നു; അപ്പോൾ രണ്ടു മനുഷ്യരെ കണ്ടിട്ട് യുദ്ധത്തിൽ നീ കൊല്ലാതിരിക്കുമോ?’ രാവണന്റെ അനേകം വീരന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞു — കുംഭകർണനും അവന്റെ പുത്രന്മാരും മകരാക്ഷനും. ഇപ്പോൾ അവൻ വീണ്ടും സ്വന്തം പുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തിനെത്തന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നു — മുമ്പ് രണ്ടുതവണ, നാഗപാശങ്ങളാലും ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്താലും, രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ വീഴ്ത്തിയവനാണല്ലോ അവൻ. ‘അദൃശ്യോ ദൃശ്യമാനോ വാ’ (അദൃശ്യനായാലും ദൃശ്യനായാലും) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് രാവണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ അവന്റെ മായാശക്തി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചവൻ രണ്ടു മനുഷ്യരുടെ മുമ്പിൽ എങ്ങനെ തോൽക്കും എന്നതാണ് അവന്റെ ന്യായം — എന്നാൽ രാമന്റെ യഥാർഥസ്വരൂപം അവൻ അറിയുന്നില്ല. ആദ്യത്തെ രണ്ട് അർധശ്ലോകങ്ങൾ (1.2, 2.1) സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല — അവിടെ രാവണൻ നേരിട്ട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു; പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠം (വൾഗേറ്റ്) അവന്റെ ക്രോധത്തിന്റെയും ചിന്തയുടെയും വർണന കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു.

രാക്ഷസേന്ദ്രൻ അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് പിതാവിന്റെ വാക്ക് സ്വീകരിച്ച് യജ്ഞഭൂമിയിൽ വിധിപ്രകാരം അഗ്നിയിൽ ഹോമം ചെയ്തു. അവൻ അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ചുവന്ന തലപ്പാവ് അണിഞ്ഞ രാക്ഷസസ്ത്രീകൾ പരിഭ്രമത്തോടെ രാവണി ഇരുന്നിടത്ത് അവന്റെ അരികിലെത്തി. ആ ഹോമത്തിൽ ദർഭയ്ക്കു പകരം ശസ്ത്രങ്ങൾതന്നെയായിരുന്നു വിരിപ്പ്; താന്നിമരത്തിന്റെ (ബിഭീതകത്തിന്റെ) ചമതകളും ചുവന്ന വസ്ത്രങ്ങളും കറുത്ത ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള സ്രുവവും ഉപയോഗിച്ചു. ശസ്ത്രങ്ങളാകുന്ന ദർഭകളാലും തോമരങ്ങളാലും അഗ്നിക്കു ചുറ്റും വിരിച്ച്, അവൻ മുഴുവൻ കറുത്ത, ജീവനുള്ള ഒരു ആട്ടിന്റെ കഴുത്തു പിടിച്ചു — അതിനെ അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ചു. ഒരൊറ്റ ഹോമംകൊണ്ടുതന്നെ ജ്വലിച്ചുയർന്ന, പുകയില്ലാത്ത, വലിയ ജ്വാലകളുള്ള അഗ്നിയിൽ വിജയം സൂചിപ്പിക്കുന്ന ലക്ഷണങ്ങൾ തെളിഞ്ഞു. വലത്തോട്ടു ചുഴറ്റുന്ന ജ്വാലയുള്ളവനും ഉരുക്കിയ പൊന്നുപോലെ ശോഭിക്കുന്നവനുമായ അഗ്നി സ്വയം എഴുന്നേറ്റുവന്ന് ആ ഹവിസ്സ് ഏറ്റുവാങ്ങി. ഈ ഹോമം ആഭിചാരകർമമാണ് — ശത്രുനാശത്തിനായി ചെയ്യുന്ന താമസമായ യജ്ഞം. ഇതിന്റെ ഉപകരണങ്ങളെല്ലാം വിപരീതമാണ് — ദർഭയ്ക്കു പകരം ശസ്ത്രങ്ങൾ, ശുഭവൃക്ഷത്തിനു പകരം താന്നി, വെള്ളവസ്ത്രത്തിനു പകരം ചുവന്ന വസ്ത്രങ്ങൾ, പൊൻസ്രുവത്തിനു പകരം ഇരുമ്പുസ്രുവം. കറുത്ത ആടും താമസത്വത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. അഗ്നിജ്വാലയുടെ വലത്തോട്ടുള്ള ചുഴിയും പുകയില്ലായ്മയും ദീപ്തിയും ശുഭലക്ഷണങ്ങളാണ് — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വിജയത്തിന്റെ സൂചനകൾ. ചുവന്ന തലപ്പാവണിഞ്ഞ സ്ത്രീകൾ ഈ കർമത്തിന്റെ ഭീകരാന്തരീക്ഷം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘ബിഭീതകാഃ’ എന്ന് അച്ചടിയിൽ ബകാരത്തോടെയാണ്. ഇന്ദ്രജിത്ത് മുമ്പും (എഴുപത്തിമൂന്നാം സർഗത്തിൽ) ഹോമം ചെയ്തിട്ടുതന്നെയാണ് യുദ്ധത്തിനു പോയത്; അവന്റെ ബലത്തിന്റെ മൂലം ഈ ഹോമമാണ്. ഹോമത്താൽ അവൻ അന്തർധാനശക്തിയും ദിവ്യരഥവും നേടുന്നു. അതിനാൽ ഈ യജ്ഞം വെറുമൊരു മതകർമമല്ല, യുദ്ധത്തിനുള്ള ഒരുക്കംതന്നെയാണ്. അഗ്നി സ്വയം എഴുന്നേറ്റുവരുന്നത് ആ ഹോമത്തിന്റെ സിദ്ധി കാണിക്കുന്നു.

അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ച്, ദേവന്മാരെയും ദാനവന്മാരെയും രാക്ഷസന്മാരെയും തർപ്പിച്ച്, അവൻ അദൃശ്യമാകാൻ കഴിവുള്ള ശുഭമായ ശ്രേഷ്ഠരഥത്തിൽ കയറി. നാലു കുതിരകളോടും മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളോടുംകൂടി, വലിയ വില്ല് ഉറപ്പിച്ച ആ ഉത്തമരഥം ശോഭിച്ചു. സ്വന്തം ശോഭയാൽ ജ്വലിക്കുന്നതും തപനീയസ്വർണംകൊണ്ടുള്ള അലങ്കാരങ്ങളുള്ളതുമായ ആ രഥം ചിത്രീകരിച്ച മൃഗങ്ങളാലും ചന്ദ്രന്മാരാലും അർധചന്ദ്രന്മാരാലും അലംകൃതമായിരുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കൊടി ജാംബൂനദസ്വർണംകൊണ്ടുള്ള വലിയ വളയങ്ങളോടുകൂടിയതും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലുള്ളതും വൈഡൂര്യങ്ങളാൽ അലംകൃതവുമായിരുന്നു. സൂര്യതുല്യമായ ആ രഥത്താലും ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്താലും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട മഹാബലനായ രാവണി ദുർധർഷനായി — ആർക്കും അടുക്കാനാവാത്തവനായി. സമിതിഞ്ജയനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് നഗരത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി, രാക്ഷസമന്ത്രങ്ങളാൽ അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ച്, അദൃശ്യനായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘വെറുതെ കാട്ടിലേക്കു പുറപ്പെട്ടുപോന്ന ആ രണ്ടുപേരെയും ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ കൊന്ന് പിതാവായ രാവണന് മഹത്തായ വിജയം സമ്മാനിക്കും. ഇന്നു ഭൂമിയെ വാനരരഹിതയാക്കി, രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും കൊന്ന്, ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിനു പരമമായ സന്തോഷം നൽകും’ — ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൻ അപ്രത്യക്ഷനായി. ‘മിഥ്യാ പ്രവ്രജിതൗ’ (വെറുതെ / കപടമായി കാട്ടിലേക്കു പുറപ്പെട്ടവർ) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്ത് രാമന്റെ വനവാസത്തെ പരിഹസിക്കുന്നു — താപസവേഷം ധരിച്ചിട്ടും ആയുധങ്ങൾ ഏന്തുന്നവർ എന്ന്. ഹിന്ദിഭാഷ്യം ഇതിനു രണ്ട് അർഥങ്ങൾ നൽകുന്നു: ‘വെറുതെ കാട്ടിലേക്കു വന്നവർ (അഥവാ കപടമായി താപസവേഷം ധരിച്ചവർ)’. രഥത്തിന്റെ വർണന അതിന്റെ ദിവ്യത്വം കാണിക്കുന്നു — അത് അദൃശ്യമാണ്, എന്നിട്ടും തേജസ്സുറ്റതാണ്. ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ സംരക്ഷണം അവനെ ദുർജയനാക്കുന്നു. അവന്റെ പ്രതിജ്ഞ മകരാക്ഷന്റെ പ്രതിജ്ഞപോലെ ഗർവം നിറഞ്ഞതാണ്; പക്ഷേ അവന്റെ മായാബലം യാഥാർഥ്യമാണ്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥം നാലു കുതിരകളെ പൂട്ടിയതും ബാണങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും വലിയ വില്ലോടെ സജ്ജവുമാണ് — യുദ്ധത്തിനുള്ള എല്ലാ സാധനങ്ങളും അതിലുണ്ട്. രഥത്തിന്റെ അലങ്കാരം — സ്വർണം, മൃഗങ്ങൾ, ചന്ദ്രന്മാർ, അർധചന്ദ്രന്മാർ — രാക്ഷസരാജകുലത്തിന്റെ സമൃദ്ധി കാണിക്കുന്നു. കൊടി അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നു, വൈഡൂര്യങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ സൗന്ദര്യമെല്ലാം അദൃശ്യമാണ്, കാരണം രഥം അന്തർധാനത്തിലാണ് — ഈ വിരോധാഭാസം കവി സൂക്ഷ്മമായി കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. നഗരത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി ഇന്ദ്രജിത്ത് വീണ്ടും മന്ത്രങ്ങളാൽ ഹോമം ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ അവൻ പൂർണമായും അദൃശ്യനാകുന്നു. അവന്റെ വാക്കുകളിൽ പിതാവിന്റെ സന്തോഷംതന്നെയാണ് മുഖ്യലക്ഷ്യം — പിതാവിനുവേണ്ടിയാണ് അവൻ വിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ പുത്രന്റെ പിതൃഭക്തിയും കാണാം, അത് അധർമത്തിന്റെ സേവയിലാണെങ്കിലും.

പിന്നെ ദശഗ്രീവൻ പ്രേരിപ്പിച്ച, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനും ഉഗ്രനുമായ ഇന്ദ്രശത്രു ഇന്ദ്രജിത്ത് മൂർച്ചയുള്ള വില്ലും നാരാചങ്ങളുമായി യുദ്ധക്കളത്തിലേക്കു പാഞ്ഞെത്തി. വാനരന്മാരുടെ നടുവിൽ ശരജാലങ്ങൾ ചൊരിയുന്ന, മൂന്നു തലയുള്ള സർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ള മഹാവീര്യരായ വീരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ അവൻ കണ്ടു — അവരുടെ ചുമലുകളിലെ ആവനാഴികൾ തലയുടെ ഇരുവശത്തുമായി മറ്റു രണ്ടു തലകൾപോലെ നിൽക്കുന്നതിനാൽ അവർ മൂന്നു തലയുള്ള സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ‘ഇവർതന്നെ അവർ’ എന്നു നിശ്ചയിച്ച്, വില്ലിൽ ഞാൺ കെട്ടി, മഴ ചൊരിയുന്ന മേഘംപോലെ അവൻ ശരധാരകളാൽ അവരെ മൂടി. ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന രഥത്തിലിരുന്ന്, യുദ്ധത്തിൽ കണ്ണിനു കാണാനാവാത്തിടത്തു നിന്നുകൊണ്ട്, അവൻ ആ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ എയ്തു. അവന്റെ ശരവേഗത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാമലക്ഷ്മണന്മാർ വില്ലുകളിൽ ശരം തൊടുത്ത് ദിവ്യാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. ആ മഹാബലന്മാർ ശരജാലങ്ങളാൽ ആകാശം മൂടിയെങ്കിലും സൂര്യതുല്യമായ അസ്ത്രങ്ങളാലും ശരങ്ങളാലും അവനെ തൊടാൻപോലും കഴിഞ്ഞില്ല — കാരണം അവൻ അദൃശ്യനായിരുന്നു. ആകാശം മൂടിക്കൊണ്ട് അവൻ പുകകൊണ്ടുള്ള ഇരുട്ടു സൃഷ്ടിച്ചു; ശ്രീമാനായ അവൻ മഞ്ഞിന്റെ ഇരുട്ടിൽ മൂടിയ ദിക്കുകളിൽ മറഞ്ഞുനിന്നു. അവൻ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ ഞാണൊലിയോ ചക്രങ്ങളുടെയും കുളമ്പുകളുടെയും ശബ്ദമോ കേട്ടില്ല; അവന്റെ രൂപവും കാണപ്പെട്ടില്ല. ആ കനത്ത ഇരുട്ടിൽ മഹാബാഹുവായ അവൻ കല്ലുമഴപോലെ അദ്ഭുതകരമായ നാരാചശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. ക്രുദ്ധനായ രാവണി വരം ലഭിച്ച സൂര്യതുല്യമായ ശരങ്ങളാൽ യുദ്ധത്തിൽ രാമനെ എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും കഠിനമായി എയ്തു. ഇവിടെ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ യുദ്ധതന്ത്രം വ്യക്തമാണ് — അവൻ സ്വയം ദൃശ്യനാകുന്നില്ല, ശബ്ദംപോലും ഉണ്ടാക്കുന്നില്ല, ദിക്കുകളെയും ഇരുട്ടുകൊണ്ടു മൂടുന്നു. അങ്ങനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ലക്ഷ്യം കാണുന്നില്ല, വന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ശരങ്ങളെ മാത്രം കാണുന്നു. കല്ലുമഴയുടെ ഉപമ ശരങ്ങളുടെ ഇടതൂർച്ചയും ഭാരവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ദത്തവരൈഃ’ (വരം ലഭിച്ചവയാൽ) എന്ന പദം ബാണങ്ങൾക്കു വരദാനത്താൽ ലഭിച്ച ബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘നീഹാരതമസാ വൃതാഃ’ (മഞ്ഞിന്റെ ഇരുട്ടിൽ മൂടിയവ) എന്നത് അച്ചടിയിൽ ബഹുവചനമാണ്, ‘ദിശഃ’ (ദിക്കുകൾ) എന്നതിനോടു ചേരുന്നു; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘വൃതഃ’ എന്ന് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വിശേഷണമാണ്. ഈ യുദ്ധം മുൻയുദ്ധങ്ങളിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് — ഇവിടെ ശത്രുവിനെ കാണാനും കേൾക്കാനും കഴിയുന്നില്ല. രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്നു, ആകാശം ശരങ്ങളാൽ നിറയ്ക്കുന്നു; പക്ഷേ ലക്ഷ്യം കാണാത്തതിനാൽ അവരുടെ അസ്ത്രങ്ങൾ വ്യർഥമാകുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്ത് പുകയാലും മഞ്ഞാലും എല്ലാം മൂടുന്നു; അതിനാൽ പകലും രാത്രിപോലെയാകുന്നു. തന്റെ രഥത്തിന്റെ ശബ്ദംപോലും അവൻ അടക്കുന്നു — ചക്രങ്ങളുടെയോ കുളമ്പുകളുടെയോ ഞാണിന്റെയോ ശബ്ദമില്ല. ഇങ്ങനെ പൂർണമായി മറഞ്ഞിരുന്ന് അവൻ പ്രഹരിക്കുന്നു. അവന്റെ ബാണങ്ങൾ കല്ലുകൾപോലെ ഇടതൂർന്നതും ഭാരമുള്ളതുമാണ്. രാമന് എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും മുറിവേൽക്കുന്നു — കഥയിലെ അതീവ കഠിനമായ ഒരു അവസ്ഥയാണിത്. മൂന്നു തലയുള്ള സർപ്പങ്ങളുടെ ഉപമ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ഭയങ്കരത്വം കാണിക്കുന്നു — വിഷസർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ അവരും ശത്രുക്കൾക്കു ഭയങ്കരരാണ്. മേഘത്തിന്റെ ഉപമ ബാണവർഷത്തിന്റെ ഇടതടവില്ലായ്മ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

നാരാചങ്ങളേറ്റുകൊണ്ടിരുന്ന, മഴധാരകളേൽക്കുന്ന രണ്ടു പർവതങ്ങളെപ്പോലുള്ള ആ നരവ്യാഘ്രന്മാർ സ്വർണത്തൂവലുള്ള മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾ എയ്തു. കങ്കപ്പക്ഷിയുടെ തൂവലുള്ള ആ പറക്കുന്ന ബാണങ്ങൾ ആകാശത്തിൽ രാവണിയുടെ അടുത്തെത്തി അവനെ മുറിവേൽപ്പിച്ച് ചോരയിൽ കുതിർന്ന് നിലത്തു വീണു — അദൃശ്യനായിരുന്നിട്ടും അവ അവനെ എയ്തുതുളച്ചു. അതിശക്തമായ ശരപ്രവാഹത്താൽ ജ്വലിച്ചുനിന്ന ആ നരോത്തമന്മാർ, വന്നുവീഴുന്ന ആ ശരങ്ങളെ അനേകം ഭല്ലങ്ങളാൽ ഖണ്ഡിച്ചു. മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങൾ ഏതു ദിക്കിൽനിന്നു വീഴുന്നതായി കണ്ടുവോ അവിടേക്കുതന്നെ ആ ദാശരഥികൾ ഉത്തമാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു — ശരങ്ങൾ വരുന്ന ദിക്കു കണ്ട് ആ ദിക്കിനു നേരെ അവർ പ്രഹരിച്ചു. എന്നാൽ അതിരഥനായ രാവണി രഥത്തിൽ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും പാഞ്ഞു; അസ്ത്രപ്രയോഗത്തിൽ ലഘുഹസ്തനും വേഗമേറിയ കൈകളുള്ളവനുമായ അവൻ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ ആ ദാശരഥികളെ എയ്തു. ഇടതൂർന്നു തറച്ച സ്വർണത്തൂവലുള്ള ശരങ്ങളാൽ അവൻ ആഴത്തിൽ മുറിവേൽപ്പിച്ച ആ വീരന്മാരായ ദാശരഥികൾ പൂത്ത രണ്ടു പ്ലാശുമരങ്ങളെപ്പോലെ (കിംശുകങ്ങളെപ്പോലെ) ആയി — ചോരയിൽ ചുവന്നു. അവന്റെ വേഗമോ ഗതിയോ രൂപമോ വില്ലോ ശരങ്ങളോ ആരും അറിഞ്ഞില്ല; മേഘങ്ങൾ കൂട്ടംകൂടുമ്പോൾ മറഞ്ഞുപോകുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ അവനെക്കുറിച്ച് ഒന്നും അറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അവന്റെ ശരമേറ്റ നൂറുകണക്കിനു വാനരന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ട്, ജീവൻ പോയി, നിലത്തു വീണു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ സാമർഥ്യം ഇവിടെ കാണാം — ലക്ഷ്യം കാണാതെയും അവർ ശരങ്ങളുടെ ദിക്ക് അനുമാനിച്ചു പ്രഹരിക്കുന്നു, ഇന്ദ്രജിത്തിനെ എയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ അവൻ സ്ഥാനം മാറ്റിക്കൊണ്ട് എല്ലാ വശത്തുനിന്നും ആക്രമിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ സ്ഥാനം നിശ്ചയിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. കിംശുകപുഷ്പത്തിന്റെ ഉപമ ചുവന്ന നിറം കാണിക്കുന്നു — അതിൽ കരുണയുമുണ്ട്, സൗന്ദര്യവുമുണ്ട്. വാനരന്മാരുടെ വലിയ നഷ്ടം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായയുടെ ഭയങ്കരത്വം കാണിക്കുന്നു. ദാശരഥികൾ നിരാശരാകുന്നില്ല — ശരങ്ങൾ വരുന്നതു കണ്ട് അവർ തിരിച്ചടിക്കുന്നു. അവരുടെ ചില ബാണങ്ങൾ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ എയ്ത് ചോരയിൽ കുതിർന്ന് നിലത്തു വീഴുന്നു — അദൃശ്യനായാലും അവൻ അജയ്യനല്ല എന്നതിന് ഇതു തെളിവാണ്. പക്ഷേ അവൻ അതിരഥനാണ്, എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ചുറ്റിസഞ്ചരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവരുടെ പ്രഹരങ്ങൾ പൂർണമാകുന്നില്ല. മേഘം മൂടിയ സൂര്യന്റെ ഉപമ വിശേഷിച്ചും ഉചിതമാണ് — മേഘങ്ങൾ മൂടിയ സൂര്യൻ അവിടെയുണ്ടെന്ന് അറിയാമെങ്കിലും കാണാനാവാത്തതുപോലെ, ഇന്ദ്രജിത്ത് അവിടെയുണ്ടെന്ന് അറിയാം, എന്നാൽ അവന്റെ രൂപം കാണുന്നില്ല.

അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ ലക്ഷ്മണൻ ജ്യേഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു: ‘സകല രാക്ഷസന്മാരുടെയും വധത്തിനായി ഞാൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കാം.’ അപ്പോൾ രാമൻ ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഒരുവൻ നിമിത്തം ഭൂമിയിലെ സകല രാക്ഷസന്മാരെയും കൊല്ലുന്നത് നിനക്ക് ഉചിതമല്ല. യുദ്ധം ചെയ്യാത്തവനെയോ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നവനെയോ കൈകൂപ്പിനിൽക്കുന്നവനെയോ ശരണം പ്രാപിച്ചവനെയോ ഓടിപ്പോകുന്നവനെയോ മത്തനായവനെയോ ഇവിടെ നീ കൊല്ലരുത്. മഹാഭുജാ, അവനെ മാത്രം വധിക്കാൻ ഞാൻ ശ്രമിക്കും. വിഷസർപ്പങ്ങൾക്കു തുല്യമായ, മഹാവേഗമുള്ള അസ്ത്രങ്ങൾ നാം പ്രയോഗിക്കും. അദൃശ്യരഥത്തിലിരിക്കുന്ന ഈ മായാവിയായ നീചരാക്ഷസനെ കണ്ടാൽ വാനരയൂഥപന്മാർ ബലമായി കൊന്നുകളയും. ഇവൻ ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ചാലും സ്വർഗത്തിൽ കടന്നാലും രസാതലത്തിലോ ആകാശത്തിലോ പോയാലും — ഇങ്ങനെ ഒളിച്ചിരുന്നാലും — എന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ ദഹിച്ച്, ജീവൻ പോയി നിലത്തു വീഴും.’ മഹത്തായ അർഥമുള്ള ഈ വാക്കു പറഞ്ഞ്, വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രഘുവീരനായ മഹാത്മാവായ രാമൻ, ഘോരനും ക്രൂരകർമിയുമായ അവനെ വധിക്കാൻ അപ്പോൾ ത്വരിതമായി ചുറ്റും നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഇവിടെ രാമന്റെ ധർമബുദ്ധി വ്യക്തമായി പ്രകടമാകുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ ക്രോധത്താൽ സകല രാക്ഷസന്മാരെയും ഒറ്റയടിക്കു നശിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ രാമൻ യുദ്ധധർമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഒരുവന്റെ അപരാധത്തിന് എല്ലാവരെയും ശിക്ഷിക്കരുത്; യുദ്ധം ചെയ്യാത്തവരും ശരണാഗതരും ഭയന്നവരും ഓടിപ്പോകുന്നവരും മത്തരും അവധ്യരാണ്. ഇതു ക്ഷാത്രധർമത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനനിയമമാണ്. ബ്രഹ്മാസ്ത്രം സർവനാശകമാണ്; അതിനാൽ അതിന്റെ പ്രയോഗം നിരപരാധികളെയും കൊല്ലും. ഇന്ദ്രജിത്തിനെ മാത്രം വധിക്കുന്നതിന്റെ ഭാരം രാമൻ സ്വയം ഏറ്റെടുക്കുന്നു; അവന്റെ നിശ്ചയം ദൃഢമാണ് — അവൻ എവിടെ ഒളിച്ചാലും എന്റെ അസ്ത്രങ്ങളേറ്റു വീഴും. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; അവ സർഗത്തിന്റെ സമാപ്തിയെ ഗംഭീരമാക്കുന്നു. നാല്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപാഠത്തിലുണ്ട്, പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തോടൊപ്പംതന്നെ. രാമന്റെ ഈ വാക്ക് ഇവിടെ മഹാകാവ്യത്തിന്റെ ധാർമികകേന്ദ്രമാണ് — ക്രോധത്തിലും ധർമം കൈവിടരുത്. ലക്ഷ്മണൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആജ്ഞ സ്വീകരിക്കുന്നു; രാമൻ സ്വയം മായാവിയുടെ വധത്തിനുള്ള ഉപായം ചിന്തിക്കുന്നു.

Hearing that Makarākṣa had been killed, Rāvaṇa, victor in so many battles, was seized with great rage and ground his teeth. Furious, and wondering what was to be done, he commanded his son Indrajit to go into battle: "Hero, kill the two mighty brothers Rāma and Lakṣmaṇa, whether you fight unseen or seen; in every way you are the stronger. You defeat Indra himself, whose deeds are matchless; how much more will you kill two mere men when you meet them in battle!" Many of Rāvaṇa's heroes had fallen, Kumbhakarṇa, his sons, and Makarākṣa, and now he leaned once more on his own son Indrajit, who had twice before brought Rāma and Lakṣmaṇa down, first with the serpent-noose and then with the weapon of Brahmā. "Unseen or seen" recalls Indrajit's power of illusion. How could the conqueror of Indra lose to two men? That was Rāvaṇa's reasoning, but he did not know who Rāma truly was.

So addressed by the lord of the rākṣasas, Indrajit accepted his father's command and duly made offerings into the fire at the place of sacrifice. As he offered into the fire, rākṣasa women in red turbans came hurrying to where Rāvaṇa's son was, adding to the dread of the rite. Weapons served as the sacrificial grass, the wood of the ill-omened beleric tree as kindling, and there were red garments and a ladle of black iron. Spreading weapons and lances all round the fire, he seized a living goat, black all over, by the throat and offered it into the fire. This was a rite of sorcery, a dark sacrifice performed to destroy an enemy, and all its implements were reversed: weapons instead of sacred grass, an ill-omened tree instead of an auspicious one, red cloth instead of white, an iron ladle instead of a golden one, and the black goat as a mark of darkness. When the fire, kindled by that single offering, blazed up smokeless with great flames, signs appeared that foretold victory: the fire god himself rose up, his flames turning to the right, bright as molten gold, and received the offering, a sign that the rite had succeeded. Indrajit had gone into battle after such a rite before, in the seventy-third sarga; this offering was the root of his power, through which he gained his invisibility and his divine chariot, so that the sacrifice was less an act of worship than a preparation for war.

Having made his offering into the fire and satisfied the gods, dānavas and rākṣasas, he mounted his splendid chariot, which had the power of vanishing. With its four horses, its sharp arrows and its great bow strung, it held every means of war, and it shone. Blazing with splendour, its fittings of gold, it was adorned with deer, moons and half-moons, showing the wealth of the rākṣasa royal house. Indrajit's banner, with great rings of gold, shone like blazing fire and was adorned with cat's-eye gems. Yet all this beauty was invisible, for the chariot could vanish, a paradox the poet shows with a light touch. Guarded by the weapon of Brahmā, bright as the sun, the mighty son of Rāvaṇa could not be overcome. Setting out from the city, Indrajit, victor in battles, made offerings into the fire again with rākṣasa spells until he was wholly invisible, and said: "Today I shall kill in battle those two who have gone forth into the forest as ascetics in vain, and give my father Rāvaṇa a great victory. Today I shall rid the earth of monkeys, kill Rāma and Lakṣmaṇa, and give him the greatest joy." With these words he vanished. "Gone forth in vain" mocks Rāma's exile: they had come to the forest to no purpose, or they wore the dress of ascetics falsely while bearing arms. His vow was as proud as Makarākṣa's, but his power of illusion was real. His chief aim was his father's joy; a son's devotion shows here too, though it served wrong.

Then, urged on by Ten-necked Rāvaṇa, the fierce enemy of Indra swooped into the battle in his fury with sharp bows and iron arrows. In the midst of the monkeys he saw the two mighty heroes loosing nets of arrows, like three-headed serpents, for the quivers on their shoulders rose on either side of their heads, and they were as deadly to their enemies as venomous snakes. Thinking, "These are the two," he strung his bow and poured streams of arrows over them like a raining cloud that never stops. Standing in his sky-going chariot beyond the range of sight, he pierced Rāma and Lakṣmaṇa with sharp arrows. Hemmed in by the force of his arrows, they fitted arrows to their bows and summoned a divine weapon, but though the two mighty princes covered the sky with nets of arrows, their sunlike weapons and arrows could not touch him, for they could not see him. He covered the sky and made a darkness of smoke, and the glorious rākṣasa hid the directions, wrapped in darkness and mist, so that day became like night. As he moved, neither the twang of his bowstring nor the sound of wheel-rims and hoofs could be heard, and his form could not be seen. Here was Indrajit's way of fighting: he could not be seen, he made no sound, and he covered the very directions in darkness, so that Rāma and Lakṣmaṇa saw no target, only the arrows coming at them. This fight was unlike any before it. In that dense, gloomy darkness the strong-armed rākṣasa rained down showers of iron arrows like a wondrous shower of stones, thick and heavy, and in his fury the son of Rāvaṇa pierced Rāma hard in every limb with sunlike arrows that were the gift of a boon. It was one of the hardest moments of the whole story.

Struck by the iron shafts like two mountains beaten by rain, those tigers among men loosed sharp, golden-feathered arrows in return. Reaching the son of Rāvaṇa in the sky, those heron-feathered arrows cut him and fell to the ground drenched in blood, which proves that though he was unseen he was not unconquerable. Blazing under the endless flood of arrows, the two best of men cut down with many broad-headed arrows the shafts that fell on them, and wherever they saw the sharp arrows falling from, the two sons of Daśaratha sent their finest weapons in that direction; unable to see their target, they judged where he was from the direction of his arrows, which shows their skill, and they did not despair. But the son of Rāvaṇa, a great chariot-warrior, swept through all the directions in his chariot, always changing his place so that it could not be fixed, and, swift with his weapons, pierced the two sons of Daśaratha with sharp arrows, so that their blows never fully landed. Deeply pierced by his tightly bound, gold-feathered arrows, the two heroes, red with blood, looked like two flowering kiṃśuka trees, a picture both pitiful and beautiful. No one could know his speed or movement, his form, his bow or his arrows; nothing of him could be known, like the sun hidden in a mass of clouds. The image fits exactly: as one knows the clouded sun is there but cannot see it, so everyone knew Indrajit was there, but his form could not be seen. Pierced by him, monkeys lay there in hundreds, killed and lifeless on the ground, and the heavy losses show how dreadful his magic was.

Then Lakṣmaṇa said to his brother in anger, "I shall use the weapon of Brahmā to kill all the rākṣasas." But Rāma said to Lakṣmaṇa of auspicious marks: "For the sake of one you should not kill all the rākṣasas on earth. One who is not fighting, one who is hiding, one who stands with joined palms, one who has come for refuge, one who is fleeing or one who is out of his mind, you must not kill. It is his death alone, mighty-armed one, that I shall strive for. We shall loose weapons of great speed, like venomous serpents. When the monkey leaders see this mean conjuror, the rākṣasa with the hidden chariot, they will strike him down by force. Should he enter the earth, or heaven, or the underworld, or the sky, hidden as he is, he will fall to the ground lifeless, burned by my weapons." Here Rāma's sense of dharma stands out clearly. Lakṣmaṇa in his anger wanted to destroy all the rākṣasas at once, but Rāma reminded him of the law of war: not all should be punished for the offence of one, and those who are not fighting, who seek refuge, who are afraid, who flee or who are out of their minds must not be killed. This is a founding rule of the warrior's duty. The weapon of Brahmā destroys everything and would kill the innocent too, so Rāma took on himself the task of killing Indrajit alone, and his resolve was firm: wherever he might hide, he would fall to Rāma's weapons. His words here are the moral heart of the epic, that dharma is not to be abandoned even in anger. Having spoken these words of great meaning, the great-souled hero of the Raghus, surrounded by the bulls among monkeys, looked about swiftly for a way to kill that fierce doer of cruel deeds. The last two verses, in a longer metre, close the sarga gravely.