निर्गतं मकराक्षं दृष्ट्वा ते वानरपुङ्गवाः सहसा आप्लुत्य योद्धुकामाः सर्वे व्यवस्थिताः — युद्धाय सज्जाः अभवन्। ततः निशाचरैः सह प्लवंगानां तत् सुमहत् लोमहर्षणं युद्धं प्रवृत्तम्, यथा देवानां दानवैः सह। वृक्षाणां शूलानां च निपातैः, गदानां परिघाणां च पातनैः कपयः निशाचराः च तदा अन्योन्यं मर्दयन्ति स्म। निशाचराः शक्तिभिः खड्गैः गदाभिः कुन्तैः तोमरैः पट्टिशैः भिन्दिपालैः बाणपातैः च समन्ततः, पाशैः मुद्गरैः दण्डैः निर्घातैः अन्यैः च आयुधैः कपिसिंहानां कदनं चक्रुः। अत्र आयुधानां दीर्घा सूची राक्षसानां युद्धसामग्रीं दर्शयति — वानराणां वृक्षशिलाः, राक्षसानां तु निर्मितानि विविधानि शस्त्राणि। ‘कदनम्’ इति पदं महान्तं विनाशं सूचयति। युद्धस्य आरम्भः राक्षसानाम् अनुकूलः, यतः तेषां शस्त्राणि अधिकानि। देवदानवयुद्धस्य उपमा युद्धस्य महत्त्वं भयानकत्वं च दर्शयति, यतः तत् युद्धं पुराणेषु अतीव प्रसिद्धम्। प्रत्येकः पक्षः अपरं मर्दयति, न कोऽपि पश्चात् गच्छति। वानराः मकराक्षस्य आगमनं दृष्ट्वा न भीताः, अपितु तत्क्षणं युद्धाय सज्जाः — पूर्वसर्गेषु प्राप्तैः विजयैः तेषाम् उत्साहः वर्धितः। किन्तु राक्षसानां शस्त्रबलं महत्, अतः युद्धस्य आरम्भे वानराणां हानिः अधिका।

खरपुत्रेण मकराक्षेण बाणौघैः अर्दिताः सम्भ्रान्तमनसः सर्वे वानराः भयपीडिताः दुद्रुवुः। द्रवमाणान् तान् वनौकसः दृष्ट्वा सर्वे राक्षसाः जितकाशिनः — विजयेन गर्विताः — दृप्ताः सिंहवत् नेदुः। तदा समन्ततः वानरेषु विद्रवत्सु रामः शरवर्षेण तान् राक्षसान् वारयामास। वारितान् राक्षसान् दृष्ट्वा निशाचरः मकराक्षः कोपानलेन समाविष्टः इदं वचनम् अब्रवीत्। अत्र युद्धस्य दिशा पुनः परिवर्तते — वानराः पलायन्ते, राक्षसाः हृष्यन्ति, ततः रामः स्वयं हस्तक्षेपं करोति। रामस्य एकः शरवर्षः एव सर्वान् राक्षसान् निरुणद्धि। मकराक्षः अतः क्रुद्धः, यतः तस्य विजयः क्षणिकः एव। ‘कोपानलसमाविष्टः’ इति रूपकं क्रोधम् अग्निना तुलयति। समीक्षितसंस्करणे ‘क्रोधानल’ इति पाठः। वानराणां पलायनं तेषां दौर्बल्यं न, अपितु मकराक्षस्य बाणवृष्टेः तीव्रतां दर्शयति। राक्षसानां सिंहनादः तेषां गर्वं सूचयति, किन्तु सः गर्वः अल्पकालिकः। रामः स्वसेनां रक्षितुं स्वयम् अग्रे आगच्छति — एषः नेतुः धर्मः।

‘राम, तिष्ठ; मया सार्धं द्वन्द्वयुद्धं भविष्यति। धनुर्मुक्तैः शितैः शरैः ते प्राणान् त्याजयिष्यामि। यत् तदा दण्डकारण्ये त्वं मम पितरं खरं हतवान्, स्वकर्मणि — राक्षसवधे — स्थितं त्वाम् अग्रतः स्मृत्वा मम रोषः अभिवर्धते। दुरात्मन् राघव, यत् तस्मिन् काले महावने त्वं मया न दृष्टः, तेन मम अङ्गानि भृशं दह्यन्ते। दिष्ट्या, राम, इह त्वं मम दर्शनं प्राप्तवान् असि; क्षुधार्तस्य सिंहस्य इतरः मृगः इव त्वं मम काङ्क्षितः असि। अद्य मम बाणवेगेन प्रेतराजस्य यमस्य विषयं गतः त्वं, ये शूराः त्वया निहताः, तैः सह वसिष्यसि। अत्र बहुना उक्तेन किम्? राम, मम वचः शृणु — सकलाः लोकाः रणाजिरे त्वां मां च पश्यन्तु। अस्त्रैः वा गदया वा बाहुभ्यां वा — येन तव अभ्यासः, तेन एव मृधं वर्तताम्’ इति। मकराक्षस्य वचनं पितृशोकेन प्रतिशोधेन च पूर्णम्। सः रामं सर्वविधं युद्धं प्रति आह्वयति, यत् तस्य आत्मविश्वासं सूचयति। किन्तु तस्य वचनेषु गर्वः अपि अतिमात्रः — सः रामं मृगम्, आत्मानं सिंहं मन्यते। ‘प्रेतराड्विषयम्’ इति पदेन यमलोकः सूचितः। अस्मिन् भाषणे क्रोधः दुःखं दर्पः च मिश्रिताः। मकराक्षः स्वपितुः खरस्य वधं स्मरति — जनस्थाने रामः एकाकी चतुर्दशसहस्रैः राक्षसैः सह खरं दूषणं त्रिशिरसं च हतवान्। तदा मकराक्षः तत्र न आसीत्, अतः सः पितुः रक्षां कर्तुं न अशक्नोत् — तस्य दुःखं तस्मात् एव। अधुना सः तस्य ऋणस्य प्रतिकारं कर्तुम् इच्छति। सः सर्वे लोकाः पश्यन्तु इति वदति, यतः सः स्वविजयं सर्वेभ्यः दर्शयितुम् इच्छति।

मकराक्षस्य वचः श्रुत्वा दशरथात्मजः रामः प्रहसन् उत्तरोत्तरवादिनं — बहु भाषमाणं — तं राक्षसं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘रक्षः, किं वृथा कत्थसे? बहूनि असदृशानि वचनानि तव। रणे युद्धेन विना केवलं वाग्बलात् जेतुं न शक्यते। चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां, यः तव पिता खरः, त्रिशिराः दूषणः च — सर्वे मया दण्डके निहताः। पाप, अद्य तीक्ष्णतुण्डनखाङ्कुशाः गृध्राः गोमायवः वायसाः च तव मांसेन स्वाशिताः भविष्यन्ति’ इति। रामस्य उत्तरं संक्षिप्तम् अपि तीक्ष्णम्। सः प्रहसति, यतः शत्रोः गर्वः तस्य कृते हास्यकरः। सः मकराक्षस्य पितुः वधं न निगूहति, अपितु स्पष्टं स्वीकरोति, तेन च तस्य पुत्रस्य अपि भाग्यं सूचयति। ‘विना युद्धेन वाग्बलात्’ इति वचनं सर्वेषां गर्वितानां वक्तॄणां कृते उपदेशः। १८ श्लोकः समीक्षिते नास्ति। रामस्य शान्तिः मकराक्षस्य क्रोधेन सह विरुद्धा। रामः शत्रोः पितुः वधं स्मारयन् तस्य गर्वं खण्डयति।

राघवेण एवम् उक्तः महाबलः मकराक्षः रणाजिरे राघवाय बाणौघान् अमुचत्। रामः शरवर्षेण तान् शरान् नैकधा चिच्छेद; विच्छिन्नाः रुक्मपुङ्खाः सहस्रशः बाणाः भुवि निपेतुः। तत्र खरराक्षसस्य पुत्रस्य दशरथस्य सूनोः च अन्योन्यम् ओजसा समेत्य तत् युद्धम् अभवत्। आकाशे जीमूतयोः मेघयोः इव तयोः ज्यातलयोः शब्दः, धनुर्मुक्तः अन्योन्यं स्वनः च रणाजिरे श्रूयते स्म। देवाः दानवाः गन्धर्वाः किन्नराः महोरगाः च सर्वे तत् अद्भुतं युद्धं द्रष्टुकामाः अन्तरिक्षगताः अभवन्। अन्योन्यस्य गात्रेषु विद्धं सत् तयोः बलं द्विगुणं वर्धते स्म; तौ रणाजिरे अन्योन्यं कृतप्रतिकृतं — प्रहारं प्रतिप्रहारं च — कुरुतः स्म। राममुक्तान् बाणौघान् राक्षसः रणे अच्छिनत्, रक्षोमुक्तान् रामः अपि शरैः नैकधा प्राच्छिनत्। बाणौघैः सर्वाः दिशः प्रदिशः च वितताः, वसुधा च संछन्ना समन्तात् न प्रकाशते स्म। अत्र युद्धं समबलम् इव दृश्यते — द्वौ अपि छिन्दतः, द्वौ अपि विध्यतः। आकाशे देवादीनाम् उपस्थितिः युद्धस्य महत्त्वं वर्धयति। ‘विद्धं… द्विगुणं वर्धते बलम्’ इति वचनं सूचयति यत् आघातः वीराणां क्रोधं बलं च वर्धयति, न तु क्षीणयति। बाणैः आच्छादिता भूमिः न दृश्यते — एषा अतिशयोक्तिः बाणानां सङ्ख्यां दर्शयति। मकराक्षः प्रथमं बाणान् मुञ्चति, रामः तान् सर्वान् छिनत्ति — प्रत्येकं बाणं शरवृष्ट्या एव निवारयति। सुवर्णपुङ्खाः बाणाः सहस्रशः भूमौ पतन्ति, येन रणभूमिः सुवर्णेन आच्छादिता इव भवति। द्वयोः धनुषोः शब्दः मेघयोः गर्जनम् इव — अत्र ‘ज्यातल’ इति पदं धनुर्गुणस्य हस्ततलस्य च आघातशब्दं सूचयति। देवादयः द्रष्टारः अन्तरिक्षे स्थिताः, यथा महोत्सवे जनाः एकत्र मिलन्ति। एतत् युद्धं केवलं द्वयोः वीरयोः न, अपितु धर्माधर्मयोः अपि इति तेषां उपस्थितिः सूचयति। रामस्य धैर्यम् अत्र स्पष्टम् — सः शत्रोः प्रत्येकं प्रहारं शान्तचित्तेन निवारयति।

ततः क्रुद्धः महाबाहुः राघवः संयुगे मकराक्षस्य धनुः चिच्छेद, अष्टाभिः नाराचैः अथ सूतं विव्याध। रामः शरैः रथं भित्त्वा अश्वान् हत्वा अपातयत्; ततः सः निशाचरः मकराक्षः विरथः वसुधास्थः अभवत्। वसुधायां तिष्ठत् तत् रक्षः सर्वभूतानां त्रासनं युगान्ताग्निसमप्रभं शूलं पाणिना जग्राह। तत् महत् शूलं दुरवापं दुर्लभं, रुद्रेण दत्तं, भयंकरम्, आकाशे जाज्वल्यमानम् अपरं संहारास्त्रम् इव आसीत्। यं दृष्ट्वा सर्वाः देवताः भयार्ताः दिशः विद्रुताः। ततः निशाचरः तत् प्रज्वलन्तं महत् शूलं विभ्राम्य — इति वाक्यम् अग्रिमश्लोके पूर्यते। रामः क्रमेण शत्रोः सर्वाणि साधनानि नाशयति — प्रथमं धनुः, ततः सारथिं, ततः रथम्, अश्वान् च। एषः क्रमः सुविचारितः — धनुर्विहीनः शत्रुः दूरात् युद्धं कर्तुं न शक्नोति, रथहीनः वेगेन गन्तुं न शक्नोति। किन्तु मकराक्षस्य समीपे रुद्रदत्तं शूलम् अस्ति, यत् देवान् अपि भीषयति। ‘तत्तिष्ठद्’ इति मुद्रणस्य पाठः — ‘तत् तिष्ठत् रक्षः’ इति नपुंसकलिङ्गे ‘रक्षः’ इत्यनेन सह अन्वितः; समीक्षिते ‘अतिष्ठद्’। रुद्रदत्तस्य शूलस्य वर्णनं तस्य दैविकं बलं दर्शयति — एतत् सामान्यम् आयुधं न, अपितु शिवस्य प्रसादः। अतः तस्य छेदनम् अधिकं महत्त्वपूर्णम्।

सः क्रोधात् महाहवे तत् शूलं राघवाय प्राहिणोत्। खरपुत्रस्य करात् च्युतम् आपतन्तं ज्वलितं तं शूलं राघवः आकाशे एव चतुर्भिः बाणैः चिच्छेद। दिव्येन हाटकेन मण्डितः सः शूलः रामबाणैः अर्दितः नैकधा भिन्नः महोल्का इव भुवि व्यशीर्यत। अक्लिष्टकर्मणा — अनायासेन महत् कर्म कुर्वता — रामेण तत् शूलं निहतं दृष्ट्वा नभोगतानि भूतानि ‘साधु साधु’ इति व्याहरन्ति स्म। यत् शूलं देवान् अपि भीषयति, तत् रामः अनायासेन छिनत्ति — एतेन तस्य दिव्यं सामर्थ्यं प्रकटितम्। पूर्वं भीताः देवाः अधुना हृष्टाः प्रशंसन्ति। समीक्षिते ‘त्रिभिः बाणैः’ इति, मुद्रणे हिन्दीभाष्ये च ‘चत्वारः बाणाः’ इति — मुद्रणं रक्षितम्। पञ्चत्रिंशः श्लोकः षट्पादः। महोल्कायाः उपमा शूलस्य दीप्तिं पतनं च दर्शयति।

निहतं शूलं दृष्ट्वा निशाचरः मकराक्षः मुष्टिम् उद्यम्य काकुत्स्थं ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति अब्रवीत्। तं पतन्तं धावन्तं दृष्ट्वा रघुनन्दनः रामः प्रहस्य शरासने पावकास्त्रं संदधे। तदा रणे काकुत्स्थेन तेन अस्त्रेण हतं तत् रक्षः संछिन्नहृदयं तत्र पपात ममार च। मकराक्षस्य पातनं दृष्ट्वा ते सर्वे राक्षसाः रामबाणभयार्दिताः लङ्काम् एव प्रधावन्त। दशरथनृपसूनोः बाणवेगैः निहतं तं रजनिचरं खरात्मजं वज्रहतं विकीर्णं गिरिम् इव देवताः प्रहृष्टाः प्रददृशुः। अन्ते मकराक्षः सर्वाणि आयुधानि नष्टानि दृष्ट्वा अपि मुष्टिना युद्धं कर्तुम् इच्छति — तस्य शौर्यम् अविनष्टम्। रामः पुनः प्रहसति, यतः शस्त्रहीनस्य मुष्टिः तस्य पुरतः किमपि न। पावकास्त्रम् अग्नेः दिव्यम् अस्त्रम्; तेन हृदयं छिन्नम्। एवं पितुः खरस्य मार्गं पुत्रः अपि अनुगतः — रामस्य भविष्यवाणी सत्या जाता। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्तेन निबद्धः। राक्षसानां पलायनं सर्गस्य आरम्भे वानराणां पलायनस्य विपरीतम् — आरम्भे वानराः भीताः, अन्ते राक्षसाः। एवं कविः सर्गस्य रचनायां समतां साधयति। वज्रहतः पर्वतः इव पतितः मकराक्षः — एषा उपमा तस्य विशालं शरीरं पूर्णं पराजयं च दर्शयति।

మకరాక్షుడు బయలుదేరడం చూసి ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరూ హఠాత్తుగా దూకి యుద్ధకాంక్షతో నిలిచారు — యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యారు. అప్పుడు దేవతలకూ దానవులకూ జరిగినట్లు నిశాచరులతో వానరులకు మిక్కిలి గొప్ప, రోమాంచకరమైన యుద్ధం మొదలైంది. చెట్లూ శూలాలూ పడడంతో, గదలూ పరిఘలూ కొట్టడంతో అప్పుడు వానరులూ నిశాచరులూ ఒకరినొకరు మర్దించుకున్నారు. నిశాచరులు శక్తులతో, ఖడ్గాలతో, గదలతో, కుంతాలతో, తోమరాలతో, పట్టిసాలతో, భిందిపాలాలతో, బాణవర్షాలతో అన్నివైపులా, పాశాలతో, ముద్గరాలతో, దండాలతో, నిర్ఘాతాలతో, ఇతర ఆయుధాలతో కపిసింహాలను సంహరించారు. ఇక్కడ ఆయుధాల పొడవైన జాబితా రాక్షసుల యుద్ధసామగ్రిని చూపుతుంది — వానరులకు చెట్లూ శిలలూ, రాక్షసులకు మాత్రం నిర్మించిన వివిధ శస్త్రాలు. ‘కదనమ్’ అనే పదం గొప్ప వినాశనాన్ని సూచిస్తుంది. యుద్ధపు ఆరంభం రాక్షసులకు అనుకూలంగా ఉంది, ఎందుకంటే వారి శస్త్రాలు ఎక్కువ. దేవదానవ యుద్ధపు ఉపమ యుద్ధపు ప్రాముఖ్యాన్నీ భయంకరత్వాన్నీ చూపుతుంది, ఎందుకంటే ఆ యుద్ధం పురాణాలలో అతి ప్రసిద్ధమైనది. ప్రతి పక్షమూ మరొకదానిని మర్దిస్తుంది, ఎవరూ వెనక్కి తగ్గరు. మకరాక్షుని రాక చూసి వానరులు భయపడరు, వెంటనే యుద్ధానికి సిద్ధమవుతారు — మునుపటి సర్గలలో పొందిన విజయాలతో వారి ఉత్సాహం పెరిగింది. కానీ రాక్షసుల శస్త్రబలం గొప్పది, కాబట్టి యుద్ధం ఆరంభంలో వానరులకు నష్టం ఎక్కువ.

ఖరపుత్రుడైన మకరాక్షుని బాణసమూహాలతో పీడితులై, మనస్సులు కలవరపడి, వానరులందరూ భయంతో పారిపోయారు. పారిపోతున్న ఆ వనవాసులను చూసి రాక్షసులందరూ విజయగర్వంతో, దర్పంతో సింహాల వలె గర్జించారు. అప్పుడు అన్నివైపులా వానరులు పారిపోతుండగా రాముడు బాణవర్షంతో ఆ రాక్షసులను అడ్డుకున్నాడు. రాక్షసులు అడ్డుకోబడడం చూసి నిశాచరుడైన మకరాక్షుడు కోపాగ్నితో ఆవహించబడి ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ యుద్ధపు దిశ మళ్ళీ మారుతుంది — వానరులు పారిపోతారు, రాక్షసులు సంతోషిస్తారు, తరువాత రాముడు స్వయంగా జోక్యం చేసుకుంటాడు. రాముని ఒక్క బాణవర్షమే రాక్షసులందరినీ అడ్డుకుంటుంది. అందుకే మకరాక్షుడు కోపిస్తాడు, ఎందుకంటే అతని విజయం క్షణికమైనదే. ‘కోపానలసమావిష్టః’ (కోపాగ్నితో ఆవహించబడినవాడు) అనే రూపకం క్రోధాన్ని అగ్నితో పోలుస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘క్రోధానల’ అనే పాఠం. వానరుల పలాయనం వారి బలహీనతను కాదు, మకరాక్షుని బాణవర్షపు తీవ్రతను చూపుతుంది. రాక్షసుల సింహనాదం వారి గర్వాన్ని సూచిస్తుంది, కానీ ఆ గర్వం అల్పకాలికమైనది. రాముడు తన సేనను రక్షించడానికి స్వయంగా ముందుకు వస్తాడు — ఇది నాయకుని ధర్మం.

‘రామా, ఆగు; నాతో నీకు ద్వంద్వయుద్ధం జరుగుతుంది. విల్లు నుండి విడిచిన వాడి బాణాలతో నీ ప్రాణాలు తీస్తాను. ఆనాడు దండకారణ్యంలో నీవు నా తండ్రి ఖరుని చంపావు; నీ పనిలో — రాక్షసవధలో — నిమగ్నుడవైన నిన్ను ఎదుట చూస్తూ తలచుకుంటుంటే నా రోషం పెరిగిపోతోంది. దురాత్ముడా రాఘవా, ఆ సమయంలో ఆ మహావనంలో నీవు నాకు కనిపించకపోవడం వల్ల నా అవయవాలు తీవ్రంగా మండిపోతున్నాయి. రామా, అదృష్టవశాత్తు ఇక్కడ నీవు నా కంటపడ్డావు; ఆకలితో ఉన్న సింహానికి మరొక మృగం వలె నీవు నాకు కావలసినవాడవు. ఈ రోజు నా బాణవేగంతో ప్రేతరాజైన యముని లోకానికి వెళ్ళిన నీవు, నీ చేత హతులైన శూరులతో కలిసి నివసిస్తావు. ఇక్కడ ఎక్కువగా చెప్పడం ఎందుకు? రామా, నా మాట విను — సమస్త లోకాలూ రణరంగంలో నిన్నూ నన్నూ చూడాలి. అస్త్రాలతోనైనా, గదతోనైనా, బాహువులతోనైనా — నీకు దేనిలో అభ్యాసం ఉందో దానితోనే యుద్ధం జరగనీ.’ మకరాక్షుని మాట పితృశోకంతోనూ ప్రతీకారంతోనూ నిండి ఉంది. అతడు రాముని అన్నివిధాల యుద్ధానికీ ఆహ్వానిస్తాడు, ఇది అతని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని సూచిస్తుంది. కానీ అతని మాటలలో గర్వం కూడా మితిమీరి ఉంది — అతడు రాముని మృగంగా, తనను సింహంగా భావిస్తాడు. ‘ప్రేతరాడ్విషయమ్’ అనే పదంతో యమలోకం సూచించబడింది. ఈ ప్రసంగంలో క్రోధమూ దుఃఖమూ దర్పమూ కలగలిసి ఉన్నాయి. మకరాక్షుడు తన తండ్రి ఖరుని వధను స్మరిస్తాడు — జనస్థానంలో రాముడు ఒంటరిగా పద్నాలుగు వేల రాక్షసులతో పాటు ఖరుని, దూషణుని, త్రిశిరుని చంపాడు. అప్పుడు మకరాక్షుడు అక్కడ లేడు, కాబట్టి అతడు తండ్రిని రక్షించలేకపోయాడు — అతని దుఃఖం దానివల్లనే. ఇప్పుడు అతడు ఆ ఋణానికి ప్రతీకారం చేయాలనుకుంటున్నాడు. తన విజయాన్ని అందరికీ చూపాలనుకుంటున్నాడు కాబట్టి సమస్త లోకాలూ చూడాలని అంటాడు.

మకరాక్షుని మాట విని దశరథపుత్రుడైన రాముడు నవ్వుతూ, ఎడతెగకుండా మాట్లాడుతున్న — ఎక్కువగా మాట్లాడుతున్న — ఆ రాక్షసునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసా, ఎందుకు వృథాగా గొప్పలు చెప్పుకుంటున్నావు? నీ మాటలు చాలావరకు తగనివి. రణంలో యుద్ధం లేకుండా కేవలం మాటల బలంతో గెలవలేరు. పద్నాలుగు వేల రాక్షసులూ, నీ తండ్రి అయిన ఖరుడూ, త్రిశిరుడూ, దూషణుడూ — అందరూ దండకారణ్యంలో నా చేత హతులయ్యారు. పాపీ, ఈ రోజు వాడి ముక్కులూ గోళ్ళూ అంకుశాలుగా గల గద్దలూ నక్కలూ కాకులూ నీ మాంసంతో బాగా తృప్తి పొందుతాయి.’ రాముని సమాధానం సంక్షిప్తమైనదైనా వాడియైనది. శత్రువు గర్వం అతనికి హాస్యాస్పదమైనది కాబట్టి అతడు నవ్వుతాడు. అతడు మకరాక్షుని తండ్రి వధను దాచడు, స్పష్టంగా ఒప్పుకుంటాడు, దానితో అతని కుమారుని విధిని కూడా సూచిస్తాడు. ‘వినా యుద్ధేన వాగ్బలాత్’ (యుద్ధం లేకుండా మాటల బలంతో) అనే మాట గర్వంతో మాట్లాడేవారందరికీ ఉపదేశం. 18వ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. రాముని ప్రశాంతత మకరాక్షుని క్రోధానికి విరుద్ధమైనది. రాముడు శత్రువు తండ్రి వధను గుర్తుచేస్తూ అతని గర్వాన్ని ఖండిస్తాడు.

రాఘవుడు ఇలా అనగా మహాబలుడైన మకరాక్షుడు రణరంగంలో రాఘవునిపై బాణసమూహాలను విడిచాడు. రాముడు బాణవర్షంతో ఆ బాణాలను అనేక ముక్కలుగా ఖండించాడు; ఖండించబడిన బంగారు పుంఖాల బాణాలు వేలకొద్దీ నేలపై పడ్డాయి. అక్కడ ఖర రాక్షసుని కుమారునికీ దశరథపుత్రునికీ ఒకరినొకరు ఓజస్సుతో ఎదుర్కొంటూ ఆ యుద్ధం జరిగింది. ఆకాశంలో రెండు మేఘాల ఉరుముల వలె వారి అల్లెత్రాళ్ళూ అరచేతుల శబ్దమూ, విల్లుల నుండి విడిచిన బాణాల పరస్పర ధ్వనీ రణరంగంలో వినిపించాయి. దేవతలూ, దానవులూ, గంధర్వులూ, కిన్నరులూ, మహోరగులూ అందరూ ఆ అద్భుతమైన యుద్ధాన్ని చూడాలనే కోరికతో అంతరిక్షంలోకి వచ్చారు. ఒకరి శరీరాలను ఒకరు గాయపరచగా వారి బలం రెట్టింపుగా పెరిగింది; వారిద్దరూ రణరంగంలో ఒకరికొకరు కృతప్రతికృతం — దెబ్బకు ఎదురుదెబ్బ — చేశారు. రాముడు విడిచిన బాణసమూహాలను రాక్షసుడు రణంలో ఖండించాడు, రాక్షసుడు విడిచినవాటిని రాముడు కూడా బాణాలతో అనేక ముక్కలుగా ఖండించాడు. బాణసమూహాలతో దిక్కులూ ఉపదిక్కులూ అన్నీ కప్పబడ్డాయి, భూమి అన్నివైపులా కప్పబడి కనిపించలేదు. ఇక్కడ యుద్ధం సమబలంగా కనిపిస్తుంది — ఇద్దరూ ఖండిస్తారు, ఇద్దరూ కొడతారు. ఆకాశంలో దేవతలు మొదలైనవారి ఉనికి యుద్ధపు ప్రాముఖ్యాన్ని పెంచుతుంది. ‘గాయపడగా బలం రెట్టింపుగా పెరుగుతుంది’ అనే మాట దెబ్బ వీరుల క్రోధాన్నీ బలాన్నీ పెంచుతుందే కానీ తగ్గించదని సూచిస్తుంది. బాణాలతో కప్పబడిన భూమి కనిపించదు — ఈ అతిశయోక్తి బాణాల సంఖ్యను చూపుతుంది. మకరాక్షుడు మొదట బాణాలు విడుస్తాడు, రాముడు వాటన్నిటినీ ఖండిస్తాడు — ప్రతి బాణాన్నీ బాణవర్షంతోనే నివారిస్తాడు. బంగారు పుంఖాల బాణాలు వేలకొద్దీ నేలపై పడతాయి, దానితో రణభూమి బంగారంతో కప్పబడినట్లవుతుంది. రెండు విల్లుల శబ్దం రెండు మేఘాల గర్జన వంటిది — ఇక్కడ ‘జ్యాతల’ అనే పదం అల్లెత్రాడూ అరచేయీ తాకే శబ్దాన్ని సూచిస్తుంది. మహోత్సవంలో జనులు ఒకచోట చేరినట్లు దేవతలు మొదలైన ప్రేక్షకులు అంతరిక్షంలో నిలిచారు. ఈ యుద్ధం కేవలం ఇద్దరు వీరుల మధ్య కాదు, ధర్మాధర్మాల మధ్య కూడా అని వారి ఉనికి సూచిస్తుంది. రాముని ధైర్యం ఇక్కడ స్పష్టం — అతడు శత్రువు ప్రతి దెబ్బనూ ప్రశాంతచిత్తంతో నివారిస్తాడు.

అప్పుడు కోపించిన మహాబాహువు రాఘవుడు యుద్ధంలో మకరాక్షుని విల్లును ఖండించాడు, తరువాత ఎనిమిది నారాచాలతో సారథిని కొట్టాడు. రాముడు బాణాలతో రథాన్ని భేదించి, గుర్రాలను చంపి కూల్చాడు; అప్పుడు ఆ నిశాచరుడైన మకరాక్షుడు రథం లేనివాడై నేలపై నిలిచాడు. నేలపై నిలిచిన ఆ రాక్షసుడు సమస్త ప్రాణులనూ భయపెట్టే, ప్రళయాగ్ని వంటి కాంతిగల శూలాన్ని చేతితో పట్టుకున్నాడు. ఆ మహాశూలం పొందడానికి కష్టమైనది, దుర్లభమైనది, రుద్రుడు ఇచ్చినది, భయంకరమైనది, ఆకాశంలో జాజ్వల్యమానంగా ప్రకాశిస్తూ మరొక సంహారాస్త్రంలా ఉంది. దానిని చూసి దేవతలందరూ భయంతో దిక్కులకు పారిపోయారు. అప్పుడు ఆ నిశాచరుడు ప్రజ్వలిస్తున్న ఆ మహాశూలాన్ని గిరగిరా తిప్పి — అనే వాక్యం తరువాతి శ్లోకంలో పూర్తవుతుంది. రాముడు క్రమంగా శత్రువు సాధనాలన్నిటినీ నాశనం చేస్తాడు — మొదట విల్లు, తరువాత సారథి, తరువాత రథం, గుర్రాలు. ఈ క్రమం బాగా ఆలోచించినది — విల్లు లేని శత్రువు దూరంనుండి యుద్ధం చేయలేడు, రథం లేనివాడు వేగంగా వెళ్ళలేడు. కానీ మకరాక్షుని దగ్గర రుద్రుడు ఇచ్చిన శూలం ఉంది, అది దేవతలను కూడా భయపెడుతుంది. ‘తత్తిష్ఠద్’ అనేది ముద్రణ పాఠం — ‘తత్ తిష్ఠత్ రక్షః’ అని నపుంసకలింగంలోని ‘రక్షః’ అనే పదంతో అన్వయిస్తుంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘అతిష్ఠద్’. రుద్రుడు ఇచ్చిన శూలపు వర్ణన దాని దైవిక బలాన్ని చూపుతుంది — ఇది సామాన్యమైన ఆయుధం కాదు, శివుని ప్రసాదం. కాబట్టి దానిని ఖండించడం మరింత ముఖ్యమైనది.

అతడు కోపంతో మహాయుద్ధంలో ఆ శూలాన్ని రాఘవునిపైకి విసిరాడు. ఖరపుత్రుని చేతినుండి జారి దూసుకువస్తున్న ఆ మండుతున్న శూలాన్ని రాఘవుడు ఆకాశంలోనే నాలుగు బాణాలతో ఖండించాడు. దివ్యమైన బంగారంతో అలంకరించబడిన ఆ శూలం రాముని బాణాలతో పీడించబడి, అనేక ముక్కలుగా చీలి, మహోల్కలా నేలపై చెల్లాచెదురైంది. అనాయాసంగా గొప్ప కార్యాలు చేసే రాముని చేత ఆ శూలం నాశనమవడం చూసి ఆకాశంలోని ప్రాణులు ‘బాగు బాగు’ అని పలికాయి. దేవతలను కూడా భయపెట్టే శూలాన్ని రాముడు అనాయాసంగా ఖండిస్తాడు — దీనితో అతని దివ్యసామర్థ్యం వెల్లడైంది. ఇంతకుముందు భయపడిన దేవతలు ఇప్పుడు సంతోషించి ప్రశంసిస్తారు. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘మూడు బాణాలతో’ అని, ముద్రణలోనూ హిందీ భాష్యంలోనూ ‘నాలుగు బాణాలు’ అని ఉంది — ముద్రణ పాఠమే ఉంచబడింది. ముప్పై ఐదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. మహోల్క ఉపమ శూలపు దీప్తినీ పతనాన్నీ చూపుతుంది.

శూలం నాశనమవడం చూసి నిశాచరుడైన మకరాక్షుడు పిడికిలి ఎత్తి కాకుత్స్థునితో ‘ఆగు ఆగు’ అన్నాడు. అతడు మీదికి దూకుతూ పరుగెత్తుకు రావడం చూసి రఘునందనుడైన రాముడు నవ్వి విల్లుపై ఆగ్నేయాస్త్రాన్ని సంధించాడు. అప్పుడు రణంలో కాకుత్స్థుడు ప్రయోగించిన ఆ అస్త్రంతో హతుడైన ఆ రాక్షసుడు గుండె చీలి అక్కడ పడిపోయి మరణించాడు. మకరాక్షుడు కూలడం చూసి ఆ రాక్షసులందరూ రాముని బాణాల భయంతో పీడితులై లంకకే పరుగెత్తారు. దశరథ మహారాజు కుమారుని బాణవేగాలతో హతుడైన ఆ రాత్రిచరుడైన ఖరపుత్రుని వజ్రాయుధంతో దెబ్బతిని చెల్లాచెదురైన పర్వతంలా దేవతలు మిక్కిలి సంతోషంతో చూశారు. చివరకు మకరాక్షుడు ఆయుధాలన్నీ నశించడం చూసినా పిడికిలితో యుద్ధం చేయాలనుకుంటాడు — అతని శౌర్యం నశించలేదు. శస్త్రం లేనివాని పిడికిలి తన ముందు ఏమీ కాదు కాబట్టి రాముడు మళ్ళీ నవ్వుతాడు. ఆగ్నేయాస్త్రం అగ్నిదేవుని దివ్యాస్త్రం; దానితో గుండె చీలింది. ఇలా తండ్రి ఖరుని మార్గాన్నే కుమారుడూ అనుసరించాడు — రాముని భవిష్యవాణి నిజమైంది. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో రచించబడింది. రాక్షసుల పలాయనం సర్గ ఆరంభంలోని వానరుల పలాయనానికి విపరీతం — ఆరంభంలో వానరులు భయపడ్డారు, చివరకు రాక్షసులు. ఇలా కవి సర్గ రచనలో సమతుల్యతను సాధిస్తాడు. వజ్రాయుధంతో దెబ్బతిన్న పర్వతంలా పడిపోయిన మకరాక్షుడు — ఈ ఉపమ అతని విశాల శరీరాన్నీ సంపూర్ణ పరాజయాన్నీ చూపుతుంది.

புறப்பட்டு வந்த மகராக்ஷனைக் கண்டு, வானரர்களில் சிறந்த அவர்கள் எல்லோரும் திடீரெனப் பாய்ந்து, போரிட விரும்பி அணிவகுத்து நின்றனர் — போருக்கு ஆயத்தமாயினர். பிறகு இரவில் திரிபவர்களோடு வானரர்களுக்கு மிகப் பெரிய, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் போர் தொடங்கியது — தேவர்களுக்கும் தானவர்களுக்கும் இடையிலான போர் போல. மரங்களையும் சூலங்களையும் இறக்கியும், கதைகளையும் பரிகங்களையும் வீசியும், வானரர்களும் இரவில் திரிபவர்களும் அப்போது ஒருவரையொருவர் நசுக்கினர். இரவில் திரிபவர்கள் சக்திகள், வாள்கள், கதைகள், குந்தங்கள், தோமரங்கள், பட்டிசங்கள், பிந்திபாலங்கள், அம்புவீச்சுகள் ஆகியவற்றாலும், பாசங்கள், முத்கரங்கள், தண்டங்கள், நிர்காதங்கள் முதலிய பிற ஆயுதங்களாலும் எல்லாப் பக்கங்களிலும் வானரர்களில் சிங்கம் போன்றவர்களைப் படுகொலை செய்தனர். இங்கே ஆயுதங்களின் நீண்ட பட்டியல் ராக்ஷசர்களின் போர்க்கருவிகளைக் காட்டுகிறது — வானரர்களுக்கு மரங்களும் பாறைகளும்; ராக்ஷசர்களுக்கோ செய்யப்பட்ட பலவகை ஆயுதங்கள். ‘கதனம்’ — படுகொலை — என்ற சொல் பேரழிவைக் குறிக்கிறது. போரின் தொடக்கம் ராக்ஷசர்களுக்குச் சாதகமானது; ஏனெனில் அவர்களுடைய ஆயுதங்கள் அதிகம். தேவாசுரப் போரின் உவமை போரின் முக்கியத்துவத்தையும் கொடுமையையும் காட்டுகிறது; ஏனெனில் அந்தப் போர் புராணங்களில் மிகப் புகழ்பெற்றது. ஒவ்வொரு தரப்பும் மற்றதை நசுக்குகிறது; யாரும் பின்வாங்கவில்லை. மகராக்ஷனின் வருகையைக் கண்டு வானரர்கள் அஞ்சவில்லை; மாறாக உடனே போருக்கு ஆயத்தமாகிறார்கள் — முந்தைய சர்க்கங்களில் பெற்ற வெற்றிகளால் அவர்களுடைய ஊக்கம் பெருகியிருந்தது. ஆனால் ராக்ஷசர்களின் ஆயுத வலிமை பெரிது; ஆகவே போரின் தொடக்கத்தில் வானரர்களுக்கு இழப்பு அதிகம்.

கரனின் மகனான மகராக்ஷனின் அம்புக்கூட்டங்களால் வதைக்கப்பட்டு, மனம் கலங்கிய வானரர்கள் எல்லோரும் அச்சத்தால் வருந்தி ஓடினர். ஓடும் அந்தக் காட்டுவாசிகளைக் கண்டு, வெற்றியால் செருக்குற்ற ராக்ஷசர்கள் எல்லோரும் இறுமாப்போடு சிங்கங்கள் போல முழங்கினர். அப்போது எல்லாப் பக்கங்களிலும் வானரர்கள் ஓடிக்கொண்டிருக்கையில், ராமன் அம்புமழையால் அந்த ராக்ஷசர்களைத் தடுத்தான். ராக்ஷசர்கள் தடுக்கப்பட்டதைக் கண்டு, இரவில் திரிபவனான மகராக்ஷன் சினத்தீ ஆட்கொண்டவனாய் இந்தச் சொற்களைக் கூறினான். இங்கே போரின் திசை மீண்டும் மாறுகிறது — வானரர்கள் ஓடுகிறார்கள், ராக்ஷசர்கள் மகிழ்கிறார்கள், பிறகு ராமனே தலையிடுகிறான். ராமனின் ஒரே அம்புமழையே ராக்ஷசர்கள் எல்லோரையும் தடுக்கிறது. ஆகவே மகராக்ஷன் சினங்கொள்கிறான்; ஏனெனில் அவனுடைய வெற்றி ஒரு கணம் மட்டுமே நீடித்தது. ‘கோபானலஸமாவிஷ்ட:’ — ‘சினத்தீ ஆட்கொண்டவன்’ — என்ற உருவகம் சினத்தை நெருப்போடு ஒப்பிடுகிறது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘க்ரோதானல’ என்று பாடம். வானரர்கள் ஓடுவது அவர்களுடைய பலவீனத்தை அல்ல, மகராக்ஷனின் அம்புமழையின் கடுமையையே காட்டுகிறது. ராக்ஷசர்களின் சிங்கமுழக்கம் அவர்களுடைய செருக்கைக் குறிக்கிறது; ஆனால் அந்தச் செருக்கு குறுகியகாலமே நீடிக்கிறது. ராமன் தன் படையைக் காக்கத் தானே முன்வருகிறான் — இது தலைவனின் கடமை.

‘ராமா, நில்; என்னோடு உனக்குத் தனிப்போர் நடக்கும். வில்லிலிருந்து விடுபடும் கூரிய அம்புகளால் உன் உயிரைப் போக்குவேன். அன்று தண்டகாரண்யத்தில் நீ என் தந்தை கரனைக் கொன்றாய்; உன் செயலில் — ராக்ஷசர்களைக் கொல்வதில் — நிலைத்து நிற்கும் உன்னை என் கண்முன் நினைக்கும்போது என் சினம் பெருகுகிறது. தீய உள்ளம் கொண்ட ராகவா, அந்த நேரத்தில் அந்தப் பெருங்காட்டில் நீ என் கண்ணில் படவில்லையே — அதனால் என் உறுப்புகள் மிகவும் எரிகின்றன. ராமா, நல்லவேளை, நீ இங்கே என் கண்ணில் பட்டுவிட்டாய்; பசியால் வாடும் சிங்கத்துக்கு வேறொரு விலங்கு போல, நான் விரும்பியவன் நீ. இன்று என் அம்புகளின் வேகத்தால் இறந்தோரின் அரசனான யமனின் உலகை அடைந்து, உன்னால் கொல்லப்பட்ட சூரர்களோடு நீ வசிப்பாய். இங்கே அதிகம் பேசி என்ன பயன்? ராமா, என் சொல்லைக் கேள் — போர்க்களத்தில் உன்னையும் என்னையும் உலகங்கள் எல்லாம் காணட்டும். அஸ்திரங்களாலோ, கதையாலோ, கைகளாலோ — எதில் உனக்குப் பயிற்சி உண்டோ, அதனாலேயே போர் நடக்கட்டும்.’ மகராக்ஷனின் சொற்கள் தந்தைக்கான துயரத்தாலும் பழிவாங்கும் வேட்கையாலும் நிறைந்தவை. அவன் ராமனை எல்லாவகைப் போருக்கும் அழைக்கிறான்; இது அவனுடைய தன்னம்பிக்கையைக் குறிக்கிறது. ஆனால் அவனுடைய சொற்களில் செருக்கும் அளவுக்கு மிஞ்சியது — அவன் ராமனை விலங்காகவும் தன்னைச் சிங்கமாகவும் கருதுகிறான். ‘ப்ரேதராட்விஷயம்’ — ‘இறந்தோரின் அரசனுடைய உலகம்’ — என்ற சொல்லால் யமலோகம் குறிக்கப்படுகிறது. இந்தப் பேச்சில் சினமும் துயரமும் இறுமாப்பும் கலந்திருக்கின்றன. மகராக்ஷன் தன் தந்தை கரனின் வதத்தை நினைவுகூர்கிறான் — ஜனஸ்தானத்தில் ராமன் தனியொருவனாகப் பதினாலாயிரம் ராக்ஷசர்களோடு கரனையும் தூஷணனையும் திரிசிரஸ்ஸையும் கொன்றான். அப்போது மகராக்ஷன் அங்கே இல்லை; ஆகவே அவனால் தந்தையைக் காக்க முடியவில்லை — அவனுடைய துயரம் அதனால்தான். இப்போது அவன் அந்தக் கடனைத் தீர்க்க விரும்புகிறான். தன் வெற்றியை எல்லோருக்கும் காட்ட விரும்புவதால் ‘உலகங்கள் எல்லாம் காணட்டும்’ என்கிறான்.

மகராக்ஷனின் சொற்களைக் கேட்டு, தசரதனின் மகனான ராமன் சிரித்தவாறு, மேலும் மேலும் பேசிக்கொண்டிருந்த — அதிகம் பேசிய — அந்த ராக்ஷசனிடம் இந்தச் சொற்களைக் கூறினான்: ‘ராக்ஷசனே, ஏன் வீணாகத் தற்பெருமை பேசுகிறாய்? உன் சொற்கள் பல தகாதவை. போர்க்களத்தில் போரிடாமல் வெறும் வாய்வலிமையால் வெல்ல முடியாது. பதினாலாயிரம் ராக்ஷசர்களும், உன் தந்தையான கரனும், திரிசிரஸ்ஸும், தூஷணனும் — எல்லோரும் தண்டகாரண்யத்தில் என்னால் கொல்லப்பட்டனர். பாவியே, இன்று கூரிய அலகுகளும் அங்குசம் போன்ற நகங்களும் உடைய கழுகுகளும், நரிகளும், காகங்களும் உன் தசையால் நன்கு உண்டு நிறைவடையும்.’ ராமனின் மறுமொழி சுருக்கமானதாயினும் கூர்மையானது. பகைவனின் செருக்கு அவனுக்கு நகைப்புக்குரியதாக இருப்பதால் அவன் சிரிக்கிறான். மகராக்ஷனின் தந்தையின் வதத்தை அவன் மறைக்கவில்லை; வெளிப்படையாக ஒப்புக்கொள்கிறான்; அதன் மூலம் மகனின் விதியையும் குறிப்பிடுகிறான். ‘விநா யுத்தேன வாக்பலாத்’ — ‘போரிடாமல் வாய்வலிமையால்’ — என்ற சொல் செருக்குடன் பேசுவோர் அனைவருக்கும் ஓர் அறிவுரை. 18ஆம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. ராமனின் அமைதி மகராக்ஷனின் சினத்துக்கு நேர்முரணானது. பகைவனின் தந்தையின் வதத்தை நினைவூட்டி ராமன் அவனுடைய செருக்கை உடைக்கிறான்.

ராகவனால் இவ்வாறு கூறப்பட்டதும், பெருவலிமையுடைய மகராக்ஷன் போர்க்களத்தில் ராகவன் மீது அம்புக்கூட்டங்களை விடுத்தான். ராமன் அம்புமழையால் அந்த அம்புகளைப் பல துண்டுகளாக வெட்டினான்; வெட்டப்பட்ட, பொன் இறகுக்கால் உடைய ஆயிரக்கணக்கான அம்புகள் தரையில் விழுந்தன. அங்கே ராக்ஷசனான கரனின் மகனும் தசரதனின் மகனும் வலிமையோடு ஒருவரையொருவர் எதிர்கொண்டதால் அந்தப் போர் நடந்தது. வானத்தில் இரண்டு மழைமேகங்கள் போல, அவர்களுடைய நாணும் உள்ளங்கையும் மோதும் ஒலியும், வில்லிலிருந்து விடுபட்டு ஒன்றோடொன்று மோதும் அம்புகளின் ஒலியும் போர்க்களத்தில் கேட்டன. தேவர்கள், தானவர்கள், கந்தர்வர்கள், கின்னரர்கள், பெரும்பாம்புகள் எல்லோரும் அந்த வியத்தகு போரைக் காணும் விருப்பத்தோடு வானில் வந்து நின்றனர். ஒருவர் உடலில் ஒருவர் துளைத்தபோது அவர்களுடைய வலிமை இருமடங்காகப் பெருகியது; அவ்விருவரும் போர்க்களத்தில் ஒருவருக்கொருவர் அடியும் எதிரடியும் கொடுத்துக்கொண்டிருந்தனர். ராமன் விடுத்த அம்புக்கூட்டங்களை ராக்ஷசன் போரில் வெட்டினான்; ராக்ஷசன் விடுத்தவற்றை ராமனும் அம்புகளால் பல துண்டுகளாக வெட்டினான். அம்புக்கூட்டங்களால் எல்லாத் திசைகளும் கோணத்திசைகளும் நிறைந்தன; எல்லாப் பக்கங்களிலும் மூடப்பட்ட பூமி தெரியவில்லை. இங்கே போர் சமவலிமை உடையதாகத் தோன்றுகிறது — இருவருமே வெட்டுகிறார்கள், இருவருமே துளைக்கிறார்கள். வானில் தேவர் முதலியோர் வந்து நிற்பது போரின் முக்கியத்துவத்தைக் கூட்டுகிறது. ‘துளைத்தபோது வலிமை இருமடங்காகப் பெருகியது’ என்ற சொல், அடி வீரர்களின் சினத்தையும் வலிமையையும் பெருக்குகிறதே தவிரக் குறைப்பதில்லை என்பதைக் குறிக்கிறது. அம்புகளால் மூடப்பட்ட பூமி தெரியவில்லை — இந்த உயர்வுநவிற்சி அம்புகளின் எண்ணிக்கையைக் காட்டுகிறது. மகராக்ஷன் முதலில் அம்புகளை விடுக்கிறான்; ராமன் அவை எல்லாவற்றையும் வெட்டுகிறான் — ஒவ்வோர் அம்பையும் அம்புமழையாலேயே தடுக்கிறான். பொன் இறகுக்கால் உடைய அம்புகள் ஆயிரக்கணக்கில் தரையில் விழுகின்றன; அதனால் போர்க்களம் பொன்னால் மூடப்பட்டது போல் ஆகிறது. இரு விற்களின் ஒலியும் இரு மேகங்களின் முழக்கம் போன்றது — இங்கே ‘ஜ்யாதல’ என்ற சொல் வில்நாணும் உள்ளங்கையும் மோதும் ஒலியைக் குறிக்கிறது. பெருவிழாவில் மக்கள் ஒன்றுகூடுவது போல, தேவர் முதலிய பார்வையாளர்கள் வானில் நிற்கிறார்கள். இந்தப் போர் இரு வீரர்களுக்கு இடையிலானது மட்டுமல்ல, அறத்துக்கும் அறமின்மைக்கும் இடையிலானதும் கூட என்பதை அவர்களுடைய வருகை குறிக்கிறது. ராமனின் துணிவு இங்கே தெளிவாகிறது — அவன் பகைவனின் ஒவ்வோர் அடியையும் அமைதியான மனத்தோடு தடுக்கிறான்.

பிறகு சினங்கொண்ட நீண்ட கைகளுடைய ராகவன் போரில் மகராக்ஷனின் வில்லை வெட்டினான்; பிறகு எட்டு நாராசங்களால் தேரோட்டியைத் துளைத்தான். ராமன் அம்புகளால் தேரைப் பிளந்து, குதிரைகளைக் கொன்று வீழ்த்தினான்; பிறகு இரவில் திரிபவனான மகராக்ஷன் தேரிழந்து தரையில் நின்றான். தரையில் நின்ற அந்த ராக்ஷசன், எல்லா உயிர்களையும் அச்சுறுத்தும், ஊழித்தீக்கு நிகரான ஒளியுடைய சூலத்தைக் கையில் பற்றினான். அந்தப் பெரிய சூலம் பெறுவதற்கு அரியது, கிடைப்பதற்கு அரியது, ருத்ரனால் அளிக்கப்பட்டது, அச்சமூட்டுவது; வானில் கொழுந்துவிட்டு எரியும் மற்றோர் அழிவு அஸ்திரம் போல இருந்தது. அதைக் கண்டு தேவர்கள் எல்லோரும் அச்சத்தால் வருந்தித் திசைகளில் ஓடினர். பிறகு இரவில் திரிபவன் கொழுந்துவிட்டு எரியும் அந்தப் பெரிய சூலத்தைச் சுழற்றி — என்ற வாக்கியம் அடுத்த சுலோகத்தில் நிறைவடைகிறது. ராமன் வரிசையாகப் பகைவனின் கருவிகள் அனைத்தையும் அழிக்கிறான் — முதலில் வில், பிறகு தேரோட்டி, பிறகு தேர், குதிரைகள். இந்த வரிசை நன்கு சிந்தித்ததே — வில் இல்லாத பகைவனால் தொலைவிலிருந்து போரிட முடியாது; தேர் இல்லாதவனால் வேகமாக நகர முடியாது. ஆனால் மகராக்ஷனிடம் ருத்ரன் அளித்த சூலம் இருக்கிறது; அது தேவர்களையும் அச்சுறுத்துகிறது. ‘தத்திஷ்டத்’ என்பது அச்சுப் பதிப்பின் பாடம் — ‘தத் திஷ்டத் ரக்ஷ:’ — ‘நின்ற அந்த ராக்ஷசன்’ — என்று அலியின்பாலில் உள்ள ‘ரக்ஷ:’ என்பதோடு இயைகிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘அதிஷ்டத்’ — ‘நின்றான்’. ருத்ரன் அளித்த சூலத்தின் வருணனை அதன் தெய்வ வலிமையைக் காட்டுகிறது — இது சாதாரண ஆயுதம் அல்ல, சிவனின் அருட்கொடை. ஆகவே அதை வெட்டுவது இன்னும் முக்கியத்துவம் வாய்ந்தது.

அவன் சினத்தோடு பெரும்போரில் அந்தச் சூலத்தை ராகவன் மீது எறிந்தான். கரனின் மகனின் கையிலிருந்து நழுவிப் பாய்ந்து வரும், கொழுந்துவிட்டு எரியும் அந்தச் சூலத்தை ராகவன் வானிலேயே நான்கு அம்புகளால் வெட்டினான். தெய்வீகப் பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட அந்தச் சூலம் ராமனின் அம்புகளால் தாக்கப்பட்டுப் பல துண்டுகளாகப் பிளந்து, பெரிய எரிநட்சத்திரம் போலத் தரையில் சிதறியது. களைப்பின்றி — சிரமமின்றிப் பெருஞ்செயல் புரிபவனான — ராமனால் அந்தச் சூலம் அழிக்கப்பட்டதைக் கண்டு, வானில் இருந்த உயிர்கள் ‘நன்று! நன்று!’ என்று கூவின. தேவர்களையும் அச்சுறுத்தும் சூலத்தை ராமன் சிரமமின்றி வெட்டுகிறான் — இதனால் அவனுடைய தெய்வ ஆற்றல் வெளிப்படுகிறது. முன்பு அஞ்சிய தேவர்கள் இப்போது மகிழ்ந்து புகழ்கிறார்கள். திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘மூன்று அம்புகளால்’ என்றும், அச்சுப் பதிப்பிலும் இந்தி உரையிலும் ‘நான்கு அம்புகள்’ என்றும் உள்ளது — அச்சுப் பதிப்பின் பாடம் வைக்கப்பட்டுள்ளது. முப்பத்தைந்தாம் சுலோகம் ஆறு அடிகள் கொண்டது. பெரிய எரிநட்சத்திரத்தின் உவமை சூலத்தின் ஒளியையும் வீழ்ச்சியையும் காட்டுகிறது.

சூலம் அழிக்கப்பட்டதைக் கண்டு, இரவில் திரிபவனான மகராக்ஷன் முஷ்டியை ஓங்கிக்கொண்டு காகுத்தனிடம் ‘நில், நில்!’ என்றான். பாய்ந்து ஓடிவரும் அவனைக் கண்டு, ரகுகுலத்தின் மகிழ்ச்சியான ராமன் சிரித்தவாறு வில்லில் ஆக்னேயாஸ்திரத்தைத் தொடுத்தான். அப்போது போரில் காகுத்தனின் அந்த அஸ்திரத்தால் தாக்கப்பட்ட அந்த ராக்ஷசன், நெஞ்சு பிளக்கப்பட்டு அங்கேயே விழுந்து இறந்தான். மகராக்ஷன் வீழ்ந்ததைக் கண்டு, ராமனின் அம்புகளுக்கு அஞ்சி வருந்திய அந்த ராக்ஷசர்கள் எல்லோரும் இலங்கைக்கே ஓடினர். தசரத மன்னனின் மகனுடைய அம்புகளின் வேகத்தால் கொல்லப்பட்ட, இரவில் திரிபவனான அந்தக் கரனின் மகனை, வஜ்ராயுதத்தால் தாக்கப்பட்டுச் சிதறிய மலை போலத் தேவர்கள் மகிழ்ச்சியோடு கண்டனர். இறுதியில், ஆயுதங்கள் எல்லாம் அழிந்ததைக் கண்டும் மகராக்ஷன் முஷ்டியால் போரிட விரும்புகிறான் — அவனுடைய வீரம் அழியவில்லை. ராமன் மீண்டும் சிரிக்கிறான்; ஏனெனில் ஆயுதமற்றவனின் முஷ்டி அவன் முன் ஒன்றுமில்லை. ஆக்னேயாஸ்திரம் அக்கினியின் தெய்வ அஸ்திரம்; அதனால் நெஞ்சு பிளக்கப்பட்டது. இவ்வாறு தந்தை கரனின் வழியையே மகனும் பின்பற்றினான் — ராமனின் முன்னுரைப்பு உண்மையானது. இறுதிச் சுலோகம் புஷ்பிதாக்ரா விருத்தத்தில் அமைந்தது. ராக்ஷசர்கள் ஓடுவது சர்க்கத்தின் தொடக்கத்தில் வானரர்கள் ஓடியதற்கு நேர்மாறானது — தொடக்கத்தில் வானரர்கள் அஞ்சினர், இறுதியில் ராக்ஷசர்கள். இவ்வாறு கவிஞர் சர்க்கத்தின் அமைப்பில் சமச்சீரை நிறுவுகிறார். வஜ்ராயுதத்தால் தாக்கப்பட்ட மலை போல விழுந்த மகராக்ஷன் — இந்த உவமை அவனுடைய பெரிய உடலையும் முழுமையான தோல்வியையும் காட்டுகிறது.

ಮಕರಾಕ್ಷನು ಹೊರಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರೂ ತಟ್ಟನೆ ನೆಗೆದು ಯುದ್ಧೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸಾಲಾಗಿ ನಿಂತರು — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾದರು. ಆಮೇಲೆ ನಿಶಾಚರರೊಡನೆ ವಾನರರ ಆ ಅತಿಮಹತ್ತಾದ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದಾನವರಿಗೂ ನಡೆದಂತೆ. ಮರಗಳ ಮತ್ತು ಶೂಲಗಳ ಹೊಡೆತಗಳಿಂದ, ಗದೆಗಳ ಮತ್ತು ಪರಿಘಗಳ ಅಪ್ಪಳಿಕೆಗಳಿಂದ ಕಪಿಗಳೂ ನಿಶಾಚರರೂ ಆಗ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಜಜ್ಜುತ್ತಿದ್ದರು. ನಿಶಾಚರರು ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ, ಗದೆಗಳಿಂದ, ಕುಂತಗಳಿಂದ, ತೋಮರಗಳಿಂದ, ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ, ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳಿಂದ, ಬಾಣಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ, ಪಾಶಗಳಿಂದ, ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ, ದಂಡಗಳಿಂದ, ನಿರ್ಘಾತಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಇತರ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಕಪಿಸಿಂಹರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವಾನರರಿಗೆ ಮರ-ಬಂಡೆಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರಿಗಾದರೋ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ವಿವಿಧ ಶಸ್ತ್ರಗಳು. ‘ಕದನಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹಾವಿನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ ಅವರಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿತ್ತು. ದೇವದಾನವಯುದ್ಧದ ಉಪಮೆ ಯುದ್ಧದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಯುದ್ಧ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಕ್ಷವೂ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಜಜ್ಜುತ್ತದೆ, ಯಾರೂ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ವಾನರರು ಮಕರಾಕ್ಷನ ಆಗಮನವನ್ನು ಕಂಡು ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ, ತಕ್ಷಣವೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ವಿಜಯಗಳಿಂದ ಅವರ ಉತ್ಸಾಹ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಆದರೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಶಸ್ತ್ರಬಲ ಮಹತ್ತಾದುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಾನರರಿಗೆ ಹಾನಿ ಹೆಚ್ಚು.

ಖರಪುತ್ರ ಮಕರಾಕ್ಷನ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ, ಮನಸ್ಸು ಕಳವಳಗೊಂಡ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಭಯಪೀಡಿತರಾಗಿ ಓಡಿದರು. ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವನವಾಸಿಗಳನ್ನು ಕಂಡು ವಿಜಯದಿಂದ ಗರ್ವಿತರಾದ, ದರ್ಪಿಷ್ಠರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಆಗ ಸುತ್ತಲೂ ವಾನರರು ಓಡುತ್ತಿರಲು ರಾಮನು ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ತಡೆದನು. ರಾಕ್ಷಸರು ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು ನಿಶಾಚರನಾದ ಮಕರಾಕ್ಷನು ಕೋಪಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ದಿಕ್ಕು ಮತ್ತೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ವಾನರರು ಓಡುತ್ತಾರೆ, ರಾಕ್ಷಸರು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ರಾಮನು ತಾನೇ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಒಂದೇ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ವಿಜಯ ಕ್ಷಣಿಕವಾದುದರಿಂದ ಮಕರಾಕ್ಷನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೋಪಾನಲಸಮಾವಿಷ್ಟಃ’ — ಕೋಪಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಆವೃತನಾದವನು — ಎಂಬ ರೂಪಕ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಅಗ್ನಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕ್ರೋಧಾನಲ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ವಾನರರ ಪಲಾಯನ ಅವರ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನಲ್ಲ, ಮಕರಾಕ್ಷನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಸಿಂಹನಾದ ಅವರ ಗರ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆ ಗರ್ವ ಅಲ್ಪಕಾಲಿಕ. ತನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ರಾಮನು ತಾನೇ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನಾಯಕನ ಧರ್ಮ.

‘ರಾಮ, ನಿಲ್ಲು; ನನ್ನೊಡನೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ನಡೆಯಲಿ. ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆಯುವಂತೆ ಮಾಡುವೆನು. ಆಗ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನ ತಂದೆ ಖರನನ್ನು ಕೊಂದೆಯಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ — ರಾಕ್ಷಸವಧೆಯಲ್ಲಿ — ನಿರತನಾಗಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಗೆ ಕಂಡು ಅದನ್ನು ನೆನೆದಾಗ ನನ್ನ ರೋಷ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನೇ, ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳಲಿಲ್ಲವಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಅಂಗಗಳು ಬಹಳವಾಗಿ ಉರಿಯುತ್ತಿವೆ. ರಾಮ, ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಇಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವೆ; ಹಸಿದ ಸಿಂಹಕ್ಕೆ ಇತರ ಮೃಗದಂತೆ ನೀನು ನನಗೆ ಬೇಕಾದವನು. ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣವೇಗದಿಂದ ಪ್ರೇತರಾಜನಾದ ಯಮನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದ ನೀನು, ನಿನ್ನಿಂದ ಹತರಾದ ಶೂರರೊಡನೆ ವಾಸಿಸುವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತಿನಿಂದ ಏನು? ರಾಮ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು — ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳೂ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ನೋಡಲಿ. ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಾಗಲಿ, ಗದೆಯಿಂದಾಗಲಿ, ತೋಳುಗಳಿಂದಾಗಲಿ — ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಅಭ್ಯಾಸವಿದೆಯೋ ಅದರಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಲಿ.’ ಮಕರಾಕ್ಷನ ಮಾತು ಪಿತೃಶೋಕದಿಂದಲೂ ಪ್ರತೀಕಾರದಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದೆ. ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಯುದ್ಧಕ್ಕೂ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಗರ್ವವೂ ಅತಿಯಾಗಿದೆ — ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಮೃಗವೆಂದೂ ತನ್ನನ್ನು ಸಿಂಹವೆಂದೂ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರೇತರಾಡ್ವಿಷಯಮ್’ — ಪ್ರೇತರಾಜನ ರಾಜ್ಯ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಮಲೋಕ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧ, ದುಃಖ, ದರ್ಪ ಬೆರೆತಿವೆ. ಮಕರಾಕ್ಷನು ತನ್ನ ತಂದೆ ಖರನ ವಧೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಖರ, ದೂಷಣ, ತ್ರಿಶಿರರನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದನು. ಆಗ ಮಕರಾಕ್ಷನು ಅಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ — ಅವನ ದುಃಖ ಅದರಿಂದಲೇ. ಈಗ ಅವನು ಆ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ವಿಜಯವನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತೋರಿಸಲು ಬಯಸುವುದರಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ನೋಡಲಿ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ.

ಮಕರಾಕ್ಷನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನು ನಗುತ್ತ, ಮೇಲೆಮೇಲೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ — ಬಹಳ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ — ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಏಕೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಜಂಬ ಕೊಚ್ಚುತ್ತೀಯೆ? ನಿನ್ನ ಮಾತುಗಳು ಅನೇಕವಾಗಿವೆ, ಅಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ. ರಣದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಮಾತಿನ ಬಲದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲಾಗದು. ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು, ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಖರ, ತ್ರಿಶಿರ, ದೂಷಣ — ಎಲ್ಲರೂ ನನ್ನಿಂದ ದಂಡಕದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ಪಾಪಿಯೇ, ಇಂದು ಹರಿತ ಕೊಕ್ಕುಗಳೂ ಅಂಕುಶದಂತಹ ಉಗುರುಗಳೂ ಉಳ್ಳ ಹದ್ದುಗಳು, ನರಿಗಳು, ಕಾಗೆಗಳು ನಿನ್ನ ಮಾಂಸದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೃಪ್ತವಾಗುವುವು.’ ರಾಮನ ಉತ್ತರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ತೀಕ್ಷ್ಣ. ಶತ್ರುವಿನ ಗರ್ವ ಅವನಿಗೆ ನಗೆಪಾಟಲಾದುದರಿಂದ ಅವನು ನಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮಕರಾಕ್ಷನ ತಂದೆಯ ವಧೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಮಗನ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿನಾ ಯುದ್ಧೇನ ವಾಗ್ಬಲಾತ್’ — ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ಮಾತಿನ ಬಲದಿಂದ — ಎಂಬ ಮಾತು ಎಲ್ಲ ಗರ್ವಿಷ್ಠ ಮಾತುಗಾರರಿಗೂ ಉಪದೇಶ. 18ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಶಾಂತಿ ಮಕರಾಕ್ಷನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಶತ್ರುವಿನ ತಂದೆಯ ವಧೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತ ರಾಮನು ಅವನ ಗರ್ವವನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ.

ರಾಘವನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಬಲ ಮಕರಾಕ್ಷನು ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ರಾಮನು ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಪುಂಖಗಳ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ಖರರಾಕ್ಷಸನ ಮಗನಿಗೂ ದಶರಥನ ಮಗನಿಗೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಬಲದಿಂದ ಎದುರಿಸಿ ಆ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮೋಡಗಳಂತೆ ಅವರಿಬ್ಬರ ಹೆದೆ-ಅಂಗೈಗಳ ಶಬ್ದವೂ ಧನುಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಹೊರಟ ಪರಸ್ಪರ ಧ್ವನಿಯೂ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಕಿನ್ನರರು, ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು ಎಲ್ಲರೂ ಆ ಅದ್ಭುತ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆರೆದರು. ಒಬ್ಬರ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಚುಚ್ಚಿದಂತೆ ಅವರಿಬ್ಬರ ಬಲ ದ್ವಿಗುಣವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು; ಅವರಿಬ್ಬರೂ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಹಾರ-ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಮನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ರಾಕ್ಷಸನು ಬಿಟ್ಟವುಗಳನ್ನು ರಾಮನೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳೂ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದವು, ಸುತ್ತಲೂ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಭೂಮಿ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಸಮಬಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇಬ್ಬರೂ ಚುಚ್ಚುತ್ತಾರೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೇ ಮೊದಲಾದವರ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಯುದ್ಧದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿದ್ಧಂ… ದ್ವಿಗುಣಂ ವರ್ಧತೇ ಬಲಮ್’ — ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಬಲ ದ್ವಿಗುಣವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ — ಎಂಬ ಮಾತು ಆಘಾತ ವೀರರ ಕ್ರೋಧವನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ಕುಗ್ಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಭೂಮಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ — ಈ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಬಾಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಕರಾಕ್ಷನು ಮೊದಲು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬಾಣವನ್ನೂ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಚಿನ್ನದ ಪುಂಖಗಳ ಬಾಣಗಳು ಸಾವಿರಾರು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ, ಇದರಿಂದ ರಣಭೂಮಿ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಧನುಸ್ಸುಗಳ ಶಬ್ದ ಎರಡು ಮೋಡಗಳ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಯಾತಲ’ ಎಂಬ ಪದ ಹೆದೆಯು ಅಂಗೈಗೆ ಬಡಿಯುವ ಶಬ್ದವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಜನರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರುವಂತೆ ದೇವತೆಗಳೇ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಯುದ್ಧ ಕೇವಲ ಇಬ್ಬರು ವೀರರದಲ್ಲ, ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮಗಳದೂ ಹೌದು ಎಂದು ಅವರ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಧೈರ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಹಾರವನ್ನೂ ಶಾಂತಚಿತ್ತದಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಆಮೇಲೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಘವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಕರಾಕ್ಷನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ಅನಂತರ ಎಂಟು ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದನು. ರಾಮನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಥವನ್ನು ಒಡೆದು, ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಕೆಡವಿದನು; ಆಗ ಆ ನಿಶಾಚರ ಮಕರಾಕ್ಷನು ರಥಹೀನನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತನು. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಸರ್ವಭೂತಗಳನ್ನೂ ನಡುಗಿಸುವ, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಶೂಲವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದನು. ಆ ಮಹಾಶೂಲವು ಪಡೆಯಲು ಕಷ್ಟವಾದುದು, ದುರ್ಲಭವಾದುದು, ರುದ್ರನಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟುದು, ಭಯಂಕರವಾದುದು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಜಾಜ್ವಲ್ಯಮಾನವಾಗಿ ಉರಿಯುವ ಇನ್ನೊಂದು ಸಂಹಾರಾಸ್ತ್ರದಂತಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಭಯಾರ್ತರಾಗಿ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಶೂಲವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ — ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶತ್ರುವಿನ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಧನುಸ್ಸು, ಅನಂತರ ಸಾರಥಿ, ಅನಂತರ ರಥ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳು. ಈ ಕ್ರಮ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸಿದುದು — ಧನುಸ್ಸಿಲ್ಲದ ಶತ್ರು ದೂರದಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಲಾರ, ರಥವಿಲ್ಲದವನು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸಲಾರ. ಆದರೆ ಮಕರಾಕ್ಷನ ಬಳಿ ರುದ್ರನು ಕೊಟ್ಟ ಶೂಲವಿದೆ, ಅದು ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಹೆದರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತತ್ತಿಷ್ಠದ್’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ — ‘ತತ್ ತಿಷ್ಠತ್ ರಕ್ಷಃ’ (ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸ) ಎಂದು ನಪುಂಸಕಲಿಂಗದ ‘ರಕ್ಷಃ’ ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅತಿಷ್ಠದ್’ ಎಂದಿದೆ. ರುದ್ರದತ್ತ ಶೂಲದ ವರ್ಣನೆ ಅದರ ದೈವಿಕ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಯುಧವಲ್ಲ, ಶಿವನ ಪ್ರಸಾದ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಛೇದನ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು.

ಅವನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಶೂಲವನ್ನು ರಾಘವನತ್ತ ಎಸೆದನು. ಖರಪುತ್ರನ ಕೈಯಿಂದ ಹೊರಟು ಬರುತ್ತಿದ್ದ, ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶೂಲವನ್ನು ರಾಘವನು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ದಿವ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದ ಆ ಶೂಲ ರಾಮಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ ಅನೇಕ ಚೂರುಗಳಾಗಿ, ಮಹಾ ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಯಿತು. ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ರಾಮನಿಂದ ಆ ಶೂಲ ನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಜೀವಿಗಳು ‘ಭಲೆ, ಭಲೆ’ ಎಂದು ಉದ್ಗರಿಸಿದವು. ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಹೆದರಿಸುವ ಶೂಲವನ್ನು ರಾಮನು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ದಿವ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ಹೆದರಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳು ಈಗ ಹರ್ಷದಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ’ ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲೂ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲೂ ‘ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳು’ ಎಂದಿದೆ — ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ. 35ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಮಹಾ ಉಲ್ಕೆಯ ಉಪಮೆ ಶೂಲದ ದೀಪ್ತಿಯನ್ನೂ ಪತನವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಶೂಲ ನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ನಿಶಾಚರ ಮಕರಾಕ್ಷನು ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ‘ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು’ ಎಂದನು. ಅವನು ಎರಗುತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ರಘುನಂದನ ರಾಮನು ನಕ್ಕು ಧನುಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪಾವಕಾಸ್ತ್ರವನ್ನು (ಅಗ್ನ್ಯಸ್ತ್ರವನ್ನು) ಹೂಡಿದನು. ಆಗ ರಣದಲ್ಲಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಆ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಹೃದಯ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಸತ್ತನು. ಮಕರಾಕ್ಷನ ಪತನವನ್ನು ಕಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ರಾಮಬಾಣಗಳ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಲಂಕೆಯತ್ತಲೇ ಓಡಿದರು. ದಶರಥರಾಜನ ಮಗನ ಬಾಣವೇಗಗಳಿಂದ ಹತನಾದ ಆ ನಿಶಾಚರ ಖರಪುತ್ರನನ್ನು, ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಚೂರಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ, ದೇವತೆಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ನೋಡಿದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳೂ ನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕಂಡೂ ಮಕರಾಕ್ಷನು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಶೌರ್ಯ ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ. ಶಸ್ತ್ರಹೀನನ ಮುಷ್ಟಿ ತನ್ನ ಮುಂದೆ ಏನೂ ಅಲ್ಲವಾದುದರಿಂದ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ನಗುತ್ತಾನೆ. ಪಾವಕಾಸ್ತ್ರ ಅಗ್ನಿಯ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರ; ಅದರಿಂದ ಹೃದಯ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಹೀಗೆ ತಂದೆ ಖರನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಮಗನೂ ಹಿಡಿದನು — ರಾಮನ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಸತ್ಯವಾಯಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಪಲಾಯನ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿನ ವಾನರರ ಪಲಾಯನಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು — ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಹೆದರಿದ್ದರು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಸರ್ಗದ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತದಂತೆ ಬಿದ್ದ ಮಕರಾಕ್ಷ — ಈ ಉಪಮೆ ಅವನ ವಿಶಾಲ ಶರೀರವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಾಜಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

മകരാക്ഷൻ പുറപ്പെട്ടതു കണ്ട് ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം പെട്ടെന്നു ചാടിയെഴുന്നേറ്റ് യുദ്ധം ചെയ്യാനാഗ്രഹിച്ച് അണിനിരന്നു — യുദ്ധത്തിനു സജ്ജരായി. പിന്നെ നിശാചരന്മാരോടൊപ്പം വാനരന്മാരുടെ അതിമഹത്തും രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്നതുമായ ആ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു, ദേവന്മാർക്കു ദാനവന്മാരോടുള്ള യുദ്ധമെന്നപോലെ. മരങ്ങളുടെയും ശൂലങ്ങളുടെയും പ്രഹരങ്ങളാലും ഗദകളും പരിഘങ്ങളും വീഴ്ത്തിയും കപികളും നിശാചരന്മാരും അപ്പോൾ പരസ്പരം മർദിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. നിശാചരന്മാർ ശക്തികൾ, വാളുകൾ, ഗദകൾ, കുന്തങ്ങൾ, തോമരങ്ങൾ, പട്ടിശങ്ങൾ, ഭിന്ദിപാലങ്ങൾ, ബാണവർഷങ്ങൾ എന്നിവയാലും എല്ലാവശത്തും പാശങ്ങൾ, മുദ്ഗരങ്ങൾ, ദണ്ഡങ്ങൾ, നിർഘാതങ്ങൾ എന്നിവയാലും മറ്റ് ആയുധങ്ങളാലും വാനരസിംഹങ്ങളെ സംഹരിച്ചു. ഇവിടെ ആയുധങ്ങളുടെ ദീർഘമായ പട്ടിക രാക്ഷസന്മാരുടെ യുദ്ധസാമഗ്രി കാണിക്കുന്നു — വാനരന്മാർക്കു മരങ്ങളും പാറകളും, രാക്ഷസന്മാർക്കാകട്ടെ നിർമിതമായ നാനാവിധ ശസ്ത്രങ്ങൾ. ‘കദനം’ എന്ന പദം വലിയ വിനാശത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭം രാക്ഷസന്മാർക്ക് അനുകൂലമാണ്, കാരണം അവരുടെ ശസ്ത്രങ്ങൾ കൂടുതലാണ്. ദേവദാനവയുദ്ധത്തിന്റെ ഉപമ യുദ്ധത്തിന്റെ മഹത്ത്വവും ഭീകരതയും കാണിക്കുന്നു, കാരണം ആ യുദ്ധം പുരാണങ്ങളിൽ അത്യന്തം പ്രസിദ്ധമാണ്. ഓരോ പക്ഷവും മറ്റേതിനെ മർദിക്കുന്നു, ആരും പിന്മാറുന്നില്ല. മകരാക്ഷന്റെ ആഗമനം കണ്ട് വാനരന്മാർ ഭയപ്പെടുന്നില്ല, തൽക്ഷണം യുദ്ധത്തിനു സജ്ജരാകുന്നു — മുൻസർഗങ്ങളിൽ നേടിയ വിജയങ്ങളാൽ അവരുടെ ഉത്സാഹം വർധിച്ചിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ ശസ്ത്രബലം വലുതാണ്, അതിനാൽ യുദ്ധാരംഭത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ നഷ്ടം കൂടുതലാണ്.

ഖരപുത്രനായ മകരാക്ഷന്റെ ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാൽ പീഡിതരായി, മനസ്സു പരിഭ്രമിച്ച്, ഭയപീഡിതരായ വാനരന്മാരെല്ലാം ഓടിപ്പോയി. ഓടിപ്പോകുന്ന ആ വനവാസികളെ കണ്ട് രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം ജിതകാശികളായി — വിജയത്താൽ ഗർവിതരായി — ദർപ്പത്തോടെ സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ ഗർജിച്ചു. അപ്പോൾ വാനരന്മാർ എല്ലാവശത്തും ഓടിപ്പോയിക്കൊണ്ടിരിക്കെ രാമൻ ശരവർഷത്താൽ ആ രാക്ഷസന്മാരെ തടഞ്ഞു. രാക്ഷസന്മാർ തടയപ്പെട്ടതു കണ്ട് നിശാചരനായ മകരാക്ഷൻ കോപാഗ്നി ആവേശിച്ചവനായി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ദിശ വീണ്ടും മാറുന്നു — വാനരന്മാർ ഓടുന്നു, രാക്ഷസന്മാർ ഹർഷിക്കുന്നു, പിന്നെ രാമൻ സ്വയം ഇടപെടുന്നു. രാമന്റെ ഒറ്റ ശരവർഷംതന്നെ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും തടയുന്നു. അതിനാൽ മകരാക്ഷൻ കുപിതനാകുന്നു, കാരണം അവന്റെ വിജയം ക്ഷണികം മാത്രമായിരുന്നു. ‘കോപാനലസമാവിഷ്ടഃ’ (കോപാഗ്നി ആവേശിച്ചവൻ) എന്ന രൂപകം ക്രോധത്തെ അഗ്നിയോടു തുലനം ചെയ്യുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ക്രോധാനല’ എന്നാണു പാഠം. വാനരന്മാരുടെ പലായനം അവരുടെ ദൗർബല്യമല്ല, മകരാക്ഷന്റെ ബാണവർഷത്തിന്റെ തീവ്രതയാണ് കാണിക്കുന്നത്. രാക്ഷസന്മാരുടെ സിംഹനാദം അവരുടെ ഗർവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ ആ ഗർവം അൽപകാലത്തേക്കു മാത്രമാണ്. സ്വന്തം സേനയെ രക്ഷിക്കാൻ രാമൻ സ്വയം മുന്നോട്ടുവരുന്നു — ഇതാണ് നേതാവിന്റെ ധർമം.

‘രാമാ, നിൽക്ക്; എന്നോടൊപ്പം ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നടക്കും. വില്ലിൽനിന്നു വിടുന്ന മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ ഞാൻ നിന്നെക്കൊണ്ട് പ്രാണൻ ത്യജിപ്പിക്കും. അന്നു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ നീ എന്റെ പിതാവായ ഖരനെ കൊന്നതിനാൽ, സ്വന്തം കർമത്തിൽ — രാക്ഷസവധത്തിൽ — ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന നിന്നെ മുന്നിൽ കണ്ട് ഓർക്കുമ്പോൾ എന്റെ രോഷം വർധിക്കുന്നു. ദുരാത്മാവായ രാഘവാ, അന്ന് ആ മഹാവനത്തിൽവെച്ച് ഞാൻ നിന്നെ കാണാതിരുന്നതിനാൽ എന്റെ അവയവങ്ങൾ അത്യന്തം എരിയുന്നു. രാമാ, ഭാഗ്യവശാൽ ഇവിടെ നീ എന്റെ കണ്ണിൽപ്പെട്ടു; വിശന്നുവലയുന്ന സിംഹത്തിന് മറ്റൊരു മൃഗമെന്നപോലെ നീ എനിക്ക് ആഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടവനാണ്. ഇന്ന് എന്റെ ബാണവേഗത്താൽ പ്രേതരാജനായ യമന്റെ ലോകത്തിലെത്തി, നീ കൊന്ന ശൂരന്മാരോടൊപ്പം നീ വസിക്കും. ഇതിൽ കൂടുതൽ പറഞ്ഞിട്ടെന്ത്? രാമാ, എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുക — സകലലോകങ്ങളും യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിന്നെയും എന്നെയും കാണട്ടെ. അസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ടോ ഗദകൊണ്ടോ കൈകൾകൊണ്ടോ — ഏതിലാണോ നിനക്കു പരിശീലനം, അതുകൊണ്ടുതന്നെ യുദ്ധം നടക്കട്ടെ.’ മകരാക്ഷന്റെ വാക്ക് പിതൃശോകവും പ്രതികാരവും നിറഞ്ഞതാണ്. അവൻ രാമനെ എല്ലാവിധ യുദ്ധത്തിനും വെല്ലുവിളിക്കുന്നു, ഇത് അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവന്റെ വാക്കുകളിലെ ഗർവവും അതിരുകടന്നതാണ് — അവൻ രാമനെ മൃഗമായും തന്നെത്തന്നെ സിംഹമായും കരുതുന്നു. ‘പ്രേതരാഡ്വിഷയം’ എന്ന പദത്താൽ യമലോകം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രസംഗത്തിൽ ക്രോധവും ദുഃഖവും ദർപ്പവും കലർന്നിരിക്കുന്നു. മകരാക്ഷൻ തന്റെ പിതാവായ ഖരന്റെ വധം ഓർക്കുന്നു — ജനസ്ഥാനത്തിൽ രാമൻ ഒറ്റയ്ക്ക് പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം ഖരനെയും ദൂഷണനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും കൊന്നു. അന്നു മകരാക്ഷൻ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, അതിനാൽ പിതാവിനെ രക്ഷിക്കാൻ അവനു കഴിഞ്ഞില്ല — അവന്റെ ദുഃഖം അതിൽനിന്നാണ്. ഇപ്പോൾ ആ കടം വീട്ടാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എല്ലാ ലോകങ്ങളും കാണട്ടെ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു, കാരണം തന്റെ വിജയം എല്ലാവർക്കും കാണിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

മകരാക്ഷന്റെ വാക്കു കേട്ട് ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട്, വാക്കിനുമേൽ വാക്കു പറയുന്ന — ഏറെ സംസാരിക്കുന്ന — ആ രാക്ഷസനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘രാക്ഷസാ, എന്തിനു വെറുതെ വീമ്പുപറയുന്നു? നിന്റെ വാക്കുകൾ പലതും അനുചിതമാണ്. യുദ്ധക്കളത്തിൽ യുദ്ധം ചെയ്യാതെ വാഗ്ബലംകൊണ്ടു മാത്രം ജയിക്കാനാവില്ല. പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരെയും നിന്റെ പിതാവായ ഖരനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും ദൂഷണനെയും — എല്ലാവരെയും ഞാൻ ദണ്ഡകത്തിൽവെച്ചു കൊന്നു. പാപീ, ഇന്ന് കൂർത്ത കൊക്കുകളും അങ്കുശംപോലെയുള്ള നഖങ്ങളുമുള്ള കഴുകന്മാരും കുറുക്കന്മാരും കാക്കകളും നിന്റെ മാംസംകൊണ്ട് നന്നായി ഭക്ഷിച്ചു തൃപ്തരാകും.’ രാമന്റെ മറുപടി സംക്ഷിപ്തമാണെങ്കിലും തീക്ഷ്ണമാണ്. അവൻ ചിരിക്കുന്നു, കാരണം ശത്രുവിന്റെ ഗർവം അവനു ചിരിക്കു വകയാണ്. മകരാക്ഷന്റെ പിതാവിന്റെ വധം അവൻ മറച്ചുവെക്കുന്നില്ല, വ്യക്തമായി സമ്മതിക്കുന്നു, അതുവഴി അവന്റെ പുത്രന്റെ വിധിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘വിനാ യുദ്ധേന വാഗ്ബലാത്’ (യുദ്ധം കൂടാതെ വാഗ്ബലംകൊണ്ട്) എന്ന വാക്ക് ഗർവിഷ്ഠരായ എല്ലാ വാചാലന്മാർക്കുമുള്ള ഉപദേശമാണ്. 18-ാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. രാമന്റെ ശാന്തത മകരാക്ഷന്റെ ക്രോധത്തോടു വിരുദ്ധമാണ്. ശത്രുവിന്റെ പിതാവിന്റെ വധം ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് രാമൻ അവന്റെ ഗർവം തകർക്കുന്നു.

രാഘവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാബലനായ മകരാക്ഷൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ രാഘവന്റെ നേരെ ബാണക്കൂട്ടങ്ങൾ വിട്ടു. രാമൻ ശരവർഷംകൊണ്ട് ആ ശരങ്ങളെ പല കഷണങ്ങളായി മുറിച്ചു; മുറിക്കപ്പെട്ട സ്വർണപ്പുംഖമുള്ള ആയിരക്കണക്കിനു ബാണങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ വീണു. അവിടെ ഖരരാക്ഷസന്റെ പുത്രനും ദശരഥന്റെ പുത്രനും പരസ്പരം ഓജസ്സോടെ ഏറ്റുമുട്ടി ആ യുദ്ധം നടന്നു. ആകാശത്തിൽ രണ്ടു മേഘങ്ങളുടേതുപോലെ അവരുടെ ഞാണും കൈത്തലവും തമ്മിൽ തട്ടുന്ന ശബ്ദവും വില്ലുകളിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന പരസ്പരമുള്ള നാദവും യുദ്ധക്കളത്തിൽ കേട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു. ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും കിന്നരന്മാരും മഹാസർപ്പങ്ങളുമെല്ലാം ആ അദ്ഭുതകരമായ യുദ്ധം കാണാനാഗ്രഹിച്ച് അന്തരീക്ഷത്തിൽ എത്തി. പരസ്പരം അവയവങ്ങളിൽ എയ്യപ്പെട്ടപ്പോൾ അവരുടെ ബലം ഇരട്ടിയായി വർധിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു; അവർ യുദ്ധക്കളത്തിൽ പരസ്പരം പ്രഹരവും പ്രതിപ്രഹരവും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. രാമൻ വിട്ട ബാണക്കൂട്ടങ്ങളെ രാക്ഷസൻ യുദ്ധത്തിൽ മുറിച്ചു, രാക്ഷസൻ വിട്ടവയെ രാമനും ശരങ്ങളാൽ പല കഷണങ്ങളായി മുറിച്ചു. ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാൽ എല്ലാ ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും നിറഞ്ഞു, ഭൂമി എല്ലാവശത്തും മൂടപ്പെട്ട് കാണാതായി. ഇവിടെ യുദ്ധം തുല്യബലത്തിലാണെന്നു തോന്നുന്നു — ഇരുവരും മുറിക്കുന്നു, ഇരുവരും എയ്യുന്നു. ആകാശത്തിൽ ദേവന്മാർ മുതലായവരുടെ സാന്നിധ്യം യുദ്ധത്തിന്റെ മഹത്ത്വം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘വിദ്ധം… ദ്വിഗുണം വർധതേ ബലം’ (എയ്യപ്പെട്ടപ്പോൾ ബലം ഇരട്ടിയായി വർധിക്കുന്നു) എന്ന വാക്ക്, മുറിവ് വീരന്മാരുടെ ക്രോധവും ബലവും കുറയ്ക്കുകയല്ല, വർധിപ്പിക്കുകയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ബാണങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട ഭൂമി കാണുന്നില്ല — ഈ അതിശയോക്തി ബാണങ്ങളുടെ എണ്ണം കാണിക്കുന്നു. മകരാക്ഷൻ ആദ്യം ബാണങ്ങൾ വിടുന്നു, രാമൻ അവയെല്ലാം മുറിക്കുന്നു — ഓരോ ബാണത്തെയും ശരവർഷംകൊണ്ടുതന്നെ തടുക്കുന്നു. സ്വർണപ്പുംഖമുള്ള ബാണങ്ങൾ ആയിരക്കണക്കിനു ഭൂമിയിൽ വീഴുന്നു, അതോടെ യുദ്ധഭൂമി സ്വർണംകൊണ്ടു മൂടിയതുപോലെയാകുന്നു. രണ്ടു വില്ലുകളുടെയും ശബ്ദം രണ്ടു മേഘങ്ങളുടെ ഗർജനംപോലെ — ഇവിടെ ‘ജ്യാതല’ എന്ന പദം ഞാണും കൈത്തലവും തമ്മിൽ തട്ടുന്ന ശബ്ദത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മഹോത്സവത്തിൽ ജനങ്ങൾ ഒരുമിച്ചുകൂടുന്നതുപോലെ ദേവന്മാർ മുതലായ കാഴ്ചക്കാർ അന്തരീക്ഷത്തിൽ നിൽക്കുന്നു. ഈ യുദ്ധം രണ്ടു വീരന്മാർ തമ്മിലുള്ളതു മാത്രമല്ല, ധർമവും അധർമവും തമ്മിലുള്ളതുമാണെന്ന് അവരുടെ സാന്നിധ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ ധൈര്യം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — ശത്രുവിന്റെ ഓരോ പ്രഹരവും അവൻ ശാന്തചിത്തനായി തടുക്കുന്നു.

പിന്നെ കുപിതനായ മഹാബാഹു രാഘവൻ യുദ്ധത്തിൽ മകരാക്ഷന്റെ വില്ല് മുറിച്ചു, എട്ടു നാരാചങ്ങളാൽ സാരഥിയെ എയ്തു. രാമൻ ശരങ്ങളാൽ രഥം പിളർന്ന്, കുതിരകളെ കൊന്നു വീഴ്ത്തി; അതോടെ ആ നിശാചരനായ മകരാക്ഷൻ രഥമില്ലാത്തവനായി ഭൂമിയിൽ നിന്നു. ഭൂമിയിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസൻ എല്ലാ ജീവികളെയും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതും യുഗാന്താഗ്നിക്കു തുല്യം പ്രഭയുള്ളതുമായ ഒരു ശൂലം കൈയിലെടുത്തു. ആ വലിയ ശൂലം നേടാൻ അതിപ്രയാസമുള്ളതും ദുർലഭവും രുദ്രൻ നൽകിയതും ഭയങ്കരവും ആകാശത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്നതുമായ മറ്റൊരു സംഹാരാസ്ത്രംപോലെയായിരുന്നു. അതു കണ്ട് എല്ലാ ദേവതകളും ഭയാർത്തരായി ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടിപ്പോയി. പിന്നെ ആ നിശാചരൻ ജ്വലിക്കുന്ന ആ വലിയ ശൂലം ചുഴറ്റി — എന്ന വാക്യം അടുത്ത ശ്ലോകത്തിലാണ് പൂർത്തിയാകുന്നത്. രാമൻ ക്രമത്തിൽ ശത്രുവിന്റെ എല്ലാ സാധനങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു — ആദ്യം വില്ല്, പിന്നെ സാരഥി, പിന്നെ രഥവും കുതിരകളും. ഈ ക്രമം ആലോചിച്ചുറച്ചതാണ് — വില്ലില്ലാത്ത ശത്രുവിനു ദൂരെനിന്നു യുദ്ധം ചെയ്യാനാവില്ല, രഥമില്ലാത്തവനു വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ മകരാക്ഷന്റെ പക്കൽ ദേവന്മാരെപ്പോലും ഭയപ്പെടുത്തുന്ന, രുദ്രൻ നൽകിയ ശൂലമുണ്ട്. ‘തത്തിഷ്ഠദ്’ എന്നാണ് അച്ചടിയിലെ പാഠം — ‘തത് തിഷ്ഠത് രക്ഷഃ’ എന്ന് നപുംസകലിംഗത്തിലുള്ള ‘രക്ഷഃ’ എന്നതിനോടു ചേരുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘അതിഷ്ഠദ്’. രുദ്രൻ നൽകിയ ശൂലത്തിന്റെ വർണന അതിന്റെ ദൈവികബലം കാണിക്കുന്നു — ഇതു സാധാരണ ആയുധമല്ല, ശിവന്റെ പ്രസാദമാണ്. അതിനാൽ അതിനെ മുറിക്കുന്നത് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്.

അവൻ ക്രോധത്തോടെ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ ആ ശൂലം രാഘവന്റെ നേരെ എറിഞ്ഞു. ഖരപുത്രന്റെ കൈയിൽനിന്നു വിട്ട് ജ്വലിച്ചുകൊണ്ടു പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ ശൂലത്തെ രാഘവൻ ആകാശത്തുവെച്ചുതന്നെ നാലു ബാണങ്ങളാൽ മുറിച്ചു. ദിവ്യമായ സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച ആ ശൂലം രാമബാണങ്ങളേറ്റ് പല കഷണങ്ങളായി പിളർന്ന് വലിയൊരു കൊള്ളിമീൻപോലെ ഭൂമിയിൽ ചിതറിവീണു. അനായാസം മഹത്തായ കർമം ചെയ്യുന്ന രാമൻ ആ ശൂലം നശിപ്പിച്ചതു കണ്ട് ആകാശത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ഭൂതങ്ങൾ ‘നന്നായി, നന്നായി’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. ദേവന്മാരെപ്പോലും ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ശൂലം രാമൻ അനായാസം മുറിക്കുന്നു — ഇതുവഴി അവന്റെ ദിവ്യസാമർഥ്യം പ്രകടമാകുന്നു. മുമ്പു ഭയന്ന ദേവന്മാർ ഇപ്പോൾ ഹർഷത്തോടെ പ്രശംസിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ത്രിഭിർബാണൈഃ’ (മൂന്നു ബാണങ്ങളാൽ) എന്നാണ്, അച്ചടിയിലും ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിലും ‘നാലു ബാണങ്ങൾ’ എന്നും — അച്ചടിയിലേതു നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. 35-ാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. വലിയ കൊള്ളിമീനിന്റെ ഉപമ ശൂലത്തിന്റെ ദീപ്തിയും പതനവും കാണിക്കുന്നു.

ശൂലം നശിച്ചതു കണ്ട് നിശാചരനായ മകരാക്ഷൻ മുഷ്ടി ഉയർത്തി കാകുത്സ്ഥനോട് ‘നിൽക്ക്, നിൽക്ക്’ എന്നു പറഞ്ഞു. പാഞ്ഞടുക്കുന്ന അവനെ കണ്ട് രഘുനന്ദനനായ രാമൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് വില്ലിൽ പാവകാസ്ത്രം (ആഗ്നേയാസ്ത്രം) തൊടുത്തു. അപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ കാകുത്സ്ഥന്റെ ആ അസ്ത്രമേറ്റ ആ രാക്ഷസൻ ഹൃദയം പിളർന്ന് അവിടെ വീണു മരിച്ചു. മകരാക്ഷന്റെ പതനം കണ്ട് ആ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം രാമബാണങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയത്താൽ പീഡിതരായി ലങ്കയിലേക്കുതന്നെ ഓടിപ്പോയി. ദശരഥരാജപുത്രന്റെ ബാണവേഗങ്ങളാൽ വധിക്കപ്പെട്ട, വജ്രമേറ്റു ചിതറിയ പർവതംപോലെയുള്ള ആ രാത്രിഞ്ചരനായ ഖരപുത്രനെ ദേവതകൾ ഹർഷഭരിതരായി കണ്ടു. ഒടുവിൽ എല്ലാ ആയുധങ്ങളും നശിച്ചതു കണ്ടിട്ടും മകരാക്ഷൻ മുഷ്ടികൊണ്ടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — അവന്റെ ശൗര്യം നശിച്ചിട്ടില്ല. രാമൻ വീണ്ടും ചിരിക്കുന്നു, കാരണം ശസ്ത്രമില്ലാത്തവന്റെ മുഷ്ടി അവന്റെ മുന്നിൽ ഒന്നുമല്ല. പാവകാസ്ത്രം അഗ്നിയുടെ ദിവ്യാസ്ത്രമാണ്; അതുകൊണ്ട് ഹൃദയം പിളർന്നു. ഇങ്ങനെ പിതാവായ ഖരന്റെ വഴിതന്നെ പുത്രനും പിന്തുടർന്നു — രാമന്റെ പ്രവചനം സത്യമായി. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ്. രാക്ഷസന്മാരുടെ പലായനം സർഗാരംഭത്തിലെ വാനരന്മാരുടെ പലായനത്തിന്റെ വിപരീതമാണ് — ആരംഭത്തിൽ വാനരന്മാർ ഭയന്നു, അവസാനം രാക്ഷസന്മാർ. ഇങ്ങനെ കവി സർഗരചനയിൽ സമത സാധിക്കുന്നു. വജ്രമേറ്റ പർവതംപോലെ വീണ മകരാക്ഷൻ — ഈ ഉപമ അവന്റെ വിശാലമായ ശരീരവും പൂർണമായ പരാജയവും കാണിക്കുന്നു.

When they saw Makarākṣa come out, all the bulls among the monkeys leapt up at once and took their stand, eager to fight; the victories of the earlier sargas had raised their spirits and they felt no fear. Then a great, hair-raising battle began between the night-rovers and the monkeys, like the war of the gods with the dānavas, the most famous of all battles in the old stories, and the comparison shows how grave and terrible this one was. With blows of trees and spears and strokes of maces and iron clubs, monkeys and night-rovers crushed one another, and neither side gave ground. But the rākṣasas were better armed. With spears, swords, maces and lances, with javelins, sharp-edged pikes and throwing-clubs, with volleys of arrows on every side, with nooses, hammers, staves and other missiles, the night-rovers wrought havoc among the lion-like monkeys. The long list of weapons shows the rākṣasas' equipment: the monkeys had trees and rocks, their enemies every kind of forged weapon, and so at the start the battle went the rākṣasas' way and the monkeys' losses were heavier.

Tormented by the showers of arrows that the son of Khara loosed, all the monkeys fled, their minds confused and stricken with fear; their flight shows not weakness but the fury of Makarākṣa's arrows. Seeing the forest-dwellers running, all the rākṣasas, proud and flushed with victory, roared like lions, but their pride was short-lived. For as the monkeys fled on every side, Rāma himself stepped in, as a leader must to protect his army, and held back the rākṣasas with a single shower of arrows. So the battle turned again. Seeing the rākṣasas checked and his victory gone in a moment, the night-rover Makarākṣa, burning with the fire of rage, spoke.

"Stand, Rāma! There will be single combat between you and me. With sharp arrows loosed from my bow I shall make you give up your life. When I remember how you killed my father in the Daṇḍaka forest long ago, standing there before me intent on your work of slaughtering rākṣasas, my fury grows. My limbs burn fiercely, evil-minded Rāghava, because I did not see you then in the great forest. By good fortune, Rāma, you have come into my sight here; I have longed for you as a hungry lion longs for some other beast. Today, sent by the force of my arrows to the realm of Yama, king of the dead, you will dwell with the heroes you have killed. What need of more words? Listen, Rāma: let all the worlds watch you and me on the field of battle. With divine weapons, with the mace, or with bare arms, let the fight be fought with whatever you have practised." His speech was full of grief for his father and the wish for revenge, mixed with anger and arrogance. He remembered how Rāma, alone, had killed Khara, Dūṣaṇa and Triśiras with their fourteen thousand rākṣasas in Janasthāna; Makarākṣa had not been there to protect his father, and that was the source of his pain, a debt he now meant to repay. He challenged Rāma to fight in any way at all, a sign of his confidence, but his pride went too far, for he cast Rāma as the deer and himself as the lion. He wanted all the worlds to watch because he wanted them to see his victory.

Hearing Makarākṣa's words, Rāma, son of Daśaratha, laughed, for the enemy's pride seemed laughable to him, and answered the rākṣasa as he talked on and on: "Why do you boast in vain, rākṣasa? Many of your words are unworthy of you. Victory in battle cannot be won by the strength of words, without fighting. Fourteen thousand rākṣasas, and your father too, and Triśiras and Dūṣaṇa, were killed by me in Daṇḍaka. Today, wicked one, the vultures, jackals and crows, with their sharp beaks and hooked claws, will feast well on your flesh." Rāma's answer was short but sharp. He did not hide that he had killed Makarākṣa's father; he owned it plainly, and in doing so foretold the son's fate as well. "Victory is not won by words" is a lesson for every boaster. Rāma's calm stands against Makarākṣa's rage, and by recalling the father's death he broke the son's pride.

So addressed by Rāghava, the mighty Makarākṣa loosed floods of arrows at him on the field of battle. Rāma cut them to pieces with a shower of arrows of his own, warding off every one, and the arrows with their golden feathers fell cut to the ground in thousands, as if the field were strewn with gold. Then the son of the rākṣasa Khara and the son of Daśaratha closed with each other in all their might. The sound of their bowstrings slapping against their palms, like two clouds thundering in the sky, and the twang of arrows leaving their bows, rang out against each other across the field. Gods, dānavas, gandharvas, kinnaras and great serpents all gathered in the sky, eager to watch that wonderful fight, as people gather for a great festival; their presence shows that this was a contest not merely of two heroes but of right and wrong. Wounded in each other's limbs, the two only grew twice as strong, for a wound feeds a hero's anger and strength rather than draining them, and they fought on, blow and counterblow. The rākṣasa cut down the floods of arrows Rāma loosed, and Rāma cut to pieces with his arrows those the rākṣasa loosed. All the directions and the quarters between were covered with floods of arrows, and the earth, hidden on every side, could no longer be seen. The fight seemed evenly matched, both cutting down arrows and both wounding, and Rāma met each blow with a steady mind.

Then strong-armed Rāghava in his anger cut through Makarākṣa's bow and pierced his charioteer with eight iron shafts. With his arrows he shattered the chariot and killed and felled the horses, and the night-rover Makarākṣa, his chariot lost, stood on the ground. Rāma had taken away his enemy's means of fighting one by one, first the bow, then the charioteer, then the chariot and the horses, with good reason: without a bow a foe cannot fight from afar, and without a chariot he cannot move swiftly. But Makarākṣa still had one weapon. Standing on the earth, he took in his hand a spear that terrified all beings, blazing like the fire at the end of an age: a great spear, hard to come by, given him by Rudra, terrible, blazing in the sky like another weapon of universal destruction, at the sight of which all the gods fled in terror in every direction. It was no ordinary weapon but a gift of Śiva's grace, which is why its destruction mattered so much. Whirling that great blazing spear, the night-rover

hurled it in his fury at Rāghava. As it came blazing at him from the hand of Khara's son, Rāghava cut it apart in the air with four arrows. Broken into many pieces by Rāma's arrows, the spear adorned with heavenly gold fell shattered to the ground like a great meteor. Seeing that spear destroyed by Rāma, who did great deeds without effort, the beings in the sky cried out, "Well done! Well done!" The spear that had frightened even the gods Rāma broke with ease, and his divine power was revealed; the gods who had fled in fear now praised him with joy.

Seeing his spear destroyed, Makarākṣa raised his fist and shouted at Kākutstha, "Stand! Stand!" With every weapon gone, he still wanted to fight with his bare fist, and his courage was not broken. Seeing him rushing forward, Rāma, delight of the Raghus, laughed again, for a weaponless man's fist was nothing against him, and fitted to his bow the fire weapon, the divine weapon of Agni. Struck by that weapon, the rākṣasa, his heart cut through, fell there and died. So the son followed his father Khara, and Rāma's prophecy came true. Seeing Makarākṣa struck down, all the rākṣasas, tormented by fear of Rāma's arrows, fled back to Laṅkā. At the start of the sarga the monkeys had fled in fear; at its end it was the rākṣasas, and so the poet gives the sarga a balanced shape. The gods, overjoyed, looked upon that night-rover, the son of Khara, slain by the force of the arrows of King Daśaratha's son, lying scattered like a mountain struck by a thunderbolt, an image of his huge body and his utter defeat. The last verse is in a longer metre.