निकुम्भं निहतं कुम्भं च विनिपातितं श्रुत्वा परमामर्षी असहिष्णुः रावणः अनलः अग्निः इव प्रजज्वाल। नैर्ऋतानां राजा सः क्रोधेन शोकेन च — द्वाभ्याम् अपि — परिमूर्च्छितः इव आसीत्; ततः सः खरस्य पुत्रं विशालाक्षं मकराक्षम् अचोदयत्। ‘पुत्र, मया आज्ञप्तः त्वं बलेन अभिसमन्वितः गच्छ; वनौकोभिः वानरैः सह तौ राघवं लक्ष्मणं च जहि’ इति। रावणस्य वचः श्रुत्वा शूरमानी — आत्मानं शूरं मन्यमानः — खरात्मजः मकराक्षः हृष्टः निशाचरं रावणं ‘बाढम्’ इति अब्रवीत्। ततः सः बली दशग्रीवम् अभिवाद्य प्रदक्षिणं कृत्वा रावणस्य आज्ञया शुभ्रात् गृहात् निर्जगाम। रावणः मकराक्षं ‘पुत्र’ इति सम्बोधयति, यतः खरः तस्य भ्राता इव आसीत्। खरः पूर्वं जनस्थाने रामेण हतः, अतः मकराक्षस्य मनसि पितुः वधस्य प्रतिशोधः अपि निगूढः — सः विषयः अग्रिमे सर्गे स्पष्टं उक्तः। रावणस्य शोकः क्रोधः च द्वौ अपि उत्कटौ; सः स्वयं न गच्छति, अपितु पुनः अन्यं प्रेषयति। ‘शूरमानी’ इति विशेषणम् उपहासम् अपि सूचयति — सः शूरः इति मन्यते, किन्तु तस्य भाग्यम् अन्यत्। रावणस्य आज्ञायां ‘जहि’ इति एकम् एव पदं — तस्य लक्ष्यं स्पष्टम्।

समीपस्थं बलाध्यक्षं सेनापतिं खरपुत्रः वचः अब्रवीत् — ‘तूर्णं रथः आनीयताम्, सैन्यं च त्वरया आनीयताम्’ इति। तस्य तत् वचनं श्रुत्वा निशाचरः बलाध्यक्षः स्यन्दनं रथं बलं च तस्य समीपं प्रत्यपादयत्। निशाचरः मकराक्षः रथं प्रदक्षिणं कृत्वा समारुह्य सूतं संचोदयामास — ‘शीघ्रं रथम् आवह’ इति। अथ मकराक्षः तान् सर्वान् राक्षसान् इदम् अब्रवीत् — ‘राक्षसाः, यूयं सर्वे मम पुरस्तात् प्रयुध्यध्वम्। अहं महात्मना राक्षसराजेन रावणेन समरे तौ उभौ रामलक्ष्मणौ हन्तुम् आज्ञप्तः। निशाचराः, अद्य अहं रामं लक्ष्मणं च, शाखामृगं सुग्रीवं वानरान् च उत्तमैः शरैः वधिष्यामि। अद्य शूलनिपातैः सम्प्राप्तां वानराणां महाचमूं शुष्कम् इन्धनम् अनलः इव प्रदहिष्यामि’ इति। मकराक्षस्य तत् वचनं श्रुत्वा ते सर्वे निशाचराः नानायुधोपेताः बलवन्तः समाहिताः सन्नद्धाः अभवन्। रथस्य प्रदक्षिणं शुभाय क्रियते — एषा युद्धयात्रायाः रीतिः। मकराक्षस्य प्रतिज्ञा अतीव गर्विता — सः एकः एव सर्वान् हनिष्यामि इति वदति। शुष्केन्धनस्य उपमा तस्य आत्मविश्वासं दर्शयति, किन्तु पूर्वं बहवः राक्षसाः एवम् एव प्रतिज्ञां कृत्वा हताः इति पाठकः स्मरति। मकराक्षः स्वयं आज्ञां ददाति — बलाध्यक्षः तत्क्षणं रथं सेनां च आनयति। एतेन राक्षससेनायाः व्यवस्था दृश्यते। सूतं प्रति ‘शीघ्रम्’ इति आदेशः तस्य त्वरां दर्शयति — सः युद्धाय उत्सुकः। राक्षसान् ‘मम पुरस्तात् युध्यध्वम्’ इति वदन् सः स्वयं पश्चात् तिष्ठति, सैनिकाः अग्रे — एषा नेतुः रीतिः। सः रावणस्य आज्ञां पुनः उच्चारयति, येन सैनिकानां मनसि राज्ञः अधिकारः स्थापितः। तस्य प्रतिज्ञायां सर्वे शत्रवः नाम्ना गणिताः — रामः, लक्ष्मणः, सुग्रीवः, वानराः च। सः ‘शाखामृगम्’ इति पदेन सुग्रीवस्य अवमानं करोति। शरैः शूलैः च इति द्वे आयुधे तस्य उक्ते — दूरात् शराः, समीपात् शूलम्।

ते कामरूपिणः क्रूराः दंष्ट्रिणः पिङ्गलेक्षणाः ध्वस्तकेशाः भयावहाः राक्षसाः मातंगाः गजाः इव नर्दन्तः आसन्। ते महाकायाः महाकायं खरात्मजं परिवार्य वसुन्धरां चालयन्तः हृष्टाः अभिजग्मुः। तत्र समन्ततः आहतानां शङ्खभेरीणां सहस्राणां, क्ष्वेलितानाम् आस्फोटितानां च महान् शब्दः अभूत् — राक्षसाः सिंहनादं कुर्वन्ति, भुजान् आस्फोटयन्ति च। राक्षसानां रूपवर्णनं भयानकम् — दंष्ट्राः, पिङ्गलानि नेत्राणि, विकीर्णाः केशाः। ते इच्छया रूपं परिवर्तयितुं समर्थाः, अतः युद्धे दुर्जेयाः। तेषां पदैः पृथ्वी कम्पते — एषा अतिशयोक्तिः तेषां सङ्ख्यां भारं च सूचयति। शङ्खभेरीणां नादः युद्धस्य उत्सवम् इव वातावरणं निर्माति। सेनायाः निर्गमनं महोत्सवः इव — किन्तु अस्य उत्सवस्य अन्तः दुःखमयः इति कविः अग्रिमश्लोकैः सूचयति।

अथ तदा तस्य सारथेः करात् प्रतोदः प्रभ्रष्टः; तस्य रक्षसः ध्वजः दैवात् सहसा पपात। तस्य रथसंयुक्ताः हयाः विक्रमवर्जिताः — स्वाभाविकीं गतिं विस्मृत्य — आकुलैः चरणैः गत्वा दीनाः सास्रमुखाः ययुः। तस्य रौद्रस्य दुर्मतेः मकराक्षस्य निर्याणे सपांसुः खरः दारुणः पवनः प्रवाति स्म। तानि निमित्तानि दृष्ट्वा अपि वीर्यवत्तमाः राक्षसाः अचिन्त्य — तानि उपेक्ष्य — सर्वे यत्र तौ रामलक्ष्मणौ, तत्र निर्गताः। घनानां गजानां महिषाणां च अङ्गैः तुल्यवर्णाः कृष्णाः, समरमुखेषु असकृत् गदाभिः असिभिः च भिन्नाः आहताः, युद्धकौशलाः ते रजनिचराः ‘अहम् अहम्’ इति वदन्तः मुहुः परिबभ्रमुः। दुर्निमित्तानां सूची — प्रतोदस्य पतनं, ध्वजस्य पतनं, अश्वानाम् अश्रूणि, धूलियुक्तः वायुः — मकराक्षस्य मरणं पूर्वम् एव सूचयति। रामायणे प्रायः प्रत्येकस्य राक्षसवीरस्य निर्गमने एतादृशानि अपशकुनानि वर्ण्यन्ते। राक्षसाः तानि जानन्ति अपि उपेक्षन्ते — एषः तेषां गर्वः दुर्मतिः च। ‘अहमहमिति’ इति वचनं तेषां स्पर्धां युद्धोत्साहं च दर्शयति — प्रत्येकः प्रथमं युद्धं कर्तुम् इच्छति। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्तेन निबद्धः। अश्वानाम् अश्रूणि विशेषतः करुणानि — पशवः अपि भाविनं विनाशं जानन्ति इव।

నికుంభుడు హతుడయ్యాడనీ, కుంభుడు కూల్చబడ్డాడనీ విని మిక్కిలి అసహనశీలుడూ సహించలేనివాడూ అయిన రావణుడు అగ్నిలా ప్రజ్వలించాడు. నైరృతుల రాజైన అతడు క్రోధంతోనూ శోకంతోనూ — రెండింటితోనూ — మూర్ఛపోయినవానిలా ఉన్నాడు; అప్పుడు అతడు ఖరుని కుమారుడైన విశాలనేత్రుడు మకరాక్షుని ప్రేరేపించాడు. ‘కుమారా, నా ఆజ్ఞతో నీవు సేనతో కూడి వెళ్ళు; వనవాసులైన వానరులతో పాటు ఆ రాఘవుని, లక్ష్మణుని చంపు.’ రావణుని మాట విని తనను శూరునిగా భావించుకొనే ఖరపుత్రుడు మకరాక్షుడు సంతోషించి నిశాచరుడైన రావణునితో ‘అలాగే’ అన్నాడు. అప్పుడు బలవంతుడైన అతడు దశగ్రీవునికి నమస్కరించి, ప్రదక్షిణం చేసి, రావణుని ఆజ్ఞతో ప్రకాశించే భవనం నుండి బయలుదేరాడు. ఖరుడు రావణునికి సోదరుని వంటివాడు కాబట్టి రావణుడు మకరాక్షుని ‘కుమారా’ అని సంబోధిస్తాడు. ఖరుడు ఇంతకుముందు జనస్థానంలో రాముని చేత హతుడయ్యాడు, కాబట్టి మకరాక్షుని మనస్సులో తండ్రి వధకు ప్రతీకారం కూడా దాగి ఉంది — ఆ విషయం తరువాతి సర్గలో స్పష్టంగా చెప్పబడింది. రావణుని శోకమూ క్రోధమూ రెండూ తీవ్రమైనవి; అతడు స్వయంగా వెళ్ళడు, మళ్ళీ మరొకరిని పంపుతాడు. ‘శూరమానీ’ (తనను శూరునిగా భావించుకొనేవాడు) అనే విశేషణం ఉపహాసాన్ని కూడా సూచిస్తుంది — అతడు తనను శూరునిగా భావిస్తాడు, కానీ అతని విధి వేరు. రావణుని ఆజ్ఞలో ‘జహి’ (చంపు) అనే ఒక్క పదమే — అతని లక్ష్యం స్పష్టం.

దగ్గరలో ఉన్న బలాధ్యక్షునితో — సేనాపతితో — ఖరపుత్రుడు ఇలా అన్నాడు — ‘వెంటనే రథాన్ని తీసుకురండి, సైన్యాన్ని కూడా త్వరగా తీసుకురండి.’ అతని ఆ మాట విని నిశాచరుడైన బలాధ్యక్షుడు రథాన్నీ సేననూ అతని దగ్గరకు తెచ్చాడు. నిశాచరుడైన మకరాక్షుడు రథానికి ప్రదక్షిణం చేసి, దానిని ఎక్కి, సారథిని ‘త్వరగా రథాన్ని నడుపు’ అని ప్రేరేపించాడు. అప్పుడు మకరాక్షుడు ఆ రాక్షసులందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసులారా, మీరందరూ నా ముందు నిలిచి యుద్ధం చేయండి. మహాత్ముడైన రాక్షసరాజు రావణుడు యుద్ధంలో ఆ రామలక్ష్మణులిద్దరినీ చంపమని నన్ను ఆజ్ఞాపించాడు. నిశాచరులారా, ఈ రోజు నేను రాముని, లక్ష్మణుని, కొమ్మలపై తిరిగే మృగమైన సుగ్రీవుని, వానరులను ఉత్తమమైన బాణాలతో వధిస్తాను. ఈ రోజు శూలాల దెబ్బలతో, ఎదురుగా వచ్చిన వానరుల మహాసేనను ఎండు కట్టెలను అగ్ని దహించినట్లు దహించివేస్తాను.’ మకరాక్షుని ఆ మాట విని ఆ నిశాచరులందరూ నానావిధ ఆయుధాలతో కూడి, బలవంతులై, ఏకాగ్రచిత్తులై సన్నద్ధులయ్యారు. శుభం కోసం రథానికి ప్రదక్షిణం చేస్తారు — ఇది యుద్ధయాత్ర సంప్రదాయం. మకరాక్షుని ప్రతిజ్ఞ అతి గర్వంతో కూడినది — తానొక్కడే అందరినీ చంపుతానని అతడు అంటాడు. ఎండు కట్టెల ఉపమ అతని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని చూపుతుంది, కానీ ఇంతకుముందు ఎందరో రాక్షసులు ఇలాగే ప్రతిజ్ఞ చేసి హతులయ్యారని పాఠకుడు గుర్తుచేసుకుంటాడు. మకరాక్షుడు స్వయంగా ఆజ్ఞ ఇస్తాడు — బలాధ్యక్షుడు వెంటనే రథాన్నీ సేననూ తెస్తాడు. దీనివల్ల రాక్షససేన వ్యవస్థ కనిపిస్తుంది. సారథికి ‘త్వరగా’ అనే ఆదేశం అతని తొందరను చూపుతుంది — అతడు యుద్ధానికి ఉత్సుకుడు. ‘నా ముందు నిలిచి యుద్ధం చేయండి’ అని రాక్షసులతో చెబుతూ అతడు స్వయంగా వెనుక ఉంటాడు, సైనికులు ముందు — ఇది నాయకుని పద్ధతి. అతడు రావణుని ఆజ్ఞను మళ్ళీ ఉచ్చరిస్తాడు, దానితో సైనికుల మనస్సులో రాజు అధికారం స్థాపించబడుతుంది. అతని ప్రతిజ్ఞలో శత్రువులందరూ పేరుపేరునా లెక్కించబడ్డారు — రాముడు, లక్ష్మణుడు, సుగ్రీవుడు, వానరులు. ‘శాఖామృగమ్’ (కొమ్మలపై తిరిగే మృగం) అనే పదంతో అతడు సుగ్రీవుని అవమానిస్తాడు. అతడు చెప్పిన ఆయుధాలు రెండు — బాణాలూ శూలాలూ; దూరంనుండి బాణాలు, దగ్గరనుండి శూలం.

కోరిన రూపం ధరించగలవారూ, క్రూరులూ, కోరలు గలవారూ, పింగళవర్ణపు కళ్ళు గలవారూ, చెదిరిన జుట్టు గలవారూ, భయంకరులూ అయిన ఆ రాక్షసులు మాతంగాలు — ఏనుగులు — వలె గర్జిస్తున్నారు. మహాకాయులైన వారు మహాకాయుడైన ఖరపుత్రుని చుట్టుముట్టి భూమిని కుదిపిస్తూ సంతోషంగా ముందుకు సాగారు. అక్కడ అన్నివైపులా మ్రోగించిన వేలాది శంఖభేరీల, సింహనాదాల, భుజాస్ఫాలనల గొప్ప శబ్దం పుట్టింది — రాక్షసులు సింహనాదాలు చేస్తారు, భుజాలు చరుస్తారు. రాక్షసుల రూపవర్ణన భయంకరమైనది — కోరలు, పింగళవర్ణపు కళ్ళు, చెదిరిన జుట్టు. వారు ఇచ్ఛానుసారం రూపం మార్చుకోగలరు, కాబట్టి యుద్ధంలో జయించడం కష్టం. వారి అడుగులకు భూమి కంపిస్తుంది — ఈ అతిశయోక్తి వారి సంఖ్యనూ భారాన్నీ సూచిస్తుంది. శంఖభేరీల నాదం యుద్ధాన్ని ఉత్సవంలాంటి వాతావరణంగా చేస్తుంది. సేన బయలుదేరడం మహోత్సవం వంటిది — కానీ ఈ ఉత్సవపు ముగింపు దుఃఖమయమని కవి తరువాతి శ్లోకాలతో సూచిస్తాడు.

అప్పుడు అతని సారథి చేతినుండి చర్నాకోల జారిపడింది; ఆ రాక్షసుని ధ్వజం దైవవశాత్తు హఠాత్తుగా పడిపోయింది. అతని రథానికి పూన్చిన గుర్రాలు పరాక్రమం కోల్పోయి — స్వాభావిక గమనాన్ని మరచి — తడబడే పాదాలతో నడుస్తూ దీనంగా, కన్నీటి ముఖాలతో సాగాయి. రౌద్రుడూ దుర్మతీ అయిన ఆ మకరాక్షుడు బయలుదేరుతుండగా దుమ్ముతో కూడిన కఠినమైన దారుణమైన గాలి వీచింది. ఆ నిమిత్తాలను చూసినప్పటికీ మహావీర్యవంతులైన ఆ రాక్షసులు వాటిని లెక్కచేయకుండా — ఉపేక్షించి — అందరూ రామలక్ష్మణులున్నచోటికి బయలుదేరారు. మేఘాల, ఏనుగుల, దున్నపోతుల అవయవాల రంగుతో సమానమైన నల్లని రంగు గల, యుద్ధరంగాలలో ఎన్నోసార్లు గదలతోనూ ఖడ్గాలతోనూ గాయపడిన, యుద్ధకౌశలం గల ఆ రాత్రిచరులు ‘నేను ముందు, నేను ముందు’ అంటూ పదే పదే తిరిగారు. దుర్నిమిత్తాల జాబితా — చర్నాకోల పడడం, ధ్వజం పడడం, గుర్రాల కన్నీళ్ళు, దుమ్ముతో కూడిన గాలి — మకరాక్షుని మరణాన్ని ముందుగానే సూచిస్తుంది. రామాయణంలో దాదాపు ప్రతి రాక్షసవీరుడూ బయలుదేరేటప్పుడు ఇటువంటి అపశకునాలు వర్ణించబడతాయి. రాక్షసులకు అవి తెలిసినా ఉపేక్షిస్తారు — ఇది వారి గర్వమూ దుర్బుద్ధీ. ‘అహమహమితి’ (నేను ముందు, నేను ముందు) అనే మాట వారి పోటీనీ యుద్ధోత్సాహాన్నీ చూపుతుంది — ప్రతి ఒక్కరూ మొదట యుద్ధం చేయాలని కోరుకుంటారు. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో రచించబడింది. గుర్రాల కన్నీళ్ళు విశేషంగా కరుణాజనకమైనవి — పశువులకు కూడా రాబోయే వినాశనం తెలిసినట్లుంది.

நிகும்பன் கொல்லப்பட்டதையும் கும்பன் வீழ்த்தப்பட்டதையும் கேட்டு, பெருஞ்சினமும் பொறுமையின்மையும் உடைய ராவணன் நெருப்புப் போலக் கொழுந்துவிட்டு எரிந்தான். நைர்ருதர்களின் மன்னனான அவன் சினத்தாலும் துயரத்தாலும் — இரண்டாலும் — மயங்கியவன் போல இருந்தான்; பிறகு அவன் கரனின் மகனான, அகன்ற கண்களுடைய மகராக்ஷனைத் தூண்டினான்: ‘மகனே, என் ஆணைப்படி நீ படையோடு கூடியவனாய்ச் செல்; காட்டில் வாழும் வானரர்களோடு அந்த ராகவனையும் லக்ஷ்மணனையும் கொல்.’ ராவணனின் சொற்களைக் கேட்டு, தன்னைச் சூரன் என்று எண்ணிக்கொள்ளும் கரனின் மகன் மகராக்ஷன் மகிழ்ந்து, இரவில் திரிபவனான ராவணனிடம் ‘அப்படியே’ என்றான். பிறகு வலிமைமிக்க அவன் பத்துத்தலையனை வணங்கி வலம்வந்து, ராவணனின் ஆணைப்படி ஒளிமிக்க மாளிகையிலிருந்து புறப்பட்டான். ராவணன் மகராக்ஷனை ‘மகனே’ என்று விளிக்கிறான்; ஏனெனில் கரன் அவனுக்கு உடன்பிறந்தவன் போல இருந்தான். கரன் முன்பு ஜனஸ்தானத்தில் ராமனால் கொல்லப்பட்டான்; ஆகவே மகராக்ஷனின் மனத்தில் தந்தையின் வதத்துக்குப் பழிவாங்கும் எண்ணமும் மறைந்திருக்கிறது — அந்தச் செய்தி அடுத்த சர்க்கத்தில் வெளிப்படையாகக் கூறப்படுகிறது. ராவணனின் துயரமும் சினமும் இரண்டுமே கடுமையானவை; அவன் தானே செல்லவில்லை, மீண்டும் வேறொருவனை அனுப்புகிறான். ‘சூரமானீ’ — ‘தன்னைச் சூரன் என்று எண்ணிக்கொள்பவன்’ — என்ற அடைமொழி ஏளனத்தையும் குறிக்கிறது — அவன் தன்னைச் சூரன் என்று எண்ணுகிறான், ஆனால் அவனுடைய விதி வேறு. ராவணனின் ஆணையில் ‘ஜஹி’ — ‘கொல்’ — என்ற ஒரே சொல் — அவனுடைய இலக்கு தெளிவானது.

அருகில் நின்ற படைத்தலைவனான சேனாபதியிடம் கரனின் மகன் கூறினான்: ‘விரைவாகத் தேர் கொண்டுவரப்படட்டும்; படையும் விரைந்து கொண்டுவரப்படட்டும்.’ அவனுடைய அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு, இரவில் திரிபவனான அந்தப் படைத்தலைவன் தேரையும் படையையும் அவனருகே கொண்டுவந்து சேர்த்தான். இரவில் திரிபவனான மகராக்ஷன் தேரை வலம்வந்து அதில் ஏறி, தேரோட்டியைத் தூண்டினான்: ‘விரைவாகத் தேரைச் செலுத்து.’ பிறகு மகராக்ஷன் அந்த ராக்ஷசர்கள் எல்லோரிடமும் இவ்வாறு கூறினான்: ‘ராக்ஷசர்களே, நீங்கள் எல்லோரும் எனக்கு முன்னால் நின்று போரிடுங்கள். மகாத்மாவான ராக்ஷச மன்னன் ராவணனால், போரில் அந்த ராமலக்ஷ்மணர்கள் இருவரையும் கொல்லும்படி நான் ஆணையிடப்பட்டிருக்கிறேன். இரவில் திரிபவர்களே, இன்று நான் ராமனையும் லக்ஷ்மணனையும், கிளைகளில் திரியும் விலங்கான சுக்ரீவனையும், வானரர்களையும் சிறந்த அம்புகளால் கொல்வேன். இன்று சூலங்களை இறக்கி, வந்து சேர்ந்திருக்கும் வானரர்களின் பெரும்படையைக் காய்ந்த விறகை நெருப்பு எரிப்பது போல எரிப்பேன்.’ மகராக்ஷனின் அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு, பலவகை ஆயுதங்கள் ஏந்திய, வலிமைமிக்க அந்த இரவில் திரிபவர்கள் எல்லோரும் மனம் ஒருமுகப்பட்டுப் போருக்கு ஆயத்தமாயினர். தேரை வலம்வருவது மங்கலத்துக்காகச் செய்யப்படுகிறது — இது போர்ப்பயணத்தின் மரபு. மகராக்ஷனின் சபதம் மிகுந்த செருக்குடையது — தான் ஒருவனே எல்லோரையும் கொல்வேன் என்கிறான். காய்ந்த விறகின் உவமை அவனுடைய தன்னம்பிக்கையைக் காட்டுகிறது; ஆனால் முன்பு பல ராக்ஷசர்கள் இதுபோலவே சபதம் செய்து கொல்லப்பட்டதை வாசகன் நினைவுகூர்கிறான். மகராக்ஷன் தானே ஆணையிடுகிறான் — படைத்தலைவன் உடனே தேரையும் படையையும் கொண்டுவருகிறான். இதனால் ராக்ஷசப் படையின் ஒழுங்கமைப்பு தெரிகிறது. தேரோட்டியிடம் ‘விரைவாக’ என்ற ஆணை அவனுடைய அவசரத்தைக் காட்டுகிறது — அவன் போருக்கு ஆர்வமாக இருக்கிறான். ராக்ஷசர்களிடம் ‘எனக்கு முன்னால் நின்று போரிடுங்கள்’ என்று சொல்லி, அவன் தானே பின்னால் நிற்கிறான், வீரர்கள் முன்னால் — இது தலைவனின் முறை. அவன் ராவணனின் ஆணையை மீண்டும் கூறுகிறான்; இதனால் வீரர்களின் மனத்தில் மன்னனின் அதிகாரம் நிலைநாட்டப்படுகிறது. அவனுடைய சபதத்தில் பகைவர்கள் எல்லோரும் பெயர் சொல்லிக் கணக்கிடப்படுகிறார்கள் — ராமன், லக்ஷ்மணன், சுக்ரீவன், வானரர்கள். ‘சாகாம்ருகம்’ — ‘கிளைகளில் திரியும் விலங்கு’ — என்ற சொல்லால் அவன் சுக்ரீவனை இகழ்கிறான். அம்புகள், சூலங்கள் என்ற இரு ஆயுதங்களை அவன் கூறுகிறான் — தொலைவிலிருந்து அம்புகள், அருகிலிருந்து சூலம்.

விரும்பிய உருவை எடுக்கவல்ல, கொடிய, கோரைப்பற்கள் உடைய, பழுப்புநிறக் கண்களுடைய, கலைந்த மயிருடைய, அச்சமூட்டும் அந்த ராக்ஷசர்கள் யானைகள் போல முழங்கினர். பெரிய உடலுடைய அவர்கள் பெரிய உடலுடைய கரனின் மகனைச் சூழ்ந்து, பூமியை அதிரச் செய்தவாறு மகிழ்ச்சியோடு சென்றனர். அங்கே எல்லாப் பக்கங்களிலும் முழக்கப்பட்ட ஆயிரக்கணக்கான சங்குகளும் பேரிகைகளும் எழுப்பிய பேரொலியும், சிங்கமுழக்கங்களும் புயங்களைத் தட்டும் ஓசைகளும் பெரிதாக எழுந்தன — ராக்ஷசர்கள் சிங்கமுழக்கம் செய்கிறார்கள், புயங்களைத் தட்டுகிறார்கள். ராக்ஷசர்களின் உருவ வருணனை அச்சமூட்டுவது — கோரைப்பற்கள், பழுப்புநிறக் கண்கள், கலைந்த மயிர். அவர்கள் விருப்பப்படி உருவை மாற்றவல்லவர்கள்; ஆகவே போரில் வெல்வதற்கு அரியவர்கள். அவர்களுடைய காலடிகளால் பூமி நடுங்குகிறது — இந்த உயர்வுநவிற்சி அவர்களுடைய எண்ணிக்கையையும் பாரத்தையும் குறிக்கிறது. சங்குகள், பேரிகைகளின் ஒலி போருக்கு ஒரு விழாச்சூழலை உருவாக்குகிறது. படையின் புறப்பாடு பெருவிழா போன்றது — ஆனால் இந்த விழாவின் முடிவு துயரமானது என்று கவிஞர் அடுத்த சுலோகங்களால் குறிப்பிடுகிறார்.

அப்போது அவனுடைய தேரோட்டியின் கையிலிருந்து சாட்டை நழுவி விழுந்தது; அந்த ராக்ஷசனின் கொடி விதிவசத்தால் திடீரென விழுந்தது. அவனுடைய தேரில் பூட்டப்பட்ட குதிரைகள் பராக்கிரமம் இழந்து — இயல்பான நடையை மறந்து — தடுமாறும் கால்களுடன் நடந்து, சோர்ந்து, கண்ணீர் வழியும் முகங்களுடன் சென்றன. கொடியவனும் தீய எண்ணமுடையவனுமான அந்த மகராக்ஷன் புறப்பட்டபோது, புழுதியோடு கூடிய, கடுமையான, கொடிய காற்று வீசியது. அந்த அடையாளங்களைக் கண்டும், மிகுந்த வீரமுடைய அந்த ராக்ஷசர்கள் அவற்றைப் பொருட்படுத்தாமல் — புறக்கணித்து — ராமலக்ஷ்மணர்கள் இருக்கும் இடத்துக்கு எல்லோரும் புறப்பட்டனர். மேகங்கள், யானைகள், எருமைகள் ஆகியவற்றின் உடல்களுக்கு நிகரான நிறமுடைய கரியவர்களும், போர்முனைகளில் பலமுறை கதைகளாலும் வாள்களாலும் பிளக்கப்பட்டு அடிபட்டவர்களும், போரில் திறமையுடையவர்களுமான அந்த இரவில் திரிபவர்கள் ‘நான் முதலில், நான் முதலில்’ என்று சொல்லிக்கொண்டு மீண்டும் மீண்டும் சுற்றித் திரிந்தனர். அபசகுனங்களின் பட்டியல் — சாட்டை விழுதல், கொடி விழுதல், குதிரைகளின் கண்ணீர், புழுதிக் காற்று — மகராக்ஷனின் மரணத்தை முன்கூட்டியே குறிக்கிறது. ராமாயணத்தில் ஏறக்குறைய ஒவ்வொரு ராக்ஷச வீரன் புறப்படும்போதும் இத்தகைய அபசகுனங்கள் வருணிக்கப்படுகின்றன. ராக்ஷசர்கள் அவற்றை அறிந்திருந்தும் புறக்கணிக்கிறார்கள் — இது அவர்களுடைய செருக்கும் தீய புத்தியும். ‘அஹமஹமிதி’ — ‘நான் முதலில், நான் முதலில்’ — என்ற சொல் அவர்களுடைய போட்டியையும் போர் ஆர்வத்தையும் காட்டுகிறது — ஒவ்வொருவனும் முதலில் போரிட விரும்புகிறான். இறுதிச் சுலோகம் புஷ்பிதாக்ரா விருத்தத்தில் அமைந்தது. குதிரைகளின் கண்ணீர் தனிப்பட இரக்கம் எழுப்புகிறது — விலங்குகளும் வரவிருக்கும் அழிவை அறிந்தவை போல.

ನಿಕುಂಭನು ಹತನಾದುದನ್ನೂ ಕುಂಭನು ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಪರಮ ಅಸಹನಶೀಲನಾದ ರಾವಣನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿದನು. ನೈರ್ಋತರ ರಾಜನಾದ ಅವನು ಕ್ರೋಧದಿಂದಲೂ ಶೋಕದಿಂದಲೂ — ಎರಡರಿಂದಲೂ — ಮೂರ್ಛಿತನಂತಾಗಿದ್ದನು; ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಖರನ ಮಗನಾದ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷ ಮಕರಾಕ್ಷನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು — ‘ಮಗನೇ, ನನ್ನಿಂದ ಆಜ್ಞಾಪಿತನಾದ ನೀನು ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಹೋಗು; ವನವಾಸಿಗಳಾದ ವಾನರರೊಡನೆ ಆ ರಾಘವನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲು.’ ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತನ್ನನ್ನು ಶೂರನೆಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಖರಪುತ್ರ ಮಕರಾಕ್ಷನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ನಿಶಾಚರನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದನು. ಆಮೇಲೆ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಶುಭ್ರವಾದ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ಖರನು ರಾವಣನಿಗೆ ಸಹೋದರನಂತೆ ಇದ್ದುದರಿಂದ ರಾವಣನು ಮಕರಾಕ್ಷನನ್ನು ‘ಮಗನೇ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಖರನು ಹಿಂದೆ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಂದ ಹತನಾಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮಕರಾಕ್ಷನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ವಧೆಯ ಪ್ರತೀಕಾರವೂ ಅಡಗಿದೆ — ಆ ವಿಷಯ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾವಣನ ಶೋಕವೂ ಕ್ರೋಧವೂ ಎರಡೂ ಉತ್ಕಟವಾಗಿವೆ; ಅವನು ತಾನೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಬೇರೊಬ್ಬನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶೂರಮಾನೀ’ — ತನ್ನನ್ನು ಶೂರನೆಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಂಡವನು — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಉಪಹಾಸವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಶೂರನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಭವಿಷ್ಯ ಬೇರೆ. ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ‘ಜಹಿ’ (ಕೊಲ್ಲು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದ — ಅವನ ಗುರಿ ಸ್ಪಷ್ಟ.

ಖರಪುತ್ರನು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನು ತರಿಸು, ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ತ್ವರೆಯಿಂದ ತರಿಸು.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿಶಾಚರನಾದ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷನು ರಥವನ್ನೂ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ತಂದೊಪ್ಪಿಸಿದನು. ನಿಶಾಚರನಾದ ಮಕರಾಕ್ಷನು ರಥಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಅದನ್ನೇರಿ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು — ‘ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನು ನಡೆಸು.’ ಆಮೇಲೆ ಮಕರಾಕ್ಷನು ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಕ್ಷಸರೇ, ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿರಿ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನಿಂದ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಾನು ಆಜ್ಞಾಪಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಿಶಾಚರರೇ, ಇಂದು ನಾನು ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ, ಶಾಖಾಮೃಗವಾದ (ಕೊಂಬೆಗಳ ಮೇಲೆ ಓಡಾಡುವ ಪ್ರಾಣಿಯಾದ) ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ವಾನರರನ್ನೂ ಉತ್ತಮ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವೆನು. ಇಂದು ಶೂಲಗಳ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ, ಎದುರಾದ ವಾನರರ ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನು, ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಅಗ್ನಿ ಸುಡುವಂತೆ, ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವೆನು.’ ಮಕರಾಕ್ಷನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಎಲ್ಲ ನಿಶಾಚರರೂ ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಬಲಶಾಲಿಗಳಾಗಿ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಸನ್ನದ್ಧರಾದರು. ರಥಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಶುಭಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಯ ರೀತಿ. ಮಕರಾಕ್ಷನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅತ್ಯಂತ ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ತಾನೊಬ್ಬನೇ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವೆನೆಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಉಪಮೆ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹಿಂದೆ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ಹತರಾದುದನ್ನು ಓದುಗನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮಕರಾಕ್ಷನು ತಾನೇ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷನು ತಕ್ಷಣವೇ ರಥವನ್ನೂ ಸೇನೆಯನ್ನೂ ತರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಸಾರಥಿಗೆ ‘ಬೇಗನೆ’ ಎಂಬ ಆದೇಶ ಅವನ ತ್ವರೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಉತ್ಸುಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ‘ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಅವನು ತಾನು ಹಿಂದೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಸೈನಿಕರು ಮುಂದೆ — ಇದು ನಾಯಕನ ರೀತಿ. ಅವನು ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಸೈನಿಕರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಅಧಿಕಾರ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ಹೆಸರಿಸಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ, ವಾನರರು. ‘ಶಾಖಾಮೃಗಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಶೂಲಗಳು ಎಂಬ ಎರಡು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ದೂರದಿಂದ ಬಾಣಗಳು, ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಶೂಲ.

ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ, ಕ್ರೂರರಾದ, ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ, ಪಿಂಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಕೆದರಿದ ಕೂದಲುಳ್ಳ, ಭಯಾನಕರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಆನೆಗಳಂತೆ ಘೀಳಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾಕಾಯರಾದ ಅವರು ಮಹಾಕಾಯನಾದ ಖರಪುತ್ರನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತ ಹರ್ಷದಿಂದ ಮುನ್ನಡೆದರು. ಅಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಲೂ ಬಾರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಾವಿರಾರು ಶಂಖ-ಭೇರಿಗಳ, ಸಿಂಹನಾದಗಳ, ತೋಳುಗಳನ್ನು ತಟ್ಟುವಿಕೆಯ ಮಹಾಶಬ್ದ ಉಂಟಾಯಿತು — ರಾಕ್ಷಸರು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ತೋಳುಗಳನ್ನು ತಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ರೂಪವರ್ಣನೆ ಭಯಾನಕ — ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳು, ಪಿಂಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಕೆದರಿದ ಕೂದಲು. ಅವರು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ರೂಪವನ್ನು ಬದಲಿಸಬಲ್ಲರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದುರ್ಜಯರು. ಅವರ ಪಾದಗಳಿಂದ ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೂ ಭಾರವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶಂಖ-ಭೇರಿಗಳ ನಾದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಉತ್ಸವದಂತಹ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ. ಸೇನೆಯ ನಿರ್ಗಮನ ಮಹೋತ್ಸವದಂತೆ — ಆದರೆ ಈ ಉತ್ಸವದ ಅಂತ್ಯ ದುಃಖಮಯ ಎಂದು ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ಅವನ ಸಾರಥಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಚಾಟಿ ಜಾರಿಬಿತ್ತು; ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಧ್ವಜ ದೈವವಶಾತ್ ತಟ್ಟನೆ ಬಿತ್ತು. ಅವನ ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿದ್ದ ಕುದುರೆಗಳು ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು — ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನಡಿಗೆಯನ್ನು ಮರೆತು — ತೊಡರುವ ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ನಡೆದು, ದೀನವಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖಗಳೊಡನೆ ಸಾಗಿದವು. ರೌದ್ರನೂ ದುರ್ಮತಿಯೂ ಆದ ಆ ಮಕರಾಕ್ಷನು ಹೊರಡುವಾಗ ಧೂಳಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕರ್ಕಶವಾದ ದಾರುಣ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಕಂಡೂ ಅತ್ಯಂತ ವೀರ್ಯವಂತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವುಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ — ಉಪೇಕ್ಷಿಸಿ — ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಎಲ್ಲಿದ್ದರೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಹೊರಟರು. ಮೋಡಗಳ, ಆನೆಗಳ, ಕೋಣಗಳ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ, ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಗದೆಗಳಿಂದಲೂ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದ, ಯುದ್ಧಕುಶಲರಾದ ಆ ನಿಶಾಚರರು ‘ನಾನು, ನಾನು’ ಎನ್ನುತ್ತ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸುತ್ತಾಡಿದರು. ದುರ್ನಿಮಿತ್ತಗಳ ಪಟ್ಟಿ — ಚಾಟಿಯ ಪತನ, ಧ್ವಜದ ಪತನ, ಕುದುರೆಗಳ ಕಣ್ಣೀರು, ಧೂಳಿನ ಗಾಳಿ — ಮಕರಾಕ್ಷನ ಮರಣವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸವೀರನ ನಿರ್ಗಮನದಲ್ಲೂ ಇಂಥ ಅಪಶಕುನಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಅವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದೂ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಅವರ ಗರ್ವ ಮತ್ತು ದುರ್ಮತಿ. ‘ಅಹಮಹಮಿತಿ’ — ನಾನು, ನಾನು — ಎಂಬ ಮಾತು ಅವರ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನೂ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ಮೊದಲು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಕುದುರೆಗಳ ಕಣ್ಣೀರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರುಣಾಜನಕ — ಪಶುಗಳೂ ಮುಂದಿನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಅರಿತಂತೆ.

നികുംഭൻ വധിക്കപ്പെട്ടുവെന്നും കുംഭൻ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടുവെന്നും കേട്ട് അത്യന്തം അസഹിഷ്ണുവായ രാവണൻ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചു. നൈർഋതന്മാരുടെ രാജാവായ അവൻ ക്രോധത്താലും ശോകത്താലും — രണ്ടിനാലും — മോഹാലസ്യപ്പെട്ടവനെപ്പോലെയായി; പിന്നെ അവൻ ഖരന്റെ പുത്രനും വിശാലനേത്രനുമായ മകരാക്ഷനെ പ്രേരിപ്പിച്ചു — ‘മകനേ, എന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് സൈന്യത്തോടുകൂടി നീ പോകുക; വനവാസികളായ വാനരന്മാരോടൊപ്പം ആ രാഘവനെയും ലക്ഷ്മണനെയും കൊല്ലുക.’ രാവണന്റെ വാക്കു കേട്ട്, താൻ ശൂരനാണെന്ന് അഭിമാനിക്കുന്ന ഖരപുത്രനായ മകരാക്ഷൻ ഹർഷഭരിതനായി നിശാചരനായ രാവണനോട് ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു പറഞ്ഞു. പിന്നെ ബലവാനായ അവൻ ദശഗ്രീവനെ വന്ദിച്ച് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് രാവണന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ശോഭയുള്ള ഭവനത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. രാവണൻ മകരാക്ഷനെ ‘മകനേ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു, കാരണം ഖരൻ അവന് ഒരു സഹോദരനെപ്പോലെയായിരുന്നു. ഖരൻ മുമ്പ് ജനസ്ഥാനത്തിൽ രാമനാൽ വധിക്കപ്പെട്ടു, അതിനാൽ പിതാവിന്റെ വധത്തിനുള്ള പ്രതികാരവും മകരാക്ഷന്റെ മനസ്സിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ആ കാര്യം അടുത്ത സർഗത്തിൽ വ്യക്തമായി പറയുന്നു. രാവണന്റെ ശോകവും ക്രോധവും രണ്ടും ഉൽക്കടമാണ്; അവൻ സ്വയം പോകുന്നില്ല, വീണ്ടും മറ്റൊരാളെ അയയ്ക്കുന്നു. ‘ശൂരമാനീ’ (ശൂരനാണെന്ന് അഭിമാനിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം ഒരു പരിഹാസവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ സ്വയം ശൂരനെന്നു കരുതുന്നു, എന്നാൽ അവന്റെ വിധി മറ്റൊന്നാണ്. രാവണന്റെ ആജ്ഞയിൽ ‘ജഹി’ (കൊല്ലുക) എന്ന ഒരൊറ്റ പദം മാത്രം — അവന്റെ ലക്ഷ്യം വ്യക്തമാണ്.

അടുത്തുനിന്നിരുന്ന സേനാധ്യക്ഷനോട് ഖരപുത്രൻ പറഞ്ഞു — ‘വേഗം രഥം കൊണ്ടുവരിക, സൈന്യത്തെയും തിടുക്കത്തിൽ കൊണ്ടുവരിക.’ അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് നിശാചരനായ സേനാധ്യക്ഷൻ രഥവും സൈന്യവും അവന്റെ അടുത്തെത്തിച്ചു. നിശാചരനായ മകരാക്ഷൻ രഥത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് അതിൽ കയറി സാരഥിയെ പ്രേരിപ്പിച്ചു — ‘വേഗം രഥം ഓടിക്കുക.’ പിന്നെ മകരാക്ഷൻ ആ രാക്ഷസന്മാരോടെല്ലാം ഇതു പറഞ്ഞു — ‘രാക്ഷസന്മാരേ, നിങ്ങളെല്ലാവരും എന്റെ മുന്നിൽ നിന്നു പൊരുതുവിൻ. മഹാത്മാവായ രാക്ഷസരാജൻ രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ ആ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ ഇരുവരെയും കൊല്ലാൻ എന്നോട് ആജ്ഞാപിച്ചിരിക്കുന്നു. നിശാചരന്മാരേ, ഇന്നു ഞാൻ ഉത്തമമായ ശരങ്ങളാൽ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും ശാഖാമൃഗമായ സുഗ്രീവനെയും വാനരന്മാരെയും കൊല്ലും. ഇന്ന് ശൂലപ്രഹരങ്ങളാൽ, എതിരെവന്ന വാനരന്മാരുടെ മഹാസൈന്യത്തെ അഗ്നി ഉണക്കവിറകിനെയെന്നപോലെ ദഹിപ്പിക്കും.’ മകരാക്ഷന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് നാനാവിധ ആയുധങ്ങളേന്തിയ ബലവാന്മാരായ ആ നിശാചരന്മാരെല്ലാം ഏകാഗ്രരായി സജ്ജരായി. രഥത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നത് ശുഭത്തിനുവേണ്ടിയാണ് — ഇതു യുദ്ധയാത്രയുടെ രീതിയാണ്. മകരാക്ഷന്റെ പ്രതിജ്ഞ അത്യന്തം ഗർവം നിറഞ്ഞതാണ് — താൻ ഒറ്റയ്ക്ക് എല്ലാവരെയും കൊല്ലും എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. ഉണക്കവിറകിന്റെ ഉപമ അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു, എന്നാൽ മുമ്പ് അനേകം രാക്ഷസന്മാർ ഇങ്ങനെതന്നെ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത് വധിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന് വായനക്കാരൻ ഓർക്കുന്നു. മകരാക്ഷൻ സ്വയം ആജ്ഞ നൽകുന്നു — സേനാധ്യക്ഷൻ തൽക്ഷണം രഥവും സേനയും കൊണ്ടുവരുന്നു. ഇതിലൂടെ രാക്ഷസസേനയുടെ ക്രമീകരണം കാണാം. സാരഥിയോടുള്ള ‘വേഗം’ എന്ന ആജ്ഞ അവന്റെ തിടുക്കം കാണിക്കുന്നു — അവൻ യുദ്ധത്തിന് ഉത്സുകനാണ്. ‘എന്റെ മുന്നിൽ നിന്നു പൊരുതുവിൻ’ എന്നു രാക്ഷസന്മാരോടു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അവൻ സ്വയം പിന്നിൽ നിൽക്കുന്നു, സൈനികർ മുന്നിലും — ഇതാണ് നേതാവിന്റെ രീതി. അവൻ രാവണന്റെ ആജ്ഞ വീണ്ടും ഉച്ചരിക്കുന്നു, അതുവഴി സൈനികരുടെ മനസ്സിൽ രാജാവിന്റെ അധികാരം സ്ഥാപിക്കുന്നു. അവന്റെ പ്രതിജ്ഞയിൽ എല്ലാ ശത്രുക്കളെയും പേരെടുത്ത് എണ്ണിയിരിക്കുന്നു — രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സുഗ്രീവൻ, വാനരന്മാർ. ‘ശാഖാമൃഗം’ എന്ന പദത്താൽ അവൻ സുഗ്രീവനെ അവഹേളിക്കുന്നു. ശരങ്ങളും ശൂലങ്ങളും എന്നീ രണ്ട് ആയുധങ്ങൾ അവൻ പറയുന്നു — ദൂരെനിന്നു ശരങ്ങൾ, അടുത്തുനിന്നു ശൂലം.

ഇഷ്ടമുള്ള രൂപമെടുക്കാൻ കഴിവുള്ളവരും ക്രൂരരും ദംഷ്ട്രകളുള്ളവരും പിംഗലനേത്രരും ചിതറിയ മുടിയുള്ളവരും ഭയാനകരുമായ ആ രാക്ഷസന്മാർ ആനകളെപ്പോലെ ഗർജിക്കുന്നവരായിരുന്നു. മഹാകായരായ അവർ മഹാകായനായ ഖരപുത്രനെ ചുറ്റി ഭൂമിയെ ഇളക്കിക്കൊണ്ട് ഹർഷത്തോടെ മുന്നോട്ടുപോയി. അവിടെ എല്ലാവശത്തും മുഴക്കപ്പെട്ട ആയിരക്കണക്കിനു ശംഖുകളുടെയും ഭേരികളുടെയും സിംഹനാദങ്ങളുടെയും കൈകൊട്ടലുകളുടെയും വലിയ ശബ്ദമുണ്ടായി — രാക്ഷസന്മാർ സിംഹനാദം മുഴക്കുന്നു, ഭുജങ്ങളിൽ തട്ടി ശബ്ദമുണ്ടാക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാരുടെ രൂപവർണന ഭയാനകമാണ് — ദംഷ്ട്രകൾ, പിംഗലവർണമുള്ള കണ്ണുകൾ, ചിതറിയ മുടി. അവർക്ക് ഇഷ്ടാനുസരണം രൂപം മാറ്റാൻ കഴിയും, അതിനാൽ യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവരാണ്. അവരുടെ കാലടികളാൽ ഭൂമി കമ്പിക്കുന്നു — ഈ അതിശയോക്തി അവരുടെ എണ്ണവും ഭാരവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശംഖഭേരികളുടെ നാദം യുദ്ധത്തിന് ഒരു ഉത്സവത്തിന്റെ അന്തരീക്ഷം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സേനയുടെ പുറപ്പാട് ഒരു മഹോത്സവംപോലെയാണ് — എന്നാൽ ഈ ഉത്സവത്തിന്റെ അന്ത്യം ദുഃഖമയമാണെന്ന് തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അപ്പോൾ അവന്റെ സാരഥിയുടെ കൈയിൽനിന്ന് ചാട്ട താഴെ വീണു; ആ രാക്ഷസന്റെ കൊടി ദൈവഗത്യാ പെട്ടെന്നു വീണു. അവന്റെ രഥത്തിൽ പൂട്ടിയ കുതിരകൾ പരാക്രമമറ്റ് — സ്വാഭാവികമായ നടത്തം മറന്ന് — ഇടറുന്ന കാലുകളോടെ നടന്ന് ദീനരായി കണ്ണീരൊഴുകുന്ന മുഖങ്ങളോടെ പോയി. ഭയാനകനും ദുർബുദ്ധിയുമായ ആ മകരാക്ഷൻ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ പൊടി നിറഞ്ഞ, പരുക്കനും ദാരുണവുമായ കാറ്റ് വീശി. ആ നിമിത്തങ്ങൾ കണ്ടിട്ടും അതിവീര്യവാന്മാരായ ആ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം അവയെ ഗണിക്കാതെ — അവഗണിച്ച് — ആ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഉള്ളിടത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടു. മേഘങ്ങളുടെയും ആനകളുടെയും പോത്തുകളുടെയും ശരീരങ്ങൾക്കു തുല്യമായ കറുത്ത നിറമുള്ളവരും യുദ്ധമുന്നണികളിൽ പലതവണ ഗദകളാലും വാളുകളാലും മുറിവേറ്റവരും യുദ്ധകൗശലമുള്ളവരുമായ ആ രാത്രിഞ്ചരന്മാർ ‘ഞാൻ, ഞാൻ’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും ചുറ്റിനടന്നു. ദുർനിമിത്തങ്ങളുടെ പട്ടിക — ചാട്ടയുടെ വീഴ്ച, കൊടിയുടെ വീഴ്ച, കുതിരകളുടെ കണ്ണുനീർ, പൊടി നിറഞ്ഞ കാറ്റ് — മകരാക്ഷന്റെ മരണം മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമായണത്തിൽ മിക്കവാറും ഓരോ രാക്ഷസവീരന്റെയും പുറപ്പാടിൽ ഇത്തരം അപശകുനങ്ങൾ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. രാക്ഷസന്മാർ അവ അറിഞ്ഞിട്ടും അവഗണിക്കുന്നു — ഇതാണ് അവരുടെ ഗർവും ദുർബുദ്ധിയും. ‘അഹമഹമിതി’ (ഞാൻ, ഞാൻ) എന്ന വാക്ക് അവരുടെ മത്സരവും യുദ്ധോത്സാഹവും കാണിക്കുന്നു — ഓരോരുത്തരും ആദ്യം യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ്. കുതിരകളുടെ കണ്ണുനീർ വിശേഷിച്ചും കരുണമാണ് — വരാനിരിക്കുന്ന വിനാശം മൃഗങ്ങൾപോലും അറിയുന്നതുപോലെ.

Hearing that Nikumbha had been killed and Kumbha struck down, Rāvaṇa, who could never bear defeat, blazed up like fire. The lord of the Nairṛtas, half out of his mind with anger and grief together, again did not go himself but sent another: he urged on Makarākṣa, the large-eyed son of Khara. "Go, my son, at my command, with an army at your back, and kill Rāghava and Lakṣmaṇa together with the forest-dwellers." He called him "my son" because Khara had been like a brother to him. Khara had been killed by Rāma long before in Janasthāna, so the wish to avenge his father lay hidden in Makarākṣa's heart, as the next sarga makes plain. Rāvaṇa's order came down to one word, "kill"; his aim was clear. Hearing Rāvaṇa's words, Makarākṣa, son of Khara, who thought himself a hero, answered the lord of the night-rovers joyfully, "So be it!" The phrase "who thought himself a hero" carries a touch of mockery: he believed himself brave, but his fate would be otherwise. Then the mighty rākṣasa saluted the Ten-necked king, walked round him, and went out from the gleaming palace at his command.

The son of Khara said to the commander standing near him, "Have my chariot brought at once, and bring the army quickly." Hearing him, the night-roving commander at once brought him the chariot and the army, which shows the order kept in the rākṣasa host. Makarākṣa walked round the chariot, as is done for good fortune when setting out to war, mounted it, and urged on his charioteer, "Drive fast!", eager for battle. Then he said to all the rākṣasas: "All of you, rākṣasas, fight in front of me. I have been commanded by Rāvaṇa, the great-souled king of the rākṣasas, to kill both Rāma and Lakṣmaṇa in battle. Today, night-rovers, with my finest arrows I shall kill Rāma and Lakṣmaṇa, the monkey Sugrīva and all the monkeys. Today with blows of my spear I shall burn up the great monkey army when it comes against me, as fire burns dry fuel." It was a boastful vow: he alone would kill them all. He sent his soldiers in front and kept himself behind them, as leaders did; he repeated Rāvaṇa's command to impress the king's authority on his men; he named every enemy, Rāma, Lakṣmaṇa, Sugrīva and the monkeys, and insulted Sugrīva by calling him a mere beast of the branches; and he named his two weapons, arrows for a distance and the spear for close fighting. The image of dry fuel shows his confidence, but the reader remembers how many rākṣasas had made such vows before and died. Hearing Makarākṣa's words, all the night-rovers, bearing many kinds of weapons, mighty and ready, armed themselves.

Those rākṣasas could take any form they wished, which made them hard to defeat in battle. They were cruel, tusked and tawny-eyed, their hair dishevelled and terrifying to see, and they roared like elephants. Those giants surrounded the gigantic son of Khara and went out joyfully, making the earth shake beneath them, an exaggeration that conveys their numbers and their weight. A great noise arose from the thousands of conches and drums sounded on every side, and from their war-cries and the slapping of their arms. The army set out as if to a festival, but the verses that follow show that this festival would end in sorrow.

Then the goad slipped from the charioteer's hand, and by the will of fate the rākṣasa's standard suddenly fell. The horses yoked to his chariot lost their stride, forgetting their natural gait; stumbling on unsteady feet they went on dejected, their faces wet with tears, as if even the beasts knew the ruin to come. As that fierce and evil-minded Makarākṣa went out, a harsh and dreadful wind blew, full of dust. The falling goad, the falling standard, the weeping horses and the dusty wind foretold his death before the battle began; in the Rāmāyaṇa such ill omens attend the setting out of almost every rākṣasa champion. The rākṣasas, mighty as they were, saw these omens, paid them no heed, and all went out to where Rāma and Lakṣmaṇa were, knowing and ignoring, out of pride and folly. Dark as clouds, as elephants and as buffaloes, many times wounded by maces and swords at the front of battle and skilled in war, those night-rovers wheeled about again and again, crying, "Me first! Me first!", each eager to be first into the fight. The poet closes the sarga in a longer metre.