सुग्रीवेण निपातितं स्वं भ्रातरं कुम्भं दृष्ट्वा निकुम्भः कोपेन प्रदहन् इव वानरेन्द्रं सुग्रीवम् उदैक्षत — तस्य दृष्टिः एव अग्निः इव आसीत्। ततः सः धीरः शुभं महेन्द्रपर्वतस्य शिखरोपमं परिघम् आददे। सः परिघः पुष्पमालाभिः संनद्धः, पञ्चाङ्गुलविस्तारैः लोहपट्टैः युक्तः, हेमपट्टैः परिक्षिप्तः, वज्रैः विद्रुमैः च भूषितः, यमस्य दण्डः इव भीमः, राक्षसानां भयं नाशयन् च आसीत् — तं दृष्ट्वा राक्षसाः निर्भयाः अभवन्। शक्रध्वजसमौजसं तं परिघम् आविध्य भ्रामयित्वा महातेजाः भीमविक्रमः निकुम्भः मुखं विवृत्य निननाद। अत्र भ्रातृशोकः प्रतिशोधः च निकुम्भस्य प्रेरणा। पूर्वसर्गे कुम्भः धनुर्धरः आसीत्, निकुम्भः तु परिघधरः — एवं द्वयोः भ्रात्रोः युद्धशैली भिन्ना। परिघस्य विस्तृतं वर्णनं तस्य आयुधस्य भयानकत्वं सौन्दर्यं च युगपत् दर्शयति। ‘रक्षसां भयनाशनम्’ इति विशेषणं विचारणीयम् — यत् आयुधं शत्रूणां भयजनकं, तत् स्वपक्षस्य भयनाशकम्। हिन्दीभाष्ये अपि ‘राक्षसानां भयनाशकः’ इति।

उरसि गतेन निष्केण, भुजयोः स्थितैः अङ्गदैः, चित्राभ्यां कुण्डलाभ्यां, विचित्रया मालया, तेन परिघेण च निकुम्भः भूषणैः भाति स्म — यथा इन्द्रधनुषा युक्तः सविद्युत् स्तनयित्नुमान् गर्जन् मेघः। तस्य परिघस्य अग्रेण महात्मनः वायोः ग्रन्थिः पुस्फोट — आकाशे वायुः अपि विदीर्णः; सः परिघः सघोषः विधूमः पावकः इव प्रजज्वाल। निकुम्भस्य परिघस्य आघूर्णनेन विटपावत्या नगर्या — कुबेरस्य अलकया — उत्तमैः गन्धर्वभवनैः ताराभिः नक्षत्रैः चन्द्रेण महाग्रहैः च सहितं सम्पूर्णं नभस्थलं भ्रमति इव आसीत्। परिघः आभरणानि च प्रभा यस्य, क्रोधः इन्धनं यस्य, सः निकुम्भरूपः अग्निः युगान्ते उत्थितः अग्निः इव दुरासदः संजज्ञे। अत्र कविः उपमानां परम्परया निकुम्भस्य भयानकं रूपं चित्रयति — मेघः, इन्द्रधनुः, विद्युत्, वायुः, अग्निः, प्रलयाग्निः। अष्टमः श्लोकः षट्पादः; समीक्षितसंस्करणे तस्मिन् स्थाने ‘सह चैवामरावत्या सर्वैश्च भवनैः सह’ इति अमरावत्याः अपि उल्लेखः अस्ति, सः अर्धः मुद्रणे नास्ति — मुद्रणे ‘नगर्या विटपावत्या’ इति अलकायाः एव उल्लेखः। नवमे श्लोके ‘क्रोधेन्धनः’ इति रूपकं विशेषतः सुन्दरम् — क्रोधः एव तस्य अग्नेः इन्धनम्।

तदा निकुम्भस्य तादृशं रूपं दृष्ट्वा राक्षसाः वानराः च भयात् स्पन्दितुम् अपि न शेकुः — सर्वे निश्चलाः स्थिताः। केवलं बली हनुमान् उरः विवृत्य तस्य प्रमुखतः तस्थौ — सः वक्षः प्रसार्य प्रहारं प्रतीक्षते स्म। परिघः इव बाहू यस्य सः बली निकुम्भः भास्करप्रभं तं परिघं बलवतः हनूमतः वक्षसि पातयामास। तस्य स्थिरे व्यूढे विशाले उरसि सः परिघः शतधा कृतः, सहसा विकीर्यमाणः आकाशे उल्कानां शतम् इव अदृश्यत। तेन प्रहारेण महाकपिः न चचाल — भूकम्पे अचलः पर्वतः इव सः स्थितः। अत्र हनूमतः शरीरस्य वज्रसदृशत्वं दर्शितम् — यः परिघः पर्वतशिखरोपमः, सः तस्य वक्षसि भग्नः। अन्ये भयेन स्तब्धाः, हनूमान् तु स्वयम् आह्वानं स्वीकरोति — एषः तस्य शौर्यस्य आत्मविश्वासस्य च परिचयः। उल्काशतस्य उपमा परिघखण्डानां दीप्तिं दर्शयति। हनूमतः स्थैर्यं दृष्ट्वा वानराणां भयं दूरीभूतम्।

एवम् अभिहतः प्लवगोत्तमः अतिमहाबलः हनूमान् बलेन मुष्टिं संवर्तयामास। तं मुष्टिम् उद्यम्य महातेजाः वीर्यवान् वायुविक्रमः वेगवान् सः निकुम्भस्य उरसि वेगेन अभिचिक्षेप। तत्र तस्य वर्म पुस्फोट, शोणितं प्रसुस्राव; तेन मुष्टिना मेघे विद्युत् इव ज्वाला उत्थिता। तेन प्रहारेण निकुम्भः विचचाल, किन्तु स्वस्थः भूत्वा पुनः महाबलं हनूमन्तं निजग्राह। निकुम्भेन हनूमन्तम् उद्यतम् उन्नीतं दृष्ट्वा लङ्कानिवासिनः राक्षसाः संख्ये भीमं चुक्रुशुः — विजयस्य आशया। एवं तेन रक्षसा ह्रियमाणः अपि अनिलसुतः हनूमान् वज्रकल्पेन मुष्टिना तम् आजघान। अत्र युद्धस्य गतिः द्विवारं परिवर्तते — प्रथमं हनूमतः प्रहारः, ततः निकुम्भस्य ग्रहणं, ततः पुनः हनूमतः प्रहारः। राक्षसानां हर्षनादः अकाले — यतः ग्रहणं वधः न। अस्मिन् श्लोके (१९) समीक्षितसंस्करणे ‘स तथा ह्रियमाणोऽपि कुम्भकर्णात्मजेन हि’ इति पाठः, मुद्रणे तु ‘हनूमांस्तेन रक्षसा’ इति। पूर्वसर्गे सुग्रीवस्य मुष्टिः, अत्र हनूमतः मुष्टिः — द्वौ अपि भ्रातरौ मुष्टियुद्धे एव हतौ। निकुम्भस्य परिघः भग्नः, अतः अधुना द्वयोः अपि हस्ते आयुधं नास्ति — युद्धं समम्। हनूमतः मुष्टेः वेगः वायोः वेगः इव, यतः सः वायुपुत्रः। कवचस्य भेदनं रुधिरस्य स्रावः च प्रहारस्य बलं दर्शयतः। निकुम्भः अपि दुर्बलः न — सः प्रहारं सहित्वा हनूमन्तम् एव उत्थापयति, यत् अन्यः कोऽपि राक्षसः न अकरोत्। एवं कविः शत्रोः बलं दर्शयित्वा हनूमतः विजयस्य गौरवं वर्धयति।

ततः हनूमान् आत्मानं मोक्षयित्वा क्षितौ अभ्यवपद्यत — भूमौ अवतरत्, मारुतात्मजः आशु निकुम्भम् उन्ममाथ। परमायत्तः महता प्रयत्नेन सः निकुम्भं भूमौ निक्षिप्य निष्पिपेष, वेगेन उत्पत्य च वेगवान् तस्य उरसि पपात। ततः बाहुभ्यां तस्य शिरोधरां ग्रीवां परिगृह्य परिवृत्य भैरवं महत् नदतः तस्य शिरः उत्पाटयामास। हिन्दीभाष्ये वर्णितं यत् ग्रीवायाः परिवर्तनकाले सः राक्षसः भयङ्करम् आर्तनादं करोति स्म। एवं हनूमतः विजयः पूर्णः। अस्य युद्धस्य क्रमः सावधानं वर्णितः — मोचनं, भूमौ पातनं, पेषणं, उरसि आरोहणं, ग्रीवापरिवर्तनं, शिरश्छेदः। एषः क्रमः मल्लयुद्धस्य कौशलं दर्शयति। निकुम्भस्य नादः तस्य अन्तिमः शब्दः।

पवनसुतेन रणे निनदति निकुम्भे सादिते, दशरथसुतस्य रामस्य राक्षसेन्द्रसूनोः मकराक्षस्य च भृशतरम् आगतरोषयोः सुभीमं युद्धं बभूव — इति कविः अग्रिमयोः सर्गयोः कथां सूचयति। (हिन्दीभाष्ये ‘श्रीराममकराक्षयोः अतिभयङ्करं युद्धम् अभवत्’ इति; ‘राक्षसेन्द्रसूनुः’ इत्यनेन अत्र खरपुत्रः मकराक्षः अभिप्रेतः।) निकुम्भस्य जीवे व्यपेते हृष्टाः प्लवंगाः विनेदुः, दिशः सस्वनुः; उर्वी चचाल इव, द्यौः पपात इव, राक्षसानां बलं च भयम् आविवेश। द्वौ अन्तिमौ श्लोकौ दीर्घवृत्तौ — त्रयोविंशः पुष्पिताग्रावृत्तेन, चतुर्विंशः भुजङ्गप्रयातवृत्तेन — सर्गस्य समाप्तिं गम्भीरां वीरां च कुरुतः। चतुर्विंशः श्लोकः समीक्षिते नास्ति। कुम्भनिकुम्भयोः वधेन कुम्भकर्णस्य वंशः अपि प्रायः नष्टः।

సుగ్రీవుడు తన సోదరుడైన కుంభుని కూల్చడం చూసి నికుంభుడు కోపంతో దహిస్తున్నట్లుగా వానరేంద్రుడైన సుగ్రీవుని చూశాడు — అతని చూపే అగ్నిలా ఉంది. అప్పుడు ధీరుడైన అతడు మహేంద్ర పర్వత శిఖరం వంటి శుభమైన పరిఘను పట్టుకున్నాడు. ఆ పరిఘ పూలమాలలతో చుట్టబడినది, ఐదు అంగుళాల వెడల్పుగల ఇనుప పట్టీలతో కూడినది, బంగారు పట్టీలతో చుట్టబడినది, వజ్రాలతోనూ పగడాలతోనూ అలంకరించబడినది, యముని దండం వలె భీకరమైనది, రాక్షసుల భయాన్ని పోగొట్టేది — దానిని చూసి రాక్షసులు నిర్భయులయ్యారు. ఇంద్రధ్వజం వంటి ఓజస్సు గల ఆ పరిఘను గిరగిరా తిప్పుతూ మహాతేజస్వీ భీకరపరాక్రముడూ అయిన నికుంభుడు నోరు తెరిచి గర్జించాడు. ఇక్కడ సోదరశోకమూ ప్రతీకారమూ నికుంభుని ప్రేరణ. మునుపటి సర్గలో కుంభుడు ధనుర్ధారి, నికుంభుడు మాత్రం పరిఘధారి — ఇలా ఇద్దరు సోదరుల యుద్ధశైలి భిన్నమైనది. పరిఘ విస్తృత వర్ణన ఆ ఆయుధపు భయంకరత్వాన్నీ సౌందర్యాన్నీ ఏకకాలంలో చూపుతుంది. ‘రక్షసాం భయనాశనమ్’ (రాక్షసుల భయాన్ని పోగొట్టేది) అనే విశేషణం ఆలోచించదగినది — శత్రువులకు భయం కలిగించే ఆయుధమే తన పక్షానికి భయాన్ని పోగొడుతుంది. హిందీ భాష్యంలో కూడా ‘రాక్షసుల భయాన్ని నాశనం చేసేది’ అని ఉంది.

రొమ్ముపై ఉన్న నిష్కంతో (బంగారు హారంతో), భుజాలపై ఉన్న అంగదాలతో (భుజకీర్తులతో), చిత్రమైన కుండలాలతో, విచిత్రమైన మాలతో, ఆ పరిఘతో కూడా ఆభరణాలతో నికుంభుడు ఇంద్రధనుస్సుతో కూడిన, మెరుపులతో ఉరుములతో గర్జించే మేఘంలా ప్రకాశించాడు. అతని పరిఘ కొనతో మహాత్ముడైన వాయువు ముడి పగిలిపోయింది — ఆకాశంలో వాయువు కూడా చీలిపోయింది; ఆ పరిఘ ఘోషతో కూడిన పొగలేని అగ్నిలా ప్రజ్వలించింది. నికుంభుని పరిఘ గిరగిరా తిరగడంతో విటపావతి నగరంతో — కుబేరుని అలకాపురితో — ఉత్తమమైన గంధర్వభవనాలతో, తారలతో, నక్షత్రాలతో, చంద్రునితో, మహాగ్రహాలతో సహా ఆకాశమంతా తిరుగుతున్నట్లుంది. పరిఘా ఆభరణాలూ కాంతిగా, క్రోధమే ఇంధనంగా గల ఆ నికుంభరూపమైన అగ్ని యుగాంతంలో లేచిన అగ్నిలా ఎదిరించడానికి అశక్యమైనదయింది. ఇక్కడ కవి ఉపమానాల పరంపరతో నికుంభుని భయంకర రూపాన్ని చిత్రిస్తాడు — మేఘం, ఇంద్రధనుస్సు, మెరుపు, వాయువు, అగ్ని, ప్రళయాగ్ని. ఎనిమిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఆ స్థానంలో ‘సహ చైవామరావత్యా సర్వైశ్చ భవనైః సహ’ (అమరావతితోనూ సమస్త భవనాలతోనూ కూడా) అని అమరావతి ప్రస్తావన కూడా ఉంది, ఆ అర్ధం ముద్రణలో లేదు — ముద్రణలో ‘నగర్యా విటపావత్యా’ అని అలకాపురి ప్రస్తావన మాత్రమే ఉంది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘క్రోధేంధనః’ (క్రోధమే ఇంధనంగా గలవాడు) అనే రూపకం విశేషంగా సుందరమైనది — క్రోధమే అతని అగ్నికి ఇంధనం.

అప్పుడు నికుంభుని అటువంటి రూపం చూసి రాక్షసులూ వానరులూ భయంతో కదలను కూడా కదలలేకపోయారు — అందరూ నిశ్చలంగా నిలిచిపోయారు. బలవంతుడైన హనుమంతుడు ఒక్కడే రొమ్ము విప్పి అతని ఎదుట నిలిచాడు — అతడు వక్షస్సు చాచి దెబ్బ కోసం ఎదురుచూశాడు. పరిఘ వంటి బాహువులు గల బలవంతుడైన నికుంభుడు సూర్యకాంతి గల ఆ పరిఘను బలవంతుడైన హనుమంతుని వక్షస్సుపై పడేశాడు. అతని స్థిరమైన, విశాలమైన, వెడల్పైన రొమ్ముపై ఆ పరిఘ వంద ముక్కలైంది, హఠాత్తుగా చెల్లాచెదురవుతూ ఆకాశంలో వంద ఉల్కలలా కనిపించింది. ఆ దెబ్బకు మహాకపి చలించలేదు — భూకంపంలో అచలమైన పర్వతంలా అతడు నిలిచాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని శరీరపు వజ్రసదృశత్వం చూపబడింది — పర్వతశిఖరం వంటి పరిఘ అతని వక్షస్సుపై విరిగిపోయింది. ఇతరులు భయంతో స్తంభించిపోయారు, హనుమంతుడు మాత్రం స్వయంగా సవాలును స్వీకరిస్తాడు — ఇది అతని శౌర్యానికీ ఆత్మవిశ్వాసానికీ పరిచయం. వంద ఉల్కల ఉపమ పరిఘ ముక్కల దీప్తిని చూపుతుంది. హనుమంతుని స్థైర్యాన్ని చూసి వానరుల భయం దూరమైంది.

ఇలా కొట్టబడిన వానరోత్తముడూ అతిమహాబలుడూ అయిన హనుమంతుడు బలంగా పిడికిలి బిగించాడు. మహాతేజస్వీ, వీర్యవంతుడూ, వాయువు వంటి పరాక్రమం గలవాడూ, వేగవంతుడూ అయిన అతడు ఆ పిడికిలిని ఎత్తి నికుంభుని రొమ్ముపై వేగంగా విసిరాడు. అక్కడ అతని కవచం పగిలింది, రక్తం కారింది; ఆ పిడికిలితో మేఘంలో మెరుపులా జ్వాల లేచింది. ఆ దెబ్బకు నికుంభుడు తడబడ్డాడు, కానీ తేరుకొని మళ్ళీ మహాబలుడైన హనుమంతుని పట్టుకున్నాడు. నికుంభుడు హనుమంతుని పైకెత్తి తీసుకుపోవడం చూసి లంకానివాసులైన రాక్షసులు యుద్ధంలో భయంకరంగా అరిచారు — విజయాశతో. ఇలా ఆ రాక్షసుడు తీసుకుపోతున్నప్పటికీ వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు వజ్రం వంటి పిడికిలితో అతనిని కొట్టాడు. ఇక్కడ యుద్ధపు గమనం రెండుసార్లు మారుతుంది — మొదట హనుమంతుని దెబ్బ, తరువాత నికుంభుడు పట్టుకోవడం, తరువాత మళ్ళీ హనుమంతుని దెబ్బ. రాక్షసుల హర్షనాదం అకాలమైనది — ఎందుకంటే పట్టుకోవడం వధ కాదు. ఈ శ్లోకంలో (19) సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘స తథా హ్రియమాణోఽపి కుంభకర్ణాత్మజేన హి’ (కుంభకర్ణుని కుమారుడు అలా తీసుకుపోతున్నప్పటికీ) అనే పాఠం ఉంది, ముద్రణలో మాత్రం ‘హనూమాంస్తేన రక్షసా’ (ఆ రాక్షసుని చేత హనుమంతుడు) అని ఉంది. మునుపటి సర్గలో సుగ్రీవుని పిడికిలి, ఇక్కడ హనుమంతుని పిడికిలి — ఇద్దరు సోదరులూ ముష్టియుద్ధంలోనే హతులయ్యారు. నికుంభుని పరిఘ విరిగిపోయింది, కాబట్టి ఇప్పుడు ఇద్దరి చేతిలోనూ ఆయుధం లేదు — యుద్ధం సమమైనది. హనుమంతుని పిడికిలి వేగం వాయువేగం వంటిది, ఎందుకంటే అతడు వాయుపుత్రుడు. కవచం పగలడమూ రక్తం కారడమూ దెబ్బ బలాన్ని చూపుతాయి. నికుంభుడు కూడా బలహీనుడు కాడు — అతడు దెబ్బను సహించి హనుమంతునే పైకెత్తుతాడు, ఇది మరే రాక్షసుడూ చేయలేదు. ఇలా కవి శత్రువు బలాన్ని చూపి హనుమంతుని విజయపు గౌరవాన్ని పెంచుతాడు.

అప్పుడు హనుమంతుడు తనను విడిపించుకొని నేలపై దిగాడు, వాయుపుత్రుడు వెంటనే నికుంభుని మర్దించాడు. మిక్కిలి ప్రయత్నంతో, గొప్ప శ్రమతో అతడు నికుంభుని నేలపై పడవేసి నలిపివేశాడు, వేగంగా ఎగిరి వేగవంతుడైన అతడు అతని రొమ్ముపై దూకాడు. తరువాత బాహువులతో అతని మెడను పట్టుకొని తిప్పి, భయంకరంగా గట్టిగా అరుస్తున్న అతని తలను పెకలించివేశాడు. మెడను తిప్పుతున్నప్పుడు ఆ రాక్షసుడు భయంకరమైన ఆర్తనాదం చేశాడని హిందీ భాష్యంలో వర్ణించబడింది. ఇలా హనుమంతుని విజయం పూర్తయింది. ఈ యుద్ధపు క్రమం జాగ్రత్తగా వర్ణించబడింది — విడిపించుకోవడం, నేలపై పడవేయడం, నలపడం, రొమ్ముపై ఎక్కడం, మెడ తిప్పడం, తల పెకలించడం. ఈ క్రమం మల్లయుద్ధ కౌశలాన్ని చూపుతుంది. నికుంభుని అరుపు అతని చివరి శబ్దం.

అరుస్తున్న నికుంభుని వాయుపుత్రుడు రణంలో కూల్చగా, దశరథపుత్రుడైన రామునికీ రాక్షసేంద్రుని కుమారుడైన మకరాక్షునికీ — ఇద్దరిలోనూ తీవ్రంగా రోషం రగలగా — అతి భీకరమైన యుద్ధం జరిగింది — అని కవి తరువాతి రెండు సర్గల కథను సూచిస్తాడు. (హిందీ భాష్యంలో ‘శ్రీరామునికీ మకరాక్షునికీ చాలా భయంకరమైన యుద్ధం జరిగింది’ అని ఉంది; ‘రాక్షసేంద్రసూనుః’ అనే పదంతో ఇక్కడ ఖరుని కుమారుడైన మకరాక్షుడు ఉద్దేశించబడ్డాడు.) నికుంభుని ప్రాణం పోగా సంతోషించిన వానరులు గర్జించారు, దిక్కులు మారుమోగాయి; భూమి కంపించినట్లయింది, ఆకాశం పడిపోయినట్లయింది, రాక్షససేనను భయం ఆవహించింది. చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తాలు — ఇరవై మూడవది పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో, ఇరవై నాలుగవది భుజంగప్రయాత వృత్తంలో — సర్గ ముగింపును గంభీరంగా, వీరోచితంగా చేస్తాయి. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. కుంభ నికుంభుల వధతో కుంభకర్ణుని వంశం కూడా దాదాపు నశించింది.

சுக்ரீவனால் வீழ்த்தப்பட்ட தன் உடன்பிறந்தவன் கும்பனைக் கண்டு, நிகும்பன் சினத்தால் எரிப்பவன் போல வானரத் தலைவன் சுக்ரீவனை உற்று நோக்கினான் — அவனுடைய பார்வையே நெருப்புப் போல இருந்தது. பிறகு துணிவுடைய அவன் மகேந்திர மலையின் சிகரத்துக்கு நிகரான அழகிய பரிகத்தை எடுத்தான். அந்தப் பரிகம் மலர்மாலைகளால் சுற்றப்பட்டிருந்தது; ஐந்து விரல் அகலமுடைய இரும்புப் பட்டைகள் பொருத்தப்பட்டிருந்தது; பொற்பட்டைகளால் சூழப்பட்டிருந்தது; வைரங்களாலும் பவழங்களாலும் அணிசெய்யப்பட்டிருந்தது; யமனின் தண்டம் போல அச்சமூட்டுவதாகவும், ராக்ஷசர்களின் அச்சத்தைப் போக்குவதாகவும் இருந்தது — அதைக் கண்டு ராக்ஷசர்கள் அச்சம் நீங்கினர். இந்திரனின் கொடிமரத்துக்கு நிகரான வலிமையுடைய அந்தப் பரிகத்தைச் சுழற்றி, பேரொளியும் அச்சமூட்டும் பராக்கிரமமும் உடைய நிகும்பன் வாயைத் திறந்து முழங்கினான். இங்கே உடன்பிறந்தவனுக்கான துயரமும் பழிவாங்கும் வேட்கையுமே நிகும்பனைத் தூண்டுகின்றன. முந்தைய சர்க்கத்தில் கும்பன் வில்லாளனாக இருந்தான்; நிகும்பனோ பரிகம் ஏந்துபவன் — இவ்வாறு இரு உடன்பிறந்தவர்களின் போர்முறை வேறுபட்டது. பரிகத்தின் விரிவான வருணனை அந்த ஆயுதத்தின் அச்சமூட்டும் தன்மையையும் அழகையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது. ‘ரக்ஷஸாம் பயநாசனம்’ — ‘ராக்ஷசர்களின் அச்சத்தைப் போக்குவது’ — என்ற அடைமொழி சிந்திக்கத்தக்கது — பகைவர்களுக்கு அச்சம் தரும் ஆயுதம் தன் தரப்புக்கு அச்சத்தைப் போக்குகிறது. இந்தி உரையும் ‘ராக்ஷசர்களின் அச்சத்தைப் போக்குவது’ என்றே கூறுகிறது.

மார்பில் அணிந்த பொற்பதக்கத்தாலும், புயங்களில் இருந்த தோள்வளைகளாலும், விசித்திரமான இரு குண்டலங்களாலும், விசித்திரமான மாலையாலும், அந்தப் பரிகத்தாலும் நிகும்பன் அணிகளோடு விளங்கினான் — இந்திரவில்லோடும் மின்னலோடும் இடியோடும் கூடி முழங்கும் மேகம் போல. அவனுடைய பரிகத்தின் முனையால் மகாத்மாவான வாயுவின் முடிச்சு வெடித்தது — வானத்தில் காற்றும் கிழிந்தது; அந்தப் பரிகம் ஓசையோடு கூடிய, புகையற்ற நெருப்புப் போலக் கொழுந்துவிட்டு எரிந்தது. நிகும்பனின் பரிகம் சுழன்றதால், விடபாவதி என்ற நகரத்தோடும் — குபேரனின் அளகாபுரியோடும் — சிறந்த கந்தர்வ மாளிகைகளோடும், விண்மீன்களோடும், நட்சத்திரங்களோடும், சந்திரனோடும், பெருங்கிரகங்களோடும் கூடிய வானவெளி முழுவதும் சுழல்வது போல் இருந்தது. பரிகமும் அணிகலன்களுமே ஒளியாகவும், சினமே விறகாகவும் கொண்ட நிகும்பன் என்ற அந்த நெருப்பு, யுகமுடிவில் எழும் நெருப்புப் போல அணுக அரியதானது. இங்கே கவிஞர் உவமைகளின் தொடரால் நிகும்பனின் அச்சமூட்டும் உருவைச் சித்திரிக்கிறார் — மேகம், இந்திரவில், மின்னல், காற்று, நெருப்பு, ஊழித்தீ. எட்டாம் சுலோகம் ஆறு அடிகள் கொண்டது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் அந்த இடத்தில் ‘ஸஹ சைவாமராவத்யா ஸர்வைஶ்ச பவனை: ஸஹ’ என்று அமராவதியும் குறிப்பிடப்படுகிறது; அந்தப் பாதி அச்சுப் பதிப்பில் இல்லை — அச்சுப் பதிப்பில் ‘நகர்யா விடபாவத்யா’ என்று அளகாபுரி மட்டுமே குறிப்பிடப்படுகிறது. ஒன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘க்ரோதேந்தன:’ — ‘சினத்தையே விறகாகக் கொண்டவன்’ — என்ற உருவகம் தனி அழகுடையது — சினமே அவனுடைய நெருப்புக்கு விறகு.

அப்போது நிகும்பனின் அத்தகைய உருவைக் கண்டு ராக்ஷசர்களும் வானரர்களும் அச்சத்தால் அசையக்கூட முடியவில்லை — எல்லோரும் அசைவற்று நின்றனர். வலிமைமிக்க அனுமன் ஒருவன் மட்டுமே மார்பைத் திறந்து காட்டியவாறு அவன் முன்னே நின்றான் — அவன் மார்பை விரித்து அடியை எதிர்பார்த்து நின்றான். பரிகம் போன்ற புயங்களுடைய வலிமைமிக்க நிகும்பன், சூரியனைப் போல ஒளிரும் அந்தப் பரிகத்தை வலிமைமிக்க அனுமனின் மார்பில் இறக்கினான். அவனுடைய உறுதியான, அகன்ற, பரந்த மார்பில் அந்தப் பரிகம் நூறு துண்டுகளாக உடைந்து, திடீரெனச் சிதறியபோது வானில் நூறு எரிநட்சத்திரங்கள் போலத் தோன்றியது. அந்த அடியால் பெருவானரன் அசையவில்லை — பூகம்பத்திலும் அசையாத மலை போல அவன் நின்றான். இங்கே அனுமனின் உடல் வஜ்ராயுதம் போன்றது என்று காட்டப்படுகிறது — மலைச்சிகரம் போன்ற பரிகம் அவனுடைய மார்பில் உடைந்தது. மற்றவர்கள் அச்சத்தால் உறைந்து நிற்கிறார்கள்; அனுமனோ தானே அறைகூவலை ஏற்கிறான் — இது அவனுடைய வீரத்துக்கும் தன்னம்பிக்கைக்கும் அடையாளம். நூறு எரிநட்சத்திரங்களின் உவமை பரிகத் துண்டுகளின் ஒளியைக் காட்டுகிறது. அனுமனின் உறுதியைக் கண்டு வானரர்களின் அச்சம் நீங்கியது.

இவ்வாறு தாக்கப்பட்ட, வானரர்களில் சிறந்தவனும் மிகுந்த பெருவலிமையுடையவனுமான அனுமன் வலிமையோடு முஷ்டியை மடக்கினான். அந்த முஷ்டியை ஓங்கி, பேரொளியும் வீரமும் வாயுவின் பராக்கிரமமும் வேகமும் உடைய அவன் நிகும்பனின் மார்பில் வேகமாக இறக்கினான். அங்கே அவனுடைய கவசம் வெடித்தது; குருதி பெருகி வழிந்தது; அந்த முஷ்டியால் மேகத்தில் மின்னல் போலச் சுடர் எழுந்தது. அந்த அடியால் நிகும்பன் தள்ளாடினான்; ஆனால் தேறிக்கொண்டு மீண்டும் பெருவலிமையுடைய அனுமனைப் பற்றினான். நிகும்பனால் அனுமன் தூக்கி உயர்த்தப்பட்டதைக் கண்டு, இலங்கைவாழ் ராக்ஷசர்கள் போரில் அச்சமூட்டும் வகையில் ஆரவாரம் செய்தனர் — வெற்றி கிடைக்கும் என்ற நம்பிக்கையால். இவ்வாறு அந்த ராக்ஷசனால் தூக்கிச் செல்லப்பட்டபோதும், வாயுவின் மகன் அனுமன் வஜ்ராயுதம் போன்ற முஷ்டியால் அவனை அடித்தான். இங்கே போரின் போக்கு இருமுறை மாறுகிறது — முதலில் அனுமனின் அடி, பிறகு நிகும்பனின் பிடி, பிறகு மீண்டும் அனுமனின் அடி. ராக்ஷசர்களின் மகிழ்ச்சி முழக்கம் காலம் தவறியது — ஏனெனில் பிடிப்பது கொல்வது அல்ல. இந்தச் சுலோகத்தில் (19) திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸ ததா ஹ்ரியமாணோ(அ)பி கும்பகர்ணாத்மஜேன ஹி’ — ‘கும்பகர்ணனின் மகனால் இவ்வாறு தூக்கிச் செல்லப்பட்டபோதும்’ — என்று பாடம்; அச்சுப் பதிப்பிலோ ‘ஹனூமாம்ஸ்தேன ரக்ஷஸா’ — ‘அனுமன் அந்த ராக்ஷசனால்’ — என்று உள்ளது. முந்தைய சர்க்கத்தில் சுக்ரீவனின் முஷ்டி, இங்கே அனுமனின் முஷ்டி — இரு உடன்பிறந்தவர்களும் முஷ்டிப்போரிலேயே கொல்லப்பட்டனர். நிகும்பனின் பரிகம் உடைந்துவிட்டது; ஆகவே இப்போது இருவர் கையிலும் ஆயுதம் இல்லை — போர் சமமானது. அனுமன் வாயுவின் மகன் என்பதால் அவனுடைய முஷ்டியின் வேகம் வாயுவின் வேகம் போன்றது. கவசம் பிளப்பதும் குருதி வழிவதும் அடியின் வலிமையைக் காட்டுகின்றன. நிகும்பனும் வலுவற்றவன் அல்லன் — அடியைப் பொறுத்துக்கொண்டு அவன் அனுமனையே தூக்குகிறான்; இதை வேறு எந்த ராக்ஷசனும் செய்யவில்லை. இவ்வாறு கவிஞர் பகைவனின் வலிமையைக் காட்டி அனுமனின் வெற்றியின் பெருமையைக் கூட்டுகிறார்.

பிறகு அனுமன் தன்னை விடுவித்துக்கொண்டு தரையில் இறங்கினான்; வாயுவின் மகன் விரைந்து நிகும்பனை நசுக்கினான். மிகுந்த முயற்சியோடு, பெரும் பிரயத்தனத்தால் அவன் நிகும்பனைத் தரையில் வீசி நசுக்கினான்; வேகமாகப் பாய்ந்து, வேகமுடைய அவன் அவனுடைய மார்பின் மீது குதித்தான். பிறகு இரு கைகளாலும் அவனுடைய கழுத்தைப் பற்றித் திருகி, அச்சமூட்டும் வகையில் பெருங்குரலெழுப்பிக் கதறிய அவனுடைய தலையைப் பிடுங்கினான். கழுத்தைத் திருகும்போது அந்த ராக்ஷசன் அச்சமூட்டும் வேதனைக் கதறல் எழுப்பினான் என்று இந்தி உரையில் வருணிக்கப்பட்டுள்ளது. இவ்வாறு அனுமனின் வெற்றி முழுமையானது. இந்தப் போரின் வரிசை கவனமாக வருணிக்கப்பட்டுள்ளது — விடுவித்துக்கொள்ளுதல், தரையில் வீசுதல், நசுக்குதல், மார்பின் மீது ஏறுதல், கழுத்தைத் திருகுதல், தலையைப் பிடுங்குதல். இந்த வரிசை மற்போரின் திறமையைக் காட்டுகிறது. நிகும்பனின் கதறலே அவனுடைய கடைசி ஒலி.

வாயுவின் மகனால் போரில் கதறிக்கொண்டிருந்த நிகும்பன் வீழ்த்தப்பட்டதும், தசரதனின் மகனான ராமனுக்கும் ராக்ஷசத் தலைவனின் மகனான மகராக்ஷனுக்கும் இடையே — இருவருக்கும் கடுஞ்சினம் எழுந்ததால் — மிக அச்சமூட்டும் போர் நடந்தது — என்று கவிஞர் அடுத்த இரண்டு சர்க்கங்களின் கதையைக் குறிப்பிடுகிறார். (இந்தி உரையில் ‘ஸ்ரீராமனுக்கும் மகராக்ஷனுக்கும் இடையே மிகக் கொடிய போர் நடந்தது’ என்று உள்ளது; ‘ராக்ஷஸேந்த்ரஸூனு:’ — ‘ராக்ஷசத் தலைவனின் மகன்’ — என்பதால் இங்கே கரனின் மகனான மகராக்ஷன் குறிக்கப்படுகிறான்.) நிகும்பனின் உயிர் பிரிந்ததும் மகிழ்ச்சியுற்ற வானரர்கள் முழங்கினர்; திசைகள் எதிரொலித்தன; பூமி நடுங்குவது போலவும், வானம் விழுவது போலவும் இருந்தது; ராக்ஷசர்களின் படையை அச்சம் ஆட்கொண்டது. இறுதி இரண்டு சுலோகங்களும் நீண்ட யாப்பில் அமைந்தவை — இருபத்துமூன்றாம் சுலோகம் புஷ்பிதாக்ரா விருத்தத்திலும், இருபத்துநான்காம் சுலோகம் புஜங்கப்ரயாத விருத்தத்திலும் — அவை சர்க்கத்தின் நிறைவைக் கம்பீரமாகவும் வீரமாகவும் ஆக்குகின்றன. இருபத்துநான்காம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. கும்பன், நிகும்பன் வதத்தால் கும்பகர்ணனின் வம்சமும் ஏறக்குறைய அழிந்துவிட்டது.

ತನ್ನ ಅಣ್ಣ ಕುಂಭನು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು ನಿಕುಂಭನು ಕೋಪದಿಂದ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿದನು — ಅವನ ನೋಟವೇ ಅಗ್ನಿಯಂತಿತ್ತು. ಆಮೇಲೆ ಆ ಧೀರನು ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಂತಿದ್ದ ಸುಂದರವಾದ ಪರಿಘವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಆ ಪರಿಘವು ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ಐದು ಬೆರಳಗಲದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಪಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು, ಚಿನ್ನದ ಪಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ಬಿಗಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ವಜ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಹವಳಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು, ಯಮನ ದಂಡದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತು, ರಾಕ್ಷಸರ ಭಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂಥದ್ದಾಗಿತ್ತು — ಅದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸರು ನಿರ್ಭಯರಾದರು. ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಆ ಪರಿಘವನ್ನು ಬೀಸಿ ತಿರುಗಿಸಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ನಿಕುಂಭನು ಬಾಯಿತೆರೆದು ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಭ್ರಾತೃಶೋಕವೂ ಪ್ರತೀಕಾರವೂ ನಿಕುಂಭನ ಪ್ರೇರಣೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭನು ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾಗಿದ್ದನು, ನಿಕುಂಭನಾದರೋ ಪರಿಘಧಾರಿ — ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ಯುದ್ಧಶೈಲಿ ಭಿನ್ನ. ಪರಿಘದ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆ ಆ ಆಯುಧದ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಕ್ಷಸಾಂ ಭಯನಾಶನಮ್’ — ರಾಕ್ಷಸರ ಭಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದು — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಗಮನಾರ್ಹ — ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಆಯುಧವೇ ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಭಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲೂ ‘ರಾಕ್ಷಸರ ಭಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂಥದ್ದು’ ಎಂದಿದೆ.

ಎದೆಯ ಮೇಲಿದ್ದ ಚಿನ್ನದ ಪದಕದಿಂದ, ತೋಳುಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ತೋಳುಬಂದಿಗಳಿಂದ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಎರಡು ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮಾಲೆಯಿಂದ, ಆ ಪರಿಘದಿಂದ ನಿಕುಂಭನು ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು — ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮಿಂಚುಳ್ಳ, ಗುಡುಗುತ್ತ ಗರ್ಜಿಸುವ ಮೋಡದಂತೆ. ಅವನ ಪರಿಘದ ತುದಿಯಿಂದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾಯುವಿನ ಗಂಟು ಒಡೆಯಿತು — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಾಯುವೂ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಆ ಪರಿಘವು ಘೋಷದೊಡನೆ ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿತು. ನಿಕುಂಭನ ಪರಿಘದ ತಿರುಗುವಿಕೆಯಿಂದ ವಿಟಪಾವತೀ ನಗರಿಯೊಡನೆ — ಕುಬೇರನ ಅಲಕೆಯೊಡನೆ — ಉತ್ತಮ ಗಂಧರ್ವಭವನಗಳೊಡನೆ, ತಾರೆಗಳೊಡನೆ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳೊಡನೆ, ಚಂದ್ರನೊಡನೆ, ಮಹಾಗ್ರಹಗಳೊಡನೆ ಇಡೀ ಆಕಾಶಮಂಡಲವೇ ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು. ಪರಿಘವೂ ಆಭರಣಗಳೂ ಯಾರ ಪ್ರಭೆಯೋ, ಕ್ರೋಧವೇ ಯಾರ ಇಂಧನವೋ ಆ ನಿಕುಂಭರೂಪದ ಅಗ್ನಿಯು ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಏಳುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ದುರ್ಜಯವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಉಪಮೆಗಳ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ನಿಕುಂಭನ ಭಯಾನಕ ರೂಪವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೋಡ, ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸು, ಮಿಂಚು, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಸಹ ಚೈವಾಮರಾವತ್ಯಾ ಸರ್ವೈಶ್ಚ ಭವನೈಃ ಸಹ’ ಎಂದು ಅಮರಾವತಿಯ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಇದೆ, ಆ ಅರ್ಧ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿಲ್ಲ — ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ನಗರ್ಯಾ ವಿಟಪಾವತ್ಯಾ’ ಎಂದು ಅಲಕೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ರೋಧೇಂಧನಃ’ — ಕ್ರೋಧವೇ ಇಂಧನವಾಗಿರುವವನು — ಎಂಬ ರೂಪಕ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸುಂದರ — ಕ್ರೋಧವೇ ಆ ಅಗ್ನಿಯ ಇಂಧನ.

ಆಗ ನಿಕುಂಭನ ಅಂಥ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಾನರರೂ ಭಯದಿಂದ ಅಲುಗಾಡಲೂ ಆಗದವರಾದರು — ಎಲ್ಲರೂ ನಿಶ್ಚಲರಾಗಿ ನಿಂತರು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನೊಬ್ಬನೇ ಎದೆಯನ್ನು ತೆರೆದು ಅವನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತನು — ಅವನು ಎದೆಯನ್ನು ಚಾಚಿ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಪರಿಘದಂತಹ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳ ಬಲಶಾಲಿ ನಿಕುಂಭನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಆ ಪರಿಘವನ್ನು ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಅವನ ಸ್ಥಿರವಾದ, ಅಗಲವಾದ, ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಆ ಪರಿಘವು ನೂರು ಚೂರಾಯಿತು, ತಟ್ಟನೆ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗುತ್ತ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೂರು ಉಲ್ಕೆಗಳಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಮಹಾಕಪಿ ಅಲುಗಾಡಲಿಲ್ಲ — ಭೂಕಂಪದಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಅವನು ನಿಂತನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಶರೀರದ ವಜ್ರಸದೃಶತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತಿದ್ದ ಪರಿಘ ಅವನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಮುರಿಯಿತು. ಇತರರು ಭಯದಿಂದ ಸ್ತಬ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಹನುಮಂತನಾದರೋ ತಾನೇ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಶೌರ್ಯದ ಮತ್ತು ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಪರಿಚಯ. ನೂರು ಉಲ್ಕೆಗಳ ಉಪಮೆ ಪರಿಘದ ಚೂರುಗಳ ದೀಪ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರರ ಭಯ ದೂರವಾಯಿತು.

ಹೀಗೆ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರೋತ್ತಮನೂ ಅತಿಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಬಲದಿಂದ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದನು. ಆ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ವಾಯುವಿನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಅವನು ನಿಕುಂಭನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ವೇಗವಾಗಿ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನ ಕವಚ ಸಿಡಿಯಿತು, ರಕ್ತ ಸುರಿಯಿತು; ಆ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಜ್ವಾಲೆ ಎದ್ದಿತು. ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ನಿಕುಂಭನು ತತ್ತರಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಮಹಾಬಲನಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ನಿಕುಂಭನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಲಂಕಾನಿವಾಸಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕೂಗಿದರು — ವಿಜಯದ ಆಶೆಯಿಂದ. ಹೀಗೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಗತಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಹಾರ, ಅನಂತರ ನಿಕುಂಭನ ಹಿಡಿತ, ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಹಾರ. ರಾಕ್ಷಸರ ಹರ್ಷನಾದ ಅಕಾಲಿಕ — ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಡಿಯುವುದು ಕೊಲ್ಲುವುದಲ್ಲ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ (19) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸ ತಥಾ ಹ್ರಿಯಮಾಣೋಽಪಿ ಕುಂಭಕರ್ಣಾತ್ಮಜೇನ ಹಿ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಹನೂಮಾಂಸ್ತೇನ ರಕ್ಷಸಾ’ ಎಂದಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಮುಷ್ಟಿ, ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮುಷ್ಟಿ — ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರೂ ಮುಷ್ಟಿಯುದ್ಧದಲ್ಲೇ ಹತರಾದರು. ನಿಕುಂಭನ ಪರಿಘ ಮುರಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಇಬ್ಬರ ಕೈಯಲ್ಲೂ ಆಯುಧವಿಲ್ಲ — ಯುದ್ಧ ಸಮವಾದುದು. ಹನುಮಂತನು ವಾಯುಪುತ್ರನಾದುದರಿಂದ ಅವನ ಮುಷ್ಟಿಯ ವೇಗ ವಾಯುವಿನ ವೇಗದಂತೆ. ಕವಚದ ಭೇದನವೂ ರಕ್ತದ ಸ್ರಾವವೂ ಪ್ರಹಾರದ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ನಿಕುಂಭನೂ ದುರ್ಬಲನಲ್ಲ — ಅವನು ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಸಹಿಸಿ ಹನುಮಂತನನ್ನೇ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೆ ಯಾವ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಹನುಮಂತನ ವಿಜಯದ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆಮೇಲೆ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ನೆಲಕ್ಕೆ ಇಳಿದನು, ವಾಯುಪುತ್ರನು ಬೇಗನೆ ನಿಕುಂಭನನ್ನು ಮಥಿಸಿದನು. ಪರಮ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾದ ಅವನು ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ನಿಕುಂಭನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಎಸೆದು ಜಜ್ಜಿದನು, ವೇಗವಾಗಿ ನೆಗೆದು ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಅವನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು. ಆಮೇಲೆ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅವನ ಕುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ತಿರುಚಿ, ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಮಹಾನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ತಲೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತನು. ಕುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ತಿರುಚುವಾಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಭಯಂಕರವಾದ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ವಿಜಯ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ಈ ಯುದ್ಧದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡವುವುದು, ಜಜ್ಜುವುದು, ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಏರುವುದು, ಕುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ತಿರುಚುವುದು, ಶಿರಶ್ಛೇದ. ಈ ಕ್ರಮ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಿಕುಂಭನ ನಾದ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಶಬ್ದ.

ರಣದಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಿಕುಂಭನು ವಾಯುಪುತ್ರನಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಡಲು, ದಶರಥಪುತ್ರನಾದ ರಾಮನಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರಪುತ್ರನಾದ ಮಕರಾಕ್ಷನಿಗೂ — ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಅತಿಯಾದ ರೋಷ ಉಂಟಾಗಿ — ಅತಿ ಭಯಂಕರವಾದ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು — ಹೀಗೆ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಕಥೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. (ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೂ ಮಕರಾಕ್ಷನಿಗೂ ಮಹಾಭಯಂಕರ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು’ ಎಂದಿದೆ; ‘ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರಸೂನುಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಖರನ ಮಗನಾದ ಮಕರಾಕ್ಷನು ಅಭಿಪ್ರೇತನು.) ನಿಕುಂಭನ ಪ್ರಾಣ ಹೋಗಲು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾನರರು ಗರ್ಜಿಸಿದರು, ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮೊಳಗಿದವು; ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸಿದಂತಾಯಿತು, ಆಕಾಶ ಬೀಳುವಂತಾಯಿತು, ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಭಯ ಆವರಿಸಿತು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ — 23ನೆಯದು ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿ, 24ನೆಯದು ಭುಜಂಗಪ್ರಯಾತವೃತ್ತದಲ್ಲಿ — ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಗಂಭೀರವೂ ವೀರವೂ ಆಗಿಸುತ್ತವೆ. 24ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಕುಂಭ-ನಿಕುಂಭರ ವಧೆಯಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಂಶವೂ ಬಹುತೇಕ ನಾಶವಾಯಿತು.

സുഗ്രീവനാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട തന്റെ സഹോദരനായ കുംഭനെ കണ്ട് നികുംഭൻ കോപത്താൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ വാനരേന്ദ്രനായ സുഗ്രീവനെ നോക്കി — അവന്റെ നോട്ടംതന്നെ അഗ്നിപോലെയായിരുന്നു. പിന്നെ ധീരനായ അവൻ മഹേന്ദ്രപർവതത്തിന്റെ ശിഖരംപോലെയുള്ള മനോഹരമായ ഒരു പരിഘം എടുത്തു. ആ പരിഘം പുഷ്പമാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും അഞ്ചു വിരൽ വീതിയുള്ള ഇരുമ്പുപട്ടകളോടുകൂടിയതും സ്വർണപ്പട്ടകളാൽ പൊതിഞ്ഞതും വജ്രങ്ങളാലും പവിഴങ്ങളാലും അലങ്കരിച്ചതും യമന്റെ ദണ്ഡംപോലെ ഭീകരവും രാക്ഷസന്മാരുടെ ഭയം നശിപ്പിക്കുന്നതുമായിരുന്നു — അതു കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ നിർഭയരായി. ഇന്ദ്രധ്വജത്തിനു തുല്യം ഓജസ്സുള്ള ആ പരിഘം ചുഴറ്റിക്കൊണ്ട് മഹാതേജസ്വിയും ഭീമപരാക്രമിയുമായ നികുംഭൻ വായ പിളർന്നു ഗർജിച്ചു. ഇവിടെ സഹോദരശോകവും പ്രതികാരവുമാണ് നികുംഭന്റെ പ്രേരണ. മുൻസർഗത്തിൽ കുംഭൻ വില്ലാളിയായിരുന്നു, നികുംഭനാകട്ടെ പരിഘധാരി — ഇങ്ങനെ രണ്ടു സഹോദരന്മാരുടെയും യുദ്ധശൈലി വ്യത്യസ്തമാണ്. പരിഘത്തിന്റെ വിസ്തൃതമായ വർണന ആ ആയുധത്തിന്റെ ഭീകരതയും സൗന്ദര്യവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. ‘രക്ഷസാം ഭയനാശനം’ (രാക്ഷസന്മാരുടെ ഭയം നശിപ്പിക്കുന്നത്) എന്ന വിശേഷണം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ശത്രുക്കൾക്കു ഭയമുണ്ടാക്കുന്ന ആയുധം സ്വപക്ഷത്തിന്റെ ഭയം നശിപ്പിക്കുന്നതാണ്. ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിലും ‘രാക്ഷസന്മാരുടെ ഭയം നശിപ്പിക്കുന്നത്’ എന്നാണ്.

മാറിലണിഞ്ഞ സ്വർണപ്പതക്കത്താലും ഭുജങ്ങളിലെ അംഗദങ്ങളാലും വിചിത്രമായ രണ്ടു കുണ്ഡലങ്ങളാലും വിചിത്രമായ മാലയാലും ആ പരിഘത്താലും നികുംഭൻ ആഭരണങ്ങളോടെ ശോഭിച്ചു — ഇന്ദ്രധനുസ്സോടും മിന്നലോടും ഇടിമുഴക്കത്തോടുംകൂടി ഗർജിക്കുന്ന മേഘംപോലെ. അവന്റെ പരിഘത്തിന്റെ അഗ്രംകൊണ്ട് മഹാത്മാവായ വായുവിന്റെ കെട്ട് പൊട്ടിത്തെറിച്ചു — ആകാശത്തിൽ വായുപോലും പിളർന്നു; ആ പരിഘം ശബ്ദത്തോടെ, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചു. നികുംഭന്റെ പരിഘം ചുഴറ്റുന്നതുകൊണ്ട് വിടപാവതി എന്ന നഗരവും — കുബേരന്റെ അളകയും — ഉത്തമമായ ഗന്ധർവഭവനങ്ങളും താരങ്ങളും നക്ഷത്രങ്ങളും ചന്ദ്രനും മഹാഗ്രഹങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ ആകാശം മുഴുവനും കറങ്ങുന്നതുപോലെയായി. പരിഘവും ആഭരണങ്ങളും പ്രഭയായും ക്രോധം ഇന്ധനമായുമുള്ള നികുംഭനെന്ന ആ അഗ്നി യുഗാന്തത്തിൽ ഉയരുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ നേരിടാൻ പ്രയാസമുള്ളതായി. ഇവിടെ കവി ഉപമകളുടെ ഒരു പരമ്പരയിലൂടെ നികുംഭന്റെ ഭീകരരൂപം ചിത്രീകരിക്കുന്നു — മേഘം, ഇന്ദ്രധനുസ്സ്, മിന്നൽ, വായു, അഗ്നി, പ്രളയാഗ്നി. എട്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ആ സ്ഥാനത്ത് ‘സഹ ചൈവാമരാവത്യാ സർവൈശ്ച ഭവനൈഃ സഹ’ (അമരാവതിയോടും എല്ലാ ഭവനങ്ങളോടുംകൂടി) എന്ന് അമരാവതിയുടെ പരാമർശവുമുണ്ട്, ആ അർധം അച്ചടിയിലില്ല — അച്ചടിയിൽ ‘നഗര്യാ വിടപാവത്യാ’ എന്ന് അളകയുടെ പരാമർശം മാത്രമേയുള്ളൂ. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ക്രോധേന്ധനഃ’ (ക്രോധം ഇന്ധനമായവൻ) എന്ന രൂപകം വിശേഷിച്ചും സുന്ദരമാണ് — ക്രോധംതന്നെയാണ് അവന്റെ അഗ്നിയുടെ ഇന്ധനം.

അപ്പോൾ നികുംഭന്റെ അങ്ങനെയുള്ള രൂപം കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർക്കും വാനരന്മാർക്കും ഭയംകൊണ്ട് അനങ്ങാൻപോലും കഴിഞ്ഞില്ല — എല്ലാവരും നിശ്ചലരായി നിന്നു. ബലവാനായ ഹനുമാൻ മാത്രം മാറു വിരിച്ച് അവന്റെ മുന്നിൽ നിന്നു — അവൻ മാറു വിരിച്ച് പ്രഹരം പ്രതീക്ഷിച്ചു നിന്നു. പരിഘംപോലെയുള്ള കൈകളുള്ള ബലവാനായ നികുംഭൻ സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ആ പരിഘം ബലവാനായ ഹനുമാന്റെ മാറിൽ പതിപ്പിച്ചു. അവന്റെ ഉറച്ചതും വിരിഞ്ഞതും വിശാലവുമായ മാറിൽ തട്ടി ആ പരിഘം നൂറു കഷണങ്ങളായി, പെട്ടെന്നു ചിതറുന്ന അത് ആകാശത്തിൽ നൂറു കൊള്ളിമീനുകൾപോലെ കാണപ്പെട്ടു. ആ പ്രഹരത്താൽ ആ മഹാകപി ഇളകിയില്ല — ഭൂകമ്പത്തിലും ഇളകാത്ത പർവതംപോലെ അവൻ നിന്നു. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ശരീരത്തിന്റെ വജ്രസമാനത കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — പർവതശിഖരംപോലെയുള്ള പരിഘം അവന്റെ മാറിൽ തട്ടി തകർന്നു. മറ്റുള്ളവർ ഭയംകൊണ്ടു സ്തംഭിച്ചുനിൽക്കുമ്പോൾ ഹനുമാനാകട്ടെ സ്വയം വെല്ലുവിളി ഏറ്റെടുക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ ശൗര്യത്തിന്റെയും ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെയും പരിചയമാണ്. നൂറു കൊള്ളിമീനുകളുടെ ഉപമ പരിഘഖണ്ഡങ്ങളുടെ ദീപ്തി കാണിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ സ്ഥൈര്യം കണ്ട് വാനരന്മാരുടെ ഭയം അകന്നു.

ഇങ്ങനെ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട വാനരശ്രേഷ്ഠനും അതിമഹാബലനുമായ ഹനുമാൻ ബലമായി മുഷ്ടി ചുരുട്ടി. മഹാതേജസ്വിയും വീര്യവാനും വായുവിനു തുല്യം പരാക്രമമുള്ളവനും വേഗശാലിയുമായ അവൻ ആ മുഷ്ടി ഉയർത്തി നികുംഭന്റെ മാറിൽ വേഗത്തിൽ ആഞ്ഞിടിച്ചു. അവിടെ അവന്റെ കവചം പൊട്ടിത്തെറിച്ചു, രക്തം ഒഴുകി; ആ മുഷ്ടിയാൽ മേഘത്തിൽ മിന്നൽപോലെ ജ്വാല ഉയർന്നു. ആ പ്രഹരത്താൽ നികുംഭൻ ഇളകി, എന്നാൽ നില വീണ്ടെടുത്ത് വീണ്ടും മഹാബലനായ ഹനുമാനെ പിടികൂടി. നികുംഭൻ ഹനുമാനെ ഉയർത്തിയെടുക്കുന്നതു കണ്ട് ലങ്കാനിവാസികളായ രാക്ഷസന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ഭീകരമായി ആർത്തുവിളിച്ചു — വിജയപ്രതീക്ഷയോടെ. ഇങ്ങനെ ആ രാക്ഷസനാൽ എടുത്തുകൊണ്ടുപോകപ്പെടുമ്പോഴും വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ വജ്രംപോലെയുള്ള മുഷ്ടികൊണ്ട് അവനെ ഇടിച്ചു. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി രണ്ടുതവണ മാറുന്നു — ആദ്യം ഹനുമാന്റെ പ്രഹരം, പിന്നെ നികുംഭന്റെ പിടി, പിന്നെ വീണ്ടും ഹനുമാന്റെ പ്രഹരം. രാക്ഷസന്മാരുടെ ഹർഷനാദം അകാലത്തിലാണ് — കാരണം പിടികൂടൽ വധമല്ല. ഈ ശ്ലോകത്തിൽ (19) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സ തഥാ ഹ്രിയമാണോഽപി കുംഭകർണാത്മജേന ഹി’ (കുംഭകർണപുത്രനാൽ അങ്ങനെ എടുത്തുകൊണ്ടുപോകപ്പെടുമ്പോഴും) എന്നാണു പാഠം, അച്ചടിയിലാകട്ടെ ‘ഹനൂമാംസ്തേന രക്ഷസാ’ (ആ രാക്ഷസനാൽ ഹനുമാൻ) എന്നും. മുൻസർഗത്തിൽ സുഗ്രീവന്റെ മുഷ്ടി, ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ മുഷ്ടി — രണ്ടു സഹോദരന്മാരും മുഷ്ടിയുദ്ധത്തിൽത്തന്നെ വധിക്കപ്പെട്ടു. നികുംഭന്റെ പരിഘം തകർന്നു, അതിനാൽ ഇപ്പോൾ ഇരുവരുടെയും കൈയിൽ ആയുധമില്ല — യുദ്ധം തുല്യമാണ്. ഹനുമാന്റെ മുഷ്ടിയുടെ വേഗം വായുവിന്റെ വേഗംപോലെയാണ്, കാരണം അവൻ വായുപുത്രനാണ്. കവചം പിളരുന്നതും രക്തം ഒഴുകുന്നതും പ്രഹരത്തിന്റെ ബലം കാണിക്കുന്നു. നികുംഭനും ദുർബലനല്ല — അവൻ പ്രഹരം സഹിച്ച് ഹനുമാനെത്തന്നെ ഉയർത്തിയെടുക്കുന്നു, മറ്റൊരു രാക്ഷസനും ചെയ്യാത്തത്. ഇങ്ങനെ കവി ശത്രുവിന്റെ ബലം കാണിച്ച് ഹനുമാന്റെ വിജയത്തിന്റെ ഗൗരവം വർധിപ്പിക്കുന്നു.

പിന്നെ ഹനുമാൻ തന്നെത്തന്നെ മോചിപ്പിച്ച് ഭൂമിയിലിറങ്ങി; വായുപുത്രൻ വേഗം നികുംഭനെ മഥിച്ചു. അത്യന്തം ശ്രദ്ധയോടെ, വലിയ പ്രയത്നത്തോടെ അവൻ നികുംഭനെ ഭൂമിയിലെറിഞ്ഞ് ഞെരിച്ചു, വേഗത്തിൽ ചാടിയുയർന്ന് വേഗശാലിയായ അവൻ അവന്റെ മാറിലേക്കു ചാടിവീണു. പിന്നെ കൈകൾകൊണ്ട് അവന്റെ കഴുത്തു പിടിച്ചു തിരിച്ച്, ഭയാനകമായി ഉറക്കെ അലറുന്ന അവന്റെ തല പിഴുതെടുത്തു. കഴുത്തു തിരിക്കുമ്പോൾ ആ രാക്ഷസൻ ഭയങ്കരമായി ആർത്തനാദം മുഴക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നുവെന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ വർണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ വിജയം പൂർണമായി. ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ ക്രമം സൂക്ഷ്മതയോടെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — മോചനം, ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തൽ, ഞെരിക്കൽ, മാറിൽ കയറൽ, കഴുത്തു തിരിക്കൽ, തല അറുക്കൽ. ഈ ക്രമം മല്ലയുദ്ധത്തിന്റെ കൗശലം കാണിക്കുന്നു. നികുംഭന്റെ അലർച്ചയാണ് അവന്റെ അവസാനശബ്ദം.

അലറിക്കൊണ്ടിരുന്ന നികുംഭൻ യുദ്ധത്തിൽ പവനപുത്രനാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടപ്പോൾ, അത്യധികം കോപിച്ച ദശരഥപുത്രനായ രാമനും രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രനായ മകരാക്ഷനും തമ്മിൽ അതിഭീകരമായ യുദ്ധം നടന്നു — ഇങ്ങനെ കവി അടുത്ത രണ്ടു സർഗങ്ങളിലെ കഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. (ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ ‘ശ്രീരാമനും മകരാക്ഷനും തമ്മിൽ വലിയ ഭയങ്കരമായ യുദ്ധം നടന്നു’ എന്നാണ്; ‘രാക്ഷസേന്ദ്രസൂനുഃ’ എന്നതുകൊണ്ട് ഇവിടെ ഖരന്റെ പുത്രനായ മകരാക്ഷനെയാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്.) നികുംഭന്റെ ജീവൻ പോയപ്പോൾ ഹർഷഭരിതരായ വാനരന്മാർ ആർത്തുവിളിച്ചു, ദിക്കുകൾ മുഴങ്ങി; ഭൂമി ഇളകുന്നതുപോലെയും ആകാശം ഇടിഞ്ഞുവീഴുന്നതുപോലെയും തോന്നി, രാക്ഷസസൈന്യത്തെ ഭയം ആവേശിക്കുകയും ചെയ്തു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ് — 23-ാമത്തേത് പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലും 24-ാമത്തേത് ഭുജംഗപ്രയാതവൃത്തത്തിലും — അവ സർഗസമാപ്തിയെ ഗംഭീരവും വീരരസപൂർണവുമാക്കുന്നു. 24-ാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. കുംഭന്റെയും നികുംഭന്റെയും വധത്തോടെ കുംഭകർണന്റെ വംശവും ഏതാണ്ടു നശിച്ചു.

Seeing his brother Kumbha struck down by Sugrīva, Nikumbha glared at the lord of the monkeys as though his rage would burn him up; his very gaze was like fire. Grief for his brother and the wish for revenge drove him on. Then the resolute rākṣasa took up a fine iron club like a peak of Mount Mahendra. It was wreathed with garlands, bound with iron bands five fingers broad, encased in plates of gold and adorned with diamonds and coral, terrible as the rod of Yama, and a weapon that drove away the rākṣasas' fear; what terrified the enemy put heart into his own side. Kumbha had been an archer, but Nikumbha fought with the club, so the two brothers had different ways of fighting, and the long description of the club shows it as beautiful and terrible at once. Whirling that club, mighty as Śakra's standard, the powerful Nikumbha of terrible valour opened his mouth wide and roared.

With the gold ornament on his chest, the armlets on his arms, his bright earrings and his many-coloured garland, Nikumbha shone with his ornaments and his club like a thundering cloud with lightning and a rainbow. At the tip of his club the very knot of the winds burst, as if the air itself had been torn, and the club blazed with a roar like a smokeless fire. As Nikumbha whirled it, the whole expanse of the sky seemed to spin, together with Viṭapāvatī, Kubera's city of Alakā, the finest mansions of the gandharvas, the hosts of stars and constellations, the moon and the great planets. Nikumbha became a fire that no one could approach, the splendour of his club and ornaments its light and his anger its fuel, like the fire that rises at the end of an age. The poet builds his fearsome form out of a chain of images, cloud, rainbow, lightning, wind, fire and the fire of doom, and the image of anger as the fuel of that fire is especially fine.

Seeing him so, rākṣasas and monkeys alike could not stir for fear; everyone stood rooted. Only the mighty Hanumān bared his chest and stood before him, offering it to the blow; while the others stood frozen, he took up the challenge himself, sure of his own courage. The powerful rākṣasa, his arms themselves like iron clubs, brought that club, bright as the sun, down on the mighty Hanumān's chest. Against that firm, broad chest the club broke into a hundred pieces, which scattered suddenly like a hundred meteors in the sky, glowing as they flew. At that blow the great monkey did not stir, but stood like a mountain in an earthquake, though the club had shaken him. The club was like a mountain peak, and it broke against his chest: his body was hard as adamant. Seeing him stand so firm, the monkeys lost their fear.

Struck in this way, Hanumān, best of monkeys and exceedingly strong, clenched his fist with all his might, raised it, and, powerful and swift as the wind, for he was the Wind's son, drove it with force against Nikumbha's chest. The rākṣasa's club was broken, so neither now had a weapon and the fight was even. His armour burst and blood streamed out, which shows the force of the blow, and from that fist a flash arose like lightning in a cloud. Nikumbha reeled, but he was no weakling: recovering himself, he seized the mighty Hanumān and lifted him up, as no other rākṣasa had done. Seeing Hanumān lifted in Nikumbha's grip, the people of Laṅkā raised a terrible shout of hope, too soon, for a seizing is not a killing. Even as he was being carried off, Hanumān, son of the Wind, struck the rākṣasa with a fist like a thunderbolt. Twice the fight turned, first Hanumān's blow, then Nikumbha's grip, then Hanumān's blow again, and by showing the enemy's strength the poet makes Hanumān's victory the more glorious. In the last sarga it was Sugrīva's fist, here it is Hanumān's: both brothers died in a fight of fists.

Then Hanumān freed himself and came down to the ground, and quickly overpowered Nikumbha. With a mighty effort he threw him down and crushed him, then leapt up with force and came down on his chest. Seizing his neck with both arms and twisting it, he tore off the rākṣasa's head as he roared terribly and loud; as his neck was being twisted he let out a dreadful cry of pain, his last sound. So Hanumān's victory was complete. The poet tells each step of the fight with care, the escape, the throw, the crushing, the leap onto the chest, the twisting of the neck and the tearing off of the head, and the sequence shows a wrestler's skill.

When the roaring Nikumbha had been brought down in battle by the son of the Wind, a most terrible fight broke out between Rāma, son of Daśaratha, and Makarākṣa, the son of Khara, here called the son of the rākṣasa lord, both now utterly enraged; with this the poet points ahead to the story of the next two sargas. When Nikumbha's life had departed, the monkeys roared with joy and the directions rang with it, the earth seemed to shake and the sky to fall, and fear entered the rākṣasa army. With the deaths of Kumbha and Nikumbha, Kumbhakarṇa's line too was all but wiped out. The two closing verses, in long and stately metres, give the end of the sarga its heroic gravity.