वीरजनानां क्षयकरे तस्मिन् घोरे सङ्कुले युद्धे प्रवृत्ते रणोत्सुकः अङ्गदः वीरं कम्पनं नाम राक्षसम् आससाद। कम्पनः अङ्गदम् आहूय कोपात् वेगेन गदया पूर्वं ताडयामास; तेन प्रहारेण भृशम् आहतः अङ्गदः चचाल। किन्तु तेजस्वी सः शीघ्रं संज्ञां प्राप्य गिरेः शिखरं कम्पनं प्रति चिक्षेप। तेन प्रहारेण अर्दितः कम्पनः भुवि पतितः, हतः च। अत्र प्रथमः प्रहारः राक्षसस्य, अन्तिमः तु वानरस्य — एषः एव क्रमः सर्वस्मिन् सर्गे पुनः पुनः दृश्यते। अङ्गदः युवा, किन्तु तस्य पितुः वालिनः इव बलं धैर्यं च। कम्पनस्य पतनेन सर्गस्य आरम्भः एव वानराणां विजयेन भवति, येन अग्रिमानां युद्धानां स्वरः निश्चितः।

कम्पनं रणे हतं दृष्ट्वा शोणिताक्षः रथेन क्षिप्रम् अभीतवत् अङ्गदम् अभ्यपतत्। सः वेगितः शरीरं विदारयद्भिः तीक्ष्णैः कालाग्निसमविग्रहैः निशितैः बाणैः अङ्गदं विव्याध — क्षुरैः क्षुरप्रैः नाराचैः वत्सदन्तैः शिलीमुखैः कर्णिभिः शल्यैः विपाठैः च बहुभिः निशितैः शरैः। एते बाणानां भेदाः — केषाञ्चित् अग्रं क्षुरवत् तीक्ष्णं, केषाञ्चित् वत्सस्य दन्तवत्, केषाञ्चित् कर्णवत् विस्तृतम्। एवं विद्धाङ्गः अपि प्रतापवान् बली वालिपुत्रः अङ्गदः तरसा शोणिताक्षस्य उग्रं धनुः रथं बाणान् च ममर्द। ततः शोणिताक्षः क्षिप्रम् असिचर्म खड्गं फलकं च समाददे, अविचारयन् क्रुद्धः वेगवान् उत्पपात। बली अङ्गदः तं क्षिप्रतरम् आप्लुत्य परामृश्य करेण तस्य खड्गम् आच्छिद्य ननाद। ततः सः तस्य अंसफलके तं खड्गं निजघान; कपिकुञ्जरः यज्ञोपवीतवत् तिर्यक् तं चिच्छेद — यथा यज्ञोपवीतं स्कन्धात् कट्याः अधः गच्छति, तथा खड्गप्रहारः अपि। किन्तु शोणिताक्षः न मृतः, यतः अग्रे सः पुनः युध्यति। ततः तं महाखड्गं प्रगृह्य पुनः पुनः विनद्य वालिपुत्रः रणशीर्षे अन्यान् अरीन् अभिदुद्राव। अस्मिन् भागे अङ्गदस्य शौर्यं चातुर्यं च स्पष्टम् — सः शत्रोः आयुधम् एव गृहीत्वा तेन एव तं प्रहरति। सः निरायुधः आसीत्, किन्तु शत्रोः खड्गम् आच्छिद्य सायुधः जातः। चतुर्थात् पञ्चत्रिंशपर्यन्तं श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति; तत्र कम्पनवधात् अनन्तरं साक्षात् कुम्भस्य पराक्रमः आरभ्यते। शोणिताक्षः रथे स्थितः, अङ्गदः भूमौ पदातिः — तथापि वानरः रथिनं पराजयति। बाणानां नामानि कविना गणितानि, येन राक्षसस्य आयुधसम्पत्तिः दर्शिता; किन्तु तेषां सर्वेषां बाणानां पुरतः अपि अङ्गदः न निवर्तते। सः प्रथमं शत्रोः धनुः भनक्ति, ततः रथं, ततः बाणान् — एवं शत्रोः सर्वाणि साधनानि नाशयति। शोणिताक्षः यदा खड्गेन उत्पतति, तदा अङ्गदः तस्मात् अपि शीघ्रतरं उत्पत्य तं गृह्णाति। अत्र वेगस्य स्पर्धा दृश्यते।

ततः प्रजङ्घेन सहितः वीरः बली यूपाक्षः क्रुद्धः रथेन महाबलं वालिपुत्रम् अभिययौ। कनकाङ्गदः वीरः शोणिताक्षः अपि समाश्वस्य आयसीं गदां गृहीत्वा तम् एव अनुपपात। महावीरः बली प्रजङ्घः यूपाक्षेण सहितः गदया क्रुद्धः वालिपुत्रम् अभिययौ। शोणिताक्षप्रजङ्घयोः मध्ये स्थितः कपिश्रेष्ठः अङ्गदः विशाखानक्षत्रयोः मध्यगतः पूर्णचन्द्रः इव आबभौ — द्वयोः तेजस्विनोः मध्ये सः अधिकं तेजस्वी। अङ्गदं परिरक्षन्तौ मैन्दः द्विविदः च तस्य समीपे परस्परं द्रष्टुम् इच्छया तस्थतुः — मैन्दद्विविदौ अङ्गदस्य मातुलौ, अतः तौ तस्य रक्षणे विशेषतः सावधानौ। महाकायाः प्रतियत्ताः महाबलाः राक्षसाः असिबाणगदाधराः रोषात् वानरान् अभिपेतुः। त्रयाणां वानरेन्द्राणां — अङ्गदस्य मैन्दस्य द्विविदस्य च — त्रिभिः राक्षसपुङ्गवैः — प्रजङ्घेन यूपाक्षेण शोणिताक्षेण च — संसक्तानां रोमहर्षणं महत् युद्धम् अभवत्। वानराः वृक्षान् समादाय आहवे सम्प्रचिक्षिपुः; महाबलः प्रजङ्घः तान् खड्गेन प्रतिचिक्षेप। ते रथान् अश्वान् द्रुमान् शैलान् च प्रतिचिक्षिपुः; महाबलः यूपाक्षः तान् शरौघैः प्रतिचिच्छेद। द्विविदमैन्दाभ्यां सृष्टान् उत्पाट्य क्षिप्तान् द्रुमान् वीर्यवान् प्रतापवान् शोणिताक्षः गदया मध्ये बभञ्ज। अत्र युद्धस्य सन्तुलनं दृश्यते — वानराः प्रक्षिपन्ति, राक्षसाः निवारयन्ति; प्रत्येकः राक्षसः स्वेन आयुधेन — खड्गेन, शरैः, गदया — प्रतिकरोति। कविः त्रीन् त्रीन् योद्धॄन् सममितया रीत्या स्थापयति, येन पाठकः सर्वं युद्धं स्पष्टं पश्यति। अस्य युद्धस्य आरम्भे अङ्गदः एकाकी त्रयाणां राक्षसानां मध्ये स्थितः आसीत्। तस्य सङ्कटं दृष्ट्वा तस्य मातुलौ मैन्दद्विविदौ तस्य रक्षणाय आगतौ। एवं युद्धं त्रयः विरुद्धं त्रयः इति समं जातम्। वानराणाम् आयुधानि प्रकृतेः एव — वृक्षाः, शिलाः, रथाः अश्वाः च ये रणभूमौ पतिताः आसन्। राक्षसानाम् आयुधानि निर्मितानि — खड्गः, बाणाः, गदा च। प्रत्येकं प्रक्षेपं प्रत्येकः राक्षसः निवारयति, अतः कश्चन अपि पक्षः शीघ्रं न जयति। ‘रोमहर्षणम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् द्रष्टॄणां रोमाणि अपि हर्षेण भयेन च उत्थितानि। पूर्णचन्द्रस्य उपमा अङ्गदस्य सौम्यं तेजः दर्शयति — सः क्रुद्धः अपि चन्द्रवत् प्रकाशते। विशाखानक्षत्रस्य द्वे तारे इव राक्षसौ तस्य पार्श्वयोः स्थितौ। शोणिताक्षः पूर्वं आहतः अपि पुनः समाश्वस्य गदां गृह्णाति — राक्षसानां दृढता अपि अत्र दृश्यते। एवं कविः उभयोः पक्षयोः वीरतां समं वर्णयति, न केवलं वानराणाम्। युद्धस्य एषः भागः दीर्घः, यतः त्रीणि द्वन्द्वानि युगपत् प्रवर्तन्ते।

ततः प्रजङ्घः परस्य मर्माणि विदारयन्तं विपुलं खड्गम् उद्यम्य वेगितः वालिपुत्राय अभिदुद्राव। तम् अभ्याशगतं दृष्ट्वा अतिबलः महाबलः वानरेन्द्रः अङ्गदः अश्वकर्णेन नाम द्रुमेण तदा तम् आजघान। ततः सः मुष्टिना सनिस्त्रिंशं खड्गसहितं तस्य बाहुम् आजघान; वालिपुत्रस्य घातेन सः असिः क्षितौ पपात। मुसलसंनिभं तं खड्गं भूमौ पतितं दृष्ट्वा महाबलः प्रजङ्घः वज्रकल्पं मुष्टिं संवर्तयामास। सः महातेजाः महावीर्यं वानरर्षभम् अङ्गदं ललाटे आजघान; अङ्गदः मुहूर्तं चचाल। ततः तेजस्वी प्रतापवान् वालिपुत्रः संज्ञां प्राप्य मुष्टिना प्रजङ्घस्य शिरः कायात् पातयामास। एवं निरायुधयोः द्वयोः मुष्टियुद्धे अङ्गदः विजयी। हिन्दीशीर्षके अपि ‘अङ्गदेन कम्पनस्य प्रजङ्घस्य च वधः’ इति उक्तम्। अत्र अपि पूर्ववत् क्रमः — राक्षसः प्रथमं प्रहरति, अङ्गदः क्षणं चलति, ततः संज्ञां प्राप्य तं हन्ति। एषा पुनरावृत्तिः अङ्गदस्य धैर्यम् अविनाशित्वं च दर्शयति। प्रजङ्घः यूपाक्षस्य पितृव्यः, अतः तस्य वधः अग्रिमस्य प्रसङ्गस्य कारणं भवति — यूपाक्षः शोकेन क्रोधेन च युद्धाय धावति। अङ्गदः प्रथमं वृक्षेण प्रहरति, ततः मुष्टिना तस्य खड्गधरं बाहुं ताडयति, येन खड्गः पतति। एवं शत्रुः निरायुधः जातः। निरायुधः अपि प्रजङ्घः न पलायते, अपितु मुष्टिना युध्यते — राक्षसानाम् अपि शौर्यं कविः न निन्दति। मुष्टिना शिरसः पातनम् अतिशयोक्तिः इव, किन्तु वानराणाम् अमानुषं बलं सूचयति। अङ्गदः पितुः वालिनः योग्यः पुत्रः इति पुनः सिद्धम्।

पितृव्ये प्रजङ्घे रणे निहते अश्रुपूर्णाक्षः यूपाक्षः क्षीणेषुः — तस्य बाणाः समाप्ताः — रथात् क्षिप्रम् अवरुह्य खड्गम् आददे। तम् आपतन्तं यूपाक्षं दृष्ट्वा द्विविदः त्वरन् क्रुद्धः उरसि आजघान, बलात् च बली तं जग्राह। गृहीतं भ्रातरं दृष्ट्वा महाबलः महातेजाः शोणिताक्षः ततः द्विविदं वक्षसि आजघान। तेन अभिहतः महाबलः द्विविदः चचाल, किन्तु पुनः शोणिताक्षस्य उद्यतां गदां जहार। एतस्मिन् अन्तरे मैन्दः द्विविदस्य समीपम् आगमत्, वीर्यवान् च यूपाक्षं तलेन उरसि ताडयामास। तरस्विनौ तौ शोणिताक्षयूपाक्षौ प्लवंगाभ्यां सह समरे तीव्रम् आकर्षोत्पाटनं भृशं चक्रतुः — परस्परं कर्षणं उत्पाटनं च। द्विविदः शोणिताक्षस्य मुखं नखैः विददार, वीर्यवान् च तं क्षितौ आविध्य वीर्येण निष्पिपेष। वानरपुङ्गवः मैन्दः अभिसंक्रुद्धः यूपाक्षं बाहुभ्यां पीडयामास; सः हतः क्षितौ पपात। अत्र द्वौ भ्रातरौ मैन्दद्विविदौ द्वौ राक्षसभ्रातरौ शोणिताक्षयूपाक्षौ च युध्यन्ते — उभयोः पक्षयोः भ्रातृस्नेहः दृश्यते, यतः प्रत्येकः स्वभ्रातुः रक्षणाय धावति। यूपाक्षस्य अश्रूणि पितृव्यस्य मरणेन — राक्षसानाम् अपि शोकः वर्णितः। वानराः आयुधं विना नखैः बाहुभिः एव शत्रून् घ्नन्ति। द्विविदः यूपाक्षं गृह्णाति, शोणिताक्षः भ्रातुः रक्षणाय द्विविदं प्रहरति, मैन्दः भ्रातुः साहाय्याय आगच्छति — एवं युद्धस्य प्रत्येकं पदं पूर्वपदस्य प्रतिक्रिया। द्विविदः शोणिताक्षस्य गदां हरति, येन तस्य बलं क्षीणम्। अन्ते द्वौ अपि राक्षसौ वानराणां हस्तेषु म्रियेते — एकः नखैः विदीर्णः भूमौ पिष्टः, अन्यः बाहुभ्यां पीडितः। पूर्वम् अङ्गदेन खड्गेन आहतः शोणिताक्षः अत्र पुनः युध्यते, अतः तस्य पूर्वः प्रहारः मारकः न आसीत्। हिन्दीशीर्षके ‘द्विविदेन शोणिताक्षस्य, मैन्देन यूपाक्षस्य वधः’ इति उक्तम्। ‘आकर्षोत्पाटनम्’ इति पदेन मल्लयुद्धस्य चित्रं दृश्यते — परस्परस्य केशान् अङ्गानि च कर्षन्ति, उत्पाटयन्ति च। एतत् युद्धं अस्त्रयुद्धात् भिन्नं, अधिकं निकटं क्रूरं च। अन्ते राक्षसाः चत्वारः अपि हताः।

हतप्रवीरा व्यथिता सा राक्षसेन्द्रचमूः यतः कुम्भकर्णात्मजः कुम्भः आसीत्, तत्र अभिमुखी जगाम। वेगेन आपतन्तीं तां चमूं कुम्भः सान्त्वयत्। अथ लब्धलक्ष्यैः महावीर्यैः प्लवंगमैः उत्कृष्टं — विजयघोषः कृतः। निपातितमहावीरां रक्षश्चमूं दृष्ट्वा तेजस्वी कुम्भः रणे सुदुष्करं कर्म प्रचक्रे। धन्विनां श्रेष्ठः सः सुसमाहितः धनुः प्रगृह्य आशीविषप्रख्यान् देहविदारणान् शरान् मुमोच। तस्य सशरं तत् उत्तमं धनुः भूयः शुशुभे — विद्युता ऐरावतस्य अर्चिषा च युक्तं द्वितीयम् इन्द्रधनुः इव। आकर्णकृष्टमुक्तेन हाटकपुङ्खेन पत्रवाससा पत्रिणा सः तदा द्विविदं जघान। तेन सहसा अभिहतः विप्रमुक्तपदः स्फुरन् विह्वलन् त्रिकूटाभः प्लवगोत्तमः निपपात। महाहवे भ्रातरं भग्नं दृष्ट्वा मैन्दः विपुलां शिलां प्रगृह्य वेगेन अभिदुद्राव। महाबलः सः तां शिलां राक्षसाय प्रचिक्षेप; कुम्भः प्रसन्नैः निर्मलैः पञ्चभिः शरैः तां शिलां बिभेद। ततः आशीविषोपमम् अन्यं सुमुखं शरं संधाय महातेजाः सः द्विविदस्य अग्रजं मैन्दं वक्षसि आजघान। तेन प्रहारेण मर्मणि अभिहतः वानरयूथपः मैन्दः मूर्च्छितः भुवि पपात। अत्र कुम्भस्य कौशलं विशेषतः वर्णितम् — सः केवलं बलवान् न, अपितु धनुर्विद्यायां निपुणः। यत्र पूर्वं वानराः राक्षसान् एकैकं हतवन्तः, तत्र कुम्भः एकः एव द्वौ प्रमुखौ वानरौ पातयति। तस्य धनुः इन्द्रधनुः इव, तस्य बाणाः सर्पाः इव — एताः उपमाः तस्य भयानकत्वं दर्शयन्ति। मैन्दद्विविदौ अश्विनोः पुत्रौ, महाबलौ; तयोः पतनं वानरसेनायाः कृते महान् आघातः। चत्वारः सेनापतयः हताः, अतः राक्षससेना भग्ना कुम्भस्य समीपं धावति। कुम्भः तां सान्त्वयति — एषः नेतुः धर्मः। तस्य आगमनेन युद्धस्य दिशा परिवर्तते। पूर्वम् अङ्गदमैन्दद्विविदाः विजयिनः आसन्, अधुना कुम्भस्य बाणैः ते एव पतन्ति। कुम्भः सुसमाहितः — एकाग्रचित्तः — धनुः गृह्णाति, येन तस्य बाणाः लक्ष्यं न त्यजन्ति। द्विविदः एकेन एव बाणेन पतति, यत् तस्य बाणस्य शक्तिं दर्शयति। मैन्दः भ्रातुः पतनेन क्रुद्धः शिलां क्षिपति, किन्तु कुम्भः पञ्चभिः बाणैः ताम् आकाशे एव भिनत्ति। ततः एकेन बाणेन मैन्दम् अपि पातयति। एवं यौ द्वौ वानरौ क्षणात् पूर्वं राक्षसौ हतवन्तौ, तौ एव अधुना भूमौ शयानौ। युद्धे भाग्यस्य परिवर्तनं शीघ्रं भवति इति कविः दर्शयति। वानराणां विजयघोषः अपि शीघ्रं शान्तः। कुम्भस्य धनुषः उपमा — विद्युता ऐरावतस्य च दीप्त्या युक्तम् इन्द्रधनुः — तस्य सौन्दर्यं भयं च युगपत् सूचयति। ‘आकर्णकृष्टमुक्तेन’ इति पदेन सः धनुः कर्णपर्यन्तं कर्षति, अतः बाणस्य वेगः परमः। ‘हाटकपुङ्खेन’ सुवर्णपुङ्खेन बाणेन — राक्षसानाम् आयुधानि अपि समृद्धानि। द्विविदः त्रिकूटपर्वतः इव पतति, यत् तस्य विशालं शरीरं दर्शयति। मैन्दः मर्मणि आहतः, अतः सः अपि मूर्च्छितः न तु मृतः।

महाबलौ मातुलौ मथितौ दृष्ट्वा अङ्गदः उद्यतकार्मुकं कुम्भं वेगेन अभिदुद्राव। तम् आपतन्तं कुम्भः पञ्चभिः आयसैः शरैः, अन्यैः त्रिभिः शितैः बाणैः च — यथा मातंगं तोमरैः — विव्याध; वीर्यवान् कुम्भः बहुभिः बाणैः अङ्गदं विव्याध। अकुण्ठधारैः निशितैः तीक्ष्णैः कनकभूषणैः शरैः प्रतिविद्धाङ्गः अपि वालिपुत्रः अङ्गदः न कम्पते। सः कुम्भस्य मूर्ध्नि शिलापादपवर्षाणि ववर्ष। श्रीमान् कुम्भकर्णात्मजः वालिपुत्रेण समीरितान् तान् सर्वान् वृक्षान् प्रचिच्छेद, शिलाः च पुनः बिभेद। आपतन्तं वानरयूथपम् अङ्गदं सम्प्रेक्ष्य कुम्भः उल्काभ्याम् इव कुञ्जरं द्वाभ्यां बाणाभ्यां तस्य भ्रुवौ विव्याध। तस्य रुधिरं सुस्राव, तस्य लोचने च पिहिते। अङ्गदः एकेन पाणिना रुधिरोक्षिते नेत्रे पिधाय अपरेण पाणिना आसन्नं सालवृक्षं परिजग्राह। तं स्कन्धसहितम् उरसि सम्पीड्य करेण अभिनिवेश्य किञ्चित् अभ्यवनम्य महारणे उन्ममाथ — उत्पाटितवान्। इन्द्रकेतुप्रतिमं मन्दरसंनिभं तं वृक्षं सः सर्वरक्षसां मिषतां पश्यताम् एव वेगेन समुत्सृजत। कुम्भः तं वृक्षं कायभेदनैः सप्तभिः शितैः बाणैः चिच्छेद। ततः अङ्गदः अभीक्ष्णं विव्यथे, पपात, मुमोह च। सागरे सीदन्तम् इव दुरासदम् अङ्गदं पतितं दृष्ट्वा हरिश्रेष्ठाः राघवाय न्यवेदयन्। अस्मिन् भागे अङ्गदस्य दृढता विशेषेण दर्शनीया — नेत्रे रुधिरेण पिहिते, तथापि सः एकेन हस्तेन नेत्रे आच्छाद्य अपरेण हस्तेन वृक्षम् उत्पाटयति। किन्तु कुम्भस्य बाणाः तस्मात् अपि वेगवत्तराः। ‘सीदन्तमिव सागरे’ इति उपमा सूचयति यत् सेनायाः आशा अपि तेन सह मज्जति। अङ्गदः मातुलयोः पतनं दृष्ट्वा स्वस्य सुरक्षां विस्मृत्य कुम्भं प्रति धावति — एषः तस्य कुलस्नेहः। कुम्भः तं अष्टभिः बाणैः विध्यति, यथा गजं तोमरैः; तथापि अङ्गदः न कम्पते। सः शिलाः वृक्षान् च वर्षति, कुम्भः तान् सर्वान् छिनत्ति। ततः कुम्भः तस्य भ्रुवौ लक्ष्यीकरोति, यतः नेत्रयोः रक्तेन आच्छादितयोः योद्धा द्रष्टुं न शक्नोति। एषा कुम्भस्य युद्धनीतिः। अङ्गदः अन्धः इव सन् अपि वृक्षम् उत्पाट्य क्षिपति — तस्य धैर्यं अद्भुतम्। किन्तु अन्ते सप्तभिः बाणैः तस्य वृक्षः छिन्नः, सः च मूर्च्छितः पतति। वानराः तत्क्षणं रामं सूचयन्ति, यतः अङ्गदः युवराजः, तस्य रक्षा सर्वेषां कर्तव्यम्। ‘उल्काभ्यामिव कुञ्जरम्’ इति उपमा — यथा गजः दीपिकाभ्यां नेत्रयोः समीपे दग्धः व्याकुलः भवति, तथा अङ्गदः। वृक्षस्य उत्पाटनस्य वर्णनं सूक्ष्मम् — वक्षसि सम्पीड्य, हस्तेन निवेश्य, किञ्चित् नमयित्वा उत्पाटयति। एवं कविः शारीरिकं कर्म पदशः दर्शयति। अङ्गदस्य पतनं ‘सीदन्तमिव सागरे’ इति उपमया वर्णितम् — यथा समुद्रे मज्जन् जनः साहाय्यम् अपेक्षते, तथा अङ्गदः अपि।

महाहवे वालिपुत्रं व्यथितं श्रुत्वा रामः जाम्बवत्प्रमुखान् हरिश्रेष्ठान् व्यादिदेश। रामस्य शासनं श्रुत्वा ते वानरशार्दूलाः सुसंक्रुद्धाः उद्यतकार्मुकं कुम्भम् अभिपेतुः। ततः द्रुमशिलाहस्ताः कोपसंरक्तलोचनाः वानरर्षभाः अङ्गदं रिरक्षिषन्तः अभ्यपतन्। जाम्बवान् सुषेणः वेगदर्शी च वानरः क्रुद्धाः वीरं कुम्भकर्णात्मजं समभिदुद्रुवुः। महाबलान् तान् वानरेन्द्रान् आपततः समीक्ष्य कुम्भः नगेन जलाशयम् इव शरौघेण आववार — यथा पर्वतः जलप्रवाहं निरुणद्धि। तस्य बाणपथं प्राप्य महात्मानः वानरेन्द्राः वीक्षितुम् अपि न शेकुः — यथा महोदधिः वेलां न अतिक्रामति। अत्र रामः स्वयं न युध्यति, अपितु सेनापतिः इव आदेशं ददाति। जाम्बवान् वृद्धः अपि युद्धाय धावति। किन्तु कुम्भस्य शरवृष्टिः एतावती घना यत् वानराः तस्य समीपं गन्तुं दूरे, तं द्रष्टुम् अपि न शक्नुवन्ति। द्वे उपमे — पर्वतः जलं निरुणद्धि, वेला समुद्रं निरुणद्धि — कुम्भस्य निवारणशक्तिं दर्शयतः। रामस्य आदेशः शीघ्रं पालितः — वानराः क्रोधेन रक्तनेत्राः वृक्षशिलाः गृहीत्वा धावन्ति। तेषां लक्ष्यं द्विविधम् — अङ्गदस्य रक्षणं, कुम्भस्य वधः च। किन्तु कुम्भस्य बाणवृष्टिः तान् दूरे एव निरुणद्धि। वृद्धः जाम्बवान्, वैद्यः सुषेणः, वेगदर्शी च — एते अनुभवशालिनः अपि तस्य समीपं गन्तुं न शक्नुवन्ति। एतेन कुम्भस्य बलं पराकाष्ठां प्राप्तम् इति सूच्यते, येन अग्रे सुग्रीवस्य विजयः अधिकं महत्त्वपूर्णः भवति। एवं रामः सर्वं युद्धं दूरात् अपि निरीक्षते।

शरवृष्टिभिः अर्दितान् तान् हरिगणान् दृष्ट्वा प्लवगेश्वरः सुग्रीवः भ्रातृजम् अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा — रक्षित्वा — रणे कुम्भकर्णात्मजं वेगवान् केसरी शैलसानुचरं नागम् इव अभिदुद्राव। सः महाकपिः अश्वकर्णादिकान् बहून् महावृक्षान् अन्यान् च विविधान् वृक्षान् उत्पाट्य चिक्षेप। आकाशं छादयन्तीं तां दुरासदां वृक्षवृष्टिं श्रीमान् कुम्भकर्णात्मजः स्वैः शितैः शरैः चिच्छेद। अभिलक्ष्येण लक्ष्यं न त्यजता तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः आचिताः ते द्रुमाः घोराः शतघ्न्यः इव रेजुः — बाणैः व्याप्ताः वृक्षाः शतघ्नीनाम् आयुधानां शङ्कवः इव दृश्यन्ते स्म। कुम्भेन भिन्नं तत् द्रुमवर्षं दृष्ट्वा अपि वीर्यवान् श्रीमान् महासत्त्वः वानराधिपतिः सुग्रीवः न विव्यथे। सः विध्यमानः अपि तान् शरान् सहमानः सहसा कुम्भस्य इन्द्रधनुःप्रभं धनुः आक्षिप्य बभञ्ज। एवं सुदुष्करं कर्म कृत्वा सः ततः शीघ्रम् अवप्लुत्य भूमौ स्थितः। सुग्रीवः राजा, अतः सः स्वयं भ्रातृपुत्रस्य रक्षणाय अग्रे आगच्छति — एषः तस्य नेतृत्वस्य परिचयः। धनुषः भङ्गः कुम्भस्य मुख्यं बलं नाशयति, यतः सः धनुर्धरः। अष्टषष्टितमः श्लोकः षट्पादः। सुग्रीवस्य आगमनं सिंहस्य गजं प्रति आक्रमणम् इव — सिंहः लघुः अपि बलवान्, गजः विशालः अपि पराजितः। सुग्रीवः वृक्षान् क्षिपति, कुम्भः तान् बाणैः छिनत्ति, बाणैः विद्धाः वृक्षाः शतघ्न्यः इव दृश्यन्ते। किन्तु सुग्रीवः बाणान् सहमानः एव समीपं गत्वा धनुः भनक्ति। एतत् सुदुष्करं कर्म, यतः धनुर्धरस्य समीपं गमनम् एव कठिनम्। ‘भ्रातृजं पृष्ठतः कृत्वा’ इति वचनं सुग्रीवस्य अङ्गदं प्रति स्नेहं दर्शयति — यः पूर्वं वालिनः पुत्रः, सः अधुना तस्य एव पुत्रः इव। कुम्भस्य बाणाः तं विध्यन्ति, सः तान् सहते, न निवर्तते।

भग्नशृङ्गं द्विपम् इव कुम्भं कुपितः सुग्रीवः अब्रवीत् — ‘निकुम्भस्य अग्रज, तव वीर्यं तव बाणवेगः च अद्भुतः। संनतिः प्रभावः च तव वा रावणस्य वा अस्ति — प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुबेरवरुणोपम। त्वम् एकः एव बलवत्तरं पितरम् अनुजातः असि — पितुः समानः। जितेन्द्रियम् आधयः इव, महाबाहुं शूलहस्तम् अरिंदमं त्वाम् एकं त्रिदशाः न अतिवर्तन्ते। महाबुद्धे, विक्रमस्व, मम कर्माणि च पश्य। तव पितृव्यः रावणः वरदानात् देवदानवान् सहते; कुम्भकर्णः तु स्ववीर्येण सुरासुरान् सहते स्म। त्वं धनुषि इन्द्रजितः तुल्यः, प्रतापे रावणस्य तुल्यः; अद्य रक्षसां लोके बलवीर्यतः त्वं श्रेष्ठः असि। अद्य समरे मया सह तव अद्भुतं महाविमर्दं भूतानि शक्रशम्बरयोः इव पश्यन्तु। त्वया अप्रतिमं कर्म कृतम्, अस्त्रकौशलं च दर्शितम्; एते भीमविक्रमाः हरिवीराः त्वया पातिताः। वीर, उपालम्भस्य भयात् एव त्वं मया न हतः असि — लोकाः वदेयुः यत् श्रान्तः हतः इति। कृतकर्मपरिश्रान्तः त्वं विश्रान्तः सन् मम बलं पश्य’ इति। सुग्रीवस्य एतत् वचनं प्रशंसायुक्तम् अपि उपहासयुक्तम् — सः शत्रोः गुणान् स्वीकरोति, किन्तु तेन एव तं युद्धाय प्रेरयति। तस्य धर्मबुद्धिः अपि दृश्यते — श्रान्तं शत्रुं न हन्तुम् इच्छति। एषः वीरस्य धर्मः — समेन सह समे काले युद्धम्। प्रह्लादादीनां नाम्नां सूची महासुराणां देवानां च बलं स्मारयति। सुग्रीवस्य वाक्ये त्रयः भागाः — प्रथमं कुम्भस्य प्रशंसा, ततः तस्य कुलस्य स्मरणम्, अन्ते युद्धस्य आह्वानम्। सः कुम्भं रावणेन इन्द्रजिता कुम्भकर्णेन च तोलयति। रावणस्य बलं वरदानात्, कुम्भकर्णस्य स्ववीर्यात् इति भेदः अपि सः दर्शयति — सहजं बलं श्रेष्ठम्। शक्रशम्बरयोः युद्धम् इव अस्माकं युद्धं भूतानि पश्यन्तु इति वचनेन सः युद्धं महोत्सवम् इव करोति। तस्य वाणी वीररसपूर्णा। सुग्रीवः कुम्भं ‘निकुम्भाग्रज’ इति सम्बोधयति — अग्रिमे सर्गे निकुम्भस्य आगमनस्य सूचना इव। ‘उपालम्भभयात्’ इति वचनं वीरधर्मं दर्शयति — श्रान्तं शत्रुं हत्वा यशः न लभ्यते, अपितु निन्दा। अतः सः शत्रवे विश्रामस्य अवसरं ददाति। एषः सुग्रीवस्य स्वाभिमानस्य न्यायबुद्धेः च परिचयः।

सावमानेन अपि सुग्रीवस्य तेन वाक्येन मानितः कुम्भः आज्येन हुतस्य अग्नेः इव तेजसा अभ्यवर्धत। ततः कुम्भः सुग्रीवं बाहुभ्यां जगृहे। अतीतमदौ मत्तौ गजौ इव तौ मुहुर्मुहुः निःश्वसन्तौ, अन्योन्यगात्रग्रथितौ इतरेतरं घर्षन्तौ, परिश्रमात् मुखतः सधूमां ज्वालां विसृजन्तौ अयुध्येताम्। तयोः पादाभिघातात् मही निमग्ना अभवत्; व्याघूर्णिततरङ्गः वरुणालयः समुद्रः चुक्षुभे। ततः सुग्रीवः कुम्भं समुत्क्षिप्य उदधेः तलं दर्शयन् वेगेन लवणाम्भसि पातयामास। कुम्भस्य निपातेन विन्ध्यमन्दरसंकाशः जलराशिः समुत्थितः, समन्ततः विससर्प। ततः कुम्भः समुत्पत्य सुग्रीवम् अभिपात्य क्रुद्धः वज्रकल्पेन मुष्टिना उरसि आजघान। तस्य वर्म पुस्फोट, शोणितं च संजज्ञे; तस्य महावेगः मुष्टिः अस्थिमण्डले प्रतिजघ्ने। तस्य वेगेन तत्र महत् प्रज्वलितं तेजः आसीत् — यथा वज्रनिष्पेषात् मेरोः गिरेः ज्वाला संजायते। द्वयोः महाबलयोः एतत् बाहुयुद्धं कविः अतिशयोक्त्या वर्णयति — पृथ्वी मज्जति, समुद्रः क्षुभ्यति, मुष्टिप्रहारात् ज्वाला उद्भवति। समुद्रे पातनम् अपि कुम्भं न नाशयति, सः पुनः उत्पत्य आक्रमति — एतेन तस्य बलं सिद्धम्। ८१तः ८५पर्यन्तं श्लोकाः वुल्गेटमात्राः। अस्मिन् युद्धे आयुधानि नास्ति — केवलं बाहवः मुष्टयः च। द्वौ मत्तगजौ इव तौ परस्परं गृह्णीतः, श्वसतः, घर्षतः च। तयोः श्रमः एतावान् यत् मुखात् सधूमा ज्वाला निर्गच्छति इव। पृथ्वी तयोः भारेण मज्जति, समुद्रः क्षुभ्यति — एषा अतिशयोक्तिः तयोः अतिमानुषं बलं दर्शयति। सुग्रीवः कुम्भं समुद्रे क्षिपति, तस्य तलं दर्शयन् — अर्थात् अत्यन्तं गभीरं प्रक्षिपति। जलं पर्वतवत् उत्तिष्ठति। किन्तु कुम्भः पुनः आगत्य सुग्रीवं भूमौ पातयति, वक्षसि मुष्टिना प्रहरति। तस्य कवचं भिद्यते, रुधिरं स्रवति। एवं युद्धं समं प्रवर्तते, कस्य विजयः इति अनिश्चितम्। मेरोः वज्रपातः इव तस्य मुष्टेः ज्वाला। वाक्येन मानितः कुम्भः घृतेन वर्धितः अग्निः इव प्रज्वलति — प्रशंसा अपि कदाचित् शत्रोः बलं वर्धयति। किन्तु सुग्रीवः एतत् जानन् अपि तं प्रोत्साहयति, यतः सः समं युद्धम् इच्छति। समुद्रे पातनस्य पश्चात् अपि कुम्भस्य पुनरागमनं तस्य अपराजितं बलं दर्शयति। मुष्टिप्रहारस्य अस्थिमण्डले प्रतिघातः सुग्रीवस्य दृढं शरीरं सूचयति।

तेन तत्र अभिहतः वानरर्षभः महाबलः सुग्रीवः वज्रकल्पं मुष्टिं संवर्तयामास। अर्चिःसहस्रैः विकचस्य रविमण्डलस्य वर्चसा युक्तं तं मुष्टिं वीर्यवान् सः कुम्भस्य उरसि पातयामास। तेन प्रहारेण विह्वलः भृशपीडितः कुम्भः गतार्चिः पावकः इव तदा निपपात। मुष्टिना अभिहतः सः राक्षसः आकाशात् यदृच्छया पतन् दीप्तरश्मिः लोहिताङ्गः मङ्गलग्रहः इव आशु निपपात। मुष्टिना उरसि भग्नस्य पततः कुम्भस्य रूपं रुद्रेण अभिपन्नस्य गवां पत्युः सूर्यस्य रूपम् इव बभौ। भीमपराक्रमेण प्लवंगमानाम् ऋषभेण सुग्रीवेण युद्धे तस्मिन् हते सशैला सवना मही चचाल, रक्षांसि च अधिकं भयं विवेश। एवं कुम्भकर्णस्य पुत्रः अपि पितरम् अनुगतः। सुग्रीवस्य मुष्टिः सहस्ररश्मेः सूर्यस्य इव तेजस्वी — तस्य एकः प्रहारः एव पर्याप्तः। कुम्भस्य पतनम् अग्नेः शमनं, ग्रहस्य पतनं, सूर्यस्य ग्रहणं च इव वर्णितम्। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन निबद्धः, सर्गस्य समाप्तिं गम्भीरां करोति। सुग्रीवः प्रहारं सहित्वा प्रत्याक्रमति — एकः एव तस्य मुष्टिप्रहारः निर्णायकः। कुम्भः अग्निः इव शाम्यति, ग्रहः इव पतति। पृथिव्याः कम्पनं महावीरस्य मरणस्य लक्षणम्। राक्षसानां भयं वर्धते, यतः कुम्भकर्णस्य वंशः अपि नश्यति। अग्रिमे सर्गे निकुम्भः भ्रातुः प्रतिशोधाय आगमिष्यति। रुद्रेण अभिपन्नः सूर्यः इति उपमा दक्षयज्ञस्य कथां स्मारयति, यत्र रुद्रः सूर्यस्य दन्तान् अपातयत्। एवं कुम्भस्य पतनं दिव्यघटना इव वर्णितम्।

వీరజనుల క్షయం కలిగించే ఆ ఘోరమైన సంకుల యుద్ధం సాగుతుండగా రణోత్సాహంతో ఉన్న అంగదుడు కంపనుడనే వీర రాక్షసుని ఎదుర్కొన్నాడు. కంపనుడు అంగదుని పిలిచి కోపంతో వేగంగా గదతో మొదట కొట్టాడు; ఆ దెబ్బకు బాగా గాయపడిన అంగదుడు తడబడ్డాడు. కానీ తేజస్వి అయిన అతడు త్వరగా స్పృహలోకి వచ్చి కొండ శిఖరాన్ని కంపనునిపైకి విసిరాడు. ఆ దెబ్బకు పీడితుడైన కంపనుడు నేలపై పడి హతుడయ్యాడు. ఇక్కడ మొదటి దెబ్బ రాక్షసునిది, చివరి దెబ్బ వానరునిది — ఇదే క్రమం సర్గ అంతటా మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. అంగదుడు యువకుడు, కానీ అతని తండ్రి వాలి వంటి బలమూ ధైర్యమూ గలవాడు. కంపనుని పతనంతో సర్గ ఆరంభమే వానరుల విజయంతో జరుగుతుంది, దానితో తరువాతి యుద్ధాల స్వరం నిశ్చితమవుతుంది.

కంపనుడు రణంలో హతుడవడం చూసి శోణితాక్షుడు రథంపై వేగంగా, భయం లేనివానిలా అంగదునిపై దూసుకువచ్చాడు. వేగవంతుడైన అతడు శరీరాన్ని చీల్చే, వాడియైన, ప్రళయాగ్ని వంటి ఆకారం గల, పదునైన బాణాలతో అంగదుని కొట్టాడు — క్షురాలు, క్షురప్రాలు, నారాచాలు, వత్సదంతాలు, శిలీముఖాలు, కర్ణులు, శల్యాలు, విపాఠాలు అనే అనేక పదునైన బాణాలతో. ఇవి బాణాల రకాలు — కొన్నింటి కొన కత్తిలా పదునైనది, కొన్నింటిది దూడ పంటిలాంటిది, కొన్నింటిది చెవిలా వెడల్పైనది. ఇలా అవయవాలు గాయపడినప్పటికీ ప్రతాపవంతుడూ బలవంతుడూ అయిన వాలిపుత్రుడు అంగదుడు వేగంగా శోణితాక్షుని ఉగ్రమైన విల్లునూ రథాన్నీ బాణాలనూ నలిపివేశాడు. అప్పుడు శోణితాక్షుడు వెంటనే ఖడ్గాన్నీ డాలునూ చేతబట్టి, ఆలోచించకుండా కోపంతో వేగంగా పైకి దూకాడు. బలవంతుడైన అంగదుడు అతనికంటే వేగంగా దూకి అతనిని పట్టుకొని, చేతితో అతని ఖడ్గాన్ని లాక్కొని గర్జించాడు. అప్పుడు అతడు ఆ ఖడ్గంతో అతని భుజఫలకంపై కొట్టాడు; ఆ కపికుంజరుడు యజ్ఞోపవీతంలా అడ్డంగా అతనిని నరికాడు — యజ్ఞోపవీతం భుజం నుండి నడుము కిందికి వెళ్ళినట్లు ఖడ్గప్రహారం కూడా. కానీ శోణితాక్షుడు మరణించలేదు, ఎందుకంటే ముందు అతడు మళ్ళీ యుద్ధం చేస్తాడు. అప్పుడు ఆ మహాఖడ్గాన్ని పట్టుకొని మళ్ళీ మళ్ళీ గర్జిస్తూ వాలిపుత్రుడు రణాగ్రంలో ఇతర శత్రువులపైకి దూసుకుపోయాడు. ఈ భాగంలో అంగదుని శౌర్యమూ చాతుర్యమూ స్పష్టంగా ఉన్నాయి — అతడు శత్రువు ఆయుధాన్నే పట్టుకొని దానితోనే అతనిని కొడతాడు. అతడు నిరాయుధుడు, కానీ శత్రువు ఖడ్గాన్ని లాక్కొని సాయుధుడయ్యాడు. నాలుగవ శ్లోకం నుండి ముప్పై ఐదవ శ్లోకం వరకు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అక్కడ కంపనుని వధ తరువాత నేరుగా కుంభుని పరాక్రమం ఆరంభమవుతుంది. శోణితాక్షుడు రథంపై ఉన్నాడు, అంగదుడు నేలపై పదాతి — అయినా వానరుడు రథికుని ఓడిస్తాడు. రాక్షసుని ఆయుధసంపదను చూపడానికి కవి బాణాల పేర్లను లెక్కించాడు; కానీ ఆ బాణాలన్నిటి ముందూ అంగదుడు వెనుదిరగడు. అతడు మొదట శత్రువు విల్లును విరుస్తాడు, తరువాత రథాన్ని, తరువాత బాణాలను — ఇలా శత్రువు సాధనాలన్నిటినీ నాశనం చేస్తాడు. శోణితాక్షుడు ఖడ్గంతో పైకి దూకినప్పుడు అంగదుడు అతనికంటే వేగంగా దూకి అతనిని పట్టుకుంటాడు. ఇక్కడ వేగపు పోటీ కనిపిస్తుంది.

అప్పుడు ప్రజంఘునితో కలిసి వీరుడూ బలవంతుడూ అయిన యూపాక్షుడు కోపంతో రథంపై మహాబలుడైన వాలిపుత్రునిపైకి వెళ్ళాడు. బంగారు భుజకీర్తులు ధరించిన వీరుడైన శోణితాక్షుడు కూడా తేరుకొని ఇనుప గదను పట్టుకొని అతని వెనకే దూసుకువచ్చాడు. మహావీరుడూ బలవంతుడూ అయిన ప్రజంఘుడు యూపాక్షునితో కలిసి గదతో కోపంగా వాలిపుత్రునిపైకి వెళ్ళాడు. శోణితాక్ష ప్రజంఘుల మధ్య నిలిచిన కపిశ్రేష్ఠుడైన అంగదుడు విశాఖ నక్షత్రాల మధ్యనున్న పూర్ణచంద్రునిలా ప్రకాశించాడు — తేజస్వులైన ఇద్దరి మధ్య అతడు మరింత తేజస్వి. అంగదుని రక్షిస్తూ మైందుడూ ద్వివిదుడూ ఒకరినొకరు చూడాలనే కోరికతో అతని దగ్గర నిలిచారు — మైంద ద్వివిదులు అంగదుని మేనమామలు, కాబట్టి వారు అతని రక్షణలో విశేషంగా జాగ్రత్తగా ఉంటారు. మహాకాయులూ, సన్నద్ధులూ, మహాబలులూ, ఖడ్గాలూ బాణాలూ గదలూ ధరించినవారూ అయిన రాక్షసులు రోషంతో వానరులపై విరుచుకుపడ్డారు. ముగ్గురు వానరేంద్రులు — అంగదుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు — ముగ్గురు రాక్షసశ్రేష్ఠులతో — ప్రజంఘుడు, యూపాక్షుడు, శోణితాక్షునితో — తలపడగా రోమాంచం కలిగించే మహాయుద్ధం జరిగింది. వానరులు చెట్లను తీసుకొని యుద్ధంలో విసిరారు; మహాబలుడైన ప్రజంఘుడు ఖడ్గంతో వాటిని తిప్పికొట్టాడు. వారు రథాలనూ గుర్రాలనూ చెట్లనూ కొండలనూ విసిరారు; మహాబలుడైన యూపాక్షుడు బాణసమూహాలతో వాటిని ఖండించాడు. ద్వివిద మైందులు పెకలించి విసిరిన చెట్లను వీర్యవంతుడూ ప్రతాపవంతుడూ అయిన శోణితాక్షుడు గదతో మధ్యలోనే విరగ్గొట్టాడు. ఇక్కడ యుద్ధపు సమతుల్యత కనిపిస్తుంది — వానరులు విసురుతారు, రాక్షసులు నివారిస్తారు; ప్రతి రాక్షసుడూ తన ఆయుధంతో — ఖడ్గంతో, బాణాలతో, గదతో — ప్రతిఘటిస్తాడు. కవి ముగ్గురు ముగ్గురు యోధులను సమరీతిలో నిలుపుతాడు, దానివల్ల పాఠకుడు యుద్ధమంతా స్పష్టంగా చూస్తాడు. ఈ యుద్ధం ఆరంభంలో అంగదుడు ఒంటరిగా ముగ్గురు రాక్షసుల మధ్య ఉన్నాడు. అతని సంకటాన్ని చూసి అతని మేనమామలు మైంద ద్వివిదులు అతని రక్షణకు వచ్చారు. ఇలా యుద్ధం ముగ్గురికి ముగ్గురుగా సమమైంది. వానరుల ఆయుధాలు ప్రకృతి నుండే — చెట్లు, శిలలు, రణభూమిలో పడి ఉన్న రథాలూ గుర్రాలూ. రాక్షసుల ఆయుధాలు నిర్మించబడినవి — ఖడ్గం, బాణాలు, గద. ప్రతి విసురునూ ప్రతి రాక్షసుడూ నివారిస్తాడు, కాబట్టి ఏ పక్షమూ త్వరగా గెలవదు. ‘రోమహర్షణమ్’ అనే పదంతో చూసేవారి రోమాలు కూడా హర్షంతోనూ భయంతోనూ నిక్కబొడుచుకున్నాయని కవి సూచిస్తాడు. పూర్ణచంద్రుని ఉపమ అంగదుని సౌమ్యమైన తేజస్సును చూపుతుంది — కోపంలో ఉన్నా అతడు చంద్రునిలా ప్రకాశిస్తాడు. విశాఖ నక్షత్రపు రెండు తారల వలె రాక్షసులిద్దరూ అతని ఇరుపక్కలా నిలిచారు. శోణితాక్షుడు ఇంతకుముందు గాయపడినా మళ్ళీ తేరుకొని గదను పట్టుకుంటాడు — రాక్షసుల దృఢత్వం కూడా ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. ఇలా కవి కేవలం వానరుల వీరత్వాన్నే కాదు, ఇరుపక్షాల వీరత్వాన్నీ సమంగా వర్ణిస్తాడు. మూడు ద్వంద్వాలు ఏకకాలంలో సాగుతున్నందున యుద్ధపు ఈ భాగం దీర్ఘమైనది.

అప్పుడు ప్రజంఘుడు శత్రువు మర్మాలను చీల్చే పెద్ద ఖడ్గాన్ని ఎత్తి వేగంగా వాలిపుత్రునిపైకి దూసుకువచ్చాడు. అతడు దగ్గరకు రావడం చూసి అతిబలుడూ మహాబలుడూ అయిన వానరేంద్రుడు అంగదుడు అప్పుడు అశ్వకర్ణమనే చెట్టుతో అతనిని కొట్టాడు. తరువాత అతడు పిడికిలితో ఖడ్గం పట్టుకున్న అతని బాహువును కొట్టాడు; వాలిపుత్రుని దెబ్బకు ఆ ఖడ్గం నేలపై పడింది. ముసలంలాంటి ఆ ఖడ్గం నేలపై పడడం చూసి మహాబలుడైన ప్రజంఘుడు వజ్రం వంటి పిడికిలిని బిగించాడు. మహాతేజస్వి అయిన అతడు మహావీర్యుడైన వానరశ్రేష్ఠుడు అంగదుని నుదుటిపై కొట్టాడు; అంగదుడు ఒక ముహూర్తం తడబడ్డాడు. అప్పుడు తేజస్వీ ప్రతాపవంతుడూ అయిన వాలిపుత్రుడు స్పృహలోకి వచ్చి పిడికిలితో ప్రజంఘుని తలను శరీరం నుండి వేరుచేసి పడగొట్టాడు. ఇలా నిరాయుధులైన ఇద్దరి ముష్టియుద్ధంలో అంగదుడు విజేత. హిందీ శీర్షికలో కూడా ‘అంగదుని చేత కంపన ప్రజంఘుల వధ’ అని చెప్పబడింది. ఇక్కడ కూడా మునుపటి క్రమమే — రాక్షసుడు మొదట కొడతాడు, అంగదుడు క్షణకాలం తడబడతాడు, తరువాత స్పృహలోకి వచ్చి అతనిని చంపుతాడు. ఈ పునరావృత్తి అంగదుని ధైర్యాన్నీ అవినాశిత్వాన్నీ చూపుతుంది. ప్రజంఘుడు యూపాక్షుని పినతండ్రి, కాబట్టి అతని వధ తరువాతి ప్రసంగానికి కారణమవుతుంది — యూపాక్షుడు శోకంతోనూ క్రోధంతోనూ యుద్ధానికి పరుగెడతాడు. అంగదుడు మొదట చెట్టుతో కొడతాడు, తరువాత పిడికిలితో ఖడ్గం పట్టుకున్న అతని బాహువును కొడతాడు, దానితో ఖడ్గం పడిపోతుంది. ఇలా శత్రువు నిరాయుధుడయ్యాడు. నిరాయుధుడైనా ప్రజంఘుడు పారిపోడు, పిడికిలితో యుద్ధం చేస్తాడు — రాక్షసుల శౌర్యాన్ని కూడా కవి నిందించడు. పిడికిలితో తలను పడగొట్టడం అతిశయోక్తిలా ఉన్నా వానరుల అమానుష బలాన్ని సూచిస్తుంది. అంగదుడు తండ్రి వాలికి తగిన కుమారుడని మళ్ళీ నిరూపితమైంది.

పినతండ్రి ప్రజంఘుడు రణంలో హతుడవగా కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళతో, బాణాలు అయిపోయిన యూపాక్షుడు రథం నుండి వేగంగా దిగి ఖడ్గం పట్టుకున్నాడు. అలా దూసుకువస్తున్న యూపాక్షుని చూసి ద్వివిదుడు త్వరపడి కోపంతో అతని రొమ్ముపై కొట్టాడు, బలవంతుడైన అతడు బలంగా అతనిని పట్టుకున్నాడు. సోదరుడు పట్టుబడడం చూసి మహాబలుడూ మహాతేజస్వీ అయిన శోణితాక్షుడు అప్పుడు ద్వివిదుని వక్షస్సుపై కొట్టాడు. ఆ దెబ్బకు మహాబలుడైన ద్వివిదుడు తడబడ్డాడు, కానీ మళ్ళీ శోణితాక్షుడు ఎత్తిన గదను లాక్కున్నాడు. ఈలోగా మైందుడు ద్వివిదుని దగ్గరకు వచ్చాడు, వీర్యవంతుడైన అతడు యూపాక్షుని అరచేతితో రొమ్ముపై కొట్టాడు. వేగవంతులైన ఆ శోణితాక్ష యూపాక్షులు ఆ ఇద్దరు వానరులతో యుద్ధంలో తీవ్రంగా లాగడమూ పెకలించడమూ — ఒకరినొకరు లాగడమూ పెకలించడమూ — బాగా చేశారు. ద్వివిదుడు శోణితాక్షుని ముఖాన్ని గోళ్ళతో చీల్చాడు, వీర్యవంతుడైన అతడు అతనిని నేలపై విసిరి తన వీర్యంతో నలిపివేశాడు. వానరశ్రేష్ఠుడైన మైందుడు మిక్కిలి కోపించి యూపాక్షుని బాహువులతో నొక్కివేశాడు; అతడు హతుడై నేలపై పడ్డాడు. ఇక్కడ ఇద్దరు సోదరులు మైంద ద్వివిదులూ ఇద్దరు రాక్షస సోదరులు శోణితాక్ష యూపాక్షులూ యుద్ధం చేస్తారు — ఇరుపక్షాలలోనూ సోదరప్రేమ కనిపిస్తుంది, ఎందుకంటే ప్రతి ఒక్కరూ తన సోదరుని రక్షణకు పరుగెడతారు. పినతండ్రి మరణంతో యూపాక్షుని కన్నీళ్ళు — రాక్షసుల శోకం కూడా వర్ణించబడింది. వానరులు ఆయుధం లేకుండా గోళ్ళతోనూ బాహువులతోనూ శత్రువులను చంపుతారు. ద్వివిదుడు యూపాక్షుని పట్టుకుంటాడు, సోదరుని రక్షణకు శోణితాక్షుడు ద్వివిదుని కొడతాడు, సోదరుని సహాయానికి మైందుడు వస్తాడు — ఇలా యుద్ధంలోని ప్రతి అడుగూ మునుపటి అడుగుకు ప్రతిక్రియ. ద్వివిదుడు శోణితాక్షుని గదను లాక్కుంటాడు, దానితో అతని బలం క్షీణిస్తుంది. చివరకు ఇద్దరు రాక్షసులూ వానరుల చేతుల్లో మరణిస్తారు — ఒకడు గోళ్ళతో చీల్చబడి నేలపై నలిపివేయబడ్డాడు, మరొకడు బాహువులతో నొక్కివేయబడ్డాడు. ఇంతకుముందు అంగదుని ఖడ్గంతో గాయపడిన శోణితాక్షుడు ఇక్కడ మళ్ళీ యుద్ధం చేస్తున్నాడు, కాబట్టి అతనికి మునుపు తగిలిన దెబ్బ ప్రాణాంతకం కాదు. హిందీ శీర్షికలో ‘ద్వివిదుని చేత శోణితాక్షుని, మైందుని చేత యూపాక్షుని వధ’ అని చెప్పబడింది. ‘ఆకర్షోత్పాటనమ్’ అనే పదంతో మల్లయుద్ధపు చిత్రం కనిపిస్తుంది — ఒకరి జుట్టునూ అవయవాలనూ ఒకరు లాగుతారు, పెకలిస్తారు. ఈ యుద్ధం అస్త్రయుద్ధం కంటే భిన్నమైనది, మరింత సన్నిహితమైనది, క్రూరమైనది. చివరకు నలుగురు రాక్షసులూ హతులయ్యారు.

ప్రముఖ వీరులు హతులై బాధపడుతున్న ఆ రాక్షసేంద్రుని సేన కుంభకర్ణుని కుమారుడైన కుంభుడు ఉన్నచోటికి వెళ్ళింది. వేగంగా వస్తున్న ఆ సేనను కుంభుడు ఓదార్చాడు. అప్పుడు లక్ష్యాన్ని సాధించిన మహావీర్యులైన వానరులు గట్టిగా జయఘోష చేశారు. మహావీరులు కూలిన రాక్షససేనను చూసి తేజస్వి అయిన కుంభుడు రణంలో అతి దుష్కరమైన కార్యం చేశాడు. ధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడైన అతడు ఏకాగ్రచిత్తుడై విల్లు పట్టుకొని విషసర్పాల వంటి, దేహాలను చీల్చే బాణాలను విడిచాడు. బాణంతో కూడిన అతని ఆ ఉత్తమ విల్లు మెరుపుతోనూ ఐరావతపు కాంతితోనూ కూడిన రెండవ ఇంద్రధనుస్సులా మరింత శోభించింది. చెవివరకూ లాగి విడిచిన, బంగారు పుంఖం గల, ఈకలు గల బాణంతో అతడు అప్పుడు ద్వివిదుని కొట్టాడు. దానితో హఠాత్తుగా దెబ్బతిని, పాదాలు జారి, గిలగిలలాడుతూ, కలవరపడుతూ, త్రికూట పర్వతం వంటి ఆ వానరోత్తముడు కూలిపోయాడు. మహాయుద్ధంలో సోదరుడు భగ్నమవడం చూసి మైందుడు పెద్ద శిలను పట్టుకొని వేగంగా దూసుకువచ్చాడు. మహాబలుడైన అతడు ఆ శిలను రాక్షసునిపైకి విసిరాడు; కుంభుడు ప్రసన్నమైన, నిర్మలమైన ఐదు బాణాలతో ఆ శిలను భేదించాడు. తరువాత విషసర్పం వంటి, మంచి ముఖం గల మరొక బాణాన్ని సంధించి, మహాతేజస్వి అయిన అతడు ద్వివిదుని అన్నయైన మైందుని వక్షస్సుపై కొట్టాడు. ఆ దెబ్బకు మర్మస్థానంలో గాయపడిన వానర యూథపతి మైందుడు మూర్ఛపోయి నేలపై పడ్డాడు. ఇక్కడ కుంభుని కౌశలం విశేషంగా వర్ణించబడింది — అతడు కేవలం బలవంతుడు కాదు, ధనుర్విద్యలో నిపుణుడు. ఇంతకుముందు వానరులు రాక్షసులను ఒక్కొక్కరినే చంపిన చోట, కుంభుడు ఒక్కడే ఇద్దరు ప్రముఖ వానరులను కూల్చుతాడు. అతని విల్లు ఇంద్రధనుస్సు వంటిది, అతని బాణాలు సర్పాల వంటివి — ఈ ఉపమలు అతని భయంకరత్వాన్ని చూపుతాయి. మైంద ద్వివిదులు అశ్వినుల కుమారులు, మహాబలులు; వారి పతనం వానరసేనకు గొప్ప దెబ్బ. నలుగురు సేనాపతులు హతులయ్యారు, కాబట్టి భగ్నమైన రాక్షససేన కుంభుని దగ్గరకు పరుగెడుతుంది. కుంభుడు దానిని ఓదారుస్తాడు — ఇది నాయకుని ధర్మం. అతని రాకతో యుద్ధపు దిశ మారుతుంది. ఇంతకుముందు అంగద మైంద ద్వివిదులు విజేతలు, ఇప్పుడు కుంభుని బాణాలతో వారే కూలుతున్నారు. కుంభుడు సుసమాహితుడై — ఏకాగ్రచిత్తుడై — విల్లు పట్టుకుంటాడు, దానితో అతని బాణాలు లక్ష్యం తప్పవు. ద్వివిదుడు ఒక్క బాణంతోనే కూలుతాడు, ఇది అతని బాణపు శక్తిని చూపుతుంది. సోదరుని పతనంతో కోపించిన మైందుడు శిలను విసురుతాడు, కానీ కుంభుడు ఐదు బాణాలతో దానిని ఆకాశంలోనే భేదిస్తాడు. తరువాత ఒక్క బాణంతో మైందుని కూడా కూల్చుతాడు. ఇలా క్షణం క్రితం రాక్షసులను చంపిన ఇద్దరు వానరులే ఇప్పుడు నేలపై పడి ఉన్నారు. యుద్ధంలో అదృష్టం త్వరగా మారుతుందని కవి చూపుతాడు. వానరుల జయఘోష కూడా త్వరగా శాంతించింది. కుంభుని విల్లుకు ఉపమ — మెరుపుతోనూ ఐరావతపు దీప్తితోనూ కూడిన ఇంద్రధనుస్సు — దాని సౌందర్యాన్నీ భయాన్నీ ఏకకాలంలో సూచిస్తుంది. ‘ఆకర్ణకృష్టముక్తేన’ అనే పదంతో అతడు విల్లును చెవివరకూ లాగుతాడని తెలుస్తుంది, కాబట్టి బాణవేగం పరమమైనది. ‘హాటకపుంఖేన’ — బంగారు పుంఖం గల బాణంతో; రాక్షసుల ఆయుధాలు కూడా సమృద్ధమైనవి. ద్వివిదుడు త్రికూట పర్వతంలా కూలుతాడు, ఇది అతని విశాల శరీరాన్ని చూపుతుంది. మైందుడు మర్మస్థానంలో గాయపడ్డాడు, కాబట్టి అతడు కూడా మూర్ఛపోయాడే కానీ మరణించలేదు.

మహాబలులైన మేనమామలిద్దరూ మర్దించబడడం చూసి అంగదుడు విల్లు ఎత్తిపట్టిన కుంభునిపై వేగంగా దూసుకుపోయాడు. అలా వస్తున్న అతనిని కుంభుడు ఐదు ఇనుప బాణాలతోనూ, మరో మూడు వాడి బాణాలతోనూ — ఏనుగును తోమరాలతో కొట్టినట్లు — కొట్టాడు; వీర్యవంతుడైన కుంభుడు ఎన్నో బాణాలతో అంగదుని కొట్టాడు. మొద్దుబారని అంచులు గల, పదునైన, వాడియైన, బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలతో అవయవాలు గాయపడినప్పటికీ వాలిపుత్రుడైన అంగదుడు కంపించలేదు. అతడు కుంభుని తలపై శిలల, వృక్షాల వర్షం కురిపించాడు. శ్రీమంతుడైన కుంభకర్ణపుత్రుడు వాలిపుత్రుడు విసిరిన ఆ వృక్షాలన్నిటినీ ఖండించాడు, శిలలను కూడా మళ్ళీ భేదించాడు. దూసుకువస్తున్న వానర యూథపతి అంగదుని చూసి కుంభుడు రెండు కాగడాలతో ఏనుగును కొట్టినట్లు రెండు బాణాలతో అతని కనుబొమలను కొట్టాడు. అతని రక్తం కారింది, అతని కళ్ళు కప్పబడ్డాయి. అంగదుడు ఒక చేతితో రక్తంతో తడిసిన కళ్ళను కప్పుకొని, మరొక చేతితో దగ్గరలోని సాలవృక్షాన్ని పట్టుకున్నాడు. దానిని భుజంతో సహా రొమ్ముకు అదిమిపట్టి, చేతితో బిగించి, కొంచెం వంచి మహాయుద్ధంలో పెకలించాడు. ఇంద్రధ్వజం వంటి, మందర పర్వతం వంటి ఆ వృక్షాన్ని రాక్షసులందరూ చూస్తుండగానే అతడు వేగంగా విసిరాడు. కుంభుడు శరీరాన్ని చీల్చే ఏడు వాడి బాణాలతో ఆ వృక్షాన్ని ఖండించాడు. అప్పుడు అంగదుడు తీవ్రంగా బాధపడ్డాడు, పడిపోయాడు, మూర్ఛిల్లాడు. సముద్రంలో మునిగిపోతున్నట్లుగా, ఎదిరించడానికి అశక్యుడైన అంగదుడు పడిపోవడం చూసి వానరశ్రేష్ఠులు రాఘవునికి తెలియజేశారు. ఈ భాగంలో అంగదుని దృఢత్వం విశేషంగా చూడదగినది — కళ్ళు రక్తంతో కప్పబడ్డాయి, అయినా అతడు ఒక చేతితో కళ్ళను కప్పుకొని మరొక చేతితో వృక్షాన్ని పెకలిస్తాడు. కానీ కుంభుని బాణాలు అతనికంటే వేగవంతమైనవి. ‘సీదంతమివ సాగరే’ (సముద్రంలో మునిగిపోతున్నట్లు) అనే ఉపమ సేన ఆశ కూడా అతనితో పాటు మునిగిపోతోందని సూచిస్తుంది. మేనమామల పతనాన్ని చూసి అంగదుడు తన రక్షణను మరచి కుంభుని వైపు పరుగెడతాడు — ఇది అతని కులప్రేమ. కుంభుడు ఏనుగును తోమరాలతో కొట్టినట్లు ఎనిమిది బాణాలతో అతనిని కొడతాడు; అయినా అంగదుడు కంపించడు. అతడు శిలలనూ వృక్షాలనూ కురిపిస్తాడు, కుంభుడు వాటన్నిటినీ ఖండిస్తాడు. తరువాత కుంభుడు అతని కనుబొమలను లక్ష్యం చేస్తాడు, ఎందుకంటే కళ్ళు రక్తంతో కప్పబడితే యోధుడు చూడలేడు. ఇది కుంభుని యుద్ధనీతి. గుడ్డివానిలా ఉన్నా అంగదుడు వృక్షాన్ని పెకలించి విసురుతాడు — అతని ధైర్యం అద్భుతం. కానీ చివరకు ఏడు బాణాలతో అతని వృక్షం ఖండించబడింది, అతడు మూర్ఛపోయి పడిపోతాడు. అంగదుడు యువరాజు, అతని రక్షణ అందరి కర్తవ్యం కాబట్టి వానరులు వెంటనే రామునికి తెలియజేస్తారు. ‘ఉల్కాభ్యామివ కుంజరమ్’ (రెండు కాగడాలతో ఏనుగును వలె) అనే ఉపమ — కళ్ళ దగ్గర కాగడాలతో కాలిన ఏనుగు కలవరపడినట్లు అంగదుడు. వృక్షాన్ని పెకలించడం సూక్ష్మంగా వర్ణించబడింది — రొమ్ముకు అదిమిపట్టి, చేతితో బిగించి, కొంచెం వంచి పెకలిస్తాడు. ఇలా కవి శారీరక చర్యను అడుగడుగునా చూపుతాడు. అంగదుని పతనం ‘సముద్రంలో మునిగిపోతున్నట్లు’ అనే ఉపమతో వర్ణించబడింది — సముద్రంలో మునిగిపోతున్నవాడు సహాయాన్ని కోరినట్లు అంగదుడు కూడా.

మహాయుద్ధంలో వాలిపుత్రుడు బాధపడుతున్నాడని విని రాముడు జాంబవంతుడు మొదలైన వానరశ్రేష్ఠులను ఆదేశించాడు. రాముని ఆజ్ఞ విని ఆ వానరశార్దూలులు మిక్కిలి కోపించి విల్లు ఎత్తిపట్టిన కుంభునిపై విరుచుకుపడ్డారు. అప్పుడు చెట్లూ శిలలూ చేతబట్టి, కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో వానరశ్రేష్ఠులు అంగదుని రక్షించాలని కోరుతూ దూసుకుపోయారు. జాంబవంతుడూ, సుషేణుడూ, వానరుడైన వేగదర్శీ కోపంతో వీరుడైన కుంభకర్ణపుత్రునిపై దూసుకుపోయారు. మీదికి వస్తున్న మహాబలులైన ఆ వానరేంద్రులను చూసి కుంభుడు పర్వతం జలాశయాన్ని అడ్డగించినట్లు బాణసమూహంతో వారిని అడ్డగించాడు — పర్వతం జలప్రవాహాన్ని నిరోధించినట్లు. అతని బాణమార్గంలోకి వచ్చిన మహాత్ములైన వానరేంద్రులు — మహాసముద్రం తీరాన్ని దాటలేనట్లు — అతని వైపు చూడను కూడా చూడలేకపోయారు. ఇక్కడ రాముడు స్వయంగా యుద్ధం చేయడు, సేనాపతిలా ఆదేశమిస్తాడు. వృద్ధుడైనా జాంబవంతుడు యుద్ధానికి పరుగెడతాడు. కానీ కుంభుని బాణవర్షం ఎంత దట్టంగా ఉందంటే, వానరులు అతని దగ్గరకు వెళ్ళడం మాట అటుంచి, అతనిని చూడను కూడా చూడలేకపోతున్నారు. రెండు ఉపమలు — పర్వతం నీటిని అడ్డగించడం, తీరం సముద్రాన్ని అడ్డగించడం — కుంభుని నివారణశక్తిని చూపుతాయి. రాముని ఆదేశం త్వరగా పాలించబడింది — వానరులు కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో చెట్లూ శిలలూ పట్టుకొని పరుగెడతారు. వారి లక్ష్యం రెండు విధాలు — అంగదుని రక్షణ, కుంభుని వధ. కానీ కుంభుని బాణవర్షం వారిని దూరంలోనే అడ్డగిస్తుంది. వృద్ధుడైన జాంబవంతుడూ, వైద్యుడైన సుషేణుడూ, వేగదర్శీ — ఈ అనుభవశాలులు కూడా అతని దగ్గరకు వెళ్ళలేకపోతారు. దీనివల్ల కుంభుని బలం పరాకాష్ఠకు చేరిందని సూచించబడుతుంది, దానితో తరువాత సుగ్రీవుని విజయం మరింత ముఖ్యమైనదవుతుంది. ఇలా రాముడు దూరంనుండి కూడా యుద్ధమంతటినీ పరిశీలిస్తాడు.

బాణవర్షాలతో పీడితులైన ఆ వానరగణాలను చూసి వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవుడు సోదరపుత్రుడైన అంగదుని తన వెనుక ఉంచుకొని — రక్షించి — వేగవంతమైన సింహం పర్వతచరియలపై తిరిగే ఏనుగుపైకి దూకినట్లు రణంలో కుంభకర్ణపుత్రునిపైకి దూసుకుపోయాడు. ఆ మహాకపి అశ్వకర్ణాది అనేక మహావృక్షాలనూ ఇంకా వివిధ వృక్షాలనూ పెకలించి విసిరాడు. ఆకాశాన్ని కప్పివేస్తున్న, ఎదిరించడానికి కష్టమైన ఆ వృక్షవర్షాన్ని శ్రీమంతుడైన కుంభకర్ణపుత్రుడు తన వాడి బాణాలతో ఖండించాడు. లక్ష్యాన్ని తప్పని గురితో, తీవ్రుడైన కుంభుడు వేసిన పదునైన బాణాలతో నిండిన ఆ వృక్షాలు ఘోరమైన శతఘ్నుల వలె ప్రకాశించాయి — బాణాలతో నిండిన వృక్షాలు శతఘ్ని అనే ఆయుధపు మేకుల వలె కనిపించాయి. కుంభుడు ఆ వృక్షవర్షాన్ని భేదించడం చూసినా వీర్యవంతుడూ శ్రీమంతుడూ మహాసత్త్వుడూ అయిన వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు కలత చెందలేదు. బాణాలు తగులుతున్నప్పటికీ వాటిని సహిస్తూ, హఠాత్తుగా కుంభుని ఇంద్రధనుస్సు వంటి కాంతిగల విల్లును లాగి విరిచివేశాడు. ఇలా అతి దుష్కరమైన కార్యం చేసి, అతడు అక్కడినుండి వేగంగా కిందికి దూకి నేలపై నిలిచాడు. సుగ్రీవుడు రాజు, కాబట్టి అతడు స్వయంగా సోదరపుత్రుని రక్షణకు ముందుకు వస్తాడు — ఇది అతని నాయకత్వానికి పరిచయం. విల్లు విరగడం కుంభుని ముఖ్య బలాన్ని నాశనం చేస్తుంది, ఎందుకంటే అతడు ధనుర్ధారి. అరవై ఎనిమిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. సుగ్రీవుని రాక ఏనుగుపై సింహం చేసే దాడి వంటిది — సింహం చిన్నదైనా బలమైనది, ఏనుగు విశాలమైనదైనా ఓడిపోతుంది. సుగ్రీవుడు వృక్షాలను విసురుతాడు, కుంభుడు వాటిని బాణాలతో ఖండిస్తాడు, బాణాలు గుచ్చుకున్న వృక్షాలు శతఘ్నుల వలె కనిపిస్తాయి. కానీ సుగ్రీవుడు బాణాలను సహిస్తూనే దగ్గరకు వెళ్ళి విల్లును విరుస్తాడు. ఇది అతి దుష్కరమైన కార్యం, ఎందుకంటే ధనుర్ధారి దగ్గరకు వెళ్ళడమే కష్టం. ‘భ్రాతృజం పృష్ఠతః కృత్వా’ (సోదరపుత్రుని వెనుక ఉంచుకొని) అనే మాట అంగదునిపై సుగ్రీవుని ప్రేమను చూపుతుంది — ఒకప్పుడు వాలి కుమారుడైనవాడు ఇప్పుడు అతనికే కుమారుని వంటివాడు. కుంభుని బాణాలు అతనికి తగులుతాయి, అతడు వాటిని సహిస్తాడు, వెనుదిరగడు.

కొమ్ము విరిగిన ఏనుగు వంటి కుంభునితో కోపించిన సుగ్రీవుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నికుంభుని అన్నా, నీ వీర్యమూ నీ బాణవేగమూ అద్భుతమైనవి. వినయమూ ప్రభావమూ నీలోనో రావణునిలోనో ఉన్నాయి — ప్రహ్లాదునితో, బలితో, వృత్రఘ్నునితో (ఇంద్రునితో), కుబేరునితో, వరుణునితో సమానుడా. నీవు ఒక్కడివే మహాబలవంతుడైన తండ్రిని అనుసరించి పుట్టావు — తండ్రితో సమానుడవు. జితేంద్రియుని మనోవ్యథలు అతిక్రమించలేనట్లు, మహాబాహువూ శూలహస్తుడూ శత్రుదమనుడూ అయిన నిన్ను ఒక్కనినీ దేవతలు అతిక్రమించలేరు. మహాబుద్ధీ, పరాక్రమించు, నా కార్యాలను కూడా చూడు. నీ పినతండ్రి రావణుడు వరదానం వల్ల దేవదానవులను ఎదుర్కొంటాడు; కుంభకర్ణుడు మాత్రం తన వీర్యంతోనే సురాసురులను ఎదుర్కొనేవాడు. నీవు విలువిద్యలో ఇంద్రజిత్తుతో సమానుడవు, ప్రతాపంలో రావణునితో సమానుడవు; ఈ రోజు రాక్షసలోకంలో బలవీర్యాలలో నీవే శ్రేష్ఠుడవు. ఈ రోజు యుద్ధంలో నాతో నీవు చేసే అద్భుతమైన మహాసంగ్రామాన్ని ఇంద్ర శంబరుల యుద్ధంలాగా సమస్త ప్రాణులూ చూడాలి. నీవు సాటిలేని కార్యం చేశావు, అస్త్రకౌశలాన్ని చూపావు; భీకరపరాక్రమం గల ఈ వానరవీరులు నీ చేత కూల్చబడ్డారు. వీరా, నిందకు భయపడే నేను నిన్ను చంపలేదు — అలసినవానిని చంపాడని లోకులు అంటారు. చేసిన పనులతో అలసిన నీవు విశ్రాంతి తీసుకొని నా బలాన్ని చూడు.’ సుగ్రీవుని ఈ మాట ప్రశంసతో కూడినదైనా ఉపహాసంతో కూడినది — అతడు శత్రువు గుణాలను ఒప్పుకుంటాడు, కానీ దానితోనే అతనిని యుద్ధానికి ప్రేరేపిస్తాడు. అతని ధర్మబుద్ధి కూడా కనిపిస్తుంది — అలసిన శత్రువును చంపాలనుకోడు. ఇది వీరుని ధర్మం — సమానునితో సమానమైన సమయంలో యుద్ధం. ప్రహ్లాదుడు మొదలైనవారి పేర్ల జాబితా మహాసురుల, దేవతల బలాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. సుగ్రీవుని వాక్యంలో మూడు భాగాలు — మొదట కుంభుని ప్రశంస, తరువాత అతని కులస్మరణ, చివరకు యుద్ధానికి ఆహ్వానం. అతడు కుంభుని రావణునితోనూ ఇంద్రజిత్తుతోనూ కుంభకర్ణునితోనూ పోలుస్తాడు. రావణుని బలం వరదానం వల్ల, కుంభకర్ణుని బలం స్వవీర్యం వల్ల అనే భేదాన్ని కూడా అతడు చూపుతాడు — సహజమైన బలమే శ్రేష్ఠమైనది. ఇంద్ర శంబరుల యుద్ధంలాగా మన యుద్ధాన్ని ప్రాణులు చూడాలి అనే మాటతో అతడు యుద్ధాన్ని మహోత్సవంలా చేస్తాడు. అతని వాణి వీరరసపూర్ణమైనది. సుగ్రీవుడు కుంభుని ‘నికుంభాగ్రజా’ అని సంబోధిస్తాడు — తరువాతి సర్గలో నికుంభుని రాకకు సూచనలా. ‘ఉపాలంభభయాత్’ (నిందకు భయపడి) అనే మాట వీరధర్మాన్ని చూపుతుంది — అలసిన శత్రువును చంపితే కీర్తి రాదు, నిందే వస్తుంది. కాబట్టి అతడు శత్రువుకు విశ్రాంతికి అవకాశమిస్తాడు. ఇది సుగ్రీవుని స్వాభిమానానికీ న్యాయబుద్ధికీ పరిచయం.

అవమానంతో కూడినదైనా సుగ్రీవుని ఆ మాటతో గౌరవించబడిన కుంభుడు నెయ్యితో హోమం చేసిన అగ్నిలా తేజస్సుతో పెరిగిపోయాడు. అప్పుడు కుంభుడు సుగ్రీవుని బాహువులతో పట్టుకున్నాడు. మదం మితిమీరిన మత్తగజాల వలె వారిద్దరూ పదే పదే నిట్టూరుస్తూ, ఒకరి అవయవాలతో ఒకరు పెనవేసుకొని, ఒకరినొకరు రాపాడుకుంటూ, శ్రమతో ముఖాల నుండి పొగతో కూడిన జ్వాలలను విడుస్తూ యుద్ధం చేశారు. వారి పాదాల తాకిడికి భూమి కుంగిపోయింది; అలలు గిరగిరా తిరుగుతూ వరుణాలయమైన సముద్రం కల్లోలమైంది. అప్పుడు సుగ్రీవుడు కుంభుని పైకెత్తి, సముద్రపు అడుగును చూపిస్తూ, వేగంగా ఉప్పునీటిలోకి విసిరాడు. కుంభుడు పడడంతో వింధ్య మందరాల వంటి జలరాశి పైకి లేచి అన్నివైపులా వ్యాపించింది. అప్పుడు కుంభుడు పైకి దూకి, సుగ్రీవుని పడగొట్టి, కోపంతో వజ్రం వంటి పిడికిలితో అతని రొమ్ముపై కొట్టాడు. అతని కవచం పగిలింది, రక్తం కారింది; అతని మహావేగమైన పిడికిలి ఎముకల గూటికి తగిలి తిరిగి వచ్చింది. దాని వేగానికి అక్కడ గొప్ప తేజస్సు ప్రజ్వలించింది — వజ్రం రాపిడికి మేరు పర్వతం నుండి జ్వాల పుట్టినట్లు. మహాబలులైన ఇద్దరి ఈ బాహుయుద్ధాన్ని కవి అతిశయోక్తితో వర్ణిస్తాడు — భూమి కుంగుతుంది, సముద్రం కల్లోలమవుతుంది, పిడికిలి దెబ్బనుండి జ్వాల పుడుతుంది. సముద్రంలో పడవేయడం కూడా కుంభుని నాశనం చేయదు, అతడు మళ్ళీ పైకి దూకి దాడి చేస్తాడు — దీనితో అతని బలం నిరూపితమవుతుంది. 81 నుండి 85 వరకు శ్లోకాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి. ఈ యుద్ధంలో ఆయుధాలు లేవు — కేవలం బాహువులూ పిడికిళ్ళూ. రెండు మత్తగజాల వలె వారు ఒకరినొకరు పట్టుకుంటారు, నిట్టూరుస్తారు, రాపాడుకుంటారు. వారి శ్రమ ఎంతటిదంటే నోటినుండి పొగతో కూడిన జ్వాల వెలువడుతున్నట్లుంది. వారి భారానికి భూమి కుంగుతుంది, సముద్రం కల్లోలమవుతుంది — ఈ అతిశయోక్తి వారి అతిమానుష బలాన్ని చూపుతుంది. సుగ్రీవుడు కుంభుని సముద్రంలోకి విసురుతాడు, దాని అడుగును చూపిస్తూ — అంటే అత్యంత లోతుగా విసురుతాడు. నీరు పర్వతంలా పైకి లేస్తుంది. కానీ కుంభుడు మళ్ళీ వచ్చి సుగ్రీవుని నేలపై పడగొడతాడు, వక్షస్సుపై పిడికిలితో కొడతాడు. అతని కవచం పగులుతుంది, రక్తం కారుతుంది. ఇలా యుద్ధం సమంగా సాగుతుంది, ఎవరిది విజయమో అనిశ్చితం. అతని పిడికిలి జ్వాల మేరువుపై వజ్రపాతం వంటిది. మాటతో గౌరవించబడిన కుంభుడు నెయ్యితో పెరిగిన అగ్నిలా ప్రజ్వలిస్తాడు — ప్రశంస కూడా ఒక్కోసారి శత్రువు బలాన్ని పెంచుతుంది. కానీ సుగ్రీవుడు ఇది తెలిసీ అతనిని ప్రోత్సహిస్తాడు, ఎందుకంటే అతడు సమమైన యుద్ధాన్ని కోరుకుంటాడు. సముద్రంలో పడిన తరువాత కూడా కుంభుడు తిరిగి రావడం అతని అపరాజిత బలాన్ని చూపుతుంది. పిడికిలి దెబ్బ ఎముకల గూటికి తగిలి తిరిగి రావడం సుగ్రీవుని దృఢ శరీరాన్ని సూచిస్తుంది.

అతని చేత అక్కడ కొట్టబడిన వానరశ్రేష్ఠుడూ మహాబలుడూ అయిన సుగ్రీవుడు వజ్రం వంటి పిడికిలిని బిగించాడు. వేలాది కిరణాలతో విప్పారిన సూర్యమండలపు తేజస్సుతో కూడిన ఆ పిడికిలిని వీర్యవంతుడైన అతడు కుంభుని రొమ్ముపై పడేశాడు. ఆ దెబ్బకు కలవరపడి, తీవ్రంగా పీడితుడైన కుంభుడు అప్పుడు జ్వాలలు ఆరిపోయిన అగ్నిలా కూలిపోయాడు. పిడికిలి దెబ్బ తిన్న ఆ రాక్షసుడు ఆకాశం నుండి యాదృచ్ఛికంగా పడుతున్న, ప్రకాశించే కిరణాలు గల, ఎర్రని దేహం గల మంగళగ్రహంలా వేగంగా కూలిపోయాడు. పిడికిలితో రొమ్ము భగ్నమై పడిపోతున్న కుంభుని రూపం రుద్రుని దాడికి గురైన గోపతి సూర్యుని రూపంలా ఉంది. భీకరపరాక్రమం గల వానరశ్రేష్ఠుడు సుగ్రీవుని చేత యుద్ధంలో అతడు హతుడవగా పర్వతాలతోనూ వనాలతోనూ సహా భూమి కంపించింది, రాక్షసులను మరింత భయం ఆవహించింది. ఇలా కుంభకర్ణుని కుమారుడు కూడా తండ్రిని అనుసరించాడు. సుగ్రీవుని పిడికిలి వేయి కిరణాల సూర్యునిలా తేజస్విగా ఉంది — అతని ఒక్క దెబ్బే చాలు. కుంభుని పతనం అగ్ని ఆరిపోవడం, గ్రహం పడిపోవడం, సూర్యగ్రహణం వలె వర్ణించబడింది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది, సర్గ ముగింపును గంభీరం చేస్తుంది. సుగ్రీవుడు దెబ్బను సహించి ఎదురుదాడి చేస్తాడు — అతని ఒక్క పిడికిలి దెబ్బే నిర్ణాయకం. కుంభుడు అగ్నిలా ఆరిపోతాడు, గ్రహంలా పడిపోతాడు. భూకంపం మహావీరుని మరణానికి లక్షణం. కుంభకర్ణుని వంశం కూడా నశిస్తున్నందువల్ల రాక్షసుల భయం పెరుగుతుంది. తరువాతి సర్గలో నికుంభుడు సోదరునికి ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి వస్తాడు. రుద్రుని దాడికి గురైన సూర్యుడు అనే ఉపమ దక్షయజ్ఞపు కథను గుర్తుచేస్తుంది, అక్కడ రుద్రుడు సూర్యుని పళ్ళు రాలగొట్టాడు. ఇలా కుంభుని పతనం దివ్యఘటనలా వర్ణించబడింది.

வீரர்களை அழிக்கும் அந்தக் கொடிய கைகலப்புப் போர் நடந்துகொண்டிருந்தபோது, போரில் ஆர்வமுடைய அங்கதன் கம்பனன் என்ற வீர ராக்ஷசனை எதிர்கொண்டான். கம்பனன் அங்கதனை அறைகூவி அழைத்து, சினத்தோடு வேகமாகக் கதையால் முதலில் அடித்தான்; அந்த அடியால் கடுமையாகத் தாக்கப்பட்ட அங்கதன் தள்ளாடினான். ஆனால் ஒளிமிக்க அவன் விரைவில் நினைவு மீண்டு, ஒரு மலைச்சிகரத்தைக் கம்பனன் மீது எறிந்தான். அந்த அடியால் வதைக்கப்பட்ட கம்பனன் தரையில் விழுந்து இறந்தான். இங்கே முதல் அடி ராக்ஷசனுடையது, இறுதி அடியோ வானரனுடையது — இதே வரிசை சர்க்கம் முழுவதும் மீண்டும் மீண்டும் காணப்படுகிறது. அங்கதன் இளைஞன்; ஆனால் அவனிடம் தன் தந்தை வாலியைப் போன்ற வலிமையும் துணிவும் உள்ளன. கம்பனனின் வீழ்ச்சியால் சர்க்கத்தின் தொடக்கமே வானரர்களின் வெற்றியோடு அமைகிறது; இதனால் அடுத்து வரும் போர்களின் தொனி உறுதியாகிறது.

போரில் கம்பனன் கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு, சோணிதாக்ஷன் தேரில் விரைந்து, அஞ்சாதவன் போல அங்கதன் மீது பாய்ந்தான். வேகமுடைய அவன் உடலைப் பிளக்கும், கூரிய, ஊழித்தீ போன்ற உருவுடைய, தீட்டப்பட்ட அம்புகளால் அங்கதனைத் துளைத்தான் — க்ஷுரங்கள், க்ஷுரப்ரங்கள், நாராசங்கள், வத்ஸதந்தங்கள், சிலீமுகங்கள், கர்ணிகள், சல்யங்கள், விபாடங்கள் எனப் பல கூரிய அம்புகளால். இவை அம்புகளின் வகைகள் — சிலவற்றின் முனை கத்தி போலக் கூர்மையானது, சிலவற்றினுடையது கன்றின் பல் போன்றது, சிலவற்றினுடையது காது போல அகன்றது. இவ்வாறு உடல் துளைக்கப்பட்டிருந்தும், பராக்கிரமமும் வலிமையும் உடைய வாலியின் மகன் அங்கதன் விரைந்து சோணிதாக்ஷனின் கொடிய வில்லையும், தேரையும், அம்புகளையும் நொறுக்கினான். பிறகு சோணிதாக்ஷன் விரைவாக வாளையும் கேடயத்தையும் எடுத்துக்கொண்டு, ஆராயாமல், சினத்தோடு வேகமாகப் பாய்ந்தான். வலிமைமிக்க அங்கதன் அவனைவிட விரைவாகப் பாய்ந்து, அவனைப் பற்றிக் கையால் அவனுடைய வாளைப் பறித்துக்கொண்டு முழங்கினான். பிறகு அவன் அந்த வாளால் அவனுடைய தோள்பட்டையில் வெட்டினான்; வானரர்களில் யானைபோன்ற அவன் பூணூல் போலக் குறுக்காக அவனை வெட்டினான் — பூணூல் தோளிலிருந்து இடுப்புக்குக் கீழே செல்வது போல வாள்வெட்டும் சென்றது. ஆனால் சோணிதாக்ஷன் இறக்கவில்லை; ஏனெனில் பின்னர் அவன் மீண்டும் போரிடுகிறான். பிறகு அந்தப் பெரிய வாளை ஏந்தி, மீண்டும் மீண்டும் முழங்கியவாறு, வாலியின் மகன் போர்முனையில் மற்ற பகைவர்கள் மீது பாய்ந்தான். இந்தப் பகுதியில் அங்கதனின் வீரமும் சாதுரியமும் தெளிவாகின்றன — அவன் பகைவனின் ஆயுதத்தையே பறித்து அதனாலேயே அவனைத் தாக்குகிறான். அவன் ஆயுதமின்றி இருந்தான்; ஆனால் பகைவனின் வாளைப் பறித்து ஆயுதமுடையவன் ஆனான். நான்காம் சுலோகம் முதல் முப்பத்தைந்தாம் சுலோகம் வரை திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அங்கே கம்பனன் வதத்துக்குப் பிறகு நேரடியாகக் கும்பனின் பராக்கிரமம் தொடங்குகிறது. சோணிதாக்ஷன் தேரில் இருக்கிறான், அங்கதன் தரையில் காலாளாக இருக்கிறான் — ஆயினும் வானரன் தேர்வீரனை வெல்கிறான். கவிஞர் அம்புகளின் பெயர்களைக் கணக்கிடுவதால் ராக்ஷசனின் ஆயுதச் செல்வம் காட்டப்படுகிறது; ஆனால் அந்த அம்புகள் எல்லாவற்றுக்கும் முன்னும் அங்கதன் பின்வாங்கவில்லை. அவன் முதலில் பகைவனின் வில்லை முறிக்கிறான், பிறகு தேரை, பிறகு அம்புகளை — இவ்வாறு பகைவனின் கருவிகள் அனைத்தையும் அழிக்கிறான். சோணிதாக்ஷன் வாளோடு பாயும்போது, அங்கதன் அவனைவிட விரைவாகப் பாய்ந்து அவனைப் பற்றுகிறான். இங்கே வேகத்தின் போட்டி தெரிகிறது.

பிறகு ப்ரஜங்கனோடு கூடிய, வலிமைமிக்க வீரன் யூபாக்ஷன் சினங்கொண்டு தேரில் பெருவலிமையுடைய வாலியின் மகனை நோக்கிச் சென்றான். பொன் தோள்வளை அணிந்த வீரன் சோணிதாக்ஷனும் தேறி, இரும்புக் கதையை எடுத்துக்கொண்டு அவனையே பின்தொடர்ந்தான். பெருவீரமும் வலிமையும் உடைய ப்ரஜங்கன் யூபாக்ஷனோடு சேர்ந்து, கதையோடு சினங்கொண்டு வாலியின் மகனை நோக்கிச் சென்றான். சோணிதாக்ஷனுக்கும் ப்ரஜங்கனுக்கும் நடுவே நின்ற வானரர்களில் சிறந்த அங்கதன், விசாக நட்சத்திரத்தின் இரு விண்மீன்களுக்கு நடுவே நிற்கும் முழுநிலவு போல விளங்கினான் — ஒளிமிக்க இருவருக்கு நடுவே அவன் இன்னும் ஒளிமிக்கவன். அங்கதனைக் காப்பவர்களாய் மைந்தனும் த்விவிதனும் ஒருவரையொருவர் பார்க்கும் விருப்பத்தோடு அவனருகே நின்றனர் — மைந்தனும் த்விவிதனும் அங்கதனின் தாய்மாமன்கள்; ஆகவே அவனைக் காப்பதில் அவர்கள் தனிக் கவனம் உடையவர்கள். பெரிய உடலுடைய, போருக்கு முனைந்த, பெருவலிமையுடைய ராக்ஷசர்கள் வாள்களும் அம்புகளும் கதைகளும் ஏந்திச் சினத்தோடு வானரர்கள் மீது பாய்ந்தனர். மூன்று வானரத் தலைவர்களுக்கும் — அங்கதன், மைந்தன், த்விவிதன் — மூன்று ராக்ஷசத் தலைவர்களுக்கும் — ப்ரஜங்கன், யூபாக்ஷன், சோணிதாக்ஷன் — இடையே, ஒருவரோடொருவர் பிணைந்து, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் பெரும்போர் நடந்தது. வானரர்கள் மரங்களை எடுத்துப் போரில் எறிந்தனர்; பெருவலிமையுடைய ப்ரஜங்கன் அவற்றை வாளால் தள்ளிவிட்டான். அவர்கள் தேர்களையும், குதிரைகளையும், மரங்களையும், மலைகளையும் எறிந்தனர்; பெருவலிமையுடைய யூபாக்ஷன் அவற்றை அம்புக்கூட்டங்களால் வெட்டினான். த்விவிதனும் மைந்தனும் பெயர்த்தெடுத்து எறிந்த மரங்களை, வீரமும் பராக்கிரமமும் உடைய சோணிதாக்ஷன் கதையால் நடுவிலேயே முறித்தான். இங்கே போரின் சமநிலை தெரிகிறது — வானரர்கள் எறிகிறார்கள், ராக்ஷசர்கள் தடுக்கிறார்கள்; ஒவ்வொரு ராக்ஷசனும் தன் தன் ஆயுதத்தால் — வாள், அம்புகள், கதை — எதிர்கொள்கிறான். கவிஞர் மூவர் மூவராகப் போர்வீரர்களைச் சமச்சீரான முறையில் நிறுத்துகிறார்; இதனால் வாசகன் போர் முழுவதையும் தெளிவாகக் காண்கிறான். இந்தப் போரின் தொடக்கத்தில் அங்கதன் மூன்று ராக்ஷசர்களுக்கு நடுவே தனியாக நின்றான். அவனுடைய நெருக்கடியைக் கண்டு அவனுடைய தாய்மாமன்களான மைந்தனும் த்விவிதனும் அவனைக் காக்க வந்தனர். இவ்வாறு போர் மூவருக்கு எதிராக மூவர் என்று சமமானது. வானரர்களின் ஆயுதங்கள் இயற்கையிலிருந்தே வந்தவை — மரங்கள், பாறைகள், போர்க்களத்தில் விழுந்து கிடந்த தேர்கள், குதிரைகள். ராக்ஷசர்களின் ஆயுதங்கள் செய்யப்பட்டவை — வாள், அம்புகள், கதை. ஒவ்வொரு எறிதலையும் ஒவ்வொரு ராக்ஷசனும் தடுக்கிறான்; ஆகவே எந்தத் தரப்பும் விரைவில் வெல்லவில்லை. ‘ரோமஹர்ஷணம்’ — மயிர்க்கூச்செறியச் செய்வது — என்ற சொல்லால், பார்ப்பவர்களின் மயிர்களும் மகிழ்ச்சியாலும் அச்சத்தாலும் சிலிர்த்தன என்று கவிஞர் குறிப்பிடுகிறார். முழுநிலவின் உவமை அங்கதனின் குளிர்ந்த ஒளியைக் காட்டுகிறது — சினங்கொண்டபோதும் அவன் நிலவு போல ஒளிர்கிறான். விசாக நட்சத்திரத்தின் இரு விண்மீன்கள் போல ராக்ஷசர்கள் இருவரும் அவனுடைய இருபுறமும் நிற்கிறார்கள். முன்பு அடிபட்டிருந்தும் சோணிதாக்ஷன் மீண்டும் தேறிக் கதையை எடுக்கிறான் — ராக்ஷசர்களின் உறுதியும் இங்கே தெரிகிறது. இவ்வாறு கவிஞர் வானரர்களின் வீரத்தை மட்டுமல்ல, இரு தரப்பின் வீரத்தையும் சமமாக வருணிக்கிறார். போரின் இந்தப் பகுதி நீண்டது; ஏனெனில் மூன்று தனிப்போர்கள் ஒரே நேரத்தில் நடக்கின்றன.

பிறகு ப்ரஜங்கன் பகைவனின் உயிர்நிலைகளைப் பிளக்கும் பெரிய வாளை ஓங்கியவாறு வேகமாக வாலியின் மகனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். அவன் அருகில் வந்ததைக் கண்டு, மிகுந்த வலிமையும் பெருவலிமையும் உடைய வானரத் தலைவன் அங்கதன் அப்போது அச்வகர்ணம் என்ற மரத்தால் அவனைத் தாக்கினான். பிறகு அவன் வாளோடு கூடிய அவனுடைய கையை முஷ்டியால் அடித்தான்; வாலியின் மகனின் அடியால் அந்த வாள் தரையில் விழுந்தது. உலக்கை போன்ற அந்த வாள் தரையில் விழுந்ததைக் கண்டு, பெருவலிமையுடைய ப்ரஜங்கன் வஜ்ராயுதம் போன்ற முஷ்டியை மடக்கினான். பேரொளியுடைய அவன் பெருவீரமுடைய வானரர்களில் காளைபோன்ற அங்கதனின் நெற்றியில் அடித்தான்; அங்கதன் ஒரு கணம் தள்ளாடினான். பிறகு ஒளியும் பராக்கிரமமும் உடைய வாலியின் மகன் நினைவு மீண்டு, முஷ்டியால் ப்ரஜங்கனின் தலையை உடலிலிருந்து வீழ்த்தினான். இவ்வாறு ஆயுதமற்ற இருவரின் முஷ்டிப்போரில் அங்கதன் வெற்றி பெற்றான். இந்தித் தலைப்பிலும் ‘அங்கதனால் கம்பனன், ப்ரஜங்கன் வதம்’ என்று கூறப்பட்டுள்ளது. இங்கேயும் முன்பு போலவே வரிசை — ராக்ஷசன் முதலில் அடிக்கிறான், அங்கதன் ஒரு கணம் தள்ளாடுகிறான், பிறகு நினைவு மீண்டு அவனைக் கொல்கிறான். இந்த மீள்வருகை அங்கதனின் துணிவையும் அழிக்கமுடியாத தன்மையையும் காட்டுகிறது. ப்ரஜங்கன் யூபாக்ஷனின் சிற்றப்பன்; ஆகவே அவனுடைய வதம் அடுத்த நிகழ்ச்சிக்குக் காரணமாகிறது — யூபாக்ஷன் துயரத்தாலும் சினத்தாலும் போருக்கு ஓடுகிறான். அங்கதன் முதலில் மரத்தால் அடிக்கிறான், பிறகு வாள் ஏந்திய கையை முஷ்டியால் அடிக்கிறான்; அதனால் வாள் விழுகிறது. இவ்வாறு பகைவன் ஆயுதமற்றவன் ஆனான். ஆயுதமற்றவனாகியும் ப்ரஜங்கன் ஓடவில்லை; முஷ்டியால் போரிடுகிறான் — ராக்ஷசர்களின் வீரத்தையும் கவிஞர் இகழவில்லை. முஷ்டியால் தலையை வீழ்த்துவது உயர்வுநவிற்சி போலத் தோன்றலாம்; ஆனால் அது வானரர்களின் மனிதருக்கு மேற்பட்ட வலிமையைக் குறிக்கிறது. அங்கதன் தந்தை வாலிக்குத் தகுந்த மகன் என்பது மீண்டும் நிரூபணமாகிறது.

தன் சிற்றப்பன் ப்ரஜங்கன் போரில் கொல்லப்பட்டதும், கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன், அம்புகள் தீர்ந்துபோன யூபாக்ஷன் தேரிலிருந்து விரைந்து இறங்கி வாளை எடுத்தான். பாய்ந்து வரும் அந்த யூபாக்ஷனைக் கண்டு த்விவிதன் விரைந்து, சினத்தோடு அவனுடைய மார்பில் அடித்தான்; வலிமைமிக்க அவன் அவனை வலுக்கட்டாயமாகப் பற்றினான். தன் உடன்பிறந்தவன் பிடிபட்டதைக் கண்டு, பெருவலிமையும் பேரொளியும் உடைய சோணிதாக்ஷன் அப்போது த்விவிதனின் மார்பில் அடித்தான். அந்த அடியால் தாக்கப்பட்ட பெருவலிமையுடைய த்விவிதன் தள்ளாடினான்; ஆனால் மீண்டும் சோணிதாக்ஷன் ஓங்கிய கதையைப் பறித்துக்கொண்டான். இதற்கிடையில் மைந்தன் த்விவிதனின் அருகே வந்தான்; வீரமுடைய அவன் யூபாக்ஷனின் மார்பில் உள்ளங்கையால் அடித்தான். வேகமுடைய அந்தச் சோணிதாக்ஷனும் யூபாக்ஷனும் இரு வானரர்களோடு போரில் கடுமையாக இழுத்தும் பிடுங்கியும் போரிட்டனர் — ஒருவரையொருவர் இழுத்தும், பிடுங்கியும். த்விவிதன் சோணிதாக்ஷனின் முகத்தை நகங்களால் கிழித்து, வீரமுடைய அவன் அவனைத் தரையில் சுழற்றி அடித்து, தன் வலிமையால் நசுக்கினான். வானரர்களில் சிறந்த மைந்தன் கடுஞ்சினம் கொண்டு யூபாக்ஷனைத் தன் இரு கைகளால் நெரித்தான்; அவன் இறந்து தரையில் விழுந்தான். இங்கே உடன்பிறந்தவர்களான மைந்தனும் த்விவிதனும், உடன்பிறந்த ராக்ஷசர்களான சோணிதாக்ஷனும் யூபாக்ஷனும் போரிடுகிறார்கள் — இரு தரப்பிலும் உடன்பிறப்புப் பாசம் தெரிகிறது; ஏனெனில் ஒவ்வொருவனும் தன் உடன்பிறந்தவனைக் காக்க ஓடுகிறான். யூபாக்ஷனின் கண்ணீர் சிற்றப்பனின் மரணத்தால் — ராக்ஷசர்களின் துயரமும் வருணிக்கப்படுகிறது. வானரர்கள் ஆயுதமின்றி நகங்களாலும் கைகளாலுமே பகைவர்களைக் கொல்கிறார்கள். த்விவிதன் யூபாக்ஷனைப் பற்றுகிறான்; சோணிதாக்ஷன் தன் உடன்பிறந்தவனைக் காக்க த்விவிதனை அடிக்கிறான்; மைந்தன் தன் உடன்பிறந்தவனுக்கு உதவ வருகிறான் — இவ்வாறு போரின் ஒவ்வொரு அடியும் முந்தைய அடியின் எதிர்வினை. த்விவிதன் சோணிதாக்ஷனின் கதையைப் பறிக்கிறான்; அதனால் அவனுடைய வலிமை குறைகிறது. இறுதியில் இரு ராக்ஷசர்களும் வானரர்களின் கைகளில் சாகிறார்கள் — ஒருவன் நகங்களால் கிழிக்கப்பட்டுத் தரையில் நசுக்கப்படுகிறான், மற்றவன் கைகளால் நெரிக்கப்படுகிறான். முன்பு அங்கதனால் வாளால் வெட்டப்பட்ட சோணிதாக்ஷன் இங்கே மீண்டும் போரிடுகிறான்; ஆகவே அவனுடைய முந்தைய காயம் மரணம் தருவதாக இருக்கவில்லை. இந்தித் தலைப்பில் ‘த்விவிதனால் சோணிதாக்ஷன் வதம், மைந்தனால் யூபாக்ஷன் வதம்’ என்று கூறப்பட்டுள்ளது. ‘ஆகர்ஷோத்பாடனம்’ — இழுத்தலும் பிடுங்குதலும் — என்ற சொல்லால் மற்போரின் சித்திரம் தெரிகிறது — ஒருவருடைய மயிரையும் உறுப்புகளையும் மற்றவர் இழுக்கிறார்கள், பிடுங்குகிறார்கள். இந்தப் போர் அஸ்திரப் போரிலிருந்து வேறுபட்டது; மிக நெருக்கமானது, கொடியது. இறுதியில் நான்கு ராக்ஷசர்களும் கொல்லப்பட்டனர்.

முதன்மை வீரர்கள் கொல்லப்பட்டு வேதனையுற்ற அந்த ராக்ஷசமன்னனின் படை, கும்பகர்ணனின் மகன் கும்பன் இருந்த இடத்தை நோக்கிச் சென்றது. வேகமாக ஓடிவந்த அந்தப் படையைக் கும்பன் தேற்றினான். அப்போது இலக்கை அடைந்த பெருவீரமுடைய வானரர்கள் உரக்க ஆரவாரம் செய்தனர் — வெற்றி முழக்கம் எழுப்பினர். பெருவீரர்கள் வீழ்த்தப்பட்ட ராக்ஷசப் படையைக் கண்டு, ஒளிமிக்க கும்பன் போரில் மிகக் கடினமான செயலைச் செய்யலானான். வில்லாளர்களில் சிறந்த அவன் மிகவும் மனம் ஒருமுகப்பட்டவனாய் வில்லை எடுத்து, நச்சுப்பாம்புகள் போன்ற, உடலைப் பிளக்கும் அம்புகளை விடுத்தான். அம்பு பொருத்தப்பட்ட அவனுடைய அந்தச் சிறந்த வில் மேலும் பொலிந்தது — மின்னலோடும் ஐராவதத்தின் ஒளியோடும் கூடிய இரண்டாவது இந்திரவில் போல. காதுவரை இழுத்து விடுக்கப்பட்ட, பொன் இறகுக்கால் உடைய, இறகுகள் அணிந்த அம்பால் அவன் அப்போது த்விவிதனைத் தாக்கினான். அதனால் திடீரெனத் தாக்கப்பட்டு, கால்கள் தளர்ந்து, துடித்து, கலங்கிய, திரிகூட மலை போன்ற அந்தச் சிறந்த வானரன் வீழ்ந்தான். பெரும்போரில் தன் உடன்பிறந்தவன் வீழ்ந்ததைக் கண்டு, மைந்தன் ஒரு பெரிய பாறையை எடுத்துக்கொண்டு வேகமாகப் பாய்ந்தான். பெருவலிமையுடைய அவன் அந்தப் பாறையை ராக்ஷசன் மீது எறிந்தான்; கும்பன் தெளிவான, களங்கமற்ற ஐந்து அம்புகளால் அந்தப் பாறையைப் பிளந்தான். பிறகு நச்சுப்பாம்பு போன்ற, அழகிய முனையுடைய மற்றோர் அம்பைத் தொடுத்து, பேரொளியுடைய அவன் த்விவிதனின் அண்ணனான மைந்தனின் மார்பில் அடித்தான். உயிர்நிலையில் பட்ட அந்த அடியால் வானரப் படைத்தலைவனான மைந்தன் மயங்கித் தரையில் விழுந்தான். இங்கே கும்பனின் திறமை தனிப்பட வருணிக்கப்படுகிறது — அவன் வலிமையுடையவன் மட்டுமல்ல, வில்வித்தையில் வல்லவன். முன்பு வானரர்கள் ராக்ஷசர்களை ஒவ்வொருவராகக் கொன்ற இடத்தில், கும்பன் ஒருவனே இரண்டு முதன்மை வானரர்களை வீழ்த்துகிறான். அவனுடைய வில் இந்திரவில் போன்றது, அவனுடைய அம்புகள் பாம்புகள் போன்றவை — இந்த உவமைகள் அவனுடைய அச்சமூட்டும் தன்மையைக் காட்டுகின்றன. மைந்தனும் த்விவிதனும் அச்வினிதேவர்களின் மகன்கள், பெருவலிமையுடையவர்கள்; அவர்களுடைய வீழ்ச்சி வானரப் படைக்குப் பேரடி. நான்கு சேனாபதிகள் கொல்லப்பட்டனர்; ஆகவே சிதைந்த ராக்ஷசப் படை கும்பனிடம் ஓடுகிறது. கும்பன் அதைத் தேற்றுகிறான் — இது தலைவனின் கடமை. அவனுடைய வருகையால் போரின் திசை மாறுகிறது. முன்பு அங்கதன், மைந்தன், த்விவிதன் வெற்றியாளர்களாக இருந்தனர்; இப்போது கும்பனின் அம்புகளால் அவர்களே வீழ்கிறார்கள். கும்பன் ‘ஸுஸமாஹித:’ — மனம் ஒருமுகப்பட்டவனாய் — வில்லை எடுக்கிறான்; அதனால் அவனுடைய அம்புகள் இலக்கைத் தவறவிடுவதில்லை. த்விவிதன் ஒரே அம்பால் வீழ்கிறான்; இது அவனுடைய அம்பின் ஆற்றலைக் காட்டுகிறது. உடன்பிறந்தவன் வீழ்ந்ததால் சினங்கொண்ட மைந்தன் பாறையை எறிகிறான்; ஆனால் கும்பன் ஐந்து அம்புகளால் அதை வானிலேயே பிளக்கிறான். பிறகு ஒரே அம்பால் மைந்தனையும் வீழ்த்துகிறான். இவ்வாறு ஒரு கணத்துக்கு முன் இரண்டு ராக்ஷசர்களைக் கொன்ற அந்த இரு வானரர்களே இப்போது தரையில் கிடக்கிறார்கள். போரில் அதிர்ஷ்டம் விரைவில் மாறுகிறது என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். வானரர்களின் வெற்றி முழக்கமும் விரைவில் அடங்குகிறது. கும்பனின் வில்லுக்கான உவமை — மின்னலோடும் ஐராவதத்தின் ஒளியோடும் கூடிய இந்திரவில் — அதன் அழகையும் அச்சத்தையும் ஒருசேரக் குறிக்கிறது. ‘ஆகர்ணக்ருஷ்டமுக்தேன’ — காதுவரை இழுத்து விடுக்கப்பட்ட — என்ற சொல்லால், அவன் வில்லைக் காதுவரை இழுக்கிறான், ஆகவே அம்பின் வேகம் உச்சமானது. ‘ஹாடகபுங்கேன’ — பொன் இறகுக்கால் உடைய அம்பால் — ராக்ஷசர்களின் ஆயுதங்களும் செழிப்பானவை. த்விவிதன் திரிகூட மலை போல விழுகிறான்; இது அவனுடைய பெரிய உடலைக் காட்டுகிறது. மைந்தன் உயிர்நிலையில் அடிபட்டான்; ஆகவே அவனும் மயங்கினானே தவிர இறக்கவில்லை.

பெருவலிமையுடைய தன் தாய்மாமன்கள் இருவரும் நசுக்கப்பட்டதைக் கண்டு, அங்கதன் வில்லை ஓங்கி நின்ற கும்பனை நோக்கி வேகமாகப் பாய்ந்தான். பாய்ந்து வரும் அவனைக் கும்பன் ஐந்து இரும்பு அம்புகளாலும், வேறு மூன்று கூரிய அம்புகளாலும் — யானையைத் தோமரங்களால் துளைப்பது போல — துளைத்தான்; வீரமுடைய கும்பன் பல அம்புகளால் அங்கதனைத் துளைத்தான். மழுங்காத முனையுடைய, தீட்டப்பட்ட, கூரிய, பொன்னணி பூண்ட அம்புகளால் உடலெங்கும் துளைக்கப்பட்டபோதும், வாலியின் மகன் அங்கதன் நடுங்கவில்லை. அவன் கும்பனின் தலைமீது பாறைமழையும் மரமழையும் பொழிந்தான். செல்வமிக்க கும்பகர்ணனின் மகன், வாலியின் மகன் எறிந்த அந்த மரங்கள் எல்லாவற்றையும் வெட்டினான்; பாறைகளையும் மீண்டும் பிளந்தான். பாய்ந்து வரும் வானரப் படைத்தலைவனான அங்கதனைக் கண்டு, இரண்டு தீப்பந்தங்களால் யானையைத் தாக்குவது போல, கும்பன் இரண்டு அம்புகளால் அவனுடைய புருவங்களைத் துளைத்தான். அவனுடைய குருதி பெருகி வழிந்தது; அவனுடைய கண்கள் மூடிக்கொண்டன. அங்கதன் குருதி தோய்ந்த கண்களை ஒரு கையால் மூடிக்கொண்டு, மற்றொரு கையால் அருகிலிருந்த ஒரு சாலமரத்தைப் பற்றினான். அதை அடிமரத்தோடு மார்பில் அழுத்தி, கையால் உறுதியாகப் பிடித்து, சற்றே வளைத்து, பெரும்போரில் பெயர்த்தெடுத்தான். இந்திரனின் கொடிமரம் போன்ற, மந்தர மலைக்கு நிகரான அந்த மரத்தை, ராக்ஷசர்கள் எல்லோரும் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே அவன் வேகமாக எறிந்தான். கும்பன் உடலைப் பிளக்கும் ஏழு கூரிய அம்புகளால் அந்த மரத்தை வெட்டினான். பிறகு அங்கதன் மிகவும் வேதனையுற்றான், விழுந்தான், மயங்கினான். கடலில் மூழ்குபவன் போல வீழ்ந்து கிடந்த, வெல்வதற்கரிய அங்கதனைக் கண்டு, வானரர்களில் சிறந்தவர்கள் ராகவனிடம் தெரிவித்தனர். இந்தப் பகுதியில் அங்கதனின் உறுதி தனிப்படக் காணத்தக்கது — கண்கள் குருதியால் மூடியிருந்தும், அவன் ஒரு கையால் கண்களை மூடிக்கொண்டு மற்றொரு கையால் மரத்தைப் பெயர்த்தெடுக்கிறான். ஆனால் கும்பனின் அம்புகள் அவனைவிட வேகமானவை. ‘ஸீதந்தமிவ ஸாகரே’ — ‘கடலில் மூழ்குபவன் போல’ — என்ற உவமை படையின் நம்பிக்கையும் அவனோடு சேர்ந்து மூழ்குகிறது என்பதைக் குறிக்கிறது. தாய்மாமன்கள் வீழ்ந்ததைக் கண்டு அங்கதன் தன் பாதுகாப்பை மறந்து கும்பனை நோக்கி ஓடுகிறான் — இது அவனுடைய குடும்பப் பாசம். யானையைத் தோமரங்களால் துளைப்பது போலக் கும்பன் அவனை எட்டு அம்புகளால் துளைக்கிறான்; ஆயினும் அங்கதன் நடுங்கவில்லை. அவன் பாறைகளையும் மரங்களையும் பொழிகிறான்; கும்பன் அவை எல்லாவற்றையும் வெட்டுகிறான். பிறகு கும்பன் அவனுடைய புருவங்களைக் குறிவைக்கிறான்; ஏனெனில் கண்கள் குருதியால் மூடப்பட்டால் போர்வீரனால் பார்க்க முடியாது. இது கும்பனின் போர்த்தந்திரம். குருடன் போல ஆனபோதும் அங்கதன் மரத்தைப் பெயர்த்தெடுத்து எறிகிறான் — அவனுடைய துணிவு வியக்கத்தக்கது. ஆனால் இறுதியில் ஏழு அம்புகளால் அவனுடைய மரம் வெட்டப்படுகிறது; அவனும் மயங்கி விழுகிறான். வானரர்கள் உடனே ராமனுக்குத் தெரிவிக்கிறார்கள்; ஏனெனில் அங்கதன் இளவரசன், அவனைக் காப்பது எல்லோருடைய கடமை. ‘உல்காப்யாமிவ குஞ்ஜரம்’ — ‘இரண்டு தீப்பந்தங்களால் யானையை’ — என்ற உவமை: கண்களருகே இரண்டு தீப்பந்தங்களால் சுடப்பட்ட யானை கலங்குவது போல அங்கதன் கலங்குகிறான். மரத்தைப் பெயர்த்தெடுப்பதன் வருணனை நுட்பமானது — மார்பில் அழுத்தி, கையால் பிடித்து, சற்றே வளைத்துப் பெயர்க்கிறான். இவ்வாறு கவிஞர் உடல்சார்ந்த செயலை அடியடியாகக் காட்டுகிறார். அங்கதனின் வீழ்ச்சி ‘கடலில் மூழ்குபவன் போல’ என்ற உவமையால் வருணிக்கப்படுகிறது — கடலில் மூழ்குபவன் உதவியை எதிர்பார்ப்பது போல அங்கதனும் எதிர்பார்க்கிறான்.

பெரும்போரில் வாலியின் மகன் வேதனையுற்றதைக் கேட்டு, ராமன் ஜாம்பவான் முதலிய வானரர்களில் சிறந்தவர்களுக்கு ஆணையிட்டான். ராமனின் ஆணையைக் கேட்டு, வானரர்களில் புலிபோன்ற அவர்கள் கடுஞ்சினத்துடன் வில்லை ஓங்கி நின்ற கும்பன் மீது பாய்ந்தனர். பிறகு மரங்களையும் பாறைகளையும் கைகளில் ஏந்தி, சினத்தால் சிவந்த கண்களுடன், வானரர்களில் காளைபோன்றவர்கள் அங்கதனைக் காக்கும் விருப்பத்தோடு பாய்ந்தனர். ஜாம்பவானும், சுஷேணனும், வேகதர்சி என்ற வானரனும் சினங்கொண்டு கும்பகர்ணனின் வீர மகன் மீது பாய்ந்தனர். பெருவலிமையுடைய அந்த வானரத் தலைவர்கள் பாய்ந்து வருவதைக் கண்டு, கும்பன் மலையால் நீர்நிலையைத் தடுப்பது போல அம்புக்கூட்டத்தால் அவர்களைத் தடுத்தான் — மலை நீர்ப்பெருக்கைத் தடுப்பது போல. அவனுடைய அம்புகளின் பாதையை அடைந்ததும், மகாத்மாக்களான அந்த வானரத் தலைவர்களால் அவனைப் பார்க்கக்கூட முடியவில்லை — பெருங்கடல் கரையைக் கடக்க முடியாதது போல. இங்கே ராமன் தானே போரிடவில்லை; சேனாபதி போல ஆணையிடுகிறான். முதியவனான ஜாம்பவானும் போருக்கு ஓடுகிறான். ஆனால் கும்பனின் அம்புமழை எவ்வளவு அடர்த்தியாக இருந்ததென்றால், வானரர்களால் அவனருகே செல்வது ஒருபுறமிருக்க, அவனைப் பார்க்கவும் முடியவில்லை. இரண்டு உவமைகள் — மலை நீரைத் தடுக்கிறது, கரை கடலைத் தடுக்கிறது — கும்பனின் தடுக்கும் ஆற்றலைக் காட்டுகின்றன. ராமனின் ஆணை விரைவில் நிறைவேற்றப்படுகிறது — வானரர்கள் சினத்தால் சிவந்த கண்களுடன் மரங்களையும் பாறைகளையும் எடுத்துக்கொண்டு ஓடுகிறார்கள். அவர்களுடைய இலக்கு இருவகை — அங்கதனைக் காப்பது, கும்பனைக் கொல்வது. ஆனால் கும்பனின் அம்புமழை அவர்களைத் தொலைவிலேயே தடுக்கிறது. முதியவனான ஜாம்பவான், மருத்துவனான சுஷேணன், வேகதர்சி — அனுபவசாலிகளான இவர்களாலும் அவனருகே செல்ல முடியவில்லை. இதனால் கும்பனின் வலிமை உச்சத்தை அடைந்தது என்று குறிப்பிடப்படுகிறது; அதனால் பின்னர் சுக்ரீவனின் வெற்றி இன்னும் முக்கியத்துவம் பெறுகிறது. இவ்வாறு ராமன் போர் முழுவதையும் தொலைவிலிருந்தும் கண்காணிக்கிறான்.

அம்புமழைகளால் வதைக்கப்பட்ட அந்த வானரக் கூட்டங்களைக் கண்டு, வானரர்களின் தலைவன் சுக்ரீவன் தன் உடன்பிறந்தவனின் மகனான அங்கதனைத் தனக்குப் பின்னால் வைத்து — காத்து — போரில் கும்பகர்ணனின் மகனை நோக்கி, மலைச்சாரலில் திரியும் யானையை நோக்கி வேகமுடைய சிங்கம் பாய்வது போலப் பாய்ந்தான். அந்தப் பெருவானரன் அச்வகர்ணம் முதலிய பல பெருமரங்களையும் மற்ற பலவகை மரங்களையும் பெயர்த்தெடுத்து எறிந்தான். வானத்தை மூடிய, தடுப்பதற்கரிய அந்த மரமழையைச் செல்வமிக்க கும்பகர்ணனின் மகன் தன் கூரிய அம்புகளால் வெட்டினான். இலக்கைக் குறிவைத்து அதைத் தவறவிடாத கடுமையான கும்பனின் தீட்டப்பட்ட அம்புகளால் நிறைக்கப்பட்ட அந்த மரங்கள் கொடிய சதக்னிகள் போல விளங்கின — அம்புகள் நிறைந்த மரங்கள் சதக்னி என்ற ஆயுதங்களின் முட்கள் போலத் தோன்றின. கும்பனால் பிளக்கப்பட்ட அந்த மரமழையைக் கண்டும், வீரமும் செல்வமும் பேருள்ளமும் உடைய வானரத் தலைவன் சுக்ரீவன் கலங்கவில்லை. துளைக்கப்பட்டபோதும் அந்த அம்புகளைப் பொறுத்துக்கொண்டு, அவன் திடீரெனக் கும்பனின் இந்திரவில் போல ஒளிரும் வில்லைப் பறித்து முறித்தான். இவ்வாறு மிகக் கடினமான செயலைச் செய்துவிட்டு, அவன் அங்கிருந்து விரைவாகக் கீழே குதித்துத் தரையில் நின்றான். சுக்ரீவன் மன்னன்; ஆகவே தன் உடன்பிறந்தவனின் மகனைக் காப்பதற்காக அவனே முன்னே வருகிறான் — இது அவனுடைய தலைமைப் பண்பின் அடையாளம். வில்லை முறித்தது கும்பனின் முதன்மை வலிமையை அழிக்கிறது; ஏனெனில் அவன் வில்லாளன். அறுபத்தெட்டாம் சுலோகம் ஆறு அடிகள் கொண்டது. சுக்ரீவனின் வருகை யானையைத் தாக்கும் சிங்கத்தின் பாய்ச்சல் போன்றது — சிங்கம் சிறியதாயினும் வலிமையானது; யானை பெரியதாயினும் தோற்கடிக்கப்படுகிறது. சுக்ரீவன் மரங்களை எறிகிறான்; கும்பன் அவற்றை அம்புகளால் வெட்டுகிறான்; அம்புகளால் துளைக்கப்பட்ட மரங்கள் சதக்னிகள் போலத் தோன்றுகின்றன. ஆனால் சுக்ரீவன் அம்புகளைப் பொறுத்துக்கொண்டே அருகே சென்று வில்லை முறிக்கிறான். இது மிகக் கடினமான செயல்; ஏனெனில் வில்லாளனின் அருகே செல்வதே கடினம். ‘ப்ராத்ருஜம் ப்ருஷ்டத: க்ருத்வா’ — ‘உடன்பிறந்தவனின் மகனைப் பின்னால் வைத்து’ — என்ற சொல் அங்கதனிடம் சுக்ரீவனுக்கு உள்ள அன்பைக் காட்டுகிறது — முன்பு வாலியின் மகனாக இருந்தவன், இப்போது அவனுக்கே மகன் போன்றவன். கும்பனின் அம்புகள் அவனைத் துளைக்கின்றன; அவன் அவற்றைப் பொறுத்துக்கொள்கிறான், பின்வாங்கவில்லை.

கொம்பு முறிந்த யானை போல நின்ற கும்பனிடம் சினங்கொண்ட சுக்ரீவன் கூறினான்: ‘நிகும்பனின் அண்ணனே, உன் வீரமும் உன் அம்புகளின் வேகமும் வியக்கத்தக்கவை. பணிவும் ஆற்றலும் உன்னிடமோ ராவணனிடமோ உள்ளன — பிரஹ்லாதன், பலி, விருத்திரனைக் கொன்ற இந்திரன், குபேரன், வருணன் ஆகியோருக்கு நிகரானவனே. நீ ஒருவனே மிகுந்த வலிமையுடைய உன் தந்தைக்கு நிகராகப் பிறந்திருக்கிறாய் — தந்தைக்குச் சமமானவன். புலன்களை வென்றவனை மனக்கவலைகள் மீற முடியாதது போல, பெருந்தோள்களுடைய, சூலம் ஏந்திய, பகைவரை அடக்கும் உன் ஒருவனைத் தேவர்களும் மீற முடியாது. பேரறிவாளனே, பராக்கிரமம் காட்டு; என் செயல்களையும் பார். உன் சிற்றப்பன் ராவணன் வரத்தின் பலத்தால் தேவர்களையும் தானவர்களையும் தாங்கி எதிர்கொள்கிறான்; கும்பகர்ணனோ தன் சொந்த வீரத்தால் தேவர்களையும் அசுரர்களையும் எதிர்கொண்டான். வில்லில் நீ இந்திரஜித்துக்கு நிகரானவன்; பராக்கிரமத்தில் ராவணனுக்கு நிகரானவன்; இன்று ராக்ஷசர்களின் உலகில் வலிமையிலும் வீரத்திலும் நீயே சிறந்தவன். இன்று போரில் என்னோடு நீ செய்யும் வியத்தகு பெரும்போரை, இந்திரனுக்கும் சம்பரனுக்கும் இடையே நடந்த போரைப் போல, உயிரினங்கள் காணட்டும். நீ ஈடற்ற செயலைச் செய்திருக்கிறாய்; அஸ்திரத் திறமையையும் காட்டியிருக்கிறாய்; அச்சமூட்டும் பராக்கிரமமுடைய இந்த வானர வீரர்கள் உன்னால் வீழ்த்தப்பட்டனர். வீரனே, பழிச்சொல்லுக்கு அஞ்சியே நான் உன்னைக் கொல்லவில்லை — களைத்திருந்தவனைக் கொன்றான் என்று உலகத்தார் சொல்வார்கள். செயல்களைச் செய்து களைத்திருக்கும் நீ இளைப்பாறிவிட்டு என் வலிமையைப் பார்.’ சுக்ரீவனின் இந்தச் சொற்கள் புகழ்ச்சியும் உடையவை, ஏளனமும் உடையவை — அவன் பகைவனின் நற்பண்புகளை ஏற்றுக்கொள்கிறான், ஆனால் அதைக் கொண்டே அவனைப் போருக்குத் தூண்டுகிறான். அவனுடைய அறவுணர்வும் தெரிகிறது — களைத்திருக்கும் பகைவனைக் கொல்ல அவன் விரும்பவில்லை. இதுவே வீரனின் அறம் — சமமானவனோடு சமமான நேரத்தில் போர். பிரஹ்லாதன் முதலியோரின் பெயர்ப்பட்டியல் பேரசுரர்களின் வலிமையையும் தேவர்களின் வலிமையையும் நினைவூட்டுகிறது. சுக்ரீவனின் சொற்களில் மூன்று பகுதிகள் — முதலில் கும்பனைப் புகழ்தல், பிறகு அவனுடைய குலத்தை நினைவுகூர்தல், இறுதியில் போருக்கான அறைகூவல். அவன் கும்பனை ராவணனோடும், இந்திரஜித்தோடும், கும்பகர்ணனோடும் ஒப்பிடுகிறான். ராவணனின் வலிமை வரத்தால் வந்தது, கும்பகர்ணனின் வலிமை சொந்த வீரத்தால் வந்தது என்ற வேறுபாட்டையும் அவன் காட்டுகிறான் — இயல்பான வலிமையே சிறந்தது. இந்திரனுக்கும் சம்பரனுக்கும் இடையிலான போர் போல நம் போரை உயிரினங்கள் காணட்டும் என்ற சொல்லால் அவன் போரை ஒரு பெருவிழா போல ஆக்குகிறான். அவனுடைய சொற்கள் வீரச்சுவை நிறைந்தவை. சுக்ரீவன் கும்பனை ‘நிகும்பனின் அண்ணனே’ என்று விளிக்கிறான் — அடுத்த சர்க்கத்தில் நிகும்பன் வருவதற்கான முன்குறிப்பு போல. ‘உபாலம்பபயாத்’ — ‘பழிச்சொல்லுக்கு அஞ்சி’ — என்ற சொல் வீரனின் அறத்தைக் காட்டுகிறது — களைத்திருக்கும் பகைவனைக் கொன்றால் புகழ் கிடைக்காது, பழியே கிடைக்கும். ஆகவே அவன் பகைவனுக்கு இளைப்பாற வாய்ப்பளிக்கிறான். இது சுக்ரீவனின் தன்மானத்துக்கும் நேர்மையுணர்வுக்கும் அடையாளம்.

இகழ்ச்சி கலந்திருந்தாலும் சுக்ரீவனின் அந்தச் சொற்களால் மதிக்கப்பட்ட கும்பன், நெய் ஊற்றப்பட்ட அக்கினி போல ஒளியால் பெருகினான். பிறகு கும்பன் சுக்ரீவனைத் தன் இரு கைகளால் பற்றினான். மதநீர் பெருகிய இரண்டு மதயானைகள் போல, மீண்டும் மீண்டும் பெருமூச்சு விட்டவாறு, ஒருவர் உடலோடு ஒருவர் பின்னிப் பிணைந்து, ஒருவரையொருவர் உரசியவாறு, களைப்பால் வாயிலிருந்து புகையோடு கூடிய சுடரை உமிழ்ந்தவாறு அவ்விருவரும் போரிட்டனர். அவர்களுடைய கால்களின் மிதியால் பூமி அமிழ்ந்தது; அலைகள் சுழல, வருணனின் உறைவிடமான கடல் கலங்கியது. பிறகு சுக்ரீவன் கும்பனைத் தூக்கி, கடலின் அடித்தளம் தெரியும்படி, வேகமாக உப்புநீரில் வீசினான். கும்பன் விழுந்ததால் விந்திய, மந்தர மலைகள் போன்ற நீர்க்குவியல் எழுந்து எல்லாப் பக்கங்களிலும் பரவியது. பிறகு கும்பன் மேலே பாய்ந்து வந்து சுக்ரீவனைக் கீழே தள்ளி, சினத்தோடு வஜ்ராயுதம் போன்ற முஷ்டியால் அவனுடைய மார்பில் அடித்தான். அவனுடைய கவசம் வெடித்தது; குருதி பெருகியது; பெருவேகமுடைய அந்த முஷ்டி அவனுடைய எலும்புக்கூட்டில் மோதித் திரும்பியது. அதன் வேகத்தால் அங்கே பெருஞ்சுடர் ஒளிர்ந்தது — வஜ்ராயுதம் மோதுவதால் மேரு மலையில் தீச்சுடர் எழுவது போல. பெருவலிமையுடைய இருவருக்கும் இடையிலான இந்தக் கைப்போரைக் கவிஞர் உயர்வுநவிற்சியோடு வருணிக்கிறார் — பூமி அமிழ்கிறது, கடல் கலங்குகிறது, முஷ்டியடியால் தீச்சுடர் எழுகிறது. கடலில் வீசப்பட்டபோதும் கும்பன் அழியவில்லை; மீண்டும் பாய்ந்து வந்து தாக்குகிறான் — இதனால் அவனுடைய வலிமை நிரூபணமாகிறது. 81 முதல் 85 வரையிலான சுலோகங்கள் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன. இந்தப் போரில் ஆயுதங்கள் இல்லை — கைகளும் முஷ்டிகளும் மட்டுமே. இரண்டு மதயானைகள் போல அவர்கள் ஒருவரையொருவர் பற்றுகிறார்கள், மூச்சிரைக்கிறார்கள், உரசுகிறார்கள். அவர்களுடைய களைப்பு எவ்வளவு என்றால், வாயிலிருந்து புகையோடு சுடர் வெளிவருவது போல் இருக்கிறது. அவர்களுடைய பாரத்தால் பூமி அமிழ்கிறது, கடல் கலங்குகிறது — இந்த உயர்வுநவிற்சி அவர்களுடைய மனிதருக்கு மேற்பட்ட வலிமையைக் காட்டுகிறது. சுக்ரீவன் கும்பனைக் கடலின் அடித்தளம் தெரியும்படி வீசுகிறான் — அதாவது மிக ஆழமாக வீசுகிறான். நீர் மலைபோல எழுகிறது. ஆனால் கும்பன் மீண்டும் வந்து சுக்ரீவனைத் தரையில் தள்ளி, மார்பில் முஷ்டியால் அடிக்கிறான். அவனுடைய கவசம் பிளக்கிறது, குருதி வழிகிறது. இவ்வாறு போர் சமமாக நடக்கிறது; யார் வெல்வார்கள் என்பது உறுதியற்றதாக இருக்கிறது. அவனுடைய முஷ்டியின் சுடர் மேரு மீது வஜ்ராயுதம் விழுவது போன்றது. சொற்களால் மதிக்கப்பட்ட கும்பன் நெய்யால் வளர்க்கப்பட்ட அக்கினி போலக் கொழுந்துவிடுகிறான் — புகழ்ச்சியும் சில நேரங்களில் பகைவனின் வலிமையைப் பெருக்குகிறது. ஆனால் இதை அறிந்தும் சுக்ரீவன் அவனை ஊக்குவிக்கிறான்; ஏனெனில் அவன் சமமான போரையே விரும்புகிறான். கடலில் வீசப்பட்ட பிறகும் கும்பன் திரும்பி வருவது அவனுடைய தோல்வியறியா வலிமையைக் காட்டுகிறது. முஷ்டியடி எலும்புக்கூட்டில் மோதித் திரும்புவது சுக்ரீவனின் உறுதியான உடலைக் குறிக்கிறது.

அங்கே அவனால் தாக்கப்பட்ட, வானரர்களில் காளைபோன்ற, பெருவலிமையுடைய சுக்ரீவன் வஜ்ராயுதம் போன்ற முஷ்டியை மடக்கினான். ஆயிரம் சுடர்களோடு மலர்ந்த சூரியமண்டலத்தின் ஒளியுடைய அந்த முஷ்டியை, வீரமுடைய அவன் கும்பனின் மார்பில் இறக்கினான். அந்த அடியால் கலங்கி, மிகவும் வதைக்கப்பட்ட கும்பன், சுடர் அணைந்த அக்கினி போல அப்போது விழுந்தான். முஷ்டியால் தாக்கப்பட்ட அந்த ராக்ஷசன், வானத்திலிருந்து தற்செயலாக விழும், ஒளிரும் கதிர்களும் சிவந்த உடலும் உடைய செவ்வாய்க் கிரகம் போல விரைவில் விழுந்தான். முஷ்டியால் மார்பு உடைக்கப்பட்டு விழுந்த கும்பனின் தோற்றம், ருத்ரனால் தாக்கப்பட்ட கதிர்களின் தலைவனான சூரியனின் தோற்றம் போல விளங்கியது. அச்சமூட்டும் பராக்கிரமமுடைய, வானரர்களில் காளைபோன்ற சுக்ரீவனால் போரில் அவன் கொல்லப்பட்டதும், மலைகளோடும் காடுகளோடும் கூடிய பூமி நடுங்கியது; ராக்ஷசர்களை மேலும் அச்சம் ஆட்கொண்டது. இவ்வாறு கும்பகர்ணனின் மகனும் தந்தையைப் பின்தொடர்ந்தான். சுக்ரீவனின் முஷ்டி ஆயிரம் கதிர்களுடைய சூரியனைப் போல ஒளிமிக்கது — அவனுடைய ஒரே அடியே போதுமானது. கும்பனின் வீழ்ச்சி அக்கினி அணைவது போலவும், கிரகம் விழுவது போலவும், சூரியன் பீடிக்கப்படுவது போலவும் வருணிக்கப்படுகிறது. இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்தது; சர்க்கத்தின் நிறைவைக் கம்பீரமாக்குகிறது. சுக்ரீவன் அடியைப் பொறுத்துக்கொண்டு திருப்பித் தாக்குகிறான் — அவனுடைய ஒரே முஷ்டியடி தீர்மானமானது. கும்பன் அக்கினி போல அணைகிறான், கிரகம் போல விழுகிறான். பூமியின் நடுக்கம் ஒரு பெருவீரனின் மரணத்தின் அடையாளம். கும்பகர்ணனின் வம்சமும் அழிவதால் ராக்ஷசர்களின் அச்சம் பெருகுகிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் நிகும்பன் தன் உடன்பிறந்தவனுக்காகப் பழிவாங்க வருவான். ருத்ரனால் தாக்கப்பட்ட சூரியன் என்ற உவமை தக்ஷனின் வேள்விக் கதையை நினைவூட்டுகிறது; அங்கே ருத்ரன் சூரியனின் பற்களை உதிர்த்தான். இவ்வாறு கும்பனின் வீழ்ச்சி ஒரு தெய்வ நிகழ்வு போல வருணிக்கப்படுகிறது.

ವೀರಜನರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಆ ಘೋರ ಸಂಕುಲಯುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತಿರಲು, ರಣೋತ್ಸುಕನಾದ ಅಂಗದನು ಕಂಪನನೆಂಬ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದನು. ಕಂಪನನು ಅಂಗದನನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ಕೋಪದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಗದೆಯಿಂದ ಮೊದಲು ಹೊಡೆದನು; ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಬಹಳ ಗಾಯಗೊಂಡ ಅಂಗದನು ತತ್ತರಿಸಿದನು. ಆದರೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಬೇಗನೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರವನ್ನು ಕಂಪನನತ್ತ ಎಸೆದನು. ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಕಂಪನನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಹತನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಪ್ರಹಾರ ರಾಕ್ಷಸನದು, ಕೊನೆಯದಾದರೋ ವಾನರನದು — ಇದೇ ಕ್ರಮ ಇಡೀ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನು ಯುವಕ, ಆದರೆ ಅವನ ತಂದೆ ವಾಲಿಯಂತೆ ಬಲವೂ ಧೈರ್ಯವೂ ಅವನಿಗಿವೆ. ಕಂಪನನ ಪತನದಿಂದ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭವೇ ವಾನರರ ವಿಜಯದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧಗಳ ಸ್ವರ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಣದಲ್ಲಿ ಕಂಪನನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ರಥದಲ್ಲಿ ಬೇಗನೆ ನಿರ್ಭಯನಂತೆ ಅಂಗದನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಶರೀರವನ್ನು ಸೀಳುವ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತಹ ಆಕಾರವುಳ್ಳ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಂಗದನನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದನು — ಕ್ಷುರಗಳು, ಕ್ಷುರಪ್ರಗಳು, ನಾರಾಚಗಳು, ವತ್ಸದಂತಗಳು, ಶಿಲೀಮುಖಗಳು, ಕರ್ಣಿಗಳು, ಶಲ್ಯಗಳು, ವಿಪಾಠಗಳು ಎಂಬ ಅನೇಕ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ. ಇವು ಬಾಣಗಳ ಬಗೆಗಳು — ಕೆಲವುಗಳ ಮೊನೆ ಕ್ಷೌರದ ಕತ್ತಿಯಂತೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಕೆಲವುಗಳದು ಕರುವಿನ ಹಲ್ಲಿನಂತೆ, ಕೆಲವುಗಳದು ಕಿವಿಯಂತೆ ಅಗಲವಾದುದು. ಹೀಗೆ ಅಂಗಗಳು ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ವೇಗದಿಂದ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನ ಉಗ್ರ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ರಥವನ್ನೂ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಜಜ್ಜಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಬೇಗನೆ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ಗುರಾಣಿಯನ್ನೂ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ವಿಚಾರಮಾಡದೆ, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ವೇಗವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ಬಲಶಾಲಿ ಅಂಗದನು ಅವನಿಗಿಂತಲೂ ವೇಗವಾಗಿ ನೆಗೆದು ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕೈಯಿಂದ ಅವನ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಅವನ ಹೆಗಲಿನ ಮೂಳೆಯ ಮೇಲೆ ಆ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಹೊಡೆದನು; ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಯಜ್ಞೋಪವೀತದಂತೆ ಓರೆಯಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸೀಳಿದನು — ಯಜ್ಞೋಪವೀತವು ಹೆಗಲಿನಿಂದ ಸೊಂಟದ ಕೆಳಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಖಡ್ಗಪ್ರಹಾರವೂ ಹೋಯಿತು. ಆದರೆ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಸಾಯಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಆ ಮಹಾಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಇತರ ಶತ್ರುಗಳತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಶೌರ್ಯವೂ ಚಾತುರ್ಯವೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಆಯುಧವನ್ನೇ ಕಸಿದು ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ನಿರಾಯುಧನಾಗಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಶತ್ರುವಿನ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಕಸಿದು ಸಾಯುಧನಾದನು. 4ರಿಂದ 35ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಕಂಪನವಧೆಯ ಅನಂತರ ನೇರವಾಗಿ ಕುಂಭನ ಪರಾಕ್ರಮ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ರಥದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಅಂಗದನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಪದಾತಿ — ಆದರೂ ವಾನರನು ರಥಿಕನನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಬಾಣಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಆಯುಧಸಂಪತ್ತನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಆ ಎಲ್ಲ ಬಾಣಗಳ ಎದುರೂ ಅಂಗದನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಮೊದಲು ಶತ್ರುವಿನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ರಥವನ್ನು, ಅನಂತರ ಬಾಣಗಳನ್ನು — ಹೀಗೆ ಶತ್ರುವಿನ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಖಡ್ಗದೊಡನೆ ನೆಗೆದಾಗ ಅಂಗದನು ಅವನಿಗಿಂತಲೂ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನೆಗೆದು ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ವೇಗದ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಜಂಘನೊಡನೆ ಕೂಡಿ ವೀರನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಯೂಪಾಕ್ಷನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ರಥದಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರನತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ಚಿನ್ನದ ತೋಳುಬಂದಿಗಳುಳ್ಳ ವೀರ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನೂ ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಕಬ್ಬಿಣದ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನತ್ತಲೇ ಎರಗಿದನು. ಮಹಾವೀರನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಪ್ರಜಂಘನು ಯೂಪಾಕ್ಷನೊಡನೆ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ಶೋಣಿತಾಕ್ಷ-ಪ್ರಜಂಘರ ನಡುವೆ ನಿಂತ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ವಿಶಾಖಾ ನಕ್ಷತ್ರದ ಎರಡು ತಾರೆಗಳ ನಡುವಿನ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು — ಇಬ್ಬರು ತೇಜಸ್ವಿಗಳ ನಡುವೆ ಅವನು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ತೇಜಸ್ವಿ. ಅಂಗದನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ಪರಸ್ಪರ ಕಾಣುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನಿಂತರು — ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ಅಂಗದನ ಸೋದರಮಾವಂದಿರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಅವನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಾಕಾಯರಾದ, ಸನ್ನದ್ಧರಾದ, ಮಹಾಬಲರಾದ, ಖಡ್ಗ-ಬಾಣ-ಗದೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ರೋಷದಿಂದ ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು. ಮೂವರು ವಾನರೇಂದ್ರರು — ಅಂಗದ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ — ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರೊಡನೆ — ಪ್ರಜಂಘ, ಯೂಪಾಕ್ಷ, ಶೋಣಿತಾಕ್ಷರೊಡನೆ — ಹೆಣೆದುಕೊಂಡು ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ಮಹಾಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ವಾನರರು ಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಸೆದರು; ಮಹಾಬಲನಾದ ಪ್ರಜಂಘನು ಅವುಗಳನ್ನು ಖಡ್ಗದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದನು. ಅವರು ರಥಗಳನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಎಸೆದರು; ಮಹಾಬಲನಾದ ಯೂಪಾಕ್ಷನು ಅವುಗಳನ್ನು ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ದ್ವಿವಿದ-ಮೈಂದರು ಕಿತ್ತು ಎಸೆದ ಮರಗಳನ್ನು ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಗದೆಯಿಂದ ನಡುವೆಯೇ ಮುರಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಸಮತೋಲನ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ವಾನರರು ಎಸೆಯುತ್ತಾರೆ, ರಾಕ್ಷಸರು ತಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನೂ ತನ್ನ ಆಯುಧದಿಂದ — ಖಡ್ಗದಿಂದ, ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಗದೆಯಿಂದ — ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಮೂವರು ಮೂವರು ಯೋಧರನ್ನು ಸಮಮಿತಿಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಓದುಗನು ಇಡೀ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಈ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ಒಬ್ಬನೇ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಅವನ ಸಂಕಟವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಸೋದರಮಾವಂದಿರಾದ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ಅವನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಬಂದರು. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧ ಮೂವರ ವಿರುದ್ಧ ಮೂವರು ಎಂದು ಸಮವಾಯಿತು. ವಾನರರ ಆಯುಧಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯದೇ — ಮರಗಳು, ಬಂಡೆಗಳು, ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ರಥಗಳು ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳು. ರಾಕ್ಷಸರ ಆಯುಧಗಳು ನಿರ್ಮಿತವಾದವು — ಖಡ್ಗ, ಬಾಣಗಳು, ಗದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಎಸೆತವನ್ನೂ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನೂ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಪಕ್ಷವೂ ಬೇಗನೆ ಗೆಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ರೋಮಗಳೂ ಹರ್ಷದಿಂದಲೂ ಭಯದಿಂದಲೂ ನಿಮಿರಿದವು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ಅಂಗದನ ಸೌಮ್ಯ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶಾಖಾ ನಕ್ಷತ್ರದ ಎರಡು ತಾರೆಗಳಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಬ್ಬರೂ ಅವನ ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಹಿಂದೆ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಮತ್ತೆ ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ದೃಢತೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಕೇವಲ ವಾನರರದಲ್ಲ, ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ವೀರತೆಯನ್ನು ಸಮನಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಈ ಭಾಗ ದೀರ್ಘವಾಗಿದೆ.

ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಜಂಘನು ಶತ್ರುವಿನ ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಸೀಳುವ ದೊಡ್ಡ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಎತ್ತಿ ವೇಗವಾಗಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅವನು ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ಅತಿಬಲನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ವಾನರೇಂದ್ರ ಅಂಗದನು ಅಶ್ವಕರ್ಣವೆಂಬ ಮರದಿಂದ ಆಗ ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಖಡ್ಗಸಹಿತವಾದ ಅವನ ತೋಳಿಗೆ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆದನು; ವಾಲಿಪುತ್ರನ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಆ ಖಡ್ಗ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು. ಒನಕೆಯಂತಿದ್ದ ಆ ಖಡ್ಗ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಲನಾದ ಪ್ರಜಂಘನು ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನ ಹಣೆಗೆ ಹೊಡೆದನು; ಅಂಗದನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ತತ್ತರಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಜಂಘನ ತಲೆಯನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಉರುಳಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ನಿರಾಯುಧರಾದ ಇಬ್ಬರ ಮುಷ್ಟಿಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ವಿಜಯಿಯಾದನು. ‘ಅಂಗದನಿಂದ ಕಂಪನ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಂಘರ ವಧೆ’ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಕ್ರಮ — ರಾಕ್ಷಸನು ಮೊದಲು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅಂಗದನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ತತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಅಂಗದನ ಧೈರ್ಯವನ್ನೂ ಅಜೇಯತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಜಂಘನು ಯೂಪಾಕ್ಷನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವಧೆ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ — ಯೂಪಾಕ್ಷನು ಶೋಕದಿಂದಲೂ ಕ್ರೋಧದಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗದನು ಮೊದಲು ಮರದಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನ ಖಡ್ಗ ಹಿಡಿದ ತೋಳಿಗೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಖಡ್ಗ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶತ್ರು ನಿರಾಯುಧನಾದನು. ನಿರಾಯುಧನಾದರೂ ಪ್ರಜಂಘನು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಲೆಯನ್ನು ಉರುಳಿಸುವುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಂತೆ ಕಂಡರೂ ವಾನರರ ಅಮಾನುಷ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನು ತಂದೆ ವಾಲಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಮಗ ಎಂಬುದು ಮತ್ತೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.

ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಪ್ರಜಂಘನು ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಲು, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಬಾಣಗಳು ಮುಗಿದುಹೋಗಿದ್ದ ಯೂಪಾಕ್ಷನು ರಥದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಇಳಿದು ಖಡ್ಗವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಯೂಪಾಕ್ಷನನ್ನು ಕಂಡು ದ್ವಿವಿದನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಅವನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ತನ್ನ ಸಹೋದರನು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಲನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಆಗ ದ್ವಿವಿದನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಅದರಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಬಲ ದ್ವಿವಿದನು ತತ್ತರಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಮತ್ತೆ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಎತ್ತಿದ್ದ ಗದೆಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಮೈಂದನು ದ್ವಿವಿದನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ಅಂಗೈಯಿಂದ ಯೂಪಾಕ್ಷನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷ-ಯೂಪಾಕ್ಷರು ಇಬ್ಬರು ವಾನರರೊಡನೆ ಸಮರದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಎಳೆದಾಟ-ಕೀಳಾಟವನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ನಡೆಸಿದರು — ಪರಸ್ಪರ ಎಳೆಯುವುದು, ಕೀಳುವುದು. ದ್ವಿವಿದನು ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನ ಮುಖವನ್ನು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಸೀಳಿದನು, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ಅವನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಜಜ್ಜಿದನು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೈಂದನು ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಯೂಪಾಕ್ಷನನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಸುಕಿದನು; ಅವನು ಹತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರಾದ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರೂ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸ ಸಹೋದರರಾದ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷ-ಯೂಪಾಕ್ಷರೂ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ತನ್ನ ಸಹೋದರನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯೂಪಾಕ್ಷನ ಕಣ್ಣೀರು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಮರಣದಿಂದ — ರಾಕ್ಷಸರ ಶೋಕವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಾನರರು ಆಯುಧವಿಲ್ಲದೆ ಉಗುರುಗಳಿಂದಲೂ ತೋಳುಗಳಿಂದಲೂ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ದ್ವಿವಿದನು ಯೂಪಾಕ್ಷನನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ, ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಸಹೋದರನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ದ್ವಿವಿದನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಮೈಂದನು ಸಹೋದರನ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯೂ ಹಿಂದಿನ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ. ದ್ವಿವಿದನು ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನ ಗದೆಯನ್ನು ಕಸಿಯುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಬಲ ಕುಗ್ಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಾನರರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ — ಒಬ್ಬನು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟು, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಸುಕಲ್ಪಟ್ಟು. ಹಿಂದೆ ಅಂಗದನಿಂದ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಹಾರ ಮಾರಕವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ದ್ವಿವಿದನಿಂದ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನ, ಮೈಂದನಿಂದ ಯೂಪಾಕ್ಷನ ವಧೆ’ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಆಕರ್ಷೋತ್ಪಾಟನಮ್’ — ಎಳೆದಾಟ-ಕೀಳಾಟ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದ ಚಿತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಪರಸ್ಪರ ಕೂದಲನ್ನೂ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಎಳೆಯುತ್ತಾರೆ, ಕೀಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಯುದ್ಧ ಅಸ್ತ್ರಯುದ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನ, ಹೆಚ್ಚು ಹತ್ತಿರದ್ದು, ಹೆಚ್ಚು ಕ್ರೂರ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರೂ ಹತರಾದರು.

ಪ್ರಮುಖ ವೀರರು ಹತರಾಗಿ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಸೇನೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಗ ಕುಂಭನು ಎಲ್ಲಿದ್ದನೋ ಅತ್ತ ಹೋಯಿತು. ವೇಗವಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕುಂಭನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ಆಗ ಗುರಿ ಸಾಧಿಸಿದ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ವಾನರರು ಜಯಘೋಷ ಮಾಡಿದರು. ಮಹಾವೀರರು ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಕುಂಭನು ರಣದಲ್ಲಿ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಿದ್ದ, ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳುವ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಬಾಣಸಹಿತವಾದ ಅವನ ಆ ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿತು — ಮಿಂಚಿನಿಂದಲೂ ಐರಾವತದ ಕಾಂತಿಯಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಎರಡನೆಯ ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ. ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಸೆಳೆದು ಬಿಟ್ಟ, ಚಿನ್ನದ ಪುಂಖವುಳ್ಳ, ಗರಿಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟ ಬಾಣದಿಂದ ಅವನು ಆಗ ದ್ವಿವಿದನನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಅದರಿಂದ ತಟ್ಟನೆ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ತ್ರಿಕೂಟಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಕಾಲುಗಳು ಸಡಿಲಾಗಿ, ಒದ್ದಾಡುತ್ತ, ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ಬಿದ್ದನು. ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಹೋದರನು ಉರುಳಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮೈಂದನು ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ವೇಗವಾಗಿ ಧಾವಿಸಿದನು. ಮಹಾಬಲನಾದ ಅವನು ಆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನತ್ತ ಎಸೆದನು; ಕುಂಭನು ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಐದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಒಡೆದನು. ಆಮೇಲೆ ವಿಷಸರ್ಪದಂತಿದ್ದ ಸುಂದರ ಮುಖದ ಇನ್ನೊಂದು ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ದ್ವಿವಿದನ ಅಣ್ಣನಾದ ಮೈಂದನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಮರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪೆಟ್ಟುತಿಂದ ವಾನರಯೂಥಪ ಮೈಂದನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕುಂಭನ ಕೌಶಲವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಬಲಶಾಲಿಯಲ್ಲ, ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನೂ ಹೌದು. ಹಿಂದೆ ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಕೊಂದಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಕುಂಭನು ಒಬ್ಬನೇ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಮುಖ ವಾನರರನ್ನು ಕೆಡವುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಧನುಸ್ಸು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ, ಅವನ ಬಾಣಗಳು ಸರ್ಪಗಳಂತೆ — ಈ ಉಪಮೆಗಳು ಅವನ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳ ಮಕ್ಕಳು, ಮಹಾಬಲರು; ಅವರ ಪತನ ವಾನರಸೇನೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ಆಘಾತ. ನಾಲ್ವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಹತರಾದುದರಿಂದ ಮುರಿದ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆ ಕುಂಭನ ಬಳಿಗೆ ಓಡುತ್ತದೆ. ಕುಂಭನು ಅದನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನಾಯಕನ ಧರ್ಮ. ಅವನ ಆಗಮನದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ದಿಕ್ಕು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ಅಂಗದ-ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ವಿಜಯಿಗಳಾಗಿದ್ದರು, ಈಗ ಕುಂಭನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವರೇ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಕುಂಭನು ‘ಸುಸಮಾಹಿತಃ’ — ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ — ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಬಾಣಗಳು ಗುರಿ ತಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ದ್ವಿವಿದನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಬಾಣದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಹೋದರನ ಪತನದಿಂದ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮೈಂದನು ಬಂಡೆಯನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕುಂಭನು ಐದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಒಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಮೈಂದನನ್ನೂ ಕೆಡವುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದ ಆ ಇಬ್ಬರು ವಾನರರೇ ಈಗ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾರೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದೃಷ್ಟ ಬೇಗನೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರ ಜಯಘೋಷವೂ ಬೇಗನೆ ಅಡಗುತ್ತದೆ. ಕುಂಭನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಉಪಮೆ — ಮಿಂಚಿನಿಂದಲೂ ಐರಾವತದ ದೀಪ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸು — ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಭಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆಕರ್ಣಕೃಷ್ಟಮುಕ್ತೇನ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬಾಣದ ವೇಗ ಪರಮಾವಧಿಯದು. ‘ಹಾಟಕಪುಂಖೇನ’ — ಚಿನ್ನದ ಪುಂಖವುಳ್ಳ ಬಾಣದಿಂದ; ರಾಕ್ಷಸರ ಆಯುಧಗಳೂ ಸಮೃದ್ಧವಾದವು. ದ್ವಿವಿದನು ತ್ರಿಕೂಟಪರ್ವತದಂತೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ವಿಶಾಲ ಶರೀರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೈಂದನು ಮರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪೆಟ್ಟುತಿಂದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೂ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು, ಸತ್ತಿಲ್ಲ.

ಮಹಾಬಲರಾದ ತನ್ನ ಸೋದರಮಾವಂದಿರು ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು ಅಂಗದನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದ್ದ ಕುಂಭನತ್ತ ವೇಗವಾಗಿ ಧಾವಿಸಿದನು. ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕುಂಭನು ಐದು ಕಬ್ಬಿಣದ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಇನ್ನೂ ಮೂರು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ — ಆನೆಯನ್ನು ತೋಮರಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚುವಂತೆ — ಚುಚ್ಚಿದನು; ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಕುಂಭನು ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಂಗದನನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದನು. ಮೊಂಡಾಗದ ಅಲಗುಗಳುಳ್ಳ, ಹರಿತವಾದ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಂಗಗಳು ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ಕಂಪಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಕುಂಭನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬಂಡೆಗಳ ಮತ್ತು ಮರಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣಪುತ್ರನು ವಾಲಿಪುತ್ರನು ಎಸೆದ ಆ ಎಲ್ಲ ಮರಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ಒಡೆದನು. ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರಯೂಥಪ ಅಂಗದನನ್ನು ನೋಡಿ ಕುಂಭನು, ಎರಡು ಪಂಜುಗಳಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು ತಿವಿಯುವಂತೆ, ಎರಡು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಹುಬ್ಬುಗಳನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದನು. ಅವನ ರಕ್ತ ಸುರಿಯಿತು, ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮುಚ್ಚಿಹೋದವು. ಅಂಗದನು ಒಂದು ಕೈಯಿಂದ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಯಿಂದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಅದನ್ನು ಬುಡದೊಡನೆ ಎದೆಗೆ ಒತ್ತಿ, ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಸ್ವಲ್ಪ ಬಗ್ಗಿಸಿ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಿತ್ತನು. ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತಿದ್ದ, ಮಂದರಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಆ ಮರವನ್ನು ಅವನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ವೇಗವಾಗಿ ಎಸೆದನು. ಕುಂಭನು ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳುವ ಏಳು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಮರವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಆಗ ಅಂಗದನು ಬಹಳ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡನು, ಬಿದ್ದನು, ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ದುರ್ಜಯನಾದ ಅಂಗದನು ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ರಾಘವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ದೃಢತೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ಕಣ್ಣುಗಳು ರಕ್ತದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿವೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಒಂದು ಕೈಯಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಯಿಂದ ಮರವನ್ನು ಕೀಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕುಂಭನ ಬಾಣಗಳು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ವೇಗವಾದವು. ‘ಸೀದಂತಮಿವ ಸಾಗರೇ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸೇನೆಯ ಆಶೆಯೂ ಅವನೊಡನೆ ಮುಳುಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸೋದರಮಾವಂದಿರ ಪತನವನ್ನು ಕಂಡು ಅಂಗದನು ತನ್ನ ಸುರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮರೆತು ಕುಂಭನತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಕುಲಸ್ನೇಹ. ಕುಂಭನು ಅವನನ್ನು ಎಂಟು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ, ಆನೆಯನ್ನು ತೋಮರಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚುವಂತೆ; ಆದರೂ ಅಂಗದನು ಕಂಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕುಂಭನು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಕುಂಭನು ಅವನ ಹುಬ್ಬುಗಳನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಣ್ಣುಗಳು ರಕ್ತದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದರೆ ಯೋಧನು ಕಾಣಲಾರ. ಇದು ಕುಂಭನ ಯುದ್ಧನೀತಿ. ಕುರುಡನಂತಾಗಿದ್ದರೂ ಅಂಗದನು ಮರವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಧೈರ್ಯ ಅದ್ಭುತ. ಆದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಏಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಮರ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅವನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗದನು ಯುವರಾಜ, ಅವನ ರಕ್ಷಣೆ ಎಲ್ಲರ ಕರ್ತವ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರು ತಕ್ಷಣವೇ ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಉಲ್ಕಾಭ್ಯಾಮಿವ ಕುಂಜರಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಕಣ್ಣುಗಳ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಂಜುಗಳಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅಂಗದನು. ಮರವನ್ನು ಕೀಳುವ ವರ್ಣನೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಎದೆಗೆ ಒತ್ತಿ, ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಸ್ವಲ್ಪ ಬಗ್ಗಿಸಿ ಕೀಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹೆಜ್ಜೆಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗದನ ಪತನವನ್ನು ‘ಸೀದಂತಮಿವ ಸಾಗರೇ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವವನು ಸಹಾಯವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ಅಂಗದನೂ.

ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಜಾಂಬವಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ವಾನರಶಾರ್ದೂಲರು ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದ್ದ ಕುಂಭನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ, ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಅಂಗದನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದರು. ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಷೇಣ, ವೇಗದರ್ಶಿ ಎಂಬ ವಾನರರು ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ವೀರನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣಪುತ್ರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು. ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ವಾನರೇಂದ್ರರು ಎರಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕುಂಭನು, ಪರ್ವತವು ಜಲಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತಡೆಯುವಂತೆ, ಬಾಣಸಮೂಹದಿಂದ ಅವರನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಿದನು. ಅವನ ಬಾಣಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರೇಂದ್ರರು ಅವನನ್ನು ನೋಡಲೂ ಆಗದವರಾದರು — ಮಹಾಸಮುದ್ರವು ತೀರವನ್ನು ದಾಟಲಾರದಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಾನೇ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸೇನಾಪತಿಯಂತೆ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಜಾಂಬವಂತನು ವೃದ್ಧನಾದರೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕುಂಭನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ ಎಷ್ಟು ದಟ್ಟವಾಗಿದೆಯೆಂದರೆ ವಾನರರು ಅವನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿರಲಿ, ಅವನನ್ನು ನೋಡಲೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು — ಪರ್ವತವು ನೀರನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ, ತೀರವು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ — ಕುಂಭನ ತಡೆಯುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆ ಬೇಗನೆ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು — ವಾನರರು ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಡನೆ ಮರ-ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಧಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಗುರಿ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಅಂಗದನ ರಕ್ಷಣೆ, ಕುಂಭನ ವಧೆ. ಆದರೆ ಕುಂಭನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ ಅವರನ್ನು ದೂರದಲ್ಲೇ ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ವೃದ್ಧ ಜಾಂಬವಂತ, ವೈದ್ಯ ಸುಷೇಣ, ವೇಗದರ್ಶಿ — ಈ ಅನುಭವಶಾಲಿಗಳೂ ಅವನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಾರರು. ಇದರಿಂದ ಕುಂಭನ ಬಲ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಜಯ ಇನ್ನೂ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಇಡೀ ಯುದ್ಧವನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೂ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಆ ವಾನರಗಣಗಳನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಮಗನಾದ ಅಂಗದನನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕಿರಿಸಿ — ರಕ್ಷಿಸಿ — ರಣದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣಪುತ್ರನತ್ತ, ವೇಗಶಾಲಿ ಸಿಂಹವು ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಆನೆಯತ್ತ ಧಾವಿಸುವಂತೆ, ಧಾವಿಸಿದನು. ಆ ಮಹಾಕಪಿ ಅಶ್ವಕರ್ಣ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಇತರ ವಿವಿಧ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಕಿತ್ತು ಎಸೆದನು. ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ, ದುರ್ಜಯವಾದ ಆ ವೃಕ್ಷವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣಪುತ್ರನು ತನ್ನ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಗುರಿಯಿಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ, ಗುರಿ ತಪ್ಪದ, ತೀವ್ರನಾದ ಕುಂಭನ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮರಗಳು ಘೋರವಾದ ಶತಘ್ನಿಗಳಂತೆ ಕಂಡವು — ಬಾಣಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಮರಗಳು ಶತಘ್ನಿ ಎಂಬ ಆಯುಧಗಳ ಮೊಳೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಕುಂಭನಿಂದ ಒಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ವೃಕ್ಷವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕಂಡೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಮಹಾಸತ್ತ್ವನೂ ಆದ ವಾನರಾಧಿಪತಿ ಸುಗ್ರೀವನು ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಚುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತ ಅವನು ತಟ್ಟನೆ ಕುಂಭನ ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕಸಿದು ಮುರಿದನು. ಹೀಗೆ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಅವನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ಕೆಳಗೆ ಹಾರಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತನು. ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಜ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತಾನೇ ಅಣ್ಣನ ಮಗನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ನಾಯಕತ್ವದ ಪರಿಚಯ. ಧನುಸ್ಸಿನ ಭಂಗ ಕುಂಭನ ಮುಖ್ಯ ಬಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಧನುರ್ಧಾರಿ. 68ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಸುಗ್ರೀವನ ಆಗಮನ ಸಿಂಹವು ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಮಾಡುವ ಆಕ್ರಮಣದಂತೆ — ಸಿಂಹ ಚಿಕ್ಕದಾದರೂ ಬಲಶಾಲಿ, ಆನೆ ವಿಶಾಲವಾದರೂ ಸೋಲುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಮರಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ, ಕುಂಭನು ಅವುಗಳನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಮರಗಳು ಶತಘ್ನಿಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಲೇ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅತಿ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಧನುರ್ಧಾರಿಯ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದೇ ಕಠಿಣ. ‘ಭ್ರಾತೃಜಂ ಪೃಷ್ಠತಃ ಕೃತ್ವಾ’ — ಅಣ್ಣನ ಮಗನನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕಿರಿಸಿ — ಎಂಬ ಮಾತು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅಂಗದನ ಮೇಲಿರುವ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ವಾಲಿಯ ಮಗನಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ಅವನದೇ ಮಗನಂತೆ. ಕುಂಭನ ಬಾಣಗಳು ಅವನನ್ನು ಚುಚ್ಚುತ್ತವೆ, ಅವನು ಅವುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕೋಡು ಮುರಿದ ಆನೆಯಂತಿದ್ದ ಕುಂಭನಿಗೆ ಕುಪಿತನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿಕುಂಭನ ಅಣ್ಣನೇ, ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯವೂ ಬಾಣವೇಗವೂ ಅದ್ಭುತ. ವಿನಯವೂ ಪ್ರಭಾವವೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಇವೆ — ಪ್ರಹ್ಲಾದ, ಬಲಿ, ವೃತ್ರಹಂತಕ (ಇಂದ್ರ), ಕುಬೇರ, ವರುಣರಿಗೆ ಸಮಾನನೇ. ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಬಲದಲ್ಲಿ ಅತಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ತಂದೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು — ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನನು. ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನನ್ನು ಮನೋವ್ಯಥೆಗಳು ಮೀರಲಾರದಂತೆ, ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಶೂಲಧಾರಿಯೂ ಶತ್ರುದಮನನೂ ಆದ ನಿನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಮೀರಲಾರರು. ಮಹಾಬುದ್ಧಿಯೇ, ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರು, ನನ್ನ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ನೋಡು. ನಿನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ರಾವಣನು ವರದಾನದ ಬಲದಿಂದ ದೇವದಾನವರನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕುಂಭಕರ್ಣನಾದರೋ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಸುರಾಸುರರನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ನೀನು ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿಗೆ ಸಮಾನ, ಪ್ರತಾಪದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಮಾನ; ಇಂದು ರಾಕ್ಷಸಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಲವೀರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನೀನು ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಇಂದು ಸಮರದಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಅದ್ಭುತ ಮಹಾಘರ್ಷಣೆಯನ್ನು, ಶಕ್ರ-ಶಂಬರರ ಯುದ್ಧದಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ನೋಡಲಿ. ನೀನು ಅಪ್ರತಿಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೀಯೆ, ಅಸ್ತ್ರಕೌಶಲವನ್ನೂ ತೋರಿಸಿದ್ದೀಯೆ; ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಈ ವಾನರವೀರರು ನಿನ್ನಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ವೀರನೇ, ನಿಂದೆಯ ಭಯದಿಂದಲೇ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂದಿಲ್ಲ — ದಣಿದಿದ್ದವನನ್ನು ಕೊಂದನು ಎಂದು ಲೋಕ ಹೇಳೀತು. ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ದಣಿದಿರುವ ನೀನು ವಿಶ್ರಾಂತನಾಗಿ ನನ್ನ ಬಲವನ್ನು ನೋಡು.’ ಸುಗ್ರೀವನ ಈ ಮಾತು ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೂ ಉಪಹಾಸದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ — ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ದಣಿದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಅವನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ವೀರನ ಧರ್ಮ — ಸಮಾನನೊಡನೆ ಸಮಾನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ. ಪ್ರಹ್ಲಾದನೇ ಮೊದಲಾದವರ ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಮಹಾಸುರರ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಬಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳು — ಮೊದಲು ಕುಂಭನ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಅನಂತರ ಅವನ ಕುಲದ ಸ್ಮರಣೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಆಹ್ವಾನ. ಅವನು ಕುಂಭನನ್ನು ರಾವಣ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು, ಕುಂಭಕರ್ಣರೊಡನೆ ತೂಗಿನೋಡುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಬಲ ವರದಾನದಿಂದ, ಕುಂಭಕರ್ಣನದು ಸ್ವವೀರ್ಯದಿಂದ ಎಂಬ ಭೇದವನ್ನೂ ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಹಜ ಬಲವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಶಕ್ರ-ಶಂಬರರ ಯುದ್ಧದಂತೆ ನಮ್ಮ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಜೀವಿಗಳು ನೋಡಲಿ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಹೋತ್ಸವದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ವಾಣಿ ವೀರರಸಪೂರ್ಣ. ಸುಗ್ರೀವನು ಕುಂಭನನ್ನು ‘ನಿಕುಂಭಾಗ್ರಜ’ — ನಿಕುಂಭನ ಅಣ್ಣ — ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಕುಂಭನ ಆಗಮನದ ಸೂಚನೆಯಂತೆ. ‘ಉಪಾಲಂಭಭಯಾತ್’ — ನಿಂದೆಯ ಭಯದಿಂದ — ಎಂಬ ಮಾತು ವೀರಧರ್ಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದಣಿದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದರೆ ಯಶಸ್ಸು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ನಿಂದೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಶತ್ರುವಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಅವಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಸುಗ್ರೀವನ ಸ್ವಾಭಿಮಾನದ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಬುದ್ಧಿಯ ಪರಿಚಯ.

ಅವಮಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕುಂಭನು ತುಪ್ಪದಿಂದ ಆಹುತಿ ಪಡೆದ ಅಗ್ನಿಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಂತೆ ಬೆಳೆದನು. ಆಮೇಲೆ ಕುಂಭನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದನು. ಮದೋದಕ ಸುರಿಯುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ಮದ್ದಾನೆಗಳಂತೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ, ಒಬ್ಬರ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೆಣೆದುಕೊಂಡು, ಪರಸ್ಪರ ತಿಕ್ಕುತ್ತ, ಆಯಾಸದಿಂದ ಬಾಯಿಂದ ಹೊಗೆಯೊಡನೆ ಜ್ವಾಲೆಯನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರು. ಅವರ ಪಾದಗಳ ಅಪ್ಪಳಿಕೆಯಿಂದ ಭೂಮಿ ಕುಸಿಯಿತು; ಅಲೆಗಳು ಸುಳಿಯುತ್ತಿದ್ದ ವರುಣಾಲಯವಾದ ಸಮುದ್ರ ಕಲಕಿತು. ಆಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಕುಂಭನನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ಸಮುದ್ರದ ತಳವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ, ವೇಗವಾಗಿ ಉಪ್ಪುನೀರಿಗೆ ಎಸೆದನು. ಕುಂಭನ ಪತನದಿಂದ ವಿಂಧ್ಯ-ಮಂದರಗಳಂತಿದ್ದ ಜಲರಾಶಿ ಮೇಲೆದ್ದು ಸುತ್ತಲೂ ಹರಡಿತು. ಆಮೇಲೆ ಕುಂಭನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕೆಡವಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಅವನ ಕವಚ ಸಿಡಿಯಿತು, ರಕ್ತ ಚಿಮ್ಮಿತು; ಅವನ ಮಹಾವೇಗದ ಮುಷ್ಟಿ ಎದೆಯ ಎಲುಬುಗಳ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿತು. ಅದರ ವೇಗದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತಾದ ಉರಿಯುವ ತೇಜಸ್ಸು ಉಂಟಾಯಿತು — ವಜ್ರದ ಅಪ್ಪಳಿಕೆಯಿಂದ ಮೇರುಪರ್ವತದಿಂದ ಜ್ವಾಲೆ ಹುಟ್ಟುವಂತೆ. ಇಬ್ಬರು ಮಹಾಬಲರ ಈ ಬಾಹುಯುದ್ಧವನ್ನು ಕವಿ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭೂಮಿ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ, ಸಮುದ್ರ ಕಲಕುತ್ತದೆ, ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಜ್ವಾಲೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆದರೂ ಕುಂಭನು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಮತ್ತೆ ನೆಗೆದು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಬಲ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. 81ರಿಂದ 85ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳಿಲ್ಲ — ಕೇವಲ ತೋಳುಗಳು ಮತ್ತು ಮುಷ್ಟಿಗಳು. ಎರಡು ಮದ್ದಾನೆಗಳಂತೆ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ, ಉಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾರೆ, ತಿಕ್ಕುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಆಯಾಸ ಎಷ್ಟೆಂದರೆ ಬಾಯಿಂದ ಹೊಗೆಯೊಡನೆ ಜ್ವಾಲೆ ಹೊರಬರುವಂತಿದೆ. ಅವರ ಭಾರದಿಂದ ಭೂಮಿ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ, ಸಮುದ್ರ ಕಲಕುತ್ತದೆ — ಈ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಅವರ ಅತಿಮಾನುಷ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಕುಂಭನನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅದರ ತಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ — ಅಂದರೆ ಅತ್ಯಂತ ಆಳಕ್ಕೆ ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ. ನೀರು ಪರ್ವತದಂತೆ ಮೇಲೇಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕುಂಭನು ಮತ್ತೆ ಬಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡವಿ ಎದೆಗೆ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಕವಚ ಒಡೆಯುತ್ತದೆ, ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧ ಸಮವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಯಾರಿಗೆ ವಿಜಯ ಎಂಬುದು ಅನಿಶ್ಚಿತ. ಮೇರುವಿನ ಮೇಲೆ ವಜ್ರಪಾತದಂತೆ ಅವನ ಮುಷ್ಟಿಯ ಜ್ವಾಲೆ. ಮಾತಿನಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕುಂಭನು ತುಪ್ಪದಿಂದ ಬೆಳೆದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಇದನ್ನು ತಿಳಿದೂ ಅವನನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸಮಾನ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ನಂತರವೂ ಕುಂಭನ ಪುನರಾಗಮನ ಅವನ ಅಜೇಯ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರ ಎದೆಯ ಎಲುಬುಗಳ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿದುದು ಸುಗ್ರೀವನ ದೃಢ ಶರೀರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಅದರಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾಬಲ ಸುಗ್ರೀವನು ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದನು. ಸಾವಿರಾರು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಅರಳಿದ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ಕುಂಭನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ಬಹಳ ಪೀಡಿತನಾದ ಕುಂಭನು ಜ್ವಾಲೆಯಾರಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಆಗ ಬಿದ್ದನು. ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು, ಆಕಾಶದಿಂದ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬೀಳುವ, ಉಜ್ವಲ ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ, ಕೆಂಪು ಅಂಗಗಳ ಮಂಗಳಗ್ರಹದಂತೆ ಬೇಗನೆ ಬಿದ್ದನು. ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎದೆ ಒಡೆದು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಕುಂಭನ ರೂಪ, ರುದ್ರನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗೋಪತಿಯಾದ (ಕಿರಣಗಳ ಒಡೆಯನಾದ) ಸೂರ್ಯನ ರೂಪದಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹತನಾಗಲು ಬೆಟ್ಟಗಳೊಡನೆ ಕಾಡುಗಳೊಡನೆ ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸಿತು, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಯ ಆವರಿಸಿತು. ಹೀಗೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಗನೂ ತಂದೆಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಮುಷ್ಟಿ ಸಹಸ್ರಕಿರಣ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿ — ಅವನ ಒಂದೇ ಪ್ರಹಾರ ಸಾಕಾಯಿತು. ಕುಂಭನ ಪತನವನ್ನು ಅಗ್ನಿಯ ಶಮನ, ಗ್ರಹದ ಪತನ, ಸೂರ್ಯನ ಗ್ರಹಣ ಎಂಬಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಗಂಭೀರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಸಹಿಸಿ ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಒಂದೇ ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರ ನಿರ್ಣಾಯಕ. ಕುಂಭನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಆರುತ್ತಾನೆ, ಗ್ರಹದಂತೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಭೂಮಿಯ ಕಂಪನ ಮಹಾವೀರನ ಮರಣದ ಲಕ್ಷಣ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಂಶವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಭಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಕುಂಭನು ಅಣ್ಣನ ಸೇಡು ತೀರಿಸಲು ಬರುವನು. ರುದ್ರನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೂರ್ಯ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ದಕ್ಷಯಜ್ಞದ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ರುದ್ರನು ಸೂರ್ಯನ ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಉದುರಿಸಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಕುಂಭನ ಪತನವನ್ನು ದಿವ್ಯಘಟನೆಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

വീരജനങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്ന ആ ഘോരമായ സങ്കുലയുദ്ധം നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെ, യുദ്ധോത്സുകനായ അംഗദൻ വീരനായ കമ്പനൻ എന്ന രാക്ഷസനെ നേരിട്ടു. കമ്പനൻ അംഗദനെ വെല്ലുവിളിച്ച് കോപത്തോടെ വേഗത്തിൽ ആദ്യം ഗദകൊണ്ട് അടിച്ചു; ആ പ്രഹരമേറ്റ് കഠിനമായി മുറിവേറ്റ അംഗദൻ ഇളകി. എന്നാൽ തേജസ്വിയായ അവൻ വേഗം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് ഒരു പർവതശിഖരം കമ്പനന്റെ നേരെ എറിഞ്ഞു. ആ പ്രഹരമേറ്റു പീഡിതനായ കമ്പനൻ ഭൂമിയിൽ വീണു മരിച്ചു. ഇവിടെ ആദ്യപ്രഹരം രാക്ഷസന്റേതും അന്തിമപ്രഹരം വാനരന്റേതുമാണ് — ഈ ക്രമംതന്നെയാണ് സർഗത്തിലുടനീളം വീണ്ടും വീണ്ടും കാണുന്നത്. അംഗദൻ യുവാവാണ്, എന്നാൽ അവന് പിതാവായ ബാലിയെപ്പോലെ ബലവും ധൈര്യവുമുണ്ട്. കമ്പനന്റെ പതനത്തോടെ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭംതന്നെ വാനരന്മാരുടെ വിജയത്തോടെയാകുന്നു, അതുവഴി തുടർന്നുള്ള യുദ്ധങ്ങളുടെ സ്വരം നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു.

കമ്പനൻ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് ശോണിതാക്ഷൻ രഥത്തിൽ വേഗത്തിൽ, ഭയമില്ലാത്തവനെപ്പോലെ, അംഗദന്റെ നേരെ പാഞ്ഞു. വേഗശാലിയായ അവൻ ശരീരം പിളർക്കുന്ന, തീക്ഷ്ണമായ, കാലാഗ്നിക്കു സമമായ രൂപമുള്ള മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ അംഗദനെ എയ്തു — ക്ഷുരങ്ങൾ, ക്ഷുരപ്രങ്ങൾ, നാരാചങ്ങൾ, വത്സദന്തങ്ങൾ, ശിലീമുഖങ്ങൾ, കർണികൾ, ശല്യങ്ങൾ, വിപാഠങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെ അനേകം മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ. ഇവ ബാണങ്ങളുടെ വിവിധ ഇനങ്ങളാണ് — ചിലതിന്റെ മുന ക്ഷൗരക്കത്തിപോലെ മൂർച്ചയുള്ളത്, ചിലതിന്റേത് പശുക്കിടാവിന്റെ പല്ലുപോലെ, ചിലതിന്റേത് ചെവിപോലെ വിസ്തൃതം. ഇങ്ങനെ അവയവങ്ങളിൽ മുറിവേറ്റിട്ടും പ്രതാപവാനും ബലവാനുമായ ബാലിപുത്രൻ അംഗദൻ വേഗത്തിൽ ശോണിതാക്ഷന്റെ ഉഗ്രമായ വില്ലും രഥവും ബാണങ്ങളും തകർത്തു. പിന്നെ ശോണിതാക്ഷൻ വേഗം വാളും പരിചയും എടുത്ത്, ആലോചിക്കാതെ കുപിതനായി വേഗത്തിൽ ചാടിവന്നു. ബലവാനായ അംഗദൻ അവനെക്കാൾ വേഗത്തിൽ ചാടി അവനെ പിടികൂടി കൈകൊണ്ട് അവന്റെ വാൾ പിടിച്ചുവാങ്ങി ഗർജിച്ചു. പിന്നെ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ ആ വാളുകൊണ്ട് അവന്റെ തോളെല്ലിൽ വെട്ടി, പൂണൂൽപോലെ ചരിച്ച് അവനെ വെട്ടിമുറിച്ചു — പൂണൂൽ തോളിൽനിന്ന് അരയ്ക്കു താഴേക്കു പോകുന്നതുപോലെ വാൾവെട്ടും. എന്നാൽ ശോണിതാക്ഷൻ മരിച്ചില്ല, കാരണം പിന്നീട് അവൻ വീണ്ടും യുദ്ധം ചെയ്യുന്നുണ്ട്. പിന്നെ ആ വലിയ വാൾ കൈയിലേന്തി വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് ബാലിപുത്രൻ യുദ്ധമുന്നണിയിൽ മറ്റു ശത്രുക്കളുടെ നേരെ പാഞ്ഞു. ഈ ഭാഗത്ത് അംഗദന്റെ ശൗര്യവും ചാതുര്യവും വ്യക്തമാണ് — ശത്രുവിന്റെ ആയുധംതന്നെ പിടിച്ചെടുത്ത് അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവനെ പ്രഹരിക്കുന്നു. അവൻ ആയുധമില്ലാത്തവനായിരുന്നു, എന്നാൽ ശത്രുവിന്റെ വാൾ പിടിച്ചുവാങ്ങി ആയുധധാരിയായി. 4 മുതൽ 35 വരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അവിടെ കമ്പനവധത്തിനുശേഷം നേരിട്ട് കുംഭന്റെ പരാക്രമം ആരംഭിക്കുന്നു. ശോണിതാക്ഷൻ രഥത്തിലാണ്, അംഗദൻ ഭൂമിയിൽ കാൽനടയായും — എന്നിട്ടും വാനരൻ രഥിയെ പരാജയപ്പെടുത്തുന്നു. ബാണങ്ങളുടെ പേരുകൾ കവി എണ്ണിപ്പറയുന്നു, അതുവഴി രാക്ഷസന്റെ ആയുധസമ്പത്ത് കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ ബാണങ്ങൾക്കെല്ലാം മുന്നിലും അംഗദൻ പിന്മാറുന്നില്ല. അവൻ ആദ്യം ശത്രുവിന്റെ വില്ല് ഒടിക്കുന്നു, പിന്നെ രഥം, പിന്നെ ബാണങ്ങൾ — ഇങ്ങനെ ശത്രുവിന്റെ എല്ലാ സാധനങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു. ശോണിതാക്ഷൻ വാളുമായി ചാടിവരുമ്പോൾ അംഗദൻ അവനെക്കാൾ വേഗത്തിൽ ചാടി അവനെ പിടികൂടുന്നു. ഇവിടെ വേഗത്തിന്റെ ഒരു മത്സരം കാണാം.

പിന്നെ പ്രജംഘനോടൊപ്പം വീരനും ബലവാനുമായ യൂപാക്ഷൻ കുപിതനായി രഥത്തിൽ മഹാബലനായ ബാലിപുത്രന്റെ നേരെ ചെന്നു. സ്വർണാംഗദമണിഞ്ഞ വീരനായ ശോണിതാക്ഷനും ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത് ഇരുമ്പുഗദയെടുത്ത് അവന്റെ നേരെതന്നെ പാഞ്ഞു. മഹാവീരനും ബലവാനുമായ പ്രജംഘൻ യൂപാക്ഷനോടൊപ്പം ഗദയുമായി കുപിതനായി ബാലിപുത്രന്റെ നേരെ ചെന്നു. ശോണിതാക്ഷനും പ്രജംഘനും നടുവിൽ നിന്ന വാനരശ്രേഷ്ഠനായ അംഗദൻ വിശാഖാനക്ഷത്രങ്ങൾക്കിടയിലെ പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു — തേജസ്വികളായ രണ്ടുപേരുടെ നടുവിൽ അവൻ കൂടുതൽ തേജസ്വിയായി. അംഗദനെ കാത്തുകൊണ്ട് മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും പരസ്പരം കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ അവന്റെ അടുത്തു നിന്നു — മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും അംഗദന്റെ മാതുലന്മാരാണ്, അതിനാൽ അവർ അവന്റെ രക്ഷയിൽ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധാലുക്കളാണ്. മഹാകായരും ഒരുങ്ങിനിൽക്കുന്നവരും മഹാബലരുമായ രാക്ഷസന്മാർ വാളുകളും ബാണങ്ങളും ഗദകളുമേന്തി രോഷത്തോടെ വാനരന്മാരുടെ നേരെ പാഞ്ഞു. മൂന്നു വാനരേന്ദ്രന്മാരും — അംഗദൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ — മൂന്നു രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരും — പ്രജംഘൻ, യൂപാക്ഷൻ, ശോണിതാക്ഷൻ — ഏറ്റുമുട്ടിയപ്പോൾ രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന ഒരു മഹായുദ്ധം നടന്നു. വാനരന്മാർ മരങ്ങളെടുത്ത് യുദ്ധത്തിൽ എറിഞ്ഞു; മഹാബലനായ പ്രജംഘൻ വാളുകൊണ്ട് അവയെ തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. അവർ രഥങ്ങളും കുതിരകളും മരങ്ങളും പാറകളും എറിഞ്ഞു; മഹാബലനായ യൂപാക്ഷൻ ശരക്കൂട്ടങ്ങളാൽ അവയെ മുറിച്ചു. ദ്വിവിദനും മൈന്ദനും പിഴുതെറിഞ്ഞ മരങ്ങളെ വീര്യവാനും പ്രതാപവാനുമായ ശോണിതാക്ഷൻ ഗദകൊണ്ട് നടുവിൽ ഒടിച്ചു. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ സന്തുലനം കാണാം — വാനരന്മാർ എറിയുന്നു, രാക്ഷസന്മാർ തടുക്കുന്നു; ഓരോ രാക്ഷസനും തന്റെ ആയുധംകൊണ്ട് — വാൾ, ശരങ്ങൾ, ഗദ — പ്രതിരോധിക്കുന്നു. കവി മൂന്നു മൂന്നു യോദ്ധാക്കളെ സമമിതിയോടെ നിർത്തുന്നു, അതുവഴി വായനക്കാരൻ യുദ്ധം മുഴുവനും വ്യക്തമായി കാണുന്നു. ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ അംഗദൻ ഒറ്റയ്ക്ക് മൂന്നു രാക്ഷസന്മാരുടെ നടുവിലായിരുന്നു. അവന്റെ ആപത്തു കണ്ട് മാതുലന്മാരായ മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും അവന്റെ രക്ഷയ്ക്കെത്തി. ഇങ്ങനെ യുദ്ധം മൂന്നിനെതിരെ മൂന്ന് എന്ന നിലയിൽ തുല്യമായി. വാനരന്മാരുടെ ആയുധങ്ങൾ പ്രകൃതിയിൽനിന്നുതന്നെ — മരങ്ങളും പാറകളും യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്ന രഥങ്ങളും കുതിരകളും. രാക്ഷസന്മാരുടെ ആയുധങ്ങൾ നിർമിതമാണ് — വാൾ, ബാണങ്ങൾ, ഗദ. ഓരോ ഏറും ഓരോ രാക്ഷസൻ തടുക്കുന്നു, അതിനാൽ ഒരു പക്ഷവും വേഗം ജയിക്കുന്നില്ല. ‘രോമഹർഷണം’ എന്ന പദത്താൽ കാഴ്ചക്കാരുടെ രോമങ്ങൾപോലും ഹർഷത്താലും ഭയത്താലും എഴുന്നുനിന്നുവെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പൂർണചന്ദ്രന്റെ ഉപമ അംഗദന്റെ സൗമ്യമായ തേജസ്സ് കാണിക്കുന്നു — കുപിതനായിരിക്കുമ്പോഴും അവൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. വിശാഖാനക്ഷത്രത്തിന്റെ രണ്ടു താരങ്ങളെപ്പോലെ രാക്ഷസന്മാർ അവന്റെ ഇരുവശത്തും നിൽക്കുന്നു. മുമ്പു മുറിവേറ്റിട്ടും ശോണിതാക്ഷൻ വീണ്ടും ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത് ഗദയെടുക്കുന്നു — രാക്ഷസന്മാരുടെ ദൃഢതയും ഇവിടെ കാണാം. ഇങ്ങനെ കവി വാനരന്മാരുടെ മാത്രമല്ല, ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും വീരത ഒരുപോലെ വർണിക്കുന്നു. മൂന്നു ദ്വന്ദ്വയുദ്ധങ്ങൾ ഒരേസമയം നടക്കുന്നതിനാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ഈ ഭാഗം ദീർഘമാണ്.

പിന്നെ പ്രജംഘൻ ശത്രുവിന്റെ മർമങ്ങൾ പിളർക്കുന്ന വലിയ വാൾ ഉയർത്തി വേഗത്തിൽ ബാലിപുത്രന്റെ നേരെ പാഞ്ഞു. അവൻ അടുത്തെത്തിയതു കണ്ട് അതിബലനും മഹാബലനുമായ വാനരേന്ദ്രൻ അംഗദൻ അപ്പോൾ അശ്വകർണം എന്ന മരംകൊണ്ട് അവനെ അടിച്ചു. പിന്നെ അവൻ മുഷ്ടികൊണ്ട് വാളേന്തിയ അവന്റെ കൈയിൽ ഇടിച്ചു; ബാലിപുത്രന്റെ ഇടിയേറ്റ് ആ വാൾ ഭൂമിയിൽ വീണു. ഉലക്കപോലെയുള്ള ആ വാൾ ഭൂമിയിൽ വീണതു കണ്ട് മഹാബലനായ പ്രജംഘൻ വജ്രംപോലെയുള്ള മുഷ്ടി ചുരുട്ടി. മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ മഹാവീര്യനായ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ അംഗദന്റെ നെറ്റിയിൽ ഇടിച്ചു; അംഗദൻ ഒരു നിമിഷം ഇളകി. പിന്നെ തേജസ്വിയും പ്രതാപവാനുമായ ബാലിപുത്രൻ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് മുഷ്ടികൊണ്ട് പ്രജംഘന്റെ തല ഉടലിൽനിന്നു വീഴ്ത്തി. ഇങ്ങനെ ആയുധമില്ലാത്ത രണ്ടുപേരുടെ മുഷ്ടിയുദ്ധത്തിൽ അംഗദൻ വിജയിയായി. ഹിന്ദിയിലെ ശീർഷകത്തിലും ‘അംഗദൻ കമ്പനനെയും പ്രജംഘനെയും വധിക്കുന്നു’ എന്നാണു പറയുന്നത്. ഇവിടെയും മുമ്പത്തെപ്പോലെതന്നെ ക്രമം — രാക്ഷസൻ ആദ്യം പ്രഹരിക്കുന്നു, അംഗദൻ ഒരു നിമിഷം ഇളകുന്നു, പിന്നെ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് അവനെ കൊല്ലുന്നു. ഈ ആവർത്തനം അംഗദന്റെ ധൈര്യവും അജയ്യതയും കാണിക്കുന്നു. പ്രജംഘൻ യൂപാക്ഷന്റെ പിതൃവ്യനാണ്, അതിനാൽ അവന്റെ വധം അടുത്ത സന്ദർഭത്തിനു കാരണമാകുന്നു — യൂപാക്ഷൻ ശോകത്തോടും ക്രോധത്തോടുംകൂടി യുദ്ധത്തിനോടുന്നു. അംഗദൻ ആദ്യം മരംകൊണ്ടു പ്രഹരിക്കുന്നു, പിന്നെ മുഷ്ടികൊണ്ട് വാളേന്തിയ കൈയിൽ ഇടിക്കുന്നു, അതോടെ വാൾ വീഴുന്നു. ഇങ്ങനെ ശത്രു ആയുധമില്ലാത്തവനായി. ആയുധമില്ലാതായിട്ടും പ്രജംഘൻ ഓടിപ്പോകുന്നില്ല, മുഷ്ടികൊണ്ടു പൊരുതുന്നു — രാക്ഷസന്മാരുടെ ശൗര്യത്തെയും കവി നിന്ദിക്കുന്നില്ല. മുഷ്ടികൊണ്ടു തല വീഴ്ത്തുന്നത് അതിശയോക്തിയായി തോന്നാം, എന്നാൽ അതു വാനരന്മാരുടെ അമാനുഷബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അംഗദൻ പിതാവായ ബാലിയുടെ യോഗ്യനായ പുത്രനാണെന്ന് വീണ്ടും തെളിയുന്നു.

പിതൃവ്യനായ പ്രജംഘൻ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞ യൂപാക്ഷൻ, ബാണങ്ങൾ തീർന്നവനായി, രഥത്തിൽനിന്നു വേഗം ഇറങ്ങി വാളെടുത്തു. ആ യൂപാക്ഷൻ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് ദ്വിവിദൻ തിടുക്കത്തിൽ കുപിതനായി അവന്റെ മാറിൽ അടിച്ചു, ബലവാനായ അവൻ ബലമായി അവനെ പിടികൂടുകയും ചെയ്തു. സഹോദരൻ പിടിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് മഹാബലനും മഹാതേജസ്വിയുമായ ശോണിതാക്ഷൻ അപ്പോൾ ദ്വിവിദന്റെ മാറിൽ അടിച്ചു. അതേറ്റ് മഹാബലനായ ദ്വിവിദൻ ഇളകി, എന്നാൽ വീണ്ടും ശോണിതാക്ഷൻ ഉയർത്തിയ ഗദ പിടിച്ചുവാങ്ങി. ഇതിനിടയിൽ മൈന്ദൻ ദ്വിവിദന്റെ അടുത്തെത്തി, വീര്യവാനായ അവൻ യൂപാക്ഷന്റെ മാറിൽ കൈത്തലംകൊണ്ട് അടിച്ചു. വേഗശാലികളായ ശോണിതാക്ഷനും യൂപാക്ഷനും ആ രണ്ടു വാനരന്മാരോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിൽ തീവ്രമായി പിടിച്ചുവലിക്കലും പിഴുതെടുക്കലും നടത്തി — പരസ്പരം വലിച്ചിഴയ്ക്കലും പിഴുതെടുക്കലും. ദ്വിവിദൻ ശോണിതാക്ഷന്റെ മുഖം നഖങ്ങൾകൊണ്ടു മാന്തിക്കീറി, വീര്യവാനായ അവൻ അവനെ ഭൂമിയിൽ ചുഴറ്റിയടിച്ച് ബലമായി ഞെരിച്ചുകൊന്നു. അത്യന്തം കുപിതനായ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ മൈന്ദൻ യൂപാക്ഷനെ കൈകൾകൊണ്ടു ഞെരിച്ചു; അവൻ മരിച്ചു ഭൂമിയിൽ വീണു. ഇവിടെ രണ്ടു സഹോദരന്മാരായ മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും രണ്ടു രാക്ഷസസഹോദരന്മാരായ ശോണിതാക്ഷനും യൂപാക്ഷനും തമ്മിൽ പൊരുതുന്നു — ഇരുപക്ഷത്തും സഹോദരസ്നേഹം കാണാം, കാരണം ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം സഹോദരന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി ഓടുന്നു. പിതൃവ്യന്റെ മരണത്താലുള്ള യൂപാക്ഷന്റെ കണ്ണുനീർ — രാക്ഷസന്മാരുടെ ശോകവും വർണിക്കപ്പെടുന്നു. വാനരന്മാർ ആയുധമില്ലാതെ നഖങ്ങളും കൈകളുംകൊണ്ടുതന്നെ ശത്രുക്കളെ കൊല്ലുന്നു. ദ്വിവിദൻ യൂപാക്ഷനെ പിടികൂടുന്നു, ശോണിതാക്ഷൻ സഹോദരന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി ദ്വിവിദനെ അടിക്കുന്നു, മൈന്ദൻ സഹോദരന്റെ സഹായത്തിനെത്തുന്നു — ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഓരോ ചുവടും മുൻചുവടിനോടുള്ള പ്രതികരണമാണ്. ദ്വിവിദൻ ശോണിതാക്ഷന്റെ ഗദ പിടിച്ചുവാങ്ങുന്നു, അതോടെ അവന്റെ ബലം ക്ഷയിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ രണ്ടു രാക്ഷസന്മാരും വാനരന്മാരുടെ കൈകളിൽ മരിക്കുന്നു — ഒരുവൻ നഖങ്ങളാൽ കീറപ്പെട്ട് ഭൂമിയിൽ ഞെരിക്കപ്പെട്ടു, മറ്റേയാൾ കൈകളാൽ ഞെരിക്കപ്പെട്ടു. മുമ്പ് അംഗദന്റെ വാൾവെട്ടേറ്റ ശോണിതാക്ഷൻ ഇവിടെ വീണ്ടും പൊരുതുന്നു, അതിനാൽ അവന്റെ മുമ്പത്തെ മുറിവ് മാരകമായിരുന്നില്ല. ഹിന്ദിയിലെ ശീർഷകത്തിൽ ‘ദ്വിവിദൻ ശോണിതാക്ഷനെയും മൈന്ദൻ യൂപാക്ഷനെയും വധിക്കുന്നു’ എന്നു പറയുന്നു. ‘ആകർഷോത്പാടനം’ എന്ന പദത്താൽ മല്ലയുദ്ധത്തിന്റെ ചിത്രം കാണാം — പരസ്പരം മുടിയും അവയവങ്ങളും വലിക്കുന്നു, പിഴുതെടുക്കുന്നു. ഈ യുദ്ധം അസ്ത്രയുദ്ധത്തിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ്, കൂടുതൽ അടുത്തതും ക്രൂരവുമാണ്. ഒടുവിൽ നാലു രാക്ഷസന്മാരും വധിക്കപ്പെട്ടു.

വീരന്മാർ വധിക്കപ്പെട്ട് വ്യഥിതമായ ആ രാക്ഷസേന്ദ്രസേന കുംഭകർണപുത്രനായ കുംഭൻ നിൽക്കുന്നിടത്തേക്കു ചെന്നു. വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ സേനയെ കുംഭൻ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ ലക്ഷ്യം നേടിയ മഹാവീര്യരായ വാനരന്മാർ വിജയഘോഷം മുഴക്കി. മഹാവീരന്മാർ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട രാക്ഷസസേനയെ കണ്ട് തേജസ്വിയായ കുംഭൻ യുദ്ധത്തിൽ അതിദുഷ്കരമായ കർമം ചെയ്തു. വില്ലാളികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ ഏകാഗ്രനായി വില്ലെടുത്ത് വിഷസർപ്പങ്ങൾപോലെയുള്ള, ദേഹം പിളർക്കുന്ന ശരങ്ങൾ വിട്ടു. ശരം തൊടുത്ത അവന്റെ ആ ഉത്തമമായ വില്ല് വീണ്ടും ശോഭിച്ചു — മിന്നലിനാലും ഐരാവതത്തിന്റെ ദീപ്തിയാലും യുക്തമായ രണ്ടാമതൊരു ഇന്ദ്രധനുസ്സുപോലെ. ചെവിവരെ വലിച്ചുവിട്ട, സ്വർണപ്പുംഖമുള്ള, തൂവലണിഞ്ഞ ഒരു ബാണംകൊണ്ട് അവൻ അപ്പോൾ ദ്വിവിദനെ എയ്തു. അതേറ്റ് പെട്ടെന്നു കാലുകൾ കുഴഞ്ഞ്, പിടഞ്ഞുകൊണ്ട്, വിഹ്വലനായി ത്രികൂടപർവതംപോലെയുള്ള ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ വീണു. മഹായുദ്ധത്തിൽ സഹോദരൻ തകർന്നുവീണതു കണ്ട് മൈന്ദൻ ഒരു വലിയ പാറ എടുത്ത് വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു. മഹാബലനായ അവൻ ആ പാറ രാക്ഷസന്റെ നേരെ എറിഞ്ഞു; കുംഭൻ തെളിഞ്ഞ, നിർമലമായ അഞ്ചു ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ആ പാറ പിളർത്തു. പിന്നെ വിഷസർപ്പംപോലെയുള്ള മനോഹരമുഖമുള്ള മറ്റൊരു ശരം തൊടുത്ത് മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ ദ്വിവിദന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ മൈന്ദന്റെ മാറിൽ എയ്തു. ആ പ്രഹരത്താൽ മർമത്തിൽ മുറിവേറ്റ വാനരയൂഥപനായ മൈന്ദൻ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു ഭൂമിയിൽ വീണു. ഇവിടെ കുംഭന്റെ കൗശലം പ്രത്യേകം വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — അവൻ ബലവാൻ മാത്രമല്ല, ധനുർവിദ്യയിൽ നിപുണനുമാണ്. മുമ്പ് വാനരന്മാർ രാക്ഷസന്മാരെ ഓരോരുത്തരായി കൊന്നിടത്ത് കുംഭൻ ഒറ്റയ്ക്ക് രണ്ടു പ്രമുഖവാനരന്മാരെ വീഴ്ത്തുന്നു. അവന്റെ വില്ല് ഇന്ദ്രധനുസ്സുപോലെ, അവന്റെ ബാണങ്ങൾ സർപ്പങ്ങൾപോലെ — ഈ ഉപമകൾ അവന്റെ ഭീകരത കാണിക്കുന്നു. മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും അശ്വിനീദേവന്മാരുടെ പുത്രന്മാരും മഹാബലരുമാണ്; അവരുടെ പതനം വാനരസേനയ്ക്കു വലിയ ആഘാതമാണ്. നാലു സേനാപതികൾ വധിക്കപ്പെട്ടു, അതിനാൽ തകർന്ന രാക്ഷസസേന കുംഭന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടുന്നു. കുംഭൻ അതിനെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു — ഇതു നേതാവിന്റെ ധർമമാണ്. അവന്റെ ആഗമനത്തോടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ദിശ മാറുന്നു. മുമ്പ് അംഗദനും മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും വിജയികളായിരുന്നു, ഇപ്പോൾ കുംഭന്റെ ബാണങ്ങളാൽ അവർതന്നെ വീഴുന്നു. കുംഭൻ ‘സുസമാഹിതൻ’ — ഏകാഗ്രചിത്തനായി — വില്ലെടുക്കുന്നു, അതിനാൽ അവന്റെ ബാണങ്ങൾ ലക്ഷ്യം തെറ്റുന്നില്ല. ദ്വിവിദൻ ഒറ്റ ബാണംകൊണ്ടുതന്നെ വീഴുന്നു, ഇത് അവന്റെ ബാണത്തിന്റെ ശക്തി കാണിക്കുന്നു. സഹോദരന്റെ പതനത്താൽ കുപിതനായ മൈന്ദൻ പാറ എറിയുന്നു, എന്നാൽ കുംഭൻ അഞ്ചു ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് അതിനെ ആകാശത്തുവെച്ചുതന്നെ പിളർക്കുന്നു. പിന്നെ ഒറ്റ ബാണംകൊണ്ട് മൈന്ദനെയും വീഴ്ത്തുന്നു. ഇങ്ങനെ ഒരു നിമിഷം മുമ്പ് രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്ന ആ രണ്ടു വാനരന്മാർതന്നെ ഇപ്പോൾ ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ ഭാഗ്യം വേഗം മാറുമെന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ വിജയഘോഷവും വേഗം ശമിച്ചു. കുംഭന്റെ വില്ലിന്റെ ഉപമ — മിന്നലിനാലും ഐരാവതത്തിന്റെ ദീപ്തിയാലും യുക്തമായ ഇന്ദ്രധനുസ്സ് — അതിന്റെ സൗന്ദര്യവും ഭീകരതയും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ആകർണകൃഷ്ടമുക്തേന’ എന്ന പദത്താൽ അവൻ വില്ല് ചെവിവരെ വലിക്കുന്നു, അതിനാൽ ബാണത്തിന്റെ വേഗം പരമമാണ്. ‘ഹാടകപുംഖേന’ — സ്വർണപ്പുംഖമുള്ള ബാണത്താൽ; രാക്ഷസന്മാരുടെ ആയുധങ്ങളും സമൃദ്ധമാണ്. ദ്വിവിദൻ ത്രികൂടപർവതംപോലെ വീഴുന്നു, ഇത് അവന്റെ വിശാലമായ ശരീരം കാണിക്കുന്നു. മൈന്ദന് മർമത്തിൽ മുറിവേറ്റു, അതിനാൽ അവനും മോഹാലസ്യപ്പെട്ടതേയുള്ളൂ, മരിച്ചില്ല.

മഹാബലരായ മാതുലന്മാർ മഥിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് അംഗദൻ വില്ലുയർത്തി നിൽക്കുന്ന കുംഭന്റെ നേരെ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു. പാഞ്ഞുവരുന്ന അവനെ കുംഭൻ ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള അഞ്ചു ശരങ്ങളാലും മറ്റു മൂന്നു മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാലും — ആനയെ തോമരങ്ങളാലെന്നപോലെ — എയ്തു; വീര്യവാനായ കുംഭൻ അനേകം ബാണങ്ങളാൽ അംഗദനെ എയ്തു. മൂർച്ച മങ്ങാത്ത, തീക്ഷ്ണമായ, സ്വർണാലംകൃതമായ ശരങ്ങളാൽ അവയവങ്ങളിൽ എയ്യപ്പെട്ടിട്ടും ബാലിപുത്രനായ അംഗദൻ കുലുങ്ങിയില്ല. അവൻ കുംഭന്റെ തലയിൽ പാറകളുടെയും മരങ്ങളുടെയും വർഷം ചൊരിഞ്ഞു. ശ്രീമാനായ കുംഭകർണപുത്രൻ ബാലിപുത്രൻ എറിഞ്ഞ ആ മരങ്ങളെല്ലാം മുറിച്ചു, പാറകളെയും വീണ്ടും പിളർത്തു. പാഞ്ഞുവരുന്ന വാനരയൂഥപനായ അംഗദനെ കണ്ട് കുംഭൻ, രണ്ടു തീപ്പന്തങ്ങളാൽ ആനയെയെന്നപോലെ, രണ്ടു ബാണങ്ങളാൽ അവന്റെ പുരികങ്ങളിൽ എയ്തു. അവന്റെ രക്തം ഒഴുകി, അവന്റെ കണ്ണുകൾ മൂടപ്പെട്ടു. അംഗദൻ ഒരു കൈകൊണ്ട് രക്തംപുരണ്ട കണ്ണുകൾ പൊത്തിപ്പിടിച്ച് മറ്റേ കൈകൊണ്ട് അടുത്തുള്ള ഒരു സാലവൃക്ഷത്തെ പിടിച്ചു. ശാഖകളോടുകൂടി അതിനെ മാറിൽ ചേർത്തമർത്തി, കൈകൊണ്ട് ഉറപ്പിച്ച്, അൽപം വളച്ച് ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ അതിനെ പിഴുതെടുത്തു. ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെയും മന്ദരപർവതംപോലെയുമുള്ള ആ വൃക്ഷത്തെ അവൻ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും നോക്കിനിൽക്കെ വേഗത്തിൽ എറിഞ്ഞു. കുംഭൻ ദേഹം പിളർക്കുന്ന ഏഴു മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് ആ വൃക്ഷം മുറിച്ചു. പിന്നെ അംഗദൻ ഏറെ വ്യഥിതനായി, വീണു, മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു. സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിത്താഴുന്നവനെപ്പോലെ, നേരിടാൻ പ്രയാസമുള്ള അംഗദൻ വീണുകിടക്കുന്നതു കണ്ട് വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ രാഘവനെ അറിയിച്ചു. ഈ ഭാഗത്ത് അംഗദന്റെ ദൃഢത പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധേയമാണ് — കണ്ണുകൾ രക്തത്താൽ മൂടപ്പെട്ടിട്ടും അവൻ ഒരു കൈകൊണ്ടു കണ്ണുകൾ പൊത്തി മറ്റേ കൈകൊണ്ടു വൃക്ഷം പിഴുതെടുക്കുന്നു. എന്നാൽ കുംഭന്റെ ബാണങ്ങൾ അവനെക്കാളും വേഗമേറിയവയാണ്. ‘സീദന്തമിവ സാഗരേ’ (സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിത്താഴുന്നവനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ സേനയുടെ പ്രത്യാശയും അവനോടൊപ്പം മുങ്ങുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മാതുലന്മാരുടെ പതനം കണ്ട് അംഗദൻ സ്വന്തം സുരക്ഷ മറന്ന് കുംഭന്റെ നേരെ ഓടുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ കുടുംബസ്നേഹം. ആനയെ തോമരങ്ങളാലെന്നപോലെ കുംഭൻ അവനെ എട്ടു ബാണങ്ങളാൽ എയ്യുന്നു; എന്നിട്ടും അംഗദൻ കുലുങ്ങുന്നില്ല. അവൻ പാറകളും മരങ്ങളും വർഷിക്കുന്നു, കുംഭൻ അവയെല്ലാം മുറിക്കുന്നു. പിന്നെ കുംഭൻ അവന്റെ പുരികങ്ങളെ ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു, കാരണം കണ്ണുകൾ രക്തത്താൽ മൂടപ്പെട്ടാൽ യോദ്ധാവിനു കാണാൻ കഴിയില്ല. ഇതാണ് കുംഭന്റെ യുദ്ധതന്ത്രം. അന്ധനെപ്പോലെയായിട്ടും അംഗദൻ വൃക്ഷം പിഴുതെടുത്ത് എറിയുന്നു — അവന്റെ ധൈര്യം അദ്ഭുതകരമാണ്. എന്നാൽ ഒടുവിൽ ഏഴു ബാണങ്ങളാൽ അവന്റെ വൃക്ഷം മുറിക്കപ്പെടുന്നു, അവൻ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു വീഴുകയും ചെയ്യുന്നു. വാനരന്മാർ തൽക്ഷണം രാമനെ അറിയിക്കുന്നു, കാരണം അംഗദൻ യുവരാജാവാണ്, അവന്റെ രക്ഷ എല്ലാവരുടെയും കർത്തവ്യമാണ്. ‘ഉൽകാഭ്യാമിവ കുഞ്ജരം’ (രണ്ടു തീപ്പന്തങ്ങളാൽ ആനയെയെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — കണ്ണുകൾക്കടുത്ത് തീപ്പന്തങ്ങളാൽ പൊള്ളലേറ്റ ആന പരിഭ്രാന്തനാകുന്നതുപോലെ അംഗദനും. വൃക്ഷം പിഴുതെടുക്കുന്നതിന്റെ വർണന സൂക്ഷ്മമാണ് — മാറിൽ ചേർത്തമർത്തി, കൈകൊണ്ട് ഉറപ്പിച്ച്, അൽപം വളച്ച് പിഴുതെടുക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി ശാരീരികകർമത്തെ ചുവടുചുവടായി കാണിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ പതനം ‘സീദന്തമിവ സാഗരേ’ എന്ന ഉപമയാൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുന്ന ഒരാൾ സഹായം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ അംഗദനും.

മഹായുദ്ധത്തിൽ ബാലിപുത്രൻ വ്യഥിതനായെന്നു കേട്ട് രാമൻ ജാംബവാൻ മുതലായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരോട് ആജ്ഞാപിച്ചു. രാമന്റെ ആജ്ഞ കേട്ട് ആ വാനരവ്യാഘ്രങ്ങൾ അത്യന്തം കുപിതരായി വില്ലുയർത്തി നിൽക്കുന്ന കുംഭന്റെ നേരെ പാഞ്ഞു. പിന്നെ മരങ്ങളും പാറകളും കൈയിലേന്തി കോപത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ അംഗദനെ രക്ഷിക്കാനാഗ്രഹിച്ച് പാഞ്ഞടുത്തു. ജാംബവാനും സുഷേണനും വേഗദർശി എന്ന വാനരനും കുപിതരായി വീരനായ കുംഭകർണപുത്രന്റെ നേരെ പാഞ്ഞു. മഹാബലരായ ആ വാനരേന്ദ്രന്മാർ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് കുംഭൻ, പർവതം ജലപ്രവാഹത്തെയെന്നപോലെ, ശരക്കൂട്ടംകൊണ്ട് അവരെ തടഞ്ഞു. അവന്റെ ബാണപഥത്തിലെത്തിയ മഹാത്മാക്കളായ വാനരേന്ദ്രന്മാർക്ക് അവനെ നോക്കാൻപോലും കഴിഞ്ഞില്ല — മഹാസമുദ്രം തീരരേഖയെ കടക്കാത്തതുപോലെ. ഇവിടെ രാമൻ സ്വയം യുദ്ധം ചെയ്യുന്നില്ല, ഒരു സേനാപതിയെപ്പോലെ ആജ്ഞ നൽകുന്നു. വൃദ്ധനായിട്ടും ജാംബവാൻ യുദ്ധത്തിനോടുന്നു. എന്നാൽ കുംഭന്റെ ശരവർഷം അത്ര കനത്തതാണ്, വാനരന്മാർക്ക് അവന്റെ അടുത്തുചെല്ലുന്നതു പോകട്ടെ, അവനെ കാണാൻപോലും കഴിയുന്നില്ല. രണ്ട് ഉപമകൾ — പർവതം ജലത്തെ തടയുന്നു, തീരം സമുദ്രത്തെ തടയുന്നു — കുംഭന്റെ തടയാനുള്ള ശക്തി കാണിക്കുന്നു. രാമന്റെ ആജ്ഞ വേഗം പാലിക്കപ്പെടുന്നു — കോപത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ വാനരന്മാർ മരങ്ങളും പാറകളുമെടുത്ത് ഓടുന്നു. അവരുടെ ലക്ഷ്യം രണ്ടുവിധമാണ് — അംഗദന്റെ രക്ഷയും കുംഭന്റെ വധവും. എന്നാൽ കുംഭന്റെ ബാണവർഷം അവരെ ദൂരെത്തന്നെ തടയുന്നു. വൃദ്ധനായ ജാംബവാനും വൈദ്യനായ സുഷേണനും വേഗദർശിയും — അനുഭവസമ്പന്നരായ ഇവർക്കുപോലും അവന്റെ അടുത്തെത്താൻ കഴിയുന്നില്ല. ഇതുവഴി കുംഭന്റെ ബലം പാരമ്യത്തിലെത്തിയെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, അതിനാൽ പിന്നീടുള്ള സുഗ്രീവന്റെ വിജയം കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുള്ളതാകുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമൻ ദൂരെനിന്നുതന്നെ യുദ്ധം മുഴുവനും നിരീക്ഷിക്കുന്നു.

ശരവർഷങ്ങളാൽ പീഡിതരായ ആ വാനരക്കൂട്ടങ്ങളെ കണ്ട് വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവൻ സഹോദരപുത്രനായ അംഗദനെ പിന്നിലാക്കി — സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് — യുദ്ധത്തിൽ കുംഭകർണപുത്രന്റെ നേരെ, വേഗശാലിയായ സിംഹം പർവതച്ചരിവിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആനയുടെ നേരെയെന്നപോലെ, പാഞ്ഞു. ആ മഹാകപി അശ്വകർണം മുതലായ അനേകം വൻമരങ്ങളും നാനാവിധമായ മറ്റു മരങ്ങളും പിഴുതെറിഞ്ഞു. ആകാശത്തെ മൂടുന്ന, നേരിടാൻ പ്രയാസമുള്ള ആ വൃക്ഷവർഷത്തെ ശ്രീമാനായ കുംഭകർണപുത്രൻ തന്റെ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ മുറിച്ചു. ലക്ഷ്യം വെക്കുന്നതിൽ നിപുണനും ലക്ഷ്യം തെറ്റാത്തവനും തീവ്രനുമായ കുംഭന്റെ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ മരങ്ങൾ ഘോരമായ ശതഘ്നികൾപോലെ ശോഭിച്ചു — ബാണങ്ങൾ തറച്ച മരങ്ങൾ ശതഘ്നി എന്ന ആയുധത്തിന്റെ ആണികൾപോലെ കാണപ്പെട്ടു. കുംഭനാൽ പിളർക്കപ്പെട്ട ആ വൃക്ഷവർഷം കണ്ടിട്ടും വീര്യവാനും ശ്രീമാനും മഹാസത്ത്വനുമായ വാനരാധിപതി സുഗ്രീവൻ വ്യഥിതനായില്ല. എയ്യപ്പെട്ടിട്ടും ആ ശരങ്ങൾ സഹിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ പെട്ടെന്ന് കുംഭന്റെ ഇന്ദ്രധനുസ്സിനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന വില്ല് പിടിച്ചുവലിച്ച് ഒടിച്ചു. ഇങ്ങനെ അതിദുഷ്കരമായ കർമം ചെയ്ത് അവൻ അവിടെനിന്നു വേഗം ചാടിയിറങ്ങി ഭൂമിയിൽ നിന്നു. സുഗ്രീവൻ രാജാവാണ്, അതിനാൽ സഹോദരപുത്രന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി അവൻ സ്വയം മുന്നോട്ടുവരുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ നേതൃത്വത്തിന്റെ പരിചയം. വില്ല് ഒടിക്കുന്നത് കുംഭന്റെ മുഖ്യബലം നശിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം അവൻ വില്ലാളിയാണ്. 68-ാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. സുഗ്രീവന്റെ ആഗമനം ആനയുടെ നേരെയുള്ള സിംഹത്തിന്റെ ആക്രമണംപോലെയാണ് — സിംഹം ചെറുതാണെങ്കിലും ബലവാനാണ്, ആന വലുതാണെങ്കിലും പരാജിതനാകുന്നു. സുഗ്രീവൻ മരങ്ങൾ എറിയുന്നു, കുംഭൻ അവയെ ബാണങ്ങളാൽ മുറിക്കുന്നു, ബാണങ്ങൾ തറച്ച മരങ്ങൾ ശതഘ്നികൾപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ സുഗ്രീവൻ ബാണങ്ങൾ സഹിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അടുത്തുചെന്ന് വില്ല് ഒടിക്കുന്നു. ഇത് അതിദുഷ്കരമായ കർമമാണ്, കാരണം വില്ലാളിയുടെ അടുത്തെത്തുന്നതുതന്നെ പ്രയാസമാണ്. ‘ഭ്രാതൃജം പൃഷ്ഠതഃ കൃത്വാ’ (സഹോദരപുത്രനെ പിന്നിലാക്കി) എന്ന വാക്ക് അംഗദനോടുള്ള സുഗ്രീവന്റെ സ്നേഹം കാണിക്കുന്നു — മുമ്പ് ബാലിയുടെ പുത്രനായിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ അവന്റെതന്നെ പുത്രനെപ്പോലെയാണ്. കുംഭന്റെ ബാണങ്ങൾ അവനെ എയ്യുന്നു, അവൻ അവ സഹിക്കുന്നു, പിന്മാറുന്നില്ല.

കൊമ്പൊടിഞ്ഞ ആനയെപ്പോലെയായ കുംഭനോട് കുപിതനായ സുഗ്രീവൻ പറഞ്ഞു — ‘നികുംഭന്റെ ജ്യേഷ്ഠാ, നിന്റെ വീര്യവും നിന്റെ ബാണവേഗവും അദ്ഭുതകരമാണ്. വിനയവും പ്രഭാവവും നിനക്കോ രാവണനോ ആണുള്ളത് — പ്രഹ്ലാദൻ, ബലി, വൃത്രഹന്താവായ ഇന്ദ്രൻ, കുബേരൻ, വരുണൻ എന്നിവർക്കു തുല്യനായവനേ. ബലവത്തരനായ പിതാവിനെ നീ ഒരുവൻ മാത്രമാണ് അനുഗമിക്കുന്നത് — പിതാവിനു സമൻ. ജിതേന്ദ്രിയനെ മനോവ്യഥകളെന്നപോലെ, മഹാബാഹുവും ശൂലധാരിയും ശത്രുനാശകനുമായ നിന്നെ ഒരുവനെ ദേവന്മാർ അതിജീവിക്കുന്നില്ല. മഹാബുദ്ധിമാനേ, പരാക്രമം കാണിക്കൂ, എന്റെ കർമങ്ങളും കാണൂ. നിന്റെ പിതൃവ്യനായ രാവണൻ വരദാനത്താലാണ് ദേവദാനവന്മാരെ നേരിടുന്നത്; കുംഭകർണനാകട്ടെ സ്വന്തം വീര്യത്താലാണ് സുരാസുരന്മാരെ നേരിട്ടിരുന്നത്. നീ വില്ലിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിനു തുല്യനാണ്, പ്രതാപത്തിൽ രാവണനു തുല്യനും; ഇന്ന് രാക്ഷസലോകത്തിൽ ബലവീര്യങ്ങളാൽ നീയാണ് ശ്രേഷ്ഠൻ. ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ എന്നോടൊപ്പമുള്ള നിന്റെ അദ്ഭുതകരമായ മഹാസംഘർഷം, ഇന്ദ്രന്റെയും ശംബരന്റെയും യുദ്ധമെന്നപോലെ, ഭൂതങ്ങൾ കാണട്ടെ. നീ അനുപമമായ കർമം ചെയ്തു, അസ്ത്രകൗശലവും കാണിച്ചു; ഭീമപരാക്രമികളായ ഈ വാനരവീരന്മാരെ നീ വീഴ്ത്തി. വീരാ, പഴിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയംകൊണ്ടു മാത്രമാണ് ഞാൻ നിന്നെ കൊല്ലാത്തത് — ക്ഷീണിതനായവനെ കൊന്നു എന്ന് ലോകർ പറയും. ചെയ്ത കർമങ്ങളാൽ ക്ഷീണിതനായ നീ വിശ്രമിച്ചിട്ട് എന്റെ ബലം കാണുക.’ സുഗ്രീവന്റെ ഈ വാക്ക് പ്രശംസ നിറഞ്ഞതാണെങ്കിലും പരിഹാസം കലർന്നതുമാണ് — അവൻ ശത്രുവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ സമ്മതിക്കുന്നു, എന്നാൽ അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവനെ യുദ്ധത്തിനു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. അവന്റെ ധർമബുദ്ധിയും കാണാം — ക്ഷീണിതനായ ശത്രുവിനെ കൊല്ലാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ഇതാണ് വീരന്റെ ധർമം — തുല്യനോടു തുല്യമായ സമയത്തു യുദ്ധം. പ്രഹ്ലാദൻ മുതലായവരുടെ നാമാവലി മഹാസുരന്മാരുടെയും ദേവന്മാരുടെയും ബലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യം കുംഭന്റെ പ്രശംസ, പിന്നെ അവന്റെ കുലത്തിന്റെ സ്മരണ, ഒടുവിൽ യുദ്ധത്തിനുള്ള വെല്ലുവിളി. അവൻ കുംഭനെ രാവണനോടും ഇന്ദ്രജിത്തിനോടും കുംഭകർണനോടും തുലനം ചെയ്യുന്നു. രാവണന്റെ ബലം വരദാനത്താലും കുംഭകർണന്റേത് സ്വന്തം വീര്യത്താലുമാണ് എന്ന ഭേദവും അവൻ കാണിക്കുന്നു — സഹജമായ ബലമാണ് ശ്രേഷ്ഠം. ഇന്ദ്രന്റെയും ശംബരന്റെയും യുദ്ധമെന്നപോലെ നമ്മുടെ യുദ്ധം ഭൂതങ്ങൾ കാണട്ടെ എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് അവൻ യുദ്ധത്തെ ഒരു മഹോത്സവംപോലെയാക്കുന്നു. അവന്റെ വാണി വീരരസപൂർണമാണ്. സുഗ്രീവൻ കുംഭനെ ‘നികുംഭാഗ്രജ’ (നികുംഭന്റെ ജ്യേഷ്ഠാ) എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — അടുത്ത സർഗത്തിലെ നികുംഭന്റെ ആഗമനത്തിന്റെ ഒരു സൂചനപോലെ. ‘ഉപാലംഭഭയാത്’ (പഴിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയംകൊണ്ട്) എന്ന വാക്ക് വീരധർമം കാണിക്കുന്നു — ക്ഷീണിതനായ ശത്രുവിനെ കൊന്നാൽ യശസ്സല്ല, നിന്ദയാണു ലഭിക്കുക. അതിനാൽ അവൻ ശത്രുവിനു വിശ്രമിക്കാൻ അവസരം നൽകുന്നു. ഇതു സുഗ്രീവന്റെ സ്വാഭിമാനത്തിന്റെയും ന്യായബുദ്ധിയുടെയും പരിചയമാണ്.

അവമതി കലർന്നതാണെങ്കിലും സുഗ്രീവന്റെ ആ വാക്കിനാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട കുംഭൻ, നെയ്യൊഴിച്ച അഗ്നിയെപ്പോലെ, തേജസ്സിൽ വർധിച്ചു. പിന്നെ കുംഭൻ സുഗ്രീവനെ കൈകൾകൊണ്ടു പിടിച്ചു. മദമൊഴുകുന്ന രണ്ടു മത്തഗജങ്ങളെപ്പോലെ അവർ ഇരുവരും വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്, പരസ്പരം ശരീരങ്ങൾ കെട്ടിപ്പിണഞ്ഞ്, പരസ്പരം ഉരസിക്കൊണ്ട്, അധ്വാനത്താൽ വായിൽനിന്നു പുകയോടുകൂടിയ ജ്വാല പുറപ്പെടുവിച്ചുകൊണ്ട് പൊരുതി. അവരുടെ കാലടികളാൽ ഭൂമി താഴ്ന്നുപോയി; തിരമാലകൾ ചുഴറ്റുന്ന വരുണാലയമായ സമുദ്രം ക്ഷോഭിച്ചു. പിന്നെ സുഗ്രീവൻ കുംഭനെ ഉയർത്തിയെടുത്ത്, സമുദ്രത്തിന്റെ അടിത്തട്ടു കാണിച്ചുകൊണ്ട്, വേഗത്തിൽ ഉപ്പുവെള്ളത്തിൽ എറിഞ്ഞു. കുംഭന്റെ വീഴ്ചയാൽ വിന്ധ്യപർവതംപോലെയും മന്ദരംപോലെയുമുള്ള ജലരാശി ഉയർന്ന് എല്ലാവശത്തും പരന്നു. പിന്നെ കുംഭൻ ചാടിയുയർന്ന് സുഗ്രീവനെ വീഴ്ത്തി, കുപിതനായി വജ്രംപോലെയുള്ള മുഷ്ടികൊണ്ട് അവന്റെ മാറിൽ ഇടിച്ചു. അവന്റെ കവചം പൊട്ടിത്തെറിച്ചു, രക്തം ഒഴുകി; അവന്റെ മഹാവേഗമുള്ള മുഷ്ടി അസ്ഥിമണ്ഡലത്തിൽ തട്ടി തിരിച്ചടിച്ചു. അതിന്റെ വേഗത്താൽ അവിടെ ആളിക്കത്തുന്ന വലിയൊരു തേജസ്സുണ്ടായി — വജ്രത്തിന്റെ ഉരസലിൽ മേരുപർവതത്തിൽനിന്നു ജ്വാലയുണ്ടാകുന്നതുപോലെ. രണ്ടു മഹാബലന്മാരുടെ ഈ ബാഹുയുദ്ധം കവി അതിശയോക്തിയോടെ വർണിക്കുന്നു — ഭൂമി താഴുന്നു, സമുദ്രം ക്ഷോഭിക്കുന്നു, മുഷ്ടിപ്രഹരത്തിൽനിന്നു ജ്വാല ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. സമുദ്രത്തിൽ എറിഞ്ഞിട്ടും കുംഭൻ നശിക്കുന്നില്ല, അവൻ വീണ്ടും ചാടിയുയർന്ന് ആക്രമിക്കുന്നു — ഇതോടെ അവന്റെ ബലം തെളിയിക്കപ്പെടുന്നു. 81 മുതൽ 85 വരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ഈ യുദ്ധത്തിൽ ആയുധങ്ങളില്ല — കൈകളും മുഷ്ടികളും മാത്രം. രണ്ടു മത്തഗജങ്ങളെപ്പോലെ അവർ പരസ്പരം പിടിക്കുന്നു, ശ്വാസം വലിക്കുന്നു, ഉരസുന്നു. അവരുടെ അധ്വാനം എത്രയെന്നാൽ വായിൽനിന്നു പുകയോടുകൂടിയ ജ്വാല പുറപ്പെടുന്നതുപോലെ. അവരുടെ ഭാരത്താൽ ഭൂമി താഴുന്നു, സമുദ്രം ക്ഷോഭിക്കുന്നു — ഈ അതിശയോക്തി അവരുടെ അതിമാനുഷബലം കാണിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ കുംഭനെ അടിത്തട്ടു കാണിച്ചുകൊണ്ട് സമുദ്രത്തിൽ എറിയുന്നു — അതായത് അത്യന്തം ആഴത്തിലേക്ക് എറിയുന്നു. ജലം പർവതംപോലെ ഉയരുന്നു. എന്നാൽ കുംഭൻ വീണ്ടും വന്ന് സുഗ്രീവനെ ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തുന്നു, മാറിൽ മുഷ്ടികൊണ്ട് ഇടിക്കുന്നു. അവന്റെ കവചം പിളരുന്നു, രക്തം ഒഴുകുന്നു. ഇങ്ങനെ യുദ്ധം തുല്യമായി നടക്കുന്നു, ആർക്കാണു വിജയം എന്ന് അനിശ്ചിതമാണ്. മേരുവിൽ വജ്രം പതിക്കുന്നതുപോലെയാണ് അവന്റെ മുഷ്ടിയിൽനിന്നുള്ള ജ്വാല. വാക്കിനാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട കുംഭൻ നെയ്യൊഴിച്ച അഗ്നിയെപ്പോലെ ആളിക്കത്തുന്നു — പ്രശംസയും ചിലപ്പോൾ ശത്രുവിന്റെ ബലം വർധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇതറിഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ സുഗ്രീവൻ അവനെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം അവൻ തുല്യമായ യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സമുദ്രത്തിൽ എറിയപ്പെട്ടശേഷവും കുംഭന്റെ തിരിച്ചുവരവ് അവന്റെ അപരാജിതബലം കാണിക്കുന്നു. മുഷ്ടിപ്രഹരം അസ്ഥിമണ്ഡലത്തിൽ തട്ടി തിരിച്ചടിക്കുന്നത് സുഗ്രീവന്റെ ദൃഢമായ ശരീരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അവിടെ അവന്റെ ഇടിയേറ്റ മഹാബലനായ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ സുഗ്രീവൻ വജ്രംപോലെയുള്ള മുഷ്ടി ചുരുട്ടി. ആയിരം രശ്മികളാൽ വിടർന്നുനിൽക്കുന്ന സൂര്യമണ്ഡലത്തിന്റെ തേജസ്സോടുകൂടിയ ആ മുഷ്ടി വീര്യവാനായ അവൻ കുംഭന്റെ മാറിൽ പതിപ്പിച്ചു. ആ പ്രഹരത്താൽ വിഹ്വലനും അത്യന്തം പീഡിതനുമായ കുംഭൻ ജ്വാലയറ്റ അഗ്നിയെപ്പോലെ അപ്പോൾ വീണു. മുഷ്ടിയേറ്റ ആ രാക്ഷസൻ, ആകാശത്തുനിന്ന് യദൃച്ഛയാ വീഴുന്ന, ജ്വലിക്കുന്ന രശ്മികളുള്ള ചുവന്ന ശരീരമുള്ള ചൊവ്വാഗ്രഹത്തെപ്പോലെ, വേഗം വീണു. മുഷ്ടിയാൽ മാറു തകർന്ന് വീഴുന്ന കുംഭന്റെ രൂപം രുദ്രനാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട ഗോപതിയായ (രശ്മികളുടെ നാഥനായ) സൂര്യന്റെ രൂപംപോലെ ശോഭിച്ചു. ഭീമപരാക്രമിയും വാനരശ്രേഷ്ഠനുമായ സുഗ്രീവനാൽ യുദ്ധത്തിൽ അവൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ പർവതങ്ങളോടും വനങ്ങളോടുംകൂടിയ ഭൂമി ഇളകി, രാക്ഷസന്മാരെ അത്യധികം ഭയം ആവേശിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇങ്ങനെ കുംഭകർണന്റെ പുത്രനും പിതാവിനെ അനുഗമിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ മുഷ്ടി ആയിരം രശ്മികളുള്ള സൂര്യനെപ്പോലെ തേജസ്വിയാണ് — അവന്റെ ഒറ്റ പ്രഹരംതന്നെ മതിയായി. കുംഭന്റെ പതനം അഗ്നിയുടെ ശമനംപോലെയും ഗ്രഹത്തിന്റെ പതനംപോലെയും സൂര്യന്റെ ഗ്രഹണംപോലെയും വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്, അതു സർഗസമാപ്തിയെ ഗംഭീരമാക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ പ്രഹരം സഹിച്ചിട്ട് തിരിച്ചാക്രമിക്കുന്നു — അവന്റെ ഒറ്റ മുഷ്ടിപ്രഹരമാണ് നിർണായകം. കുംഭൻ അഗ്നിയെപ്പോലെ ശമിക്കുന്നു, ഗ്രഹത്തെപ്പോലെ വീഴുന്നു. ഭൂമിയുടെ കമ്പനം ഒരു മഹാവീരന്റെ മരണത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. രാക്ഷസന്മാരുടെ ഭയം വർധിക്കുന്നു, കാരണം കുംഭകർണന്റെ വംശവും നശിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ നികുംഭൻ സഹോദരനുവേണ്ടി പ്രതികാരം ചെയ്യാൻ വരും. രുദ്രനാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട സൂര്യൻ എന്ന ഉപമ ദക്ഷയജ്ഞകഥയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു, അവിടെ രുദ്രൻ സൂര്യന്റെ പല്ലുകൾ തകർത്തു. ഇങ്ങനെ കുംഭന്റെ പതനം ഒരു ദിവ്യസംഭവംപോലെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു.

While that confused and terrible battle, so destructive of heroes, raged on, Aṅgada, eager for the fight, went up against the rākṣasa hero Kampana. Kampana challenged him and, angry and swift, struck first with his mace, and Aṅgada, hard hit, reeled. But the mighty monkey soon came to his senses and hurled a mountain peak at Kampana, and struck down by the blow, Kampana fell to the ground dead. The rākṣasa struck the first blow and the monkey the last, and this pattern repeats itself throughout the sarga. Aṅgada was young, but he had the strength and steadiness of his father Vālī, and with Kampana's fall the sarga opens on a monkey victory that sets the tone for the fights to come.

Seeing Kampana killed, Śoṇitākṣa charged Aṅgada swiftly and fearlessly in his chariot. He pierced him with keen arrows that tore the body, in form like the fire at the world's end: razor-arrows, horseshoe-arrows and iron shafts, calf-tooth arrows and reed-shafts, barbed, spiked and broad-headed arrows, many and sharp. These are different kinds of arrow, some with heads sharp as razors, some shaped like a calf's tooth, some spreading like an ear, and the poet names them to show the rākṣasa's wealth of weapons; yet before all of them Aṅgada did not give way. The rākṣasa stood in a chariot and the monkey fought on foot, and still the monkey won. Though his limbs were pierced, the valiant and mighty son of Vālī forcefully crushed Śoṇitākṣa's fearsome bow, then his chariot, then his arrows, destroying every means he had of fighting. Then Śoṇitākṣa quickly took up sword and shield and, enraged and swift, leapt up without a second thought; but the mighty Aṅgada, leaping faster still, in a contest of speed, seized him, wrenched the sword from his hand and roared. He had come unarmed, and now he was armed with the enemy's own sword, a sign of his daring and his cleverness. With that sword Aṅgada, elephant among monkeys, struck him on the shoulder-blade and cut him slantwise, the way the sacred thread runs from the shoulder down to the waist. Yet Śoṇitākṣa was not killed, for he fights again later. Then, holding that great sword and roaring again and again, the son of Vālī charged the other enemies at the front of the battle.

Then the mighty hero Yūpākṣa, with Prajaṅgha, drove his chariot in fury against the powerful son of Vālī. Śoṇitākṣa too, with his golden armlets, recovered himself, took up an iron mace and rushed after him; the rākṣasas too showed their tenacity, and the poet describes the courage of both sides, not only of the monkeys. And the great hero Prajaṅgha, joined by Yūpākṣa, came at Vālī's son in fury with his mace. Standing between the two of them, Śoṇitākṣa and Prajaṅgha, the best of monkeys shone like the full moon between the two stars of Viśākhā, brighter than the two bright ones beside him; the image of the full moon shows the gentle radiance that Aṅgada kept even in his anger. At the start of this fight Aṅgada stood alone amid three rākṣasas, and seeing his danger his maternal uncles, Mainda and Dvivida, came to protect him, taking special care of him as his kin and keeping an eye on each other as they stood by him. So the fight became three against three. The huge and mighty rākṣasas, ready for battle, fell upon the monkeys in rage with swords, arrows and maces, and a great, hair-raising battle broke out between the three monkey chiefs, Aṅgada, Mainda and Dvivida, and the three bulls among the rākṣasas, Prajaṅgha, Yūpākṣa and Śoṇitākṣa, as they closed with one another; "hair-raising," because the hair of those who watched stood on end with thrill and fear. The monkeys' weapons were nature's own, trees and rocks and the chariots and horses lying on the field; the rākṣasas' were made, sword, arrows and mace. The monkeys took up trees and hurled them, and mighty Prajaṅgha cut them away with his sword. They hurled chariots, horses, trees and rocks, and mighty Yūpākṣa cut them down with volleys of arrows. The trees that Dvivida and Mainda tore up and threw, the valiant Śoṇitākṣa smashed in mid-air with his mace. The fight was balanced: the monkeys threw and the rākṣasas warded off, each rākṣasa with his own weapon, sword, arrows or mace, so that neither side could quickly win. The poet sets the three fighters against the three with such symmetry that the reader sees the whole battle clearly, and the passage is long because three duels are going on at once.

Then Prajaṅgha raised a great sword that could pierce an enemy's vitals and rushed swiftly at the son of Vālī. Seeing him come near, the mighty monkey chief struck him with an aśvakarṇa tree, and then with his fist struck the arm that held the sword, so that at the blow of Vālī's son the sword fell to the ground and the enemy was disarmed. Seeing his sword, like a pestle, lying on the ground, the mighty Prajaṅgha did not run but clenched a fist like a thunderbolt, and the poet does not scorn the rākṣasas' courage. With it the powerful rākṣasa struck Aṅgada, the mighty bull among monkeys, on the forehead, and for a moment Aṅgada reeled. Then, recovering his senses, the valiant son of Vālī knocked Prajaṅgha's head from his body with his fist. So in a fist-fight between two unarmed men Aṅgada won. The same pattern again: the rākṣasa strikes first, Aṅgada reels for a moment, then comes to himself and kills him, and the repetition shows Aṅgada's steadiness and how impossible he was to destroy. To strike off a head with a fist sounds like exaggeration, but it shows the more than human strength of the monkeys, and proves Aṅgada once more a worthy son of Vālī. Prajaṅgha was Yūpākṣa's uncle, and his death drives what follows, as Yūpākṣa rushes into battle in grief and anger.

His uncle killed, Yūpākṣa, his eyes full of tears, the poet giving the rākṣasas' grief its place too, and his arrows spent, quickly got down from his chariot and took up a sword. Seeing Yūpākṣa rushing at him, Dvivida hurried and in anger struck him on the chest, and the strong monkey seized him by force. Seeing his brother seized, the mighty Śoṇitākṣa struck Dvivida on the chest; the mighty Dvivida reeled, but as Śoṇitākṣa raised his mace again he snatched it away, and with it much of the rākṣasa's strength. Meanwhile Mainda came up beside his brother Dvivida and struck Yūpākṣa on the chest with the flat of his hand. So two monkey brothers, Mainda and Dvivida, fought two rākṣasa brothers, Śoṇitākṣa and Yūpākṣa, and on both sides brotherly love was plain, each rushing to protect his brother; every step of the fight answered the step before. The two swift rākṣasas grappled fiercely with the two monkeys, dragging and tearing at each other like wrestlers, pulling at hair and limbs, a fight closer and crueller than any fight with weapons. Dvivida tore at Śoṇitākṣa's face with his nails and, whirling him round with great strength, crushed him on the ground; Śoṇitākṣa, who had been cut by Aṅgada's sword and still fought on, had not been mortally wounded before, but now he died. Mainda, bull among monkeys, in a fury crushed Yūpākṣa in his arms, and he fell dead to the ground. The monkeys killed them without weapons, with nails and arms alone, and so all four rākṣasa captains, Kampana, Prajaṅgha, Śoṇitākṣa and Yūpākṣa, were slain.

Then the army of the rākṣasa king, its heroes slain and itself in distress, turned towards where Kumbha, the son of Kumbhakarṇa, stood, and as it came rushing up, Kumbha steadied it; to rally a broken army is a leader's duty. The mighty monkeys, having hit their marks, raised a shout of triumph, but it was soon to fall silent. Seeing the rākṣasa army with its great heroes struck down, the mighty Kumbha did a most difficult deed. With his coming the tide of the battle turned. Taking up his bow with full concentration, that best of bowmen loosed arrows like venomous serpents that tore the body, and because his mind was fixed, his arrows did not miss. His fine bow with its arrow set shone all the more, like a second rainbow gleaming with lightning and the radiance of Airāvata, an image of beauty and terror together. With a gold-nocked, feathered arrow drawn to his ear and released, so that it flew with the utmost speed, he struck Dvivida, and struck by that single arrow, his legs giving way and his body quivering, that best of monkeys, huge as a peak of Trikūṭa, fell in a daze. Seeing his brother broken in the great battle, Mainda seized a huge rock and rushed forward. He hurled it at the rākṣasa, but Kumbha shattered it in the air with five clean arrows. Then, fitting another arrow with a fine head, like a venomous snake, the powerful Kumbha struck Dvivida's elder brother Mainda on the chest, and struck in a vital spot, the monkey leader fell senseless to the ground, stunned, not dead. Kumbha was not merely strong but a master of archery: where before the monkeys had killed the rākṣasas one at a time, Kumbha alone brought down two leading monkeys. Mainda and Dvivida were the sons of the Aśvins and mighty warriors, and their fall was a heavy blow to the monkey army. The two who a moment before had killed the rākṣasa brothers now lay on the ground themselves, for in battle fortune turns quickly.

Seeing his two mighty uncles overthrown, Aṅgada forgot his own safety out of love for his kin and rushed swiftly at Kumbha, whose bow was raised. As he came on, Kumbha pierced him with five iron arrows and three other sharp ones, as one strikes an elephant with lances; the valiant rākṣasa pierced Aṅgada with many arrows. Yet though his limbs were pierced by sharp, keen, gold-adorned arrows with unblunted edges, Aṅgada, son of Vālī, did not tremble. He rained showers of rocks and trees on Kumbha's head, and the glorious son of Kumbhakarṇa cut down all the trees and shattered the rocks in turn. Then, seeing the monkey leader coming at him, Kumbha pierced him on the brows with two arrows, as one torments an elephant with two firebrands held close to its eyes. This was Kumbha's tactic, for a warrior whose eyes are covered with blood cannot see. Aṅgada's blood flowed and his eyes were covered. Covering his blood-drenched eyes with one hand, he took hold of a nearby sāl tree with the other; he pressed it against his chest by its trunk, bore on it with his hand, bent it a little and tore it up, and the poet shows the physical feat step by step. That tree, like Indra's banner and like Mount Mandara, he flung with force while all the rākṣasas looked on; his steadiness, fighting half-blind, was marvellous. But Kumbha's arrows were quicker still: he cut down the tree with seven sharp arrows that pierce the body, and Aṅgada, racked with pain, fell and fainted. Seeing the invincible Aṅgada fallen, like a man sinking in the sea, and with him the army's hope, the chief monkeys at once told Rāghava, for Aṅgada was the crown prince and his safety was everyone's charge.

Hearing that the son of Vālī was in distress in the great battle, Rāma did not fight himself but, like a commander, gave orders to the chief monkeys led by Jāmbavān, watching the whole battle even from a distance. Hearing Rāma's command, those tigers among monkeys rushed in great fury at Kumbha, whose bow was raised; the bulls among monkeys, trees and rocks in their hands and their eyes red with anger, rushed forward, wanting both to protect Aṅgada and to kill Kumbha. Jāmbavān, old as he was, Suṣeṇa and the monkey Vegadarśī charged in fury at the heroic son of Kumbhakarṇa. Seeing those mighty monkey chiefs rushing at him, Kumbha held them back with a flood of arrows, as a mountain holds back a mass of water. Coming within the path of his arrows, the great monkey chiefs could not so much as look at him, let alone come near, just as the great ocean cannot pass its shore. The two images, the mountain damming the water and the shore holding back the sea, show Kumbha's power to hold his enemies off. Even these seasoned warriors could not reach him, and Kumbha's strength here reaches its height, which makes Sugrīva's victory that follows all the greater.

Seeing those bands of monkeys tormented by showers of arrows, Sugrīva, the lord of the monkeys, put his nephew Aṅgada behind him to shield him, and charged the son of Kumbhakarṇa as a swift lion charges an elephant roaming a mountain slope, the lion smaller but stronger, the elephant huge but beaten. Sugrīva was king, and he came forward himself to protect his brother's son, which shows the kind of leader he was, and his love for Aṅgada, once Vālī's son and now like his own. The great monkey tore up many great trees, aśvakarṇas and others, and hurled them, and that irresistible rain of trees covering the sky the glorious son of Kumbhakarṇa cut to pieces with his sharp arrows. Studded with sharp arrows by the fierce and unerring Kumbha, the trees looked like dreadful śataghnīs, the spiked weapons whose spikes the arrows resembled. Yet seeing his rain of trees shattered, the valiant and glorious lord of the monkeys, of great courage, was not dismayed. Pierced as he was, bearing those arrows without turning back, he suddenly snatched Kumbha's bow, bright as Indra's rainbow, and broke it; and since Kumbha was an archer, breaking his bow destroyed his chief strength. It was a most difficult feat, for merely to get close to such a bowman was hard. Having done it, he quickly leapt down and stood on the ground.

Then, angry, Sugrīva spoke to Kumbha, who now stood like an elephant with a broken tusk: "Elder brother of Nikumbha, your valour and the speed of your arrows are wonderful. Such humility and such power belong either to you or to Rāvaṇa, you who are like Prahlāda, Bali, the slayer of Vṛtra, Kubera and Varuṇa. You alone are born the equal of your mighty father. You alone, strong-armed, spear in hand, tamer of foes, the gods cannot overcome, as troubles cannot overcome a man who has mastered his senses. Show your valour, wise one, and watch what I do. Your uncle Rāvaṇa withstands gods and dānavas by virtue of a boon, but Kumbhakarṇa withstood gods and asuras by his own strength. In archery you are Indrajit's equal, in might Rāvaṇa's; today you are foremost in the world of the rākṣasas for strength and valour. Let all beings watch your wonderful great struggle with me today, as they watched Śakra and Śambara. You have done an unequalled deed and shown your skill with weapons; these monkey heroes of terrible valour have been felled by you. It is only for fear of reproach, hero, that I have not killed you, worn out as you are by your exploits. Rest, and then see my strength." Sugrīva's speech mixes praise with mockery: he acknowledged his enemy's qualities and used that very acknowledgement to goad him into fighting. It has three parts, praise of Kumbha, a reminder of his family, and a challenge. He weighs Kumbha against Rāvaṇa, Indrajit and Kumbhakarṇa, and draws a distinction: Rāvaṇa's strength came from a boon, Kumbhakarṇa's from within, and inborn strength is the better. The names of Prahlāda and the rest recall the might of great asuras and gods, and by asking the world to watch their fight as it watched Śakra and Śambara he turns the duel into a grand spectacle; his words are full of the heroic mood. Calling Kumbha "elder brother of Nikumbha" hints at Nikumbha's coming in the next sarga. Above all, his sense of dharma shows: he would not kill a tired enemy, for there is no glory in that, only blame, and so he gave his foe the chance to rest, a mark of his pride and his fairness. That is the hero's code, to fight an equal on equal terms.

Honoured by Sugrīva's words, though they carried a sting, Kumbha's energy blazed up like fire fed with clarified butter; praise can sometimes strengthen an enemy, and Sugrīva, wanting a fair fight, spurred him on knowing it. Then Kumbha seized Sugrīva in his arms, and there were no weapons now, only arms and fists. Like two elephants mad with rut, the two panted again and again, locked limb in limb, grinding against each other, and from the strain they breathed out what seemed smoky flames from their mouths. The earth sank under the stamping of their feet, and the ocean, abode of Varuṇa, was churned up, its waves tossing; the exaggeration shows the more than human strength of both. Then Sugrīva lifted Kumbha and hurled him with force into the salt sea so deep that he showed him the ocean's floor, and where Kumbha fell a mass of water rose up like the Vindhya and Mandara mountains and spread out on every side. But even the sea could not finish Kumbha, and his coming back proves his strength: he leapt up, threw Sugrīva down, and in a fury struck him on the chest with a fist like a thunderbolt. Sugrīva's armour burst and blood flowed, and that mighty fist struck against the frame of his bones, which held, a sign of Sugrīva's hard body. From the force of the blow a great blazing radiance arose, like the flame struck from Mount Meru by a thunderbolt. The fight was even, and who would win was uncertain.

Struck there, Sugrīva, the mighty bull among monkeys, clenched a fist like a thunderbolt and, bright as the sun's orb with its thousand spreading rays, brought it down on Kumbha's chest. That single blow was decisive. Overcome and in great pain, Kumbha fell like a fire whose flames have died down. Struck by that fist, the rākṣasa fell at once, like the red planet Mars with its blazing rays dropping by chance from the sky, and as he fell, his chest broken, his form looked like that of the sun, lord of rays, when seized by Rudra, an image that recalls the story of Dakṣa's sacrifice, where Rudra knocked out the Sun's teeth; so Kumbha's fall is told like an event among the gods. When he had been killed by the bull among monkeys of terrible valour, the earth with its mountains and forests shook, as it does at the death of a great hero, and great fear entered the rākṣasas, for now Kumbhakarṇa's line too was perishing, and Kumbhakarṇa's son had followed his father. The closing verse, in a longer metre, lends the end of the sarga its gravity. In the next sarga Nikumbha will come to avenge his brother.