रामलक्ष्मणयोः पुनरुत्थानस्य अनन्तरं महातेजाः वानरेश्वरः सुग्रीवः हनूमन्तम् अर्थ्यं कार्यं विज्ञापयन् इदं वचनम् अब्रवीत्। ‘यतः कुम्भकर्णः हतः, रावणस्य कुमाराः अपि निषूदिताः, ततः रावणः इदानीं उपनिर्हारं कर्तुं न अर्हति — सः युद्धं स्थगयितुं वा विलम्बयितुं वा न शक्नोति। अतः ये ये महाबलाः लघवः च प्लवंगमाः सन्ति, ते सर्वे उल्काः गृहीत्वा आशु लङ्काम् अभिपतन्तु’ इति। सुग्रीवस्य नीतिः स्पष्टा — शत्रुः दुर्बलः जातः, अधुना तस्य नगरं दग्धुम् उचितः कालः। ततः आदित्ये अस्तं गते रौद्रे निशामुखे ते प्लवगर्षभाः सोल्काः लङ्काम् अभिमुखाः जग्मुः। रात्रेः आरम्भः एव आक्रमणस्य उचितः कालः इति वृतः, यतः अन्धकारे अग्नेः प्रकाशः अधिकं भयं जनयति। पूर्वं हनूमान् एकाकी लङ्काम् अदहत्; अधुना सम्पूर्णा वानरसेना तत् कार्यं करोति। एवं सुग्रीवः राजा इव नीतिं चिन्तयित्वा आदेशं ददाति, हनूमान् च तस्य आदेशस्य पालनाय सिद्धः।

उल्काहस्तैः हरिगणैः सर्वतः समभिद्रुताः विरूपाक्षाः आरक्षस्थाः राक्षसाः सहसा विप्रदुद्रुवुः — नगरस्य रक्षकाः एव प्रथमं पलायिताः। संहृष्टाः वानराः गोपुरेषु अट्टालकेषु प्रतोलीषु विविधासु चर्यासु मार्गेषु प्रासादेषु च हुताशनं ससृजुः। तदा हुतभुक् अग्निः तेषां सहस्रशः गृहाणि ददाह; पर्वताकाराः प्रासादाः धरणीतले पतन्ति स्म। तत्र अगुरुः परमं सुचन्दनं च, मौक्तिकाः स्निग्धाः मणयः, वज्रं प्रवालकं च अदह्यत। क्षौमं शोभनं कौशेयम्, विविधम् आविकम्, और्णं वस्त्रम्, काञ्चनं भाण्डम्, आयुधानि च अदह्यन्त। नानाविकृतसंस्थानं वाजिभाण्डपरिच्छदम्, गजानां ग्रैवेयकाणि कक्ष्याः च, संस्कृताः रथभाण्डाः, योधानां तनुत्राणि, हस्त्यश्वानां वर्माणि, खड्गाः, धनूंषि, ज्याः, बाणाः, तोमराः, अङ्कुशाः, शक्तयः च दग्धाः। रोमजं वालजं व्याघ्रजं चर्म, बहु अण्डजं, मुक्तामणिविचित्राः प्रासादाः, विविधाः अस्त्रसंघाताः च अग्निना दग्धाः; नानाविधानि चित्राणि गृहाणि हुतभुक् ददाह। कविः दीर्घया सूच्या लङ्कायाः समृद्धिं दर्शयति — यत् धनं रावणेन संगृहीतम्, तत् सर्वम् एकस्यां रात्रौ भस्मीभूतम्। एषा सूची युद्धसामग्र्याः नाशम् अपि सूचयति, यतः अश्वगजरथानाम् उपकरणानि आयुधानि च दग्धानि। अष्टमात् त्रयोदशपर्यन्तं श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति; वुल्गेटः एव एतां विस्तृतां सूचीं ददाति। यदा वानराः अग्निं ससृजुः, तदा ते संहृष्टाः आसन् — पूर्वरात्रौ ते मूर्च्छिताः, अद्य ते विजयिनः इव। रक्षकाणां पलायनेन नगरं रक्षाहीनं जातम्। गृहाणि एकैकं न, अपितु सहस्रशः दग्धानि। पर्वताकाराः प्रासादाः यदा पतन्ति, तदा महान् शब्दः भवति, धूलिः धूमः च सर्वत्र व्याप्नोति। सुगन्धिद्रव्याणि यदा दह्यन्ते, तदा तेषां गन्धः अपि सर्वत्र प्रसरति — अगुरोः चन्दनस्य च धूमः वायुं पूरयति। रत्नानि अपि अग्नौ नश्यन्ति, यानि रावणः देवेभ्यः गन्धर्वेभ्यः च अपहृतवान्। वस्त्राणि, भाण्डानि, अश्वानां गजानां रथानां च उपकरणानि, योधानां कवचानि, सर्वविधानि आयुधानि — एतेषां नाशेन राक्षससेनायाः युद्धसामर्थ्यम् अपि क्षीणम्। एवं दाहः न केवलं धनस्य, अपितु युद्धस्य साधनानाम् अपि नाशः। पूर्वं सुन्दरकाण्डे हनूमान् पुच्छाग्निना लङ्काम् अदहत्, तदा बहूनि गृहाणि दग्धानि। अधुना द्वितीयवारं लङ्का दह्यते, किन्तु अस्मिन् वारे सम्पूर्णा वानरसेना एतत् कार्यं करोति, अतः हानिः अधिका। वानराः गोपुरेषु मार्गेषु च अग्निं स्थापयन्ति, येन राक्षसाः पलायितुम् अपि न शक्नुवन्ति।

सर्वेषां गृहगृध्नूनां राक्षसानाम् आवासाः अदह्यन्त — ये हेमचित्राणि तनुत्राणि धारयन्ति, स्रग्भाण्डाम्बरधारिणः, सीधुपानेन चलाक्षाः, मदेन विह्वलगामिनः, कान्ताभिः आलम्बितवस्त्राः, शत्रुषु संजातमन्यवः आसन्। गदाशूलासिहस्ताः केचित्, खादन्तः पिबन्तः च अन्ये, महार्हेषु शयनेषु प्रियाभिः सह प्रसुप्ताः अपरे, त्रस्ताः पुत्रान् आदाय सर्वतः तूर्णं गच्छन्तः केचन — एवं लङ्कानिवासिनां शतसहस्राणि पावकः तदा अदहत्, पुनः पुनः च जज्वाल। अत्र कविः राक्षसानां विलासमयं जीवनं करुणं च अन्तं सह दर्शयति — मद्यपानं, भोजनं, प्रियाभिः सह शयनं, तस्मिन् एव क्षणे अग्निः आगतः। पुत्रान् आदाय धावन्तः पितरः युद्धस्य निरपराधान् पीडितान् स्मारयन्ति। ‘गृहगृध्नु’ इति पदं गृहासक्तिं सूचयति — ये गृहेषु लुब्धाः, तेषाम् एव गृहाणि नष्टानि। कविः राक्षसानां विविधान् अवस्थाविशेषान् वर्णयति — केचित् सुरां पिबन्ति, केचित् भुञ्जते, केचित् निद्रिताः, केचित् भयेन धावन्ति। एते सर्वे सामान्याः नगरवासिनः, ये युद्धे न आसन्। तेषां दाहः युद्धस्य क्रौर्यं दर्शयति। किन्तु ‘शत्रुसंजातमन्युनाम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् ते अपि रामस्य शत्रवः आसन्। शतसहस्राणि जनाः एकस्यां रात्रौ नष्टाः। एवं कविः सुखस्य दुःखस्य च विरोधं दर्शयति।

सारवन्ति महार्हाणि गम्भीरगुणवन्ति हेमचन्द्रार्धचन्द्राणि चन्द्रशालाभिः उन्नतानि चित्रगवाक्षाणि साधिष्ठानानि मणिविद्रुमचित्राणि दिवाकरं स्पृशन्ति इव अचलाभानि वेश्मानि — यानि क्रौञ्चानां बर्हिणानां वीणानां भूषणानां च निःस्वनैः नादितानि आसन् — तानि सः अग्निः ददाह। ज्वलनेन परीतानि तोरणानि ग्रीष्मे विद्युद्भिः नद्धानि मेघजालानि इव चकाशिरे। ज्वलनेन परीतानि गृहाणि दावाग्निना दीप्तानि महागिरेः शिखराणि इव प्रचकाशिरे। विमानेषु प्रसुप्ताः वराङ्गनाः दह्यमानाः आभरणानि त्यक्त्वा ‘हा हा’ इति उच्चैः विचुक्रुशुः। अग्निपरीतानि भवनानि वज्रिणः वज्रेण हतानि महागिरेः शिखराणि इव निपेतुः। दूरतः निर्दह्यमानानि तानि दह्यमानानि हिमवतः शिखराणि इव प्रचकाशिरे। ज्वालाभिः प्रज्वलितैः दह्यमानैः हर्म्याग्रैः रात्रौ सा लङ्का पुष्पितैः किंशुकैः इव दृश्यते स्म। हस्त्यध्यक्षैः मुक्तैः गजैः मुक्तैः तुरगैः च लङ्का लोकान्ते भ्रान्तग्राहः अर्णवः इव बभूव। अत्र उपमानां माला दृश्यते — मेघविद्युत्, दावाग्निः, वज्रपातः, हिमवच्छिखराणि, किंशुकवनम्, प्रलयसमुद्रः। प्रत्येका उपमा दाहस्य भिन्नं रूपं दर्शयति — प्रकाशः, पतनम्, वर्णः, कोलाहलः च। सप्तविंशः श्लोकः षट्पादः। लङ्कायाः भवनानि अतीव सुन्दराणि आसन् — सुवर्णेन चन्द्रार्धचन्द्राकारैः अलङ्कृतानि, उपरितले शालाभिः उन्नतानि, चित्रैः गवाक्षैः युक्तानि, दृढैः आधारैः स्थितानि, मणिभिः विद्रुमैः च चित्रितानि। तेषु क्रौञ्चाः मयूराः च कूजन्ति स्म, वीणाः वाद्यन्ते स्म, स्त्रीणाम् आभरणानि शब्दायन्ते स्म। एतत् सर्वं सुखमयं जीवनम् अग्निना नष्टम्। यत्र पूर्वं गीतं नृत्यं च आसीत्, तत्र अधुना क्रन्दनम् एव। वराङ्गनाः आभरणानि त्यक्त्वा धावन्ति, यतः सुवर्णाभरणानि अग्निना तप्तानि दहन्ति। हस्तिपालकाः गजान् मुक्तवन्तः, अश्वपालाः अश्वान्, ते पशवः भयेन इतस्ततः धावन्ति। एवं नगरं समुद्रः इव क्षुब्धं, यस्मिन् ग्राहाः भ्रमन्ति। रात्रौ दूरतः दृष्टा लङ्का रक्तपुष्पैः पूर्णं किंशुकवनम् इव भाति — भीषणम् अपि सुन्दरम्। ‘हा हा’ इति क्रन्दनं स्त्रीणां भयं वेदनां च प्रकटयति। भवनानि यदा पतन्ति, तदा तानि वज्रेण भग्नानि गिरिशिखराणि इव दृश्यन्ते — एषा उपमा पतनस्य वेगं शब्दं च सूचयति। दूरतः दृष्टानि ज्वलन्ति गृहाणि हिमवतः शिखराणि इव — यथा हिमवतः शिखराणि ओषधिभिः रात्रौ दीप्यन्ते, तथा लङ्कायाः गृहाणि अग्निना दीप्यन्ते। अत्र पूर्वसर्गस्य ओषधिपर्वतस्य स्मरणम् अपि भवति। एवं कविः उपमाभिः दाहस्य भीषणतां सौन्दर्यं च युगपत् वर्णयति।

क्वचित् मुक्तम् अश्वं दृष्ट्वा गजः भीतः अपसर्पति, क्वचित् भीतं गजं दृष्ट्वा भीतः अश्वः निवर्तते — एवं पशवः अपि परस्परं भीताः। लङ्कायां दह्यमानायां छायासंसक्तसलिलः महोदधिः लोहितोदः अर्णवः इव शुशुभे — अग्नेः प्रतिबिम्बेन समुद्रस्य जलं रक्तम् इव अभवत्। हरिभिः दीपिता सा पुरी मुहूर्तेन अस्य लोकस्य घोरे क्षये प्रदीप्ता वसुन्धरा इव बभूव। धूमेन व्याप्तस्य ज्वलनतप्तस्य उच्चैः विनेदुषः नारीजनस्य स्वनः शतयोजनं यावत् शुश्रुवे। ततः प्रदग्धकायान् बहिः निर्गतान् अपरान् राक्षसान् युयुत्सवः हरयः सहसा उत्पतन्ति स्म। वानराणां उद्घुष्टं राक्षसानां निःस्वनं च दश दिशः समुद्रं पृथिवीं च व्यनादयत्। प्रलयकालस्य उपमा दाहस्य व्यापकतां दर्शयति। स्त्रीणां क्रन्दनं शतयोजनं यावत् श्रूयते इति अतिशयोक्तिः करुणरसं वर्धयति। एकोनत्रिंशः श्लोकः समीक्षिते नास्ति। अश्वगजयोः परस्परं भयं सूक्ष्मं निरीक्षणम् — भीतः पशुः अन्यं भीतं दृष्ट्वा अधिकं भीतः भवति। समुद्रस्य रक्तवर्णः अग्नेः प्रतिबिम्बात्, किन्तु तत् रक्तस्य अपि स्मरणं करोति। प्रलये यथा सर्वा पृथिवी ज्वलति, तथा लङ्का ज्वलति। ये राक्षसाः दग्धशरीराः बहिः आगताः, तान् वानराः युद्धाय प्रतीक्षमाणाः तत्क्षणम् एव आक्रमन्ति। एवं नगरात् निर्गमनम् अपि सुरक्षितं नास्ति — अन्तः अग्निः, बहिः वानराः। उभयोः पक्षयोः शब्दाः दिशः समुद्रं भूमिं च पूरयन्ति। एतत् सर्वं दृश्यं युद्धस्य नूतनं चरणं सूचयति — इतः परं वानराः आक्रामकाः।

विशल्यौ महात्मानौ रामलक्ष्मणौ असम्भ्रान्तौ उभे वरे धनुषी जगृहतुः। ततः रामः उत्तमं धनुः विस्फारयामास; राक्षसानां भयावहः तुमुलः शब्दः बभूव। महत् धनुः विस्फारयन् रामः तदा वेदमयं धनुः विस्फारयन् संक्रुद्धः भगवान् भवः इव अशोभत। वानराणाम् उद्घोषं राक्षसानां निःस्वनं च — तौ उभौ शब्दौ अतिक्रम्य रामस्य ज्याशब्दः शुश्रुवे। वानरोद्घुष्टघोषः, राक्षसानां निःस्वनः, रामस्य ज्याशब्दः च — त्रयम् अपि दश दिशः व्याप। तस्य कार्मुकात् निर्मुक्तैः शरैः कैलासशृङ्गप्रतिमं तत् पुरगोपुरं भुवि विकीर्णम् अभवत्। ततः विमानेषु गृहेषु च रामशरान् दृष्ट्वा राक्षसेन्द्राणां तुमुलः संनाहः समपद्यत। संनह्यमानानां सिंहनादं कुर्वतां तेषां राक्षसेन्द्राणां सा शर्वरी रौद्री इव समपद्यत। पूर्वसर्गे मूर्च्छितः रामः अधुना असम्भ्रान्तः धनुः धारयति — एषः परिवर्तनः सेनायाः आत्मविश्वासं पुनः स्थापयति। शिवस्य त्रिपुरदहनकाले धनुः इव रामस्य धनुः अत्र वर्णितम्। सप्तत्रिंशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः, तस्य प्रथमः अर्धः त्रयस्त्रिंशस्य प्रथमार्धस्य पुनरुक्तिः एव। रामस्य धनुषः शब्दः सर्वेभ्यः शब्देभ्यः उच्चतरः — वानराणां हर्षनादं राक्षसानां क्रन्दनं च अतिक्रम्य सः श्रूयते। एतेन रामस्य प्रभावः सूच्यते — सः एकः अपि सर्वस्य युद्धस्य केन्द्रम्। तस्य बाणैः गोपुरं भूमौ पतति — एतत् लङ्कायाः द्वारस्य पतनं, भविष्यतः पराजयस्य चिह्नम्। राक्षसाः रामस्य बाणान् स्वगृहेषु दृष्ट्वा युद्धाय सज्जीभवन्ति, सिंहनादं कुर्वन्ति च। तेषां कृते सा रात्रिः रौद्री, यतः तेषां नगरं दह्यते, शत्रुः च द्वारे अस्ति। पूर्वसर्गे ओषधीनां प्रभावेन नवजीवनं प्राप्तः रामः अत्र पूर्णशक्त्या युद्धाय प्रवर्तते। धनुषः विस्फारः केवलं शब्दः न, अपितु युद्धस्य आह्वानम्। राक्षसाः जानन्ति यत् रामः पुनः उत्थितः, तस्य बाणाः च अमोघाः। अतः तेषां संनाहः तुमुलः — ते त्वरया कवचानि धारयन्ति, आयुधानि गृह्णन्ति, सिंहनादैः आत्मानं प्रोत्साहयन्ति। किन्तु तेषां नादः अपि भयस्य आवरणम् एव।

महात्मना सुग्रीवेण वानरेन्द्राः आदिष्टाः — ‘प्लवंगमाः, आसन्नं द्वारम् आसाद्य युध्यध्वम्। यः च वः तत्र तत्र उपस्थितः सन् वितथं कुर्यात् — आज्ञां न पालयेत् — सः राजशासनदूषकः अभिसम्प्लुत्य हन्तव्यः’ इति। दीप्तोल्काभिः उज्ज्वलपाणिषु तेषु वानरमुख्येषु द्वारम् आश्रित्य स्थितेषु रावणं क्रोधः आविशत्। तस्य जृम्भितविक्षेपात् दश दिशः व्यामिश्राः अभवन्; रुद्रस्य मन्युः रूपवान् इव तस्य गात्रेषु अदृश्यत। सः संक्रुद्धः कुम्भकर्णस्य आत्मजौ कुम्भं निकुम्भं च बहुभिः राक्षसैः सह प्रेषयामास। यूपाक्षः शोणिताक्षः प्रजङ्घः कम्पनः च रावणस्य शासनात् कौम्भकर्णिभ्यां सह निर्ययुः। सः तान् सर्वान् महाबलान् राक्षसान् शशास — ‘राक्षसाः, सिंहनादं नादयन्तः अद्य एव गच्छत’ इति। तेन चोदिताः ज्वलितायुधाः वीराः राक्षसाः पुनः पुनः प्रणदन्तः लङ्कायाः निर्ययुः। सुग्रीवस्य कठोरः नियमः सेनायाः अनुशासनं दर्शयति। रावणस्य क्रोधः ‘रुद्रस्य मन्युः’ इव — तस्य भ्रातुः कुम्भकर्णस्य पुत्राः अधुना युद्धाय प्रेषिताः, यतः तस्य प्रमुखाः योद्धारः पूर्वम् एव हताः। सप्तचत्वारिंशः श्लोकः समीक्षिते नास्ति। सुग्रीवः सेनापतिः इव व्यवस्थां करोति — प्रत्येकः वानरनेता समीपस्थं द्वारं रक्षेत्, यः कोऽपि आज्ञां भञ्जयेत् सः दण्ड्यः। एवं वानराः लङ्कायाः सर्वाणि द्वाराणि निरुन्धन्ति। रावणः एतत् दृष्ट्वा क्रुध्यति — तस्य जृम्भया अपि दिशः क्षुब्धाः, तस्य क्रोधः शिवस्य क्रोधः इव शरीरं धृत्वा दृश्यते। सः स्वयं न निर्गच्छति, अपितु कुम्भकर्णस्य पुत्रौ प्रेषयति। कुम्भकर्णः पूर्वं हतः, अतः तस्य पुत्रयोः प्रतिशोधस्य इच्छा अपि स्यात्। यूपाक्षादयः चत्वारः सेनापतयः तयोः सहायकाः। रावणस्य आज्ञा ‘अद्य एव गच्छत’ इति — सः कालस्य विलम्बं न सहते। रावणस्य अनेके पुत्राः भ्रातरः सेनापतयः च पूर्वम् एव हताः। अतः सः अधुना कुम्भकर्णस्य पुत्रान् अवलम्बते। तस्य क्रोधः वर्धते, किन्तु तस्य सेना क्षीयते। राक्षसाः पुनः पुनः नदन्तः निर्गच्छन्ति — तेषां शौर्यं दृश्यते, किन्तु तेषां भाग्यं निश्चितम्।

राक्षसानां भूषणस्थाभिः स्वाभिः भाभिः हरयः च अग्निभिः सह सर्वशः व्योम सप्रभं चक्रुः। तत्र ताराधिपस्य चन्द्रस्य आभा, ताराणां भा, तयोः आभरणानाम् आभा च ज्वलिता द्याम् अभासयत्। चन्द्राभा भूषणाभा ज्वलतां ग्रहाणां भा च हरिराक्षससैन्यानि सर्वतः भ्राजयामास। तत्र अर्धप्रदीप्तानां गृहाणां भाभिः संसक्तसलिलः चलोर्मिः सागरः पुनः अधिकं शुशुभे। पताकाध्वजसंयुक्तम्, उत्तमासिपरश्वधं, भीमाश्वरथमातङ्गं, नानापत्तिसमाकुलं, दीप्तशूलगदाखड्गप्रासतोमरकार्मुकं, घोरविक्रमपौरुषं तत् भीमं राक्षसबलं ददृशे। तस्य प्रासाः ज्वलिताः, किङ्किणीशतैः नादितम्, हेमजालैः आचितभुजम्, व्यावेष्टितपरश्वधम्, व्याघूर्णितमहाशस्त्रं, बाणसंसक्तकार्मुकं, गन्धमाल्यमधूत्सेकैः सम्मोदितमहानिलं, शूरजनाकीर्णं, महाम्बुधरनिःस्वनं घोरं च आसीत्। एवं दुरासदं तत् राक्षसानां बलम् आयातं दृष्ट्वा — इति वाक्यम् अग्रिमश्लोके पूर्यते। रात्रौ युद्धम् अपि दिवा इव प्रकाशितम् — चन्द्रः, ताराः, ग्रहाः, आभरणानि, उल्काः, दग्धगृहाणि च सर्वे प्रकाशं यच्छन्ति। पञ्चाशात् त्रिपञ्चाशपर्यन्तं श्लोकाः वुल्गेटमात्राः। सेनायाः वर्णने गन्धः, शब्दः, रूपं च त्रयम् अपि दर्शितम्। अस्मिन् भागे कविः प्रकाशस्य चित्रं रचयति। रात्रिः अस्ति, किन्तु अन्धकारः नास्ति — चन्द्रः ताराः ग्रहाः च आकाशे, राक्षसानाम् आभरणानि भूमौ, वानराणाम् उल्काः हस्तेषु, दग्धगृहाणि नगरे, तेषां प्रतिबिम्बः समुद्रे। एवं सर्वं रणक्षेत्रं दीप्यते। ततः राक्षससेनायाः विस्तृतं वर्णनम् — पताकाः ध्वजाः च, असयः परश्वधाः च, अश्वाः रथाः गजाः पदातयः च, शूलानि गदाः खड्गाः प्रासाः तोमराः धनूंषि च। सेनायाः किङ्किणीनां शब्दः, सुवर्णकवचानां दीप्तिः, गन्धमाल्यमद्यानां गन्धः, मेघगर्जनवत् घोषः च। एतत् सर्वं तस्याः सेनायाः बलं भयानकत्वं च दर्शयति। किन्तु एतादृशी सेना अपि वानरैः पराजयिष्यते इति कथायाः गतिः सूचयति। कविः अत्र युद्धस्य आरम्भात् पूर्वं क्षणं स्थगयति, यथा चित्रकारः दृश्यं विस्तरेण रचयति। चन्द्रताराणां प्रकाशः शान्तः, अग्नेः प्रकाशः उग्रः, आभरणानां प्रकाशः चञ्चलः — एते त्रयः प्रकाशाः मिलित्वा रणभूमिं दीपयन्ति। समुद्रः अपि अस्मिन् दृश्ये भागं गृह्णाति, तस्य तरङ्गाः अग्नेः प्रकाशं प्रतिबिम्बयन्ति। राक्षससेनायाः वर्णने प्रत्येकम् आयुधं नाम्ना गणितम्, येन तस्याः सज्जता पूर्णता च दर्श्यते। मद्यस्य गन्धः सूचयति यत् राक्षसाः युद्धात् पूर्वं मद्यं पीतवन्तः। मेघस्य गर्जनम् इव तस्याः घोषः।

राक्षसबलम् आयान्तं दृष्ट्वा प्लवंगानां बलं संचचाल, उच्चैः ननाद च। ततः जवेन आप्लुत्य प्रत्यरिबलं तत् महत् रक्षसां बलं वानराः पतंगाः पावकम् इव अभ्ययुः। तेषां भुजपरामर्शेन व्यामृष्टपरिघाशनि श्रेष्ठं राक्षसानां बलं भूयः परमम् अशोभत। तत्र युयुत्सवः हरयः उन्मत्ताः इव उत्पेतुः — तरुशैलैः मुष्टिभिः च निशाचरान् अभिघ्नन्तः। तथा एव आपततां तेषां हरीणां शिरांसि भीमविक्रमाः राक्षसाः निशितैः शरैः सहसा जह्रुः। दशनैः हृतकर्णाः, मुष्टिभिः भिन्नमस्तकाः, शिलाप्रहारैः भग्नाङ्गाः राक्षसाः तत्र विचेरुः। तथा अपरे घोररूपाः निशाचराः शितैः असिभिः कपीनां प्रवरान् अभितः जघ्नुः। घ्नन्तम् अन्यः जघान, पातयन्तम् अन्यः अपातयत्, गर्हमाणम् अन्यः जगर्ह, दशन्तम् अपरः अदशत्। ‘देहि’ इति अन्यः, ‘ददामि’ इति अपरः, ‘किं क्लेशयसि, तिष्ठ’ इति च तत्र अन्योन्यं बभाषिरे। विप्रलम्भितशस्त्रं विमुक्तकवचायुधं समुद्यतमहाप्रासं मुष्टिशूलासिकुन्तलं महारौद्रं वानररक्षसां युद्धं प्रावर्तत। राक्षसाः वानरान् दश सप्त इति आहवे जघ्नुः, वानराः च राक्षसान् दश सप्त इति अभ्यपातयन्। विप्रलम्भितवस्त्रं विमुक्तकवचध्वजं राक्षसबलम् आलम्ब्य वानराः पर्यवारयन्। अत्र ‘अन्यः… अपरः’ इति पुनरावृत्त्या युद्धस्य सङ्कुलत्वं गतिः च दर्शिता — कः कं हन्ति इति न ज्ञायते। पतंगाः पावकम् इव इति उपमा वानराणां साहसं तेषां विनाशस्य सम्भावनां च सूचयति। ‘जह्रू राक्षसा’ इत्यत्र ‘जह्रुः’ इत्यस्य विसर्गः रेफे परे लुप्तः, उकारः दीर्घः। त्रिषष्टितमः एकोनसप्ततितमः च श्लोकौ षट्पादौ। राक्षससेनां दृष्ट्वा वानराः न भीताः, अपितु उत्साहेन नदन्तः अग्रे धावन्ति। पतंगाः यथा दीपं प्रति धावन्ति, तथा ते शत्रुसेनां प्रति धावन्ति — एषा उपमा तेषां निर्भयतां दर्शयति। वानराः वृक्षैः शिलाभिः मुष्टिभिः दन्तैः च युध्यन्ते, राक्षसाः शरैः असिभिः च। उभयोः पक्षयोः महती हानिः। ‘देहि’, ‘ददामि’, ‘तिष्ठ’ इति वचनानि युद्धभूमेः वास्तविकं कोलाहलं दर्शयन्ति — कश्चित् आयुधं याचते, कश्चित् प्रहारं ददाति, कश्चित् शत्रुं निवारयति। ‘दश सप्त’ इति सङ्ख्या अनिश्चितां बहुसङ्ख्यां सूचयति। अन्ते वानराः राक्षससेनां परिवेष्टयन्ति, यत् तेषां प्राधान्यं दर्शयति। अस्मिन् युद्धे कोऽपि नियमः नास्ति — शस्त्राणि त्यक्तानि, कवचानि पतितानि, मुष्टयः दन्ताः च आयुधानि जातानि। कविः शब्दानां पुनरावृत्त्या युद्धस्य क्रमं दर्शयति — यः हन्ति सः हन्यते, यः पातयति सः पात्यते, यः निन्दति सः निन्द्यते, यः दशति सः दश्यते। एतत् प्रतिक्रियायाः चक्रं युद्धस्य अन्तहीनतां सूचयति। राक्षसाः शिरांसि छिन्दन्ति, वानराः कर्णान् दशन्ति मस्तकानि भिन्दन्ति च। उभयोः पक्षयोः वीराः पतन्ति, किन्तु वानराः अन्ते राक्षससेनां परितः निरुन्धन्ति। एवं अग्रिमसर्गे कुम्भादीनां द्वन्द्वयुद्धानां भूमिका सज्जीक्रियते।

రామలక్ష్మణులు మళ్ళీ లేచిన తరువాత మహాతేజస్వి అయిన వానరేశ్వరుడు సుగ్రీవుడు హనుమంతునికి ప్రయోజనకరమైన కార్యాన్ని తెలియజేస్తూ ఈ మాట అన్నాడు. ‘కుంభకర్ణుడు హతుడయ్యాడు, రావణుని కుమారులు కూడా చంపబడ్డారు, కాబట్టి రావణుడు ఇప్పుడు ఉపనిర్హారం చేయలేడు — అతడు యుద్ధాన్ని ఆపలేడు, ఆలస్యమూ చేయలేడు. కాబట్టి మహాబలులూ చురుకైనవారూ అయిన వానరులందరూ కాగడాలు పట్టుకొని వెంటనే లంకపై విరుచుకుపడాలి.’ సుగ్రీవుని నీతి స్పష్టమైనది — శత్రువు బలహీనుడయ్యాడు, ఇప్పుడు అతని నగరాన్ని దహించడానికి తగిన సమయం. అప్పుడు సూర్యుడు అస్తమించగా, భయంకరమైన రాత్రి ఆరంభంలో ఆ వానరశ్రేష్ఠులు కాగడాలతో లంక వైపు వెళ్ళారు. రాత్రి ఆరంభమే దాడికి తగిన సమయంగా ఎంచుకోబడింది, ఎందుకంటే చీకటిలో అగ్ని వెలుగు ఎక్కువ భయాన్ని కలిగిస్తుంది. మునుపు హనుమంతుడు ఒంటరిగా లంకను దహించాడు; ఇప్పుడు వానరసేన మొత్తం ఆ పని చేస్తుంది. ఇలా సుగ్రీవుడు రాజువలె నీతిని ఆలోచించి ఆదేశమిస్తాడు, హనుమంతుడు అతని ఆదేశాన్ని పాలించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు.

కాగడాలు చేతబట్టిన వానరగణాలు అన్నివైపులనుండి దూసుకురాగా, కాపలాలో ఉన్న వికృతనేత్రాల రాక్షసులు హఠాత్తుగా పారిపోయారు — నగరరక్షకులే మొదట పారిపోయారు. సంతోషించిన వానరులు గోపురాలపై, అట్టాలికలపై, వీధులపై, వివిధ సంచారమార్గాలపై, దారులపై, మేడలపై నిప్పు పెట్టారు. అప్పుడు హవిస్సు తినే అగ్ని వారి వేలాది ఇళ్ళను దహించింది; పర్వతాకారంలో ఉన్న మేడలు నేలపై కూలిపోసాగాయి. అక్కడ అగరు, శ్రేష్ఠమైన మంచి చందనం, ముత్యాలు, నునుపైన మణులు, వజ్రాలు, పగడాలు దహించుకుపోయాయి. అందమైన నారబట్టలు, పట్టుబట్టలు, వివిధ రకాల గొర్రె ఉన్ని వస్త్రాలు, ఉన్ని బట్టలు, బంగారు పాత్రలు, ఆయుధాలు కాలిపోయాయి. నానావిధ ఆకారాల గుర్రపు జీనులూ సరంజామా, ఏనుగుల మెడపట్టెలూ నడుముపట్టీలూ, సంస్కరించిన రథసామగ్రి, యోధుల కవచాలు, ఏనుగులకూ గుర్రాలకూ కవచాలు, ఖడ్గాలు, విల్లులు, అల్లెత్రాళ్ళు, బాణాలు, తోమరాలు, అంకుశాలు, శక్తులు కాలిపోయాయి. రోమాలతో, వెంట్రుకలతో చేసినవీ, పులిచర్మాలూ, ఎన్నో అండజ (పక్షుల నుండి వచ్చిన) వస్తువులూ, ముత్యాలతో మణులతో విచిత్రంగా అలంకరించిన మేడలూ, వివిధ అస్త్రసమూహాలూ అగ్నిలో కాలిపోయాయి; నానావిధ చిత్రమైన ఇళ్ళను అగ్ని దహించింది. కవి పొడవైన జాబితాతో లంక సమృద్ధిని చూపుతాడు — రావణుడు కూడబెట్టిన ధనమంతా ఒక్క రాత్రిలో భస్మమైపోయింది. ఈ జాబితా యుద్ధసామగ్రి నాశనాన్ని కూడా సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే గుర్రాలూ ఏనుగులూ రథాల సామగ్రీ ఆయుధాలూ కాలిపోయాయి. ఎనిమిదవ శ్లోకం నుండి పదమూడవ శ్లోకం వరకు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; వల్గేట్ మాత్రమే ఈ విస్తృతమైన జాబితాను ఇస్తుంది. వానరులు నిప్పు పెట్టినప్పుడు వారు సంతోషంగా ఉన్నారు — మునుపటి రాత్రి వారు మూర్ఛపోయి ఉన్నారు, ఈ రోజు విజేతల వలె ఉన్నారు. రక్షకులు పారిపోవడంతో నగరం రక్షణ లేనిదయింది. ఇళ్ళు ఒక్కొక్కటిగా కాదు, వేలకొద్దీ కాలిపోయాయి. పర్వతాకారపు మేడలు కూలినప్పుడు పెద్ద శబ్దం వస్తుంది, దుమ్మూ పొగా అంతటా వ్యాపిస్తాయి. సుగంధద్రవ్యాలు కాలినప్పుడు వాటి వాసన కూడా అంతటా వ్యాపిస్తుంది — అగరు చందనాల పొగ గాలిని నింపుతుంది. రావణుడు దేవతల నుండీ గంధర్వుల నుండీ అపహరించిన రత్నాలు కూడా అగ్నిలో నశిస్తాయి. వస్త్రాలు, పాత్రలు, గుర్రాలూ ఏనుగులూ రథాల సామగ్రి, యోధుల కవచాలు, అన్నిరకాల ఆయుధాలు — వీటి నాశనంతో రాక్షససేన యుద్ధసామర్థ్యం కూడా క్షీణించింది. ఇలా దహనం కేవలం ధననాశనం కాదు, యుద్ధసాధనాల నాశనం కూడా. మునుపు సుందరకాండలో హనుమంతుడు తోకకు అంటుకున్న నిప్పుతో లంకను దహించాడు, అప్పుడు ఎన్నో ఇళ్ళు కాలిపోయాయి. ఇప్పుడు రెండవసారి లంక దహించబడుతోంది, కానీ ఈసారి వానరసేన మొత్తం ఈ పని చేస్తోంది, కాబట్టి నష్టం ఎక్కువ. వానరులు గోపురాలపైనా దారులపైనా నిప్పు పెడతారు, దానివల్ల రాక్షసులు పారిపోను కూడా పారిపోలేరు.

ఇళ్ళపై ఆసక్తి గల రాక్షసులందరి నివాసాలూ కాలిపోయాయి — బంగారంతో చిత్రించిన కవచాలు ధరించేవారు, పూలమాలలూ పాత్రలూ వస్త్రాలూ ధరించేవారు, సీధువు (మద్యం) తాగి కళ్ళు చలించేవారు, మదంతో తడబడుతూ నడిచేవారు, ప్రియురాళ్ళు వస్త్రాలు పట్టుకొని వేలాడుతున్నవారు, శత్రువులపై కోపం పుట్టినవారు. కొందరు గదలూ శూలాలూ ఖడ్గాలూ చేతబట్టినవారు, ఇతరులు తింటూ తాగుతూ ఉన్నవారు, మరికొందరు విలువైన పడకలపై ప్రియురాళ్ళతో నిద్రిస్తున్నవారు, ఇంకొందరు భయపడి కుమారులను ఎత్తుకొని అన్నివైపులకూ వేగంగా పరుగెడుతున్నవారు — ఇలా లంకానివాసులైన లక్షలాది మందిని అప్పుడు అగ్ని దహించింది, మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రజ్వలించింది. ఇక్కడ కవి రాక్షసుల విలాసమయ జీవితాన్నీ కరుణాజనకమైన అంతాన్నీ కలిపి చూపుతాడు — మద్యపానం, భోజనం, ప్రియురాళ్ళతో శయనం, సరిగ్గా అదే క్షణంలో అగ్ని వచ్చింది. కుమారులను ఎత్తుకొని పరుగెత్తే తండ్రులు యుద్ధంలో బాధపడే నిరపరాధులను గుర్తుచేస్తారు. ‘గృహగృధ్ను’ అనే పదం ఇంటిపై ఆసక్తిని సూచిస్తుంది — ఇళ్ళపై లోభం గలవారి ఇళ్ళే నశించాయి. కవి రాక్షసుల వివిధ స్థితులను వర్ణిస్తాడు — కొందరు సుర తాగుతున్నారు, కొందరు భుజిస్తున్నారు, కొందరు నిద్రిస్తున్నారు, కొందరు భయంతో పరుగెడుతున్నారు. వీరంతా యుద్ధంలో లేని సామాన్య నగరవాసులు. వారి దహనం యుద్ధపు క్రౌర్యాన్ని చూపుతుంది. కానీ ‘శత్రుసంజాతమన్యూనామ్’ (శత్రువులపై కోపం పుట్టినవారు) అనే పదంతో వారు కూడా రాముని శత్రువులేనని కవి సూచిస్తాడు. లక్షలాది మంది ఒక్క రాత్రిలో నశించారు. ఇలా కవి సుఖానికీ దుఃఖానికీ ఉన్న వైరుధ్యాన్ని చూపుతాడు.

సారవంతమైన, విలువైన, గంభీరమైన గుణాలు గల, బంగారు చంద్రాకారాలతోనూ అర్ధచంద్రాకారాలతోనూ అలంకరించిన, పైఅంతస్తుల చంద్రశాలలతో ఎత్తైన, చిత్రమైన కిటికీలు గల, దృఢమైన పునాదులు గల, మణులతోనూ పగడాలతోనూ చిత్రించిన, సూర్యుని తాకుతున్నట్లున్న పర్వతాల వంటి భవనాలను — క్రౌంచ పక్షుల, నెమళ్ళ, వీణల, ఆభరణాల ధ్వనులతో మారుమోగే వాటిని — ఆ అగ్ని దహించింది. అగ్ని చుట్టుముట్టిన తోరణాలు వేసవిలో మెరుపులతో కట్టబడిన మేఘజాలాల వలె ప్రకాశించాయి. అగ్ని చుట్టుముట్టిన ఇళ్ళు దావాగ్నితో వెలుగుతున్న మహాపర్వత శిఖరాల వలె ప్రకాశించాయి. విమానాలలో (ఏడంతస్తుల మేడలలో) నిద్రిస్తున్న సుందరస్త్రీలు కాలిపోతూ ఆభరణాలను విడిచిపెట్టి ‘హా హా’ అని బిగ్గరగా అరిచారు. అగ్ని చుట్టుముట్టిన భవనాలు వజ్రధారి (ఇంద్రుని) వజ్రాయుధంతో దెబ్బతిన్న మహాపర్వత శిఖరాల వలె కూలిపోయాయి. దూరంనుండి చూస్తే కాలిపోతున్న అవి మండుతున్న హిమవంతపు శిఖరాల వలె ప్రకాశించాయి. జ్వాలలతో ప్రజ్వలిస్తూ కాలిపోతున్న మేడల శిఖరాలతో రాత్రివేళ ఆ లంక పూచిన మోదుగు చెట్లతో ఉన్నట్లు కనిపించింది. మావటీలు విడిచిపెట్టిన ఏనుగులతోనూ విడిపడిన గుర్రాలతోనూ లంక ప్రళయకాలంలో మొసళ్ళు తిరుగుతున్న సముద్రంలా అయింది. ఇక్కడ ఉపమానాల మాల కనిపిస్తుంది — మేఘాలలో మెరుపు, దావాగ్ని, వజ్రపాతం, హిమవంతపు శిఖరాలు, మోదుగు వనం, ప్రళయసముద్రం. ప్రతి ఉపమా దహనపు భిన్నరూపాన్ని చూపుతుంది — కాంతి, పతనం, వర్ణం, కోలాహలం. ఇరవై ఏడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. లంక భవనాలు అతి సుందరమైనవి — బంగారంతో చంద్ర అర్ధచంద్రాకారాలతో అలంకరించినవి, పైఅంతస్తులలో శాలలతో ఎత్తైనవి, చిత్రమైన కిటికీలు గలవి, దృఢమైన ఆధారాలపై నిలిచినవి, మణులతోనూ పగడాలతోనూ చిత్రించినవి. వాటిలో క్రౌంచాలూ నెమళ్ళూ కూసేవి, వీణలు మ్రోగేవి, స్త్రీల ఆభరణాలు ఘల్లుమనేవి. ఈ సుఖమయ జీవితమంతా అగ్నితో నశించింది. ఒకప్పుడు గీతమూ నృత్యమూ ఉన్నచోట ఇప్పుడు ఏడుపే. బంగారు ఆభరణాలు అగ్నికి వేడెక్కి కాలుస్తున్నందువల్ల సుందరస్త్రీలు ఆభరణాలను విడిచి పరుగెడతారు. మావటీలు ఏనుగులను విడిచిపెట్టారు, గుర్రపువాళ్ళు గుర్రాలను, ఆ పశువులు భయంతో అటూ ఇటూ పరుగెడతాయి. ఇలా నగరం మొసళ్ళు తిరుగుతున్న కల్లోల సముద్రంలా ఉంది. రాత్రివేళ దూరంనుండి చూసిన లంక ఎర్రని పూలతో నిండిన మోదుగు వనంలా కనిపిస్తుంది — భీకరమైనదైనా సుందరమైనది. ‘హా హా’ అనే ఏడుపు స్త్రీల భయాన్నీ వేదననూ వెల్లడిస్తుంది. భవనాలు కూలినప్పుడు అవి వజ్రాయుధంతో విరిగిన పర్వతశిఖరాల వలె కనిపిస్తాయి — ఈ ఉపమ పతనపు వేగాన్నీ శబ్దాన్నీ సూచిస్తుంది. దూరంనుండి చూసిన మండుతున్న ఇళ్ళు హిమవంతపు శిఖరాల వంటివి — హిమవంతపు శిఖరాలు రాత్రివేళ ఓషధులతో ప్రకాశించినట్లు లంక ఇళ్ళు అగ్నితో ప్రకాశిస్తాయి. ఇక్కడ మునుపటి సర్గలోని ఓషధిపర్వతం కూడా స్మరణకు వస్తుంది. ఇలా కవి ఉపమానాలతో దహనపు భీకరతనూ సౌందర్యాన్నీ ఏకకాలంలో వర్ణిస్తాడు.

ఒకచోట విడిపడిన గుర్రాన్ని చూసి ఏనుగు భయపడి వెనక్కి తగ్గుతుంది, ఒకచోట భయపడిన ఏనుగును చూసి భయపడిన గుర్రం వెనుదిరుగుతుంది — ఇలా పశువులు కూడా ఒకదానికొకటి భయపడ్డాయి. లంక కాలిపోతుండగా, నీటిలో ప్రతిబింబం కలిసిన మహాసముద్రం ఎర్రని నీటి సముద్రంలా ప్రకాశించింది — అగ్ని ప్రతిబింబంతో సముద్రపు నీరు ఎర్రగా అయినట్లయింది. వానరులు నిప్పు పెట్టిన ఆ నగరం ఒక్క ముహూర్తంలో ఈ లోకపు ఘోరమైన ప్రళయకాలంలో మండుతున్న భూమిలా అయింది. పొగతో కమ్ముకొని, అగ్నితో తపిస్తూ, బిగ్గరగా అరుస్తున్న స్త్రీజనపు ఆక్రందనం వంద యోజనాల దూరం వరకూ వినిపించింది. అప్పుడు శరీరాలు కాలి బయటకు వచ్చిన ఇతర రాక్షసులపై యుద్ధకాంక్షతో ఉన్న వానరులు హఠాత్తుగా దూకారు. వానరుల కోలాహలమూ రాక్షసుల ఆక్రందనమూ పది దిక్కులనూ సముద్రాన్నీ భూమినీ మారుమోగించాయి. ప్రళయకాలపు ఉపమ దహనపు వ్యాప్తిని చూపుతుంది. స్త్రీల ఆక్రందనం వంద యోజనాల దూరం వినిపిస్తుందనే అతిశయోక్తి కరుణరసాన్ని పెంచుతుంది. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. గుర్రమూ ఏనుగూ ఒకదానికొకటి భయపడడం సూక్ష్మమైన పరిశీలన — భయపడిన పశువు మరొక భయపడిన పశువును చూసి మరింత భయపడుతుంది. సముద్రపు ఎర్రని రంగు అగ్ని ప్రతిబింబం వల్ల, కానీ అది రక్తాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తుంది. ప్రళయంలో భూమి అంతా మండినట్లు లంక మండుతోంది. శరీరాలు కాలి బయటకు వచ్చిన రాక్షసులపై యుద్ధం కోసం ఎదురుచూస్తున్న వానరులు ఆ క్షణమే దాడి చేస్తారు. ఇలా నగరం నుండి బయటపడడం కూడా సురక్షితం కాదు — లోపల అగ్ని, బయట వానరులు. ఇరుపక్షాల శబ్దాలూ దిక్కులనూ సముద్రాన్నీ భూమినీ నింపుతాయి. ఈ దృశ్యమంతా యుద్ధపు కొత్త దశను సూచిస్తుంది — ఇకపై వానరులే దాడి చేసేవారు.

బాణాల గాయాలనుండి విముక్తులైన మహాత్ములు రామలక్ష్మణులు ఇద్దరూ తొట్రుపాటు లేకుండా రెండు శ్రేష్ఠమైన విల్లులను చేతబట్టారు. అప్పుడు రాముడు ఉత్తమమైన విల్లును టంకారం చేశాడు; రాక్షసులకు భయం కలిగించే తుములమైన శబ్దం పుట్టింది. మహత్తరమైన విల్లును టంకారం చేస్తూ రాముడు అప్పుడు వేదమయమైన ధనుస్సును టంకారం చేస్తున్న కోపించిన భగవంతుడైన భవునిలా (శివునిలా) శోభించాడు. వానరుల కోలాహలమూ రాక్షసుల ఆక్రందనమూ — ఆ రెండు శబ్దాలనూ మించి రాముని అల్లెత్రాటి శబ్దం వినిపించింది. వానరుల కోలాహల ఘోషా, రాక్షసుల ఆక్రందనా, రాముని అల్లెత్రాటి శబ్దమూ — మూడూ పది దిక్కులనూ వ్యాపించాయి. అతని విల్లునుండి విడిచిన బాణాలతో కైలాస శిఖరం వంటి ఆ నగర గోపురం నేలపై చెల్లాచెదురయింది. అప్పుడు విమానాలలోనూ ఇళ్ళలోనూ రాముని బాణాలను చూసి రాక్షసేంద్రుల తుములమైన యుద్ధసన్నాహం మొదలైంది. సన్నద్ధమవుతూ సింహనాదాలు చేస్తున్న ఆ రాక్షసేంద్రులకు ఆ రాత్రి రౌద్రరాత్రి వలె అయింది. మునుపటి సర్గలో మూర్ఛపోయిన రాముడు ఇప్పుడు తొట్రుపాటు లేకుండా విల్లు ధరిస్తాడు — ఈ మార్పు సేన ఆత్మవిశ్వాసాన్ని మళ్ళీ స్థాపిస్తుంది. త్రిపురదహనకాలంలో శివుని ధనుస్సు వలె రాముని ధనుస్సు ఇక్కడ వర్ణించబడింది. ముప్పై ఏడవ శ్లోకం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది, దాని మొదటి అర్ధం ముప్పై మూడవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధానికి పునరుక్తి మాత్రమే. రాముని ధనుస్సు శబ్దం అన్ని శబ్దాలకంటే బిగ్గరగా ఉంది — వానరుల హర్షనాదాన్నీ రాక్షసుల ఆక్రందనాన్నీ మించి వినిపిస్తుంది. దీనివల్ల రాముని ప్రభావం సూచించబడుతుంది — అతడు ఒక్కడైనా యుద్ధమంతటికీ కేంద్రం. అతని బాణాలతో గోపురం నేలపై కూలుతుంది — ఇది లంక ద్వారపు పతనం, రాబోయే పరాజయానికి చిహ్నం. రాక్షసులు రాముని బాణాలను తమ ఇళ్ళలో చూసి యుద్ధానికి సిద్ధమవుతారు, సింహనాదాలు చేస్తారు. వారికి ఆ రాత్రి రౌద్రమైనది, ఎందుకంటే వారి నగరం కాలిపోతోంది, శత్రువు ద్వారం వద్ద ఉన్నాడు. మునుపటి సర్గలో ఓషధుల ప్రభావంతో నవజీవనం పొందిన రాముడు ఇక్కడ పూర్తిశక్తితో యుద్ధానికి పూనుకుంటాడు. ధనుష్టంకారం కేవలం శబ్దం కాదు, యుద్ధానికి ఆహ్వానం. రాముడు మళ్ళీ లేచాడనీ, అతని బాణాలు అమోఘమనీ రాక్షసులకు తెలుసు. అందుకే వారి సన్నాహం తుములమైనది — వారు త్వరత్వరగా కవచాలు ధరిస్తారు, ఆయుధాలు పట్టుకుంటారు, సింహనాదాలతో తమను తాము ప్రోత్సహించుకుంటారు. కానీ వారి నాదం కూడా భయానికి ముసుగు మాత్రమే.

మహాత్ముడైన సుగ్రీవుడు వానరేంద్రులను ఇలా ఆదేశించాడు — ‘వానరులారా, దగ్గరలోని ద్వారాన్ని చేరి యుద్ధం చేయండి. మీలో ఎవడైనా అక్కడక్కడ ఉండి వితథంగా ప్రవర్తిస్తే — ఆజ్ఞను పాలించకపోతే — రాజశాసనాన్ని ఉల్లంఘించిన వానిగా అతనిపై దూకి చంపాలి.’ మండుతున్న కాగడాలతో చేతులు ప్రకాశిస్తున్న ఆ వానరముఖ్యులు ద్వారాలను ఆశ్రయించి నిలిచి ఉండగా రావణుని క్రోధం ఆవహించింది. అతని ఆవలింతల విసురుకు పది దిక్కులూ కలగలిసిపోయాయి; రుద్రుని కోపం రూపం ధరించినట్లు అతని శరీరంలో కనిపించింది. మిక్కిలి కోపించిన అతడు కుంభకర్ణుని కుమారులైన కుంభుని, నికుంభుని ఎందరో రాక్షసులతో కలిపి పంపాడు. యూపాక్షుడు, శోణితాక్షుడు, ప్రజంఘుడు, కంపనుడు రావణుని ఆజ్ఞపై కుంభకర్ణుని కుమారులతో కలిసి బయలుదేరారు. అతడు మహాబలులైన ఆ రాక్షసులందరినీ ఇలా ఆజ్ఞాపించాడు — ‘రాక్షసులారా, సింహనాదాలు చేస్తూ ఈ రోజే వెళ్ళండి.’ అతనిచేత ప్రేరేపించబడిన, ఆయుధాలు మెరుస్తున్న వీర రాక్షసులు మళ్ళీ మళ్ళీ గర్జిస్తూ లంకనుండి బయలుదేరారు. సుగ్రీవుని కఠినమైన నియమం సేన క్రమశిక్షణను చూపుతుంది. రావణుని క్రోధం ‘రుద్రుని కోపం’ వంటిది — అతని ప్రముఖ యోధులు ఇంతకుముందే హతులవడం వల్ల, అతని సోదరుడైన కుంభకర్ణుని కుమారులు ఇప్పుడు యుద్ధానికి పంపబడ్డారు. నలభై ఏడవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. సుగ్రీవుడు సేనాపతిలా వ్యవస్థ చేస్తాడు — ప్రతి వానరనాయకుడూ దగ్గరలోని ద్వారాన్ని కాపాడాలి, ఆజ్ఞను భంగపరిచేవాడెవడైనా దండనార్హుడు. ఇలా వానరులు లంక ద్వారాలన్నిటినీ అడ్డగిస్తారు. ఇది చూసి రావణుడు కోపిస్తాడు — అతని ఆవలింతకు కూడా దిక్కులు కలవరపడ్డాయి, అతని క్రోధం శివుని క్రోధం శరీరం ధరించినట్లు కనిపిస్తుంది. అతడు స్వయంగా బయలుదేరడు, కుంభకర్ణుని కుమారులిద్దరినీ పంపుతాడు. కుంభకర్ణుడు ఇంతకుముందే హతుడయ్యాడు, కాబట్టి అతని కుమారులకు ప్రతీకారేచ్ఛ కూడా ఉండవచ్చు. యూపాక్షుడు మొదలైన నలుగురు సేనాపతులు వారికి సహాయకులు. రావణుని ఆజ్ఞ ‘ఈ రోజే వెళ్ళండి’ — అతడు ఆలస్యాన్ని సహించడు. రావణుని కుమారులూ సోదరులూ సేనాపతులూ ఎందరో ఇంతకుముందే హతులయ్యారు. కాబట్టి అతడు ఇప్పుడు కుంభకర్ణుని కుమారులను ఆశ్రయిస్తాడు. అతని క్రోధం పెరుగుతుంది, కానీ అతని సేన క్షీణిస్తుంది. రాక్షసులు మళ్ళీ మళ్ళీ గర్జిస్తూ బయలుదేరుతారు — వారి శౌర్యం కనిపిస్తుంది, కానీ వారి విధి నిశ్చితమైపోయింది.

రాక్షసుల ఆభరణాలలోని తమ కాంతులతోనూ, వానరులు అగ్నులతోనూ అన్నివైపులా ఆకాశాన్ని ప్రకాశవంతం చేశారు. అక్కడ తారాధిపతి అయిన చంద్రుని కాంతీ, తారల కాంతీ, ఇరుపక్షాల ఆభరణాల కాంతీ ప్రజ్వలించి ఆకాశాన్ని వెలిగించాయి. చంద్రకాంతీ, ఆభరణాల కాంతీ, ప్రకాశించే గ్రహాల కాంతీ వానర రాక్షస సైన్యాలను అన్నివైపులా ప్రకాశింపజేశాయి. అక్కడ సగం కాలిన ఇళ్ళ కాంతులు నీటిలో ప్రతిఫలించగా, చలించే అలలు గల సముద్రం మరింత శోభించింది. పతాకాలతోనూ ధ్వజాలతోనూ కూడిన, ఉత్తమమైన ఖడ్గాలూ గండ్రగొడ్డళ్ళూ గల, భీకరమైన గుర్రాలూ రథాలూ ఏనుగులూ గల, నానావిధ పదాతులతో నిండిన, మెరుస్తున్న శూలాలూ గదలూ ఖడ్గాలూ ప్రాసలూ తోమరాలూ విల్లులూ గల, ఘోరమైన పరాక్రమమూ పౌరుషమూ గల ఆ భీకరమైన రాక్షససేన కనిపించింది. దాని ప్రాసలు మెరుస్తున్నాయి, వందలాది చిరుగంటలతో అది మ్రోగుతోంది, భుజాలు బంగారు జాలాలతో కప్పబడి ఉన్నాయి, గండ్రగొడ్డళ్ళు చుట్టబడి ఉన్నాయి, మహాశస్త్రాలు గిరగిరా తిప్పబడుతున్నాయి, విల్లులకు బాణాలు సంధించబడి ఉన్నాయి, గంధమూ మాలలూ మద్యపు చిలకరింపులతో పెనుగాలి సుగంధభరితమైంది, అది శూరజనంతో నిండి, మహామేఘంలా గర్జిస్తూ ఘోరంగా ఉంది. ఇలా దుర్జయమైన ఆ రాక్షససేన రావడం చూసి — అనే వాక్యం తరువాతి శ్లోకంలో పూర్తవుతుంది. రాత్రివేళ యుద్ధం కూడా పగటిలా ప్రకాశించింది — చంద్రుడూ తారలూ గ్రహాలూ ఆభరణాలూ కాగడాలూ కాలిన ఇళ్ళూ అన్నీ వెలుగునిస్తాయి. యాభైవ శ్లోకం నుండి యాభై మూడవ శ్లోకం వరకు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి. సేనా వర్ణనలో గంధమూ శబ్దమూ రూపమూ మూడూ చూపబడ్డాయి. ఈ భాగంలో కవి కాంతి చిత్రాన్ని రచిస్తాడు. రాత్రి ఉంది, కానీ చీకటి లేదు — చంద్రుడూ తారలూ గ్రహాలూ ఆకాశంలో, రాక్షసుల ఆభరణాలు నేలపై, వానరుల కాగడాలు చేతుల్లో, కాలిన ఇళ్ళు నగరంలో, వాటి ప్రతిబింబం సముద్రంలో. ఇలా రణక్షేత్రమంతా ప్రకాశిస్తుంది. తరువాత రాక్షససేన విస్తృతమైన వర్ణన — పతాకాలూ ధ్వజాలూ, ఖడ్గాలూ గండ్రగొడ్డళ్ళూ, గుర్రాలూ రథాలూ ఏనుగులూ పదాతులూ, శూలాలూ గదలూ ఖడ్గాలూ ప్రాసలూ తోమరాలూ విల్లులూ. సేనలోని చిరుగంటల శబ్దం, బంగారు కవచాల మెరుపు, గంధమాలామద్యాల వాసన, మేఘగర్జన వంటి ఘోష. ఇదంతా ఆ సేన బలాన్నీ భయంకరత్వాన్నీ చూపుతుంది. కానీ అటువంటి సేన కూడా వానరుల చేత ఓడిపోతుందని కథాగమనం సూచిస్తుంది. చిత్రకారుడు దృశ్యాన్ని విస్తారంగా రచించినట్లు కవి ఇక్కడ యుద్ధం ఆరంభానికి ముందరి క్షణాన్ని నిలిపి చూపుతాడు. చంద్రతారల కాంతి శాంతమైనది, అగ్ని కాంతి ఉగ్రమైనది, ఆభరణాల కాంతి చంచలమైనది — ఈ మూడు కాంతులూ కలిసి రణభూమిని వెలిగిస్తాయి. సముద్రం కూడా ఈ దృశ్యంలో భాగం పంచుకుంటుంది, దాని అలలు అగ్ని కాంతిని ప్రతిబింబిస్తాయి. రాక్షససేన వర్ణనలో ప్రతి ఆయుధమూ పేరుపేరునా లెక్కించబడింది, దానివల్ల దాని సన్నద్ధతా పరిపూర్ణతా చూపబడుతుంది. మద్యపు వాసన రాక్షసులు యుద్ధానికి ముందు మద్యం తాగారని సూచిస్తుంది. దాని ఘోష మేఘగర్జన వంటిది.

రాక్షససేన రావడం చూసి వానరసేన కదిలింది, బిగ్గరగా గర్జించింది. అప్పుడు వేగంగా దూకి, శత్రుసేనయైన ఆ మహత్తరమైన రాక్షససేనపై వానరులు మిడతలు అగ్నిపై పడినట్లు విరుచుకుపడ్డారు. వారి భుజాల తాకిడితో పరిఘలూ అశనులూ తుడిచిపెట్టబడిన ఆ శ్రేష్ఠమైన రాక్షససేన మరింత అధికంగా శోభించింది. అక్కడ యుద్ధకాంక్ష గల వానరులు ఉన్మత్తుల వలె ఎగిరారు — చెట్లతోనూ కొండరాళ్ళతోనూ పిడికిళ్ళతోనూ నిశాచరులను కొడుతూ. అలాగే మీదికి దూకుతున్న ఆ వానరుల తలలను భీకరపరాక్రమం గల రాక్షసులు వాడి బాణాలతో హఠాత్తుగా తెగనరికారు. పళ్ళతో చెవులు కొరకబడి, పిడికిళ్ళతో తలలు పగిలి, శిలాప్రహారాలతో అవయవాలు విరిగిన రాక్షసులు అక్కడ తిరిగారు. అలాగే ఘోరరూపులైన ఇతర నిశాచరులు వాడి ఖడ్గాలతో అన్నివైపులా వానరశ్రేష్ఠులను కొట్టారు. కొడుతున్నవానిని మరొకడు కొట్టాడు, పడగొడుతున్నవానిని మరొకడు పడగొట్టాడు, నిందిస్తున్నవానిని మరొకడు నిందించాడు, కొరుకుతున్నవానిని మరొకడు కొరికాడు. ‘ఇవ్వు’ అని ఒకడు, ‘ఇస్తాను’ అని మరొకడు, ‘ఎందుకు బాధపెడుతున్నావు, ఆగు’ అని అక్కడ ఒకరితో ఒకరు అన్నారు. శస్త్రాలు జారిపోయిన, కవచాలూ ఆయుధాలూ విడిచిన, మహాప్రాసాలు ఎత్తిపట్టిన, పిడికిళ్ళూ శూలాలూ ఖడ్గాలూ కుంతాలూ గల మహారౌద్రమైన వానర రాక్షస యుద్ధం సాగింది. రాక్షసులు యుద్ధంలో వానరులను పది, ఏడు చొప్పున చంపారు, వానరులు కూడా రాక్షసులను పది, ఏడు చొప్పున పడగొట్టారు. వస్త్రాలు జారిపోయి, కవచాలూ ధ్వజాలూ విడిపోయిన రాక్షససేనను ఆక్రమించి వానరులు చుట్టుముట్టారు. ఇక్కడ ‘ఒకడు… మరొకడు’ అనే పునరావృత్తితో యుద్ధపు సంకులత్వమూ వేగమూ చూపబడ్డాయి — ఎవడు ఎవనిని కొడుతున్నాడో తెలియదు. ‘మిడతలు అగ్నిపై పడినట్లు’ అనే ఉపమ వానరుల సాహసాన్నీ వారి వినాశపు సంభావ్యతనూ సూచిస్తుంది. ‘జహ్రూ రాక్షసా’ అనే చోట ‘జహ్రుః’ అనే పదపు విసర్గ తరువాత రకారం రావడంతో లోపించింది, ఉకారం దీర్ఘమైంది. అరవై మూడవ, అరవై తొమ్మిదవ శ్లోకాలు ఆరు పాదాలవి. రాక్షససేనను చూసి వానరులు భయపడరు, ఉత్సాహంతో గర్జిస్తూ ముందుకు పరుగెడతారు. మిడతలు దీపం వైపు పరుగెత్తినట్లు వారు శత్రుసేన వైపు పరుగెడతారు — ఈ ఉపమ వారి నిర్భయత్వాన్ని చూపుతుంది. వానరులు చెట్లతోనూ శిలలతోనూ పిడికిళ్ళతోనూ పళ్ళతోనూ యుద్ధం చేస్తారు, రాక్షసులు బాణాలతోనూ ఖడ్గాలతోనూ. ఇరుపక్షాలకూ గొప్ప నష్టం. ‘ఇవ్వు’, ‘ఇస్తాను’, ‘ఆగు’ అనే మాటలు యుద్ధభూమిలోని వాస్తవమైన కోలాహలాన్ని చూపుతాయి — ఒకడు ఆయుధం అడుగుతాడు, ఒకడు దెబ్బ ఇస్తాడు, ఒకడు శత్రువును అడ్డుకుంటాడు. ‘పది, ఏడు’ అనే సంఖ్య అనిశ్చితమైన అధిక సంఖ్యను సూచిస్తుంది. చివరకు వానరులు రాక్షససేనను చుట్టుముడతారు, ఇది వారి ఆధిక్యాన్ని చూపుతుంది. ఈ యుద్ధంలో ఏ నియమమూ లేదు — శస్త్రాలు విడిచిపెట్టబడ్డాయి, కవచాలు పడిపోయాయి, పిడికిళ్ళూ పళ్ళూ ఆయుధాలయ్యాయి. కవి పదాల పునరావృత్తితో యుద్ధపు క్రమాన్ని చూపుతాడు — కొట్టేవాడు కొట్టబడతాడు, పడగొట్టేవాడు పడగొట్టబడతాడు, నిందించేవాడు నిందించబడతాడు, కొరికేవాడు కొరకబడతాడు. ఈ ప్రతిచర్యల చక్రం యుద్ధానికి అంతం లేదని సూచిస్తుంది. రాక్షసులు తలలు నరుకుతారు, వానరులు చెవులు కొరుకుతారు, తలలు పగలగొడతారు. ఇరుపక్షాల వీరులూ కూలుతారు, కానీ చివరకు వానరులు రాక్షససేనను చుట్టూ అడ్డగిస్తారు. ఇలా తరువాతి సర్గలో కుంభుడు మొదలైనవారి ద్వంద్వయుద్ధాలకు రంగం సిద్ధమవుతుంది.

ராமலக்ஷ்மணர்கள் மீண்டும் எழுந்த பிறகு, பேரொளியுடைய வானர மன்னன் சுக்ரீவன், பொருத்தமான காரியத்தை அனுமனுக்குத் தெரிவிப்பவனாய் இந்தச் சொற்களைக் கூறினான்: ‘கும்பகர்ணன் கொல்லப்பட்டதாலும், ராவணனின் குமாரர்களும் அழிக்கப்பட்டதாலும், இனி ராவணனால் காலம் கடத்த இயலாது — அவனால் போரை நிறுத்தவோ தள்ளிப்போடவோ முடியாது. ஆகவே பெருவலிமையுடைய, சுறுசுறுப்பான வானரர்கள் யார் யாரோ, அவர்கள் எல்லோரும் தீப்பந்தங்களை ஏந்தி விரைந்து இலங்கையின் மீது பாயட்டும்.’ சுக்ரீவனின் நெறி தெளிவானது — பகைவன் வலுவிழந்துவிட்டான்; இப்போது அவனுடைய நகரத்தை எரிக்கத் தகுந்த நேரம். பிறகு சூரியன் மறைந்து, அச்சமூட்டும் இரவுத் தொடக்கத்தில், அந்தச் சிறந்த வானரர்கள் தீப்பந்தங்களுடன் இலங்கையை நோக்கிச் சென்றனர். இரவின் தொடக்கமே தாக்குதலுக்கான நேரமாகத் தேர்ந்தெடுக்கப்பட்டது; ஏனெனில் இருளில் நெருப்பின் ஒளி அதிக அச்சத்தை உண்டாக்கும். முன்பு அனுமன் தனியொருவனாக இலங்கையை எரித்தான்; இப்போது வானரப் படை முழுவதும் அந்தக் காரியத்தைச் செய்கிறது. இவ்வாறு சுக்ரீவன் ஒரு மன்னனுக்குரிய முறையில் நெறியைச் சிந்தித்து ஆணையிடுகிறான்; அனுமனும் அந்த ஆணையை நிறைவேற்ற ஆயத்தமாக இருக்கிறான்.

தீப்பந்தங்களை ஏந்திய வானரக் கூட்டங்களால் எல்லாப் பக்கங்களிலும் தாக்கப்பட்டு, காவல்நிலைகளில் இருந்த விகாரமான கண்களுடைய ராக்ஷசர்கள் திடீரெனச் சிதறி ஓடினர் — நகரின் காவலர்களே முதலில் ஓடிவிட்டனர். மகிழ்ச்சி பொங்கிய வானரர்கள் கோபுரங்களிலும், மாடங்களிலும், தெருக்களிலும், பலவகைச் சாலைகளிலும், வழிகளிலும், மாளிகைகளிலும் நெருப்பை மூட்டினர். அப்போது அக்கினி அவர்களுடைய ஆயிரக்கணக்கான வீடுகளை எரித்தது; மலைபோன்ற மாளிகைகள் தரையில் விழுந்தன. அங்கே அகிலும், சிறந்த நல்ல சந்தனமும், முத்துகளும், பளபளக்கும் மணிகளும், வைரமும், பவழமும் எரிந்தன. அழகிய சணல் ஆடைகளும், பட்டாடைகளும், பலவகை ஆட்டுமயிர் ஆடைகளும், கம்பளிகளும், பொற்பாத்திரங்களும், ஆயுதங்களும் எரிந்தன. பலவகை வடிவுடைய குதிரைச் சேணங்களும் அணிகலன்களும், யானைகளின் கழுத்தணிகளும் கச்சைகளும், செப்பனிடப்பட்ட தேர்க்கருவிகளும், வீரர்களின் உடற்கவசங்களும், யானை குதிரைகளின் கவசங்களும், வாள்களும், விற்களும், நாண்களும், அம்புகளும், தோமரங்களும், அங்குசங்களும், சக்திகளும் எரிந்தன. மயிராலும் வாலிழையாலும் ஆனவையும், புலித்தோலும், பறவைகளிடமிருந்து கிடைத்த பல பொருள்களும், முத்துகளாலும் மணிகளாலும் விசித்திரமான மாளிகைகளும், பலவகை அஸ்திரக் குவியல்களும் நெருப்பால் எரிக்கப்பட்டன; பலவகை விசித்திரமான வீடுகளை அக்கினி எரித்தது. கவிஞர் நீண்ட பட்டியலால் இலங்கையின் செல்வச் செழிப்பைக் காட்டுகிறார் — ராவணன் சேர்த்த செல்வம் எல்லாம் ஒரே இரவில் சாம்பலானது. குதிரை, யானை, தேர்களின் கருவிகளும் ஆயுதங்களும் எரிந்ததால், இந்தப் பட்டியல் போர்க்கருவிகளின் அழிவையும் குறிக்கிறது. எட்டு முதல் பதின்மூன்று வரையிலான சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட் பாடம் மட்டுமே இந்த விரிவான பட்டியலைத் தருகிறது. வானரர்கள் நெருப்பை மூட்டியபோது மகிழ்ச்சியில் பொங்கினர் — முந்தைய இரவு அவர்கள் மயங்கிக் கிடந்தனர், இன்று வெற்றியாளர்கள் போல இருக்கிறார்கள். காவலர்கள் ஓடிவிட்டதால் நகரம் காப்பற்றதானது. வீடுகள் ஒவ்வொன்றாக அல்ல, ஆயிரக்கணக்கில் எரிந்தன. மலைபோன்ற மாளிகைகள் விழும்போது பெரும் ஓசை எழுகிறது; புழுதியும் புகையும் எங்கும் பரவுகின்றன. நறுமணப் பொருள்கள் எரியும்போது அவற்றின் மணமும் எங்கும் பரவுகிறது — அகில், சந்தனப் புகை காற்றை நிறைக்கிறது. ராவணன் தேவர்களிடமிருந்தும் கந்தர்வர்களிடமிருந்தும் கவர்ந்த ரத்தினங்களும் நெருப்பில் அழிகின்றன. ஆடைகள், பாத்திரங்கள், குதிரை யானை தேர்களின் கருவிகள், வீரர்களின் கவசங்கள், எல்லாவகை ஆயுதங்கள் — இவற்றின் அழிவால் ராக்ஷசப் படையின் போராற்றலும் குன்றியது. இவ்வாறு இந்த எரிப்பு செல்வத்தின் அழிவு மட்டுமல்ல, போர்க்கருவிகளின் அழிவும் கூட. முன்பு சுந்தர காண்டத்தில் அனுமன் வால் நெருப்பால் இலங்கையை எரித்தான்; அப்போது பல வீடுகள் எரிந்தன. இப்போது இரண்டாம் முறையாக இலங்கை எரிகிறது; ஆனால் இந்த முறை வானரப் படை முழுவதும் இதைச் செய்வதால் இழப்பு இன்னும் அதிகம். வானரர்கள் கோபுரங்களிலும் வழிகளிலும் நெருப்பை வைக்கிறார்கள்; அதனால் ராக்ஷசர்களால் தப்பி ஓடவும் முடியவில்லை.

வீட்டின்மீது பற்றுடைய ராக்ஷசர்கள் எல்லோருடைய உறைவிடங்களும் எரிந்தன — பொன்னால் விசித்திரமாக்கப்பட்ட கவசங்கள் அணிந்தவர்கள், மாலைகளும் அணிகலன்களும் ஆடைகளும் பூண்டவர்கள், கள் குடித்ததால் அலையும் கண்களுடையவர்கள், போதையால் தள்ளாடி நடப்பவர்கள், காதலியர் ஆடையைப் பற்றிக்கொண்டிருந்தவர்கள், பகைவர்மீது சினம் கொண்டவர்கள். சிலர் கதை, சூலம், வாள் ஏந்தியிருந்தனர்; வேறு சிலர் உண்டும் குடித்தும் கொண்டிருந்தனர்; இன்னும் சிலர் விலையுயர்ந்த படுக்கைகளில் காதலியரோடு உறங்கிக்கொண்டிருந்தனர்; சிலர் அஞ்சித் தம் மகன்களை எடுத்துக்கொண்டு எல்லாப் பக்கங்களிலும் விரைந்து ஓடிக்கொண்டிருந்தனர் — இவ்வாறு இலங்கைவாழ் மக்களில் நூறாயிரக்கணக்கானோரை அப்போது நெருப்பு எரித்தது; மீண்டும் மீண்டும் கொழுந்துவிட்டு எரிந்தது. இங்கே கவிஞர் ராக்ஷசர்களின் இன்பமயமான வாழ்வையும் இரங்கத்தக்க முடிவையும் சேர்த்தே காட்டுகிறார் — கள்ளருந்துதல், உணவு, காதலியரோடு உறக்கம் — அதே கணத்தில் நெருப்பு வந்தது. மகன்களை எடுத்துக்கொண்டு ஓடும் தந்தையர், போரில் துன்புறும் குற்றமற்றவர்களை நினைவூட்டுகிறார்கள். ‘க்ருஹக்ருத்னு’ என்ற சொல் வீட்டின்மீதுள்ள பற்றைக் குறிக்கிறது — வீடுகளில் பேராசை கொண்டவர்களின் வீடுகளே அழிந்தன. கவிஞர் ராக்ஷசர்களின் பலவகை நிலைகளை வருணிக்கிறார் — சிலர் கள் குடிக்கிறார்கள், சிலர் உண்கிறார்கள், சிலர் உறங்குகிறார்கள், சிலர் அச்சத்தால் ஓடுகிறார்கள். இவர்கள் எல்லோரும் போரில் பங்கேற்காத சாதாரண நகரவாசிகள். அவர்கள் எரிக்கப்படுவது போரின் கொடுமையைக் காட்டுகிறது. ஆனால் ‘சத்ருஸஞ்ஜாதமன்யூனாம்’ — ‘பகைவர்மீது சினம் கொண்டவர்கள்’ — என்ற சொல்லால் அவர்களும் ராமனின் பகைவர்களே என்று கவிஞர் குறிப்பிடுகிறார். நூறாயிரக்கணக்கான மக்கள் ஒரே இரவில் அழிந்தனர். இவ்வாறு கவிஞர் இன்பத்துக்கும் துன்பத்துக்கும் உள்ள முரணைக் காட்டுகிறார்.

உறுதியான, விலைமதிப்புள்ள, ஆழமான நற்பண்புகள் உடைய, பொன்னாலான சந்திர, அரைச்சந்திர வடிவ அணிகள் கொண்ட, மேல்மாடங்களால் உயர்ந்த, விசித்திரமான சாளரங்கள் உடைய, உறுதியான அடித்தளம் கொண்ட, மணிகளாலும் பவழங்களாலும் விசித்திரமான, சூரியனைத் தொடுவது போன்ற, மலைபோன்ற வீடுகளை — அன்றில்களின், மயில்களின், வீணைகளின், அணிகலன்களின் ஒலிகளால் எதிரொலித்தவற்றை — அந்த நெருப்பு எரித்தது. நெருப்பால் சூழப்பட்ட தோரணங்கள் கோடையில் மின்னல்களால் பிணைக்கப்பட்ட மேகக் கூட்டங்கள் போல ஒளிர்ந்தன. நெருப்பால் சூழப்பட்ட வீடுகள் காட்டுத்தீயால் சுடர்விடும் பெருமலையின் சிகரங்கள் போல ஒளிர்ந்தன. மேல்மாட மாளிகைகளில் உறங்கிக்கொண்டிருந்த அழகிய பெண்கள் எரிக்கப்படும்போது அணிகலன்களைக் கழற்றி எறிந்துவிட்டு ‘ஐயோ! ஐயோ!’ என்று உரக்கக் கதறினர். நெருப்பால் சூழப்பட்ட மாளிகைகள், வஜ்ராயுதம் ஏந்திய இந்திரனின் வஜ்ராயுதத்தால் தாக்கப்பட்ட பெருமலையின் சிகரங்கள் போல விழுந்தன. தொலைவிலிருந்து பார்க்கும்போது எரிந்துகொண்டிருந்த அவை, எரியும் இமயமலையின் சிகரங்கள் போல ஒளிர்ந்தன. சுடர்களால் கொழுந்துவிட்டு எரியும் மாளிகை உச்சிகளால், இரவில் அந்த இலங்கை பூத்துக் குலுங்கும் முருக்கமரங்கள் போலத் தோன்றியது. யானைப்பாகர்களால் அவிழ்த்துவிடப்பட்ட யானைகளாலும், அவிழ்த்துவிடப்பட்ட குதிரைகளாலும், இலங்கை உலக முடிவில் முதலைகள் சுழலும் கடல் போல ஆனது. இங்கே உவமைகளின் மாலை காணப்படுகிறது — மேகத்தில் மின்னல், காட்டுத்தீ, வஜ்ராயுதம் விழுதல், இமயத்தின் சிகரங்கள், முருக்கங்காடு, ஊழிக்கடல். ஒவ்வொரு உவமையும் எரிப்பின் வெவ்வேறு வடிவத்தைக் காட்டுகிறது — ஒளி, வீழ்ச்சி, நிறம், ஆரவாரம். இருபத்தேழாம் சுலோகம் ஆறு அடிகள் கொண்டது. இலங்கையின் வீடுகள் மிக அழகானவையாக இருந்தன — பொன்னாலான சந்திர, அரைச்சந்திர வடிவங்களால் அணிசெய்யப்பட்டவை, மேல்தளத்தில் மாடங்களால் உயர்ந்தவை, விசித்திரமான சாளரங்கள் உடையவை, உறுதியான அடித்தளங்களில் நிற்பவை, மணிகளாலும் பவழங்களாலும் அலங்கரிக்கப்பட்டவை. அவற்றில் அன்றில்களும் மயில்களும் கூவின; வீணைகள் இசைக்கப்பட்டன; பெண்களின் அணிகலன்கள் ஒலித்தன. இந்த இன்பமயமான வாழ்வு எல்லாம் நெருப்பால் அழிந்தது. முன்பு பாட்டும் நடனமும் இருந்த இடத்தில் இப்போது அழுகை மட்டுமே. அழகிய பெண்கள் அணிகலன்களைக் கழற்றி எறிந்துவிட்டு ஓடுகிறார்கள்; ஏனெனில் நெருப்பால் சூடேறிய பொன்னணிகள் சுடுகின்றன. யானைப்பாகர்கள் யானைகளையும், குதிரைக்காரர்கள் குதிரைகளையும் அவிழ்த்துவிட்டனர்; அந்த விலங்குகள் அச்சத்தால் அங்குமிங்கும் ஓடுகின்றன. இவ்வாறு நகரம், முதலைகள் சுழலும் கடல் போலக் கலங்குகிறது. இரவில் தொலைவிலிருந்து பார்க்கும்போது இலங்கை சிவந்த பூக்கள் நிறைந்த முருக்கங்காடு போல விளங்குகிறது — அச்சமூட்டுவதாயினும் அழகானது. ‘ஐயோ! ஐயோ!’ என்ற கதறல் பெண்களின் அச்சத்தையும் வேதனையையும் வெளிப்படுத்துகிறது. மாளிகைகள் விழும்போது அவை வஜ்ராயுதத்தால் உடைக்கப்பட்ட மலைச்சிகரங்கள் போலத் தோன்றுகின்றன — இந்த உவமை வீழ்ச்சியின் வேகத்தையும் ஓசையையும் குறிக்கிறது. தொலைவிலிருந்து காணும்போது எரியும் வீடுகள் இமயத்தின் சிகரங்கள் போல — இமயத்தின் சிகரங்கள் இரவில் மூலிகைகளால் ஒளிர்வது போல, இலங்கையின் வீடுகள் நெருப்பால் ஒளிர்கின்றன. இங்கே முந்தைய சர்க்கத்தின் மூலிகைமலையும் நினைவுக்கு வருகிறது. இவ்வாறு கவிஞர் உவமைகளால் எரிப்பின் கொடுமையையும் அழகையும் ஒருசேர வருணிக்கிறார்.

ஓரிடத்தில் அவிழ்த்துவிடப்பட்ட குதிரையைக் கண்டு அஞ்சிய யானை விலகிச் செல்கிறது; வேறோரிடத்தில் அஞ்சிய யானையைக் கண்டு அஞ்சிய குதிரை திரும்பி ஓடுகிறது — இவ்வாறு விலங்குகளும் ஒன்றையொன்று கண்டு அஞ்சின. இலங்கை எரிந்துகொண்டிருக்கையில், நெருப்பின் பிம்பம் படிந்த நீருடைய பெருங்கடல் சிவந்த நீருடைய கடல் போல விளங்கியது — நெருப்பின் பிம்பத்தால் கடலின் நீர் சிவந்தது போல் ஆனது. வானரர்களால் தீமூட்டப்பட்ட அந்த நகரம் ஒரு முகூர்த்த நேரத்தில், இந்த உலகின் கொடிய அழிவுக்காலத்தில் எரியும் பூமி போல ஆனது. புகையால் சூழப்பட்டு, நெருப்பால் சுடப்பட்டு உரக்கக் கதறிய பெண்களின் ஓலம் நூறு யோஜனை தூரம் வரை கேட்டது. பிறகு உடல் எரிந்து வெளியே வந்த மற்ற ராக்ஷசர்கள் மீது போரிட விரும்பிய வானரர்கள் திடீரெனப் பாய்ந்தனர். வானரர்களின் ஆரவாரமும் ராக்ஷசர்களின் ஓலமும் பத்துத் திசைகளையும், கடலையும், பூமியையும் எதிரொலிக்கச் செய்தன. ஊழிக்காலத்தின் உவமை எரிப்பின் பரப்பைக் காட்டுகிறது. பெண்களின் ஓலம் நூறு யோஜனை தூரம் வரை கேட்கிறது என்ற உயர்வுநவிற்சி அவலச்சுவையைப் பெருக்குகிறது. இருபத்தொன்பதாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. குதிரையும் யானையும் ஒன்றையொன்று கண்டு அஞ்சுவது நுட்பமான கவனிப்பு — அஞ்சிய விலங்கு அஞ்சிய மற்றொன்றைக் கண்டு இன்னும் அஞ்சுகிறது. கடலின் சிவப்பு நிறம் நெருப்பின் பிம்பத்தால் வந்தது; ஆனால் அது குருதியையும் நினைவூட்டுகிறது. ஊழியில் பூமி முழுவதும் எரிவது போல இலங்கை எரிகிறது. உடல் எரிந்து வெளியே வந்த ராக்ஷசர்களைப் போருக்குக் காத்திருக்கும் வானரர்கள் உடனே தாக்குகிறார்கள். இவ்வாறு நகரத்திலிருந்து வெளியேறுவதும் பாதுகாப்பானதல்ல — உள்ளே நெருப்பு, வெளியே வானரர்கள். இரு தரப்பின் ஓசைகளும் திசைகளையும் கடலையும் நிலத்தையும் நிறைக்கின்றன. இந்தக் காட்சி முழுவதும் போரின் புதிய கட்டத்தைக் குறிக்கிறது — இனி வானரர்களே தாக்குபவர்கள்.

அம்புக்காயம் நீங்கிய மகாத்மாக்களான ராமலக்ஷ்மணர்கள் இருவரும் கலக்கமின்றித் தம் சிறந்த விற்களை எடுத்துக்கொண்டனர். பிறகு ராமன் தன் சிறந்த வில்லின் நாணை இழுத்து ஒலியெழுப்பினான்; ராக்ஷசர்களுக்கு அச்சமூட்டும் பேரொலி எழுந்தது. பெரிய வில்லின் நாணொலி எழுப்பிய ராமன், அப்போது வேதமயமான வில்லின் நாணொலி எழுப்பும் சினங்கொண்ட பகவான் சிவனைப் போலப் பொலிந்தான். வானரர்களின் ஆரவாரம், ராக்ஷசர்களின் ஓலம் — அந்த இரண்டு ஓசைகளையும் மீறி ராமனின் நாணொலி கேட்டது. வானரர்களின் ஆரவாரமும், ராக்ஷசர்களின் ஓலமும், ராமனின் நாணொலியும் — மூன்றும் பத்துத் திசைகளிலும் பரவின. அவனுடைய வில்லிலிருந்து விடுபட்ட அம்புகளால் கைலாச சிகரம் போன்ற அந்த நகரக் கோபுரம் தரையில் சிதறியது. பிறகு மேல்மாட மாளிகைகளிலும் வீடுகளிலும் ராமனின் அம்புகளைக் கண்டு, ராக்ஷசத் தலைவர்கள் பெரும் ஆரவாரத்தோடு போருக்கு ஆயத்தமாயினர். ஆயத்தமாகிச் சிங்கமுழக்கம் செய்த அந்த ராக்ஷசத் தலைவர்களுக்கு அந்த இரவு அச்சமூட்டும் ஊழியிரவு போல் ஆனது. முந்தைய சர்க்கத்தில் மயங்கிக் கிடந்த ராமன் இப்போது கலக்கமின்றி வில்லை ஏந்துகிறான் — இந்த மாற்றம் படையின் தன்னம்பிக்கையை மீண்டும் நிலைநாட்டுகிறது. முப்புரத்தை எரித்தபோது சிவனின் வில் போல, ராமனின் வில் இங்கே வருணிக்கப்படுகிறது. முப்பத்தேழாம் சுலோகம் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது; அதன் முதல் பாதி முப்பத்துமூன்றாம் சுலோகத்தின் முதல் பாதியின் மறுகூற்றே. ராமனின் வில்லோசை எல்லா ஓசைகளையும் விட உரத்தது — வானரர்களின் மகிழ்ச்சி முழக்கத்தையும் ராக்ஷசர்களின் ஓலத்தையும் மீறி அது கேட்கிறது. இதனால் ராமனின் ஆற்றல் குறிப்பிடப்படுகிறது — அவன் ஒருவனே போர் முழுவதன் மையம். அவனுடைய அம்புகளால் கோபுரம் தரையில் விழுகிறது — இது இலங்கையின் வாயிலின் வீழ்ச்சி, வரவிருக்கும் தோல்வியின் அடையாளம். ராக்ஷசர்கள் ராமனின் அம்புகளைத் தம் வீடுகளில் கண்டு போருக்கு ஆயத்தமாகிறார்கள், சிங்கமுழக்கம் செய்கிறார்கள். அவர்களுக்கு அந்த இரவு அச்சமூட்டுவது; ஏனெனில் அவர்களுடைய நகரம் எரிகிறது, பகைவன் வாயிலில் நிற்கிறான். முந்தைய சர்க்கத்தில் மூலிகைகளின் ஆற்றலால் புத்துயிர் பெற்ற ராமன் இங்கே முழு வலிமையோடு போரில் இறங்குகிறான். வில்லின் நாணொலி வெறும் ஓசை அல்ல; போருக்கான அறைகூவல். ராமன் மீண்டும் எழுந்துவிட்டான், அவனுடைய அம்புகள் வீண்போகாதவை என்று ராக்ஷசர்கள் அறிவார்கள். ஆகவே அவர்களுடைய ஆயத்தம் ஆரவாரமானது — அவசர அவசரமாகக் கவசங்களை அணிகிறார்கள், ஆயுதங்களை எடுக்கிறார்கள், சிங்கமுழக்கங்களால் தம்மைத் தாமே ஊக்குவித்துக்கொள்கிறார்கள். ஆனால் அவர்களுடைய முழக்கமும் அச்சத்தை மறைக்கும் திரையே.

மகாத்மாவான சுக்ரீவன் வானரத் தலைவர்களுக்கு ஆணையிட்டான்: ‘வானரர்களே, அருகிலுள்ள வாயிலை அடைந்து போரிடுங்கள். உங்களில் எவனாவது அந்தந்த இடத்தில் இருந்துகொண்டு மாறாகச் செயல்பட்டால் — ஆணையைப் பின்பற்றாவிட்டால் — அரசாணையைக் கெடுக்கும் அவன் மீது பாய்ந்து கொல்லப்பட வேண்டும்.’ சுடர்விடும் தீப்பந்தங்களால் ஒளிரும் கைகளுடன் அந்த வானரத் தலைவர்கள் வாயில்களைப் பற்றி நின்றபோது, ராவணனைச் சினம் ஆட்கொண்டது. அவன் கொட்டாவி விட்டு உடலை முறித்ததில் பத்துத் திசைகளும் கலங்கின; ருத்ரனின் சினமே உருவெடுத்தது போல அவனுடைய உடலில் தோன்றியது. கடுஞ்சினம் கொண்ட அவன் கும்பகர்ணனின் மகன்களான கும்பனையும் நிகும்பனையும் பல ராக்ஷசர்களோடு அனுப்பினான். யூபாக்ஷன், சோணிதாக்ஷன், ப்ரஜங்கன், கம்பனன் ஆகியோர் ராவணனின் ஆணைப்படி கும்பகர்ணனின் மகன்களோடு புறப்பட்டனர். பெருவலிமையுடைய அந்த ராக்ஷசர்கள் எல்லோருக்கும் அவன் ஆணையிட்டான்: ‘ராக்ஷசர்களே, சிங்கமுழக்கம் செய்தவாறு இன்றே செல்லுங்கள்.’ அவனால் தூண்டப்பட்டு, சுடர்விடும் ஆயுதங்களை ஏந்திய வீர ராக்ஷசர்கள் மீண்டும் மீண்டும் முழங்கியவாறு இலங்கையிலிருந்து புறப்பட்டனர். சுக்ரீவனின் கடுமையான விதி படையின் கட்டுப்பாட்டைக் காட்டுகிறது. ராவணனின் சினம் ‘ருத்ரனின் சினம்’ போன்றது — அவனுடைய முதன்மைப் போர்வீரர்கள் முன்னரே கொல்லப்பட்டுவிட்டதால், இப்போது அவனுடைய உடன்பிறந்தவன் கும்பகர்ணனின் மகன்கள் போருக்கு அனுப்பப்படுகிறார்கள். நாற்பத்தேழாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. சுக்ரீவன் ஒரு சேனாபதி போல ஏற்பாடு செய்கிறான் — ஒவ்வொரு வானரத் தலைவனும் அருகிலுள்ள வாயிலைக் காக்க வேண்டும்; ஆணையை மீறுபவன் யாராயினும் தண்டிக்கப்பட வேண்டும். இவ்வாறு வானரர்கள் இலங்கையின் எல்லா வாயில்களையும் முற்றுகையிடுகிறார்கள். இதைக் கண்டு ராவணன் சினங்கொள்கிறான் — அவனுடைய கொட்டாவியாலும் திசைகள் கலங்குகின்றன; அவனுடைய சினம் உடல் தாங்கிய சிவனின் சினம் போலத் தெரிகிறது. அவன் தானே புறப்படவில்லை; கும்பகர்ணனின் மகன்கள் இருவரையும் அனுப்புகிறான். கும்பகர்ணன் முன்னரே கொல்லப்பட்டான்; ஆகவே அவனுடைய மகன்களுக்குப் பழிவாங்கும் விருப்பமும் இருக்கலாம். யூபாக்ஷன் முதலிய நான்கு சேனாபதிகள் அவர்களுக்கு உதவியாளர்கள். ராவணனின் ஆணை ‘இன்றே செல்லுங்கள்’ — அவனால் காலதாமதத்தைப் பொறுக்க முடியவில்லை. ராவணனின் பல மகன்களும், உடன்பிறந்தவர்களும், சேனாபதிகளும் முன்னரே கொல்லப்பட்டுவிட்டனர். ஆகவே அவன் இப்போது கும்பகர்ணனின் மகன்களைச் சார்ந்திருக்கிறான். அவனுடைய சினம் வளர்கிறது; ஆனால் அவனுடைய படை குறைந்துகொண்டே போகிறது. ராக்ஷசர்கள் மீண்டும் மீண்டும் முழங்கியவாறு புறப்படுகிறார்கள் — அவர்களுடைய வீரம் தெரிகிறது; ஆனால் அவர்களுடைய விதி முடிவாகிவிட்டது.

ராக்ஷசர்களின் அணிகலன்களில் இருந்து வீசிய தம் ஒளிகளாலும், வானரர்கள் ஏந்திய நெருப்புகளாலும் சேர்ந்து, எல்லாப் பக்கங்களிலும் வானம் ஒளிமயமானது. அங்கே விண்மீன்களின் தலைவனான சந்திரனின் ஒளியும், விண்மீன்களின் ஒளியும், இரு படைகளின் அணிகலன்களின் ஒளியும் சுடர்விட்டு வானத்தை ஒளிரச் செய்தன. நிலவொளியும், அணிகலன்களின் ஒளியும், சுடர்விடும் கிரகங்களின் ஒளியும் வானர, ராக்ஷசப் படைகளை எல்லாப் பக்கங்களிலும் ஒளிரச் செய்தன. அங்கே பாதி எரிந்த வீடுகளின் ஒளிகள் படிந்த நீரும் அசையும் அலைகளும் உடைய கடல் மேலும் பொலிந்தது. பதாகைகளும் கொடிகளும் உடைய, சிறந்த வாள்களும் கோடரிகளும் கொண்ட, அச்சமூட்டும் குதிரைகளும் தேர்களும் யானைகளும் உடைய, பலவகைக் காலாட்படையினர் நிறைந்த, சுடர்விடும் சூலங்களும் கதைகளும் வாள்களும் ஈட்டிகளும் தோமரங்களும் விற்களும் ஏந்திய, கொடிய பராக்கிரமமும் ஆண்மையும் உடைய அந்த அச்சமூட்டும் ராக்ஷசப் படை காணப்பட்டது. அதன் ஈட்டிகள் சுடர்விட்டன; நூற்றுக்கணக்கான கிண்கிணிகளால் அது ஒலித்தது; பொன்வலைகளால் மூடப்பட்ட புயங்கள் உடையது; சுழற்றப்படும் கோடரிகளும், சுழலும் பெரும் ஆயுதங்களும், அம்பு பொருத்திய விற்களும் கொண்டது; நறுமணப் பொருள்கள், மாலைகள், கள் தெளிப்பு ஆகியவற்றால் பெருங்காற்றையே மணக்கச் செய்தது; சூரர்கள் நிறைந்தது; பெருமேகம் போல முழங்குவது; கொடியது. இவ்வாறு அணுக அரிய அந்த ராக்ஷசப் படை வருவதைக் கண்டு — என்ற வாக்கியம் அடுத்த சுலோகத்தில் நிறைவடைகிறது. இரவுப் போரும் பகல்போல ஒளிமயமானது — சந்திரன், விண்மீன்கள், கிரகங்கள், அணிகலன்கள், தீப்பந்தங்கள், எரிந்த வீடுகள் எல்லாமே ஒளி தருகின்றன. ஐம்பது முதல் ஐம்பத்துமூன்று வரையிலான சுலோகங்கள் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன. படையின் வருணனையில் மணம், ஒலி, உருவம் மூன்றுமே காட்டப்படுகின்றன. இந்தப் பகுதியில் கவிஞர் ஒளியின் சித்திரத்தை வரைகிறார். இரவு இருக்கிறது, ஆனால் இருள் இல்லை — சந்திரனும் விண்மீன்களும் கிரகங்களும் வானத்தில், ராக்ஷசர்களின் அணிகலன்கள் நிலத்தில், வானரர்களின் தீப்பந்தங்கள் கைகளில், எரிந்த வீடுகள் நகரத்தில், அவற்றின் பிம்பம் கடலில். இவ்வாறு போர்க்களம் முழுவதும் ஒளிர்கிறது. பிறகு ராக்ஷசப் படையின் விரிவான வருணனை — பதாகைகளும் கொடிகளும், வாள்களும் கோடரிகளும், குதிரைகள், தேர்கள், யானைகள், காலாட்கள், சூலங்கள், கதைகள், வாள்கள், ஈட்டிகள், தோமரங்கள், விற்கள். படையின் கிண்கிணிகளின் ஒலி, பொற்கவசங்களின் ஒளி, நறுமணப் பொருள்கள், மாலைகள், கள் ஆகியவற்றின் மணம், மேகமுழக்கம் போன்ற ஆரவாரம். இவை எல்லாம் அந்தப் படையின் வலிமையையும் அச்சமூட்டும் தன்மையையும் காட்டுகின்றன. ஆனால் இத்தகைய படையும் வானரர்களால் தோற்கடிக்கப்படும் என்பதைக் கதையின் போக்கு குறிப்பிடுகிறது. ஓவியன் காட்சியை விரிவாக வரைவது போல, கவிஞர் இங்கே போர் தொடங்குவதற்கு முந்தைய கணத்தை நிறுத்தி வைக்கிறார். சந்திரன், விண்மீன்களின் ஒளி அமைதியானது; நெருப்பின் ஒளி உக்கிரமானது; அணிகலன்களின் ஒளி நிலையற்றது — இந்த மூன்று ஒளிகளும் சேர்ந்து போர்க்களத்தை ஒளிரச் செய்கின்றன. கடலும் இந்தக் காட்சியில் பங்கேற்கிறது; அதன் அலைகள் நெருப்பின் ஒளியைப் பிரதிபலிக்கின்றன. ராக்ஷசப் படையின் வருணனையில் ஒவ்வொரு ஆயுதமும் பெயர் சொல்லிக் கணக்கிடப்படுகிறது; இதனால் அதன் ஆயத்தமும் முழுமையும் காட்டப்படுகின்றன. கள்ளின் மணம், ராக்ஷசர்கள் போருக்கு முன் கள் குடித்திருந்தனர் என்பதைக் குறிக்கிறது. அதன் ஆரவாரம் மேகத்தின் முழக்கம் போன்றது.

ராக்ஷசப் படை வருவதைக் கண்டு வானரர்களின் படை அசைந்து முன்னேறியது, உரக்க முழங்கியது. பிறகு வேகமாகப் பாய்ந்து, எதிர்ப்படையான அந்தப் பெரிய ராக்ஷசப் படையை நோக்கி, விட்டில்பூச்சிகள் நெருப்பை நோக்கிப் பாய்வது போல வானரர்கள் பாய்ந்தனர். அவர்களுடைய கைகள் பட்டதால் பரிகங்களும் இடிபோன்ற ஆயுதங்களும் துடைக்கப்பட்டு, சிறந்த ராக்ஷசப் படை மேலும் மிகவும் பொலிந்தது. அங்கே போரிட விரும்பிய வானரர்கள் வெறிகொண்டவர்கள் போலப் பாய்ந்தனர் — மரங்களாலும், பாறைகளாலும், முஷ்டிகளாலும் இரவில் திரிபவர்களைத் தாக்கியவாறு. அதேபோல், பாய்ந்து வந்த அந்த வானரர்களின் தலைகளை அச்சமூட்டும் பராக்கிரமமுடைய ராக்ஷசர்கள் கூரிய அம்புகளால் திடீரெனக் கொய்தனர். பற்களால் காதுகள் கடித்தெடுக்கப்பட்டு, முஷ்டிகளால் தலைகள் பிளக்கப்பட்டு, பாறை அடிகளால் உறுப்புகள் முறிக்கப்பட்ட ராக்ஷசர்கள் அங்கே அலைந்தனர். அதேபோல், கொடிய உருவுடைய வேறு இரவில் திரிபவர்கள் கூரிய வாள்களால் வானரர்களில் சிறந்தவர்களை எல்லாப் பக்கங்களிலும் வெட்டினர். கொல்பவனை இன்னொருவன் கொன்றான்; வீழ்த்துபவனை இன்னொருவன் வீழ்த்தினான்; இகழ்பவனை இன்னொருவன் இகழ்ந்தான்; கடிப்பவனை வேறொருவன் கடித்தான். ‘கொடு’ என்று ஒருவனும், ‘கொடுக்கிறேன்’ என்று மற்றொருவனும், ‘ஏன் வதைக்கிறாய், நில்!’ என்று இன்னொருவனும் அங்கே ஒருவரோடொருவர் பேசிக்கொண்டனர். ஆயுதங்கள் நழுவி விழ, கவசங்களும் ஆயுதங்களும் கழன்றுபோக, பெரிய ஈட்டிகள் ஓங்கப்பட, முஷ்டிகளும் சூலங்களும் வாள்களும் குந்தங்களும் நிறைந்த, மிகக் கொடிய வானர ராக்ஷசப் போர் நடந்தது. ராக்ஷசர்கள் வானரர்களைப் பத்து, ஏழு என்று போரில் கொன்றனர்; வானரர்களும் ராக்ஷசர்களைப் பத்து, ஏழு என்று வீழ்த்தினர். ஆடைகள் நழுவி, கவசங்களும் கொடிகளும் கழன்ற ராக்ஷசப் படையைப் பற்றிக்கொண்டு வானரர்கள் அதைச் சூழ்ந்துகொண்டனர். இங்கே ‘ஒருவன்… மற்றொருவன்’ என்ற மீள்வருகையால் போரின் குழப்பமும் விரைவும் காட்டப்படுகின்றன — யார் யாரைக் கொல்கிறார்கள் என்று தெரியவில்லை. விட்டில்பூச்சிகள் நெருப்பை நோக்கிப் பாய்வது போல என்ற உவமை வானரர்களின் துணிவையும், அவர்கள் அழியக்கூடும் என்பதையும் குறிக்கிறது. ‘ஜஹ்ரூ ராக்ஷஸா’ என்ற இடத்தில், ‘ஜஹ்ரு:’ என்பதன் விஸர்கம் ரகரத்துக்கு முன் மறைந்து, உகரம் நெடிலாகிறது. அறுபத்துமூன்றாம் சுலோகமும் அறுபத்தொன்பதாம் சுலோகமும் ஆறு அடிகள் கொண்டவை. ராக்ஷசப் படையைக் கண்டு வானரர்கள் அஞ்சவில்லை; மாறாக ஊக்கத்தோடு முழங்கியவாறு முன்னே ஓடுகிறார்கள். விட்டில்பூச்சிகள் விளக்கை நோக்கிப் பாய்வது போல அவர்கள் பகைவர் படையை நோக்கிப் பாய்கிறார்கள் — இந்த உவமை அவர்களுடைய அச்சமின்மையைக் காட்டுகிறது. வானரர்கள் மரங்கள், பாறைகள், முஷ்டிகள், பற்கள் ஆகியவற்றால் போரிடுகிறார்கள்; ராக்ஷசர்கள் அம்புகளாலும் வாள்களாலும். இரு தரப்பிலும் பேரிழப்பு. ‘கொடு’, ‘கொடுக்கிறேன்’, ‘நில்’ என்ற சொற்கள் போர்க்களத்தின் உண்மையான ஆரவாரத்தைக் காட்டுகின்றன — ஒருவன் ஆயுதம் கேட்கிறான், ஒருவன் அடி கொடுக்கிறான், ஒருவன் பகைவனைத் தடுக்கிறான். ‘பத்து, ஏழு’ என்ற எண்ணிக்கை வரையறுக்க முடியாத பெருந்தொகையைக் குறிக்கிறது. இறுதியில் வானரர்கள் ராக்ஷசப் படையைச் சூழ்ந்துகொள்கிறார்கள்; இது அவர்களுடைய மேலோங்கிய நிலையைக் காட்டுகிறது. இந்தப் போரில் எந்த விதியும் இல்லை — ஆயுதங்கள் கைவிடப்பட்டன, கவசங்கள் விழுந்தன, முஷ்டிகளும் பற்களுமே ஆயுதங்களாயின. சொற்களின் மீள்வருகையால் கவிஞர் போரின் சுழற்சியைக் காட்டுகிறார் — கொல்பவன் கொல்லப்படுகிறான், வீழ்த்துபவன் வீழ்த்தப்படுகிறான், இகழ்பவன் இகழப்படுகிறான், கடிப்பவன் கடிக்கப்படுகிறான். இந்த எதிர்வினைச் சக்கரம் போரின் முடிவின்மையைக் குறிக்கிறது. ராக்ஷசர்கள் தலைகளைக் கொய்கிறார்கள்; வானரர்கள் காதுகளைக் கடிக்கிறார்கள், தலைகளைப் பிளக்கிறார்கள். இரு தரப்பிலும் வீரர்கள் வீழ்கிறார்கள்; ஆனால் இறுதியில் வானரர்கள் ராக்ஷசப் படையைச் சுற்றி வளைத்துத் தடுக்கிறார்கள். இவ்வாறு அடுத்த சர்க்கத்தில் கும்பன் முதலியோரின் தனிப்போர்களுக்கு மேடை அமைக்கப்படுகிறது.

ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪುನರುತ್ಥಾನದ ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಪ್ರಯೋಜನಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹತನಾದುದರಿಂದಲೂ ರಾವಣನ ಕುಮಾರರೂ ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದರಿಂದಲೂ ರಾವಣನು ಈಗ ಉಪನಿರ್ಹಾರ ಮಾಡಲಾರನು — ಅಂದರೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗಲಿ ಮುಂದೂಡಲಾಗಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಯಾವ ವಾನರರು ಮಹಾಬಲರೂ ಚುರುಕಾದವರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪಂಜುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬೇಗನೆ ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಎರಗಲಿ.’ ಸುಗ್ರೀವನ ನೀತಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಶತ್ರು ದುರ್ಬಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಈಗ ಅವನ ನಗರವನ್ನು ಸುಡಲು ಉಚಿತ ಕಾಲ. ಆಮೇಲೆ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಂಗತನಾಗಲು, ಭಯಂಕರವಾದ ರಾತ್ರಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಪಂಜುಗಳೊಡನೆ ಲಂಕೆಯತ್ತ ಹೊರಟರು. ರಾತ್ರಿಯ ಆರಂಭವನ್ನೇ ಆಕ್ರಮಣದ ಕಾಲವಾಗಿ ಆರಿಸಲಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಬೆಳಕು ಹೆಚ್ಚು ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ಹನುಮಂತನು ಒಬ್ಬನೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟಿದ್ದನು; ಈಗ ಇಡೀ ವಾನರಸೇನೆ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಜನಂತೆ ನೀತಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ ಆದೇಶ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಹನುಮಂತನು ಅವನ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪಂಜುಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ವಾನರಗಣಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಮುತ್ತಿಗೆಹಾಕಲು, ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿದ್ದ ವಿಕಾರ ಕಣ್ಣುಗಳ ರಾಕ್ಷಸರು ತಟ್ಟನೆ ಓಡಿಹೋದರು — ನಗರದ ರಕ್ಷಕರೇ ಮೊದಲು ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದರು. ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾನರರು ಗೋಪುರಗಳಲ್ಲಿ, ಅಟ್ಟಾಲಕಗಳಲ್ಲಿ (ಕೋಟೆಯ ಬುರುಜುಗಳಲ್ಲಿ), ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ, ವಿವಿಧ ಸಂಚಾರಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ, ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಸಾದಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯಿಟ್ಟರು. ಆಗ ಅಗ್ನಿಯು ಅವರ ಸಾವಿರಾರು ಮನೆಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟನು; ಬೆಟ್ಟದಂತಿದ್ದ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ಅಗರು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀಗಂಧ, ಮುತ್ತುಗಳು, ಹೊಳಪಿನ ಮಣಿಗಳು, ವಜ್ರ, ಹವಳ ಸುಟ್ಟುಹೋದವು. ಸುಂದರವಾದ ನಾರುಮಡಿ, ರೇಷ್ಮೆ, ವಿವಿಧ ಕಂಬಳಿಗಳು, ಉಣ್ಣೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಚಿನ್ನದ ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಆಯುಧಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋದವು. ನಾನಾ ಆಕಾರಗಳ ಕುದುರೆಗಳ ಸಜ್ಜುಸಾಮಗ್ರಿ, ಆನೆಗಳ ಕಂಠಾಭರಣಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆಪಟ್ಟಿಗಳು, ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ರಥೋಪಕರಣಗಳು, ಯೋಧರ ಕವಚಗಳು, ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಕವಚಗಳು, ಖಡ್ಗಗಳು, ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಹೆದೆಗಳು, ಬಾಣಗಳು, ತೋಮರಗಳು, ಅಂಕುಶಗಳು, ಶಕ್ತಿಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋದವು. ರೋಮದ, ಕೂದಲಿನ, ಹುಲಿಯ ಚರ್ಮಗಳು, ಹೇರಳವಾದ ಕಸ್ತೂರಿ, ಮುತ್ತು-ಮಣಿಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು, ವಿವಿಧ ಅಸ್ತ್ರರಾಶಿಗಳು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋದವು; ನಾನಾ ಬಗೆಯ ವಿಚಿತ್ರ ಮನೆಗಳನ್ನು ಅಗ್ನಿ ಸುಟ್ಟನು. ಕವಿ ದೀರ್ಘವಾದ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ್ದ ಸಂಪತ್ತೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಬೂದಿಯಾಯಿತು. ಕುದುರೆ-ಆನೆ-ರಥಗಳ ಉಪಕರಣಗಳೂ ಆಯುಧಗಳೂ ಸುಟ್ಟುಹೋದುದರಿಂದ ಈ ಪಟ್ಟಿ ಯುದ್ಧಸಾಮಗ್ರಿಯ ನಾಶವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. 8ರಿಂದ 13ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠ ಮಾತ್ರ ಈ ವಿಸ್ತೃತ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಬೆಂಕಿಯಿಟ್ಟಾಗ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದ್ದರು — ಹಿಂದಿನ ರಾತ್ರಿ ಅವರು ಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿದ್ದರು, ಇಂದು ವಿಜಯಿಗಳಂತಿದ್ದಾರೆ. ರಕ್ಷಕರ ಪಲಾಯನದಿಂದ ನಗರ ರಕ್ಷಣೆಯಿಲ್ಲದಂತಾಯಿತು. ಮನೆಗಳು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸಾವಿರಗಟ್ಟಲೆ ಸುಟ್ಟುಹೋದವು. ಬೆಟ್ಟದಂತಹ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ಉರುಳುವಾಗ ಮಹಾಶಬ್ದವಾಗುತ್ತದೆ, ಧೂಳೂ ಹೊಗೆಯೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡುತ್ತವೆ. ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳು ಸುಡುವಾಗ ಅವುಗಳ ಗಂಧವೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡುತ್ತದೆ — ಅಗರು-ಶ್ರೀಗಂಧಗಳ ಹೊಗೆ ಗಾಳಿಯನ್ನು ತುಂಬುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಗಂಧರ್ವರಿಂದಲೂ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದ ರತ್ನಗಳೂ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಕುದುರೆ-ಆನೆ-ರಥಗಳ ಉಪಕರಣಗಳು, ಯೋಧರ ಕವಚಗಳು, ಸರ್ವವಿಧ ಆಯುಧಗಳು — ಇವುಗಳ ನಾಶದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಯುದ್ಧಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಕುಗ್ಗಿತು. ಹೀಗೆ ದಹನ ಕೇವಲ ಸಂಪತ್ತಿನ ನಾಶವಲ್ಲ, ಯುದ್ಧಸಾಧನಗಳ ನಾಶವೂ ಹೌದು. ಹಿಂದೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಬಾಲದ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟಿದ್ದನು, ಆಗ ಅನೇಕ ಮನೆಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿದ್ದವು. ಈಗ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಲಂಕೆ ಸುಡುತ್ತಿದೆ, ಆದರೆ ಈ ಬಾರಿ ಇಡೀ ವಾನರಸೇನೆ ಈ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಹಾನಿ ಹೆಚ್ಚು. ವಾನರರು ಗೋಪುರಗಳಲ್ಲೂ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲೂ ಬೆಂಕಿಯಿಡುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಓಡಿಹೋಗಲೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋದವು — ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಕವಚಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದವರು, ಮಾಲೆ-ಆಭರಣ-ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದವರು, ಸೀಧು (ಮದ್ಯ) ಕುಡಿದು ಚಂಚಲ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವರು, ಮದದಿಂದ ತೂರಾಡುತ್ತ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವರು, ಪ್ರಿಯತಮೆಯರು ಹಿಡಿದೆಳೆದ ವಸ್ತ್ರಗಳುಳ್ಳವರು, ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದವರು. ಕೆಲವರು ಗದೆ-ಶೂಲ-ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು, ಇತರರು ತಿನ್ನುತ್ತ ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯತಮೆಯರೊಡನೆ ಮಲಗಿದ್ದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಭಯಗೊಂಡು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬೇಗನೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದರು — ಹೀಗೆ ಲಂಕಾನಿವಾಸಿಗಳ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಮಂದಿಯನ್ನು ಅಗ್ನಿ ಆಗ ಸುಟ್ಟನು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಉರಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಲಾಸಮಯ ಜೀವನವನ್ನೂ ಕರುಣಾಜನಕ ಅಂತ್ಯವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮದ್ಯಪಾನ, ಭೋಜನ, ಪ್ರಿಯತಮೆಯರೊಡನೆ ಶಯನ, ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಬಂದಿತು. ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಓಡುವ ತಂದೆಯರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನರಳುವ ನಿರಪರಾಧಿಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಗೃಹಗೃಧ್ನು’ ಎಂಬ ಪದ ಮನೆಯ ಮೇಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯಾರು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಲೋಭಿಗಳಾಗಿದ್ದರೋ ಅವರ ಮನೆಗಳೇ ನಾಶವಾದವು. ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿವಿಧ ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೆಲವರು ಸುರೆಯನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಉಣ್ಣುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಭಯದಿಂದ ಓಡುತ್ತಾರೆ. ಇವರೆಲ್ಲ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಗರವಾಸಿಗಳು. ಅವರ ದಹನ ಯುದ್ಧದ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ಶತ್ರುಸಂಜಾತಮನ್ಯೂನಾಮ್’ — ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದವರ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರೂ ರಾಮನ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರು ಒಂದೇ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಾಶವಾದರು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಗಟ್ಟಿಯಾದ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ, ಗಂಭೀರ ಗುಣಗಳುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದ ಚಂದ್ರ-ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ಆಕೃತಿಗಳುಳ್ಳ, ಚಂದ್ರಶಾಲೆಗಳಿಂದ (ಮೇಲ್ಮಾಳಿಗೆಗಳಿಂದ) ಎತ್ತರವಾದ, ಚಿತ್ರಿತ ಕಿಟಕಿಗಳುಳ್ಳ, ಬಲವಾದ ತಳಹದಿಗಳುಳ್ಳ, ಮಣಿ-ಹವಳಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ, ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂತಿದ್ದ, ಬೆಟ್ಟಗಳಂತಿದ್ದ ಭವನಗಳನ್ನು — ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಗಳ, ನವಿಲುಗಳ, ವೀಣೆಗಳ, ಆಭರಣಗಳ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದವುಗಳನ್ನು — ಆ ಅಗ್ನಿ ಸುಟ್ಟನು. ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ತೋರಣಗಳು ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ ಹೊಳೆದವು. ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮನೆಗಳು ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಉರಿಯುವ ಮಹಾಪರ್ವತದ ಶಿಖರಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದವು. ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ (ಉಪ್ಪರಿಗೆಯ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ) ಮಲಗಿದ್ದ ಸುಂದರಿಯರು ಸುಡುತ್ತ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆದು ‘ಹಾ ಹಾ’ ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅರಚಿದರು. ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಭವನಗಳು ವಜ್ರಧಾರಿಯ ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಪರ್ವತದ ಶಿಖರಗಳಂತೆ ಉರುಳಿದವು. ದೂರದಿಂದ ಸುಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಹಿಮವಂತನ ಶಿಖರಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದವು. ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಹರ್ಮ್ಯಗಳ ತುದಿಗಳಿಂದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಲಂಕೆ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಮಾವುತರಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಲಂಕೆಯು ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೊಸಳೆಗಳು ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವ ಸಮುದ್ರದಂತಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಗಳ ಮಾಲೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮೋಡ-ಮಿಂಚು, ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚು, ವಜ್ರಪಾತ, ಹಿಮವಂತನ ಶಿಖರಗಳು, ಮುತ್ತುಗದ ಕಾಡು, ಪ್ರಳಯಸಮುದ್ರ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಮೆಯೂ ದಹನದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಬೆಳಕು, ಪತನ, ಬಣ್ಣ, ಕೋಲಾಹಲ. 27ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಲಂಕೆಯ ಭವನಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದವು — ಚಿನ್ನದ ಚಂದ್ರ-ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದವು, ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಶಾಲೆಗಳಿಂದ ಎತ್ತರವಾದವು, ಚಿತ್ರಿತ ಕಿಟಕಿಗಳುಳ್ಳವು, ದೃಢವಾದ ತಳಹದಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತವು, ಮಣಿ-ಹವಳಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೌಂಚಗಳೂ ನವಿಲುಗಳೂ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದವು, ವೀಣೆಗಳು ನುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದವು, ಸ್ತ್ರೀಯರ ಆಭರಣಗಳು ಸದ್ದುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ಸುಖಮಯ ಜೀವನವೆಲ್ಲ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ನಾಶವಾಯಿತು. ಹಿಂದೆ ಎಲ್ಲಿ ಗೀತ-ನೃತ್ಯಗಳಿದ್ದವೋ ಅಲ್ಲಿ ಈಗ ಆಕ್ರಂದನ ಮಾತ್ರ. ಸುಂದರಿಯರು ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆದು ಓಡುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಕಾದ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳು ಸುಡುತ್ತವೆ. ಮಾವುತರು ಆನೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರು, ಕುದುರೆಯವರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು; ಆ ಪಶುಗಳು ಭಯದಿಂದ ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ನಗರವು ಮೊಸಳೆಗಳು ಸುತ್ತುವ ಕ್ಷುಬ್ಧ ಸಮುದ್ರದಂತಿದೆ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ದೂರದಿಂದ ಕಂಡ ಲಂಕೆ ಕೆಂಪು ಹೂಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮುತ್ತುಗದ ಕಾಡಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಭೀಷಣವಾದರೂ ಸುಂದರ. ‘ಹಾ ಹಾ’ ಎಂಬ ಆಕ್ರಂದನ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಭಯವನ್ನೂ ವೇದನೆಯನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಭವನಗಳು ಉರುಳುವಾಗ ವಜ್ರದಿಂದ ಮುರಿದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಪತನದ ವೇಗವನ್ನೂ ಶಬ್ದವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದೂರದಿಂದ ಕಂಡ ಉರಿಯುವ ಮನೆಗಳು ಹಿಮವಂತನ ಶಿಖರಗಳಂತೆ — ಹಿಮವಂತನ ಶಿಖರಗಳು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಓಷಧಿಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುವಂತೆ ಲಂಕೆಯ ಮನೆಗಳು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಓಷಧಿಪರ್ವತದ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ದಹನದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕೆಲವೆಡೆ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಆನೆ ಭಯದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತದೆ, ಕೆಲವೆಡೆ ಭಯಗೊಂಡ ಆನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಭಯಗೊಂಡ ಕುದುರೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಪಶುಗಳೂ ಒಂದನ್ನೊಂದು ಕಂಡು ಹೆದರುತ್ತವೆ. ಲಂಕೆ ಸುಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ನೆರಳು ಬಿದ್ದ ನೀರುಳ್ಳ ಮಹಾಸಾಗರವು ಕೆಂಪು ನೀರಿನ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು — ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ಕೆಂಪಾದಂತಾಯಿತು. ವಾನರರಿಂದ ಬೆಂಕಿಯಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪಟ್ಟಣ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ, ಈ ಲೋಕದ ಘೋರ ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಭೂಮಿಯಂತಾಯಿತು. ಹೊಗೆಯಿಂದ ಆವೃತರಾದ, ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಕಾದ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅರಚುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಜನರ ಧ್ವನಿ ನೂರು ಯೋಜನಗಳವರೆಗೆ ಕೇಳಿಸಿತು. ಆಮೇಲೆ ಸುಟ್ಟ ದೇಹಗಳೊಡನೆ ಹೊರಬಂದ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಯುದ್ಧೋತ್ಸುಕರಾದ ವಾನರರು ತಟ್ಟನೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ವಾನರರ ಘೋಷವೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಆರ್ತನಾದವೂ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಮೊಳಗಿಸಿದವು. ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಉಪಮೆ ದಹನದ ವ್ಯಾಪಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಆಕ್ರಂದನ ನೂರು ಯೋಜನಗಳವರೆಗೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಕರುಣರಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. 29ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಭಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನಿರೀಕ್ಷಣೆ — ಭಯಗೊಂಡ ಪಶು ಇನ್ನೊಂದು ಭಯಗೊಂಡ ಪಶುವನ್ನು ಕಂಡು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆದರುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರದ ಕೆಂಪುಬಣ್ಣ ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಿಂದ, ಆದರೆ ಅದು ರಕ್ತವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಭೂಮಿ ಉರಿಯುವಂತೆ ಲಂಕೆ ಉರಿಯುತ್ತದೆ. ಸುಟ್ಟ ಶರೀರಗಳೊಡನೆ ಹೊರಬಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರು ತಕ್ಷಣವೇ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬರುವುದೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಲ್ಲ — ಒಳಗೆ ಅಗ್ನಿ, ಹೊರಗೆ ವಾನರರು. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಶಬ್ದಗಳು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ತುಂಬುತ್ತವೆ. ಈ ಇಡೀ ದೃಶ್ಯ ಯುದ್ಧದ ಹೊಸ ಹಂತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ವಾನರರು ಆಕ್ರಮಣಕಾರರು.

ಶಲ್ಯರಹಿತರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳ್ಳದೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಎರಡು ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡರು. ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರಗೊಳಿಸಿದನು; ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ತುಮುಲ ಶಬ್ದವಾಯಿತು. ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ಆಗ, ವೇದಮಯವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವ ಕ್ರುದ್ಧ ಭಗವಾನ್ ಭವನಂತೆ (ಶಿವನಂತೆ) ಶೋಭಿಸಿದನು. ವಾನರರ ಘೋಷವನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಆರ್ತನಾದವನ್ನೂ — ಆ ಎರಡು ಶಬ್ದಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿ ರಾಮನ ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿಸಿತು. ವಾನರರ ಘೋಷ, ರಾಕ್ಷಸರ ಆರ್ತನಾದ, ರಾಮನ ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದ — ಮೂರೂ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದವು. ಅವನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತಿದ್ದ ಆ ಪುರಗೋಪುರ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಯಿತು. ಆಮೇಲೆ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರ ತುಮುಲವಾದ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಯಿತು. ಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ರೌದ್ರವಾದುದರಂತಾಯಿತು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿದ್ದ ರಾಮನು ಈಗ ಗಲಿಬಿಲಿಯಿಲ್ಲದೆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಬದಲಾವಣೆ ಸೇನೆಯ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ತ್ರಿಪುರದಹನದ ಕಾಲದ ಶಿವನ ಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. 37ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಅದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ 33ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಅರ್ಧದ ಪುನರುಕ್ತಿಯೇ. ರಾಮನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಶಬ್ದ ಎಲ್ಲ ಶಬ್ದಗಳಿಗಿಂತ ಉಚ್ಚವಾದುದು — ವಾನರರ ಹರ್ಷನಾದವನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಆಕ್ರಂದನವನ್ನೂ ಮೀರಿ ಅದು ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಪ್ರಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಇಡೀ ಯುದ್ಧದ ಕೇಂದ್ರ. ಅವನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗೋಪುರ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ — ಇದು ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರದ ಪತನ, ಮುಂದಿನ ಪರಾಜಯದ ಚಿಹ್ನೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಮನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗುತ್ತಾರೆ, ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ರೌದ್ರವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ನಗರ ಸುಡುತ್ತಿದೆ, ಶತ್ರು ದ್ವಾರದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಓಷಧಿಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಹೊಸ ಜೀವವನ್ನು ಪಡೆದ ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಧನುಸ್ಸಿನ ಟಂಕಾರ ಕೇವಲ ಶಬ್ದವಲ್ಲ, ಯುದ್ಧದ ಆಹ್ವಾನ. ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಎದ್ದಿದ್ದಾನೆ, ಅವನ ಬಾಣಗಳು ಅಮೋಘ ಎಂದು ರಾಕ್ಷಸರು ಬಲ್ಲರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಸಿದ್ಧತೆ ತುಮುಲವಾದುದು — ಅವರು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಕವಚಗಳನ್ನು ತೊಡುತ್ತಾರೆ, ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ, ಸಿಂಹನಾದಗಳಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರ ನಾದವೂ ಭಯದ ಮುಸುಕು ಮಾತ್ರ.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರೇಂದ್ರರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ‘ವಾನರರೇ, ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ದ್ವಾರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಿರಿ. ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಅನ್ಯಥಾ ಮಾಡುವನೋ — ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ — ರಾಜಶಾಸನವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ ಅವನನ್ನು ಎರಗಿ ಕೊಲ್ಲಬೇಕು.’ ಉರಿಯುವ ಪಂಜುಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುವ ಕೈಗಳುಳ್ಳ ಆ ವಾನರಮುಖ್ಯರು ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಂತಿರಲು ರಾವಣನನ್ನು ಕ್ರೋಧ ಆವರಿಸಿತು. ಅವನ ಆಕಳಿಕೆಯ ಆರ್ಭಟದಿಂದ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಕಲಕಿಹೋದವು; ರುದ್ರನ ಕೋಪವೇ ರೂಪತಾಳಿದಂತೆ ಅವನ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಕ್ಕಳಾದ ಕುಂಭ-ನಿಕುಂಭರನ್ನು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಯೂಪಾಕ್ಷ, ಶೋಣಿತಾಕ್ಷ, ಪ್ರಜಂಘ, ಕಂಪನರು ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ಹೊರಟರು. ಅವನು ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ‘ರಾಕ್ಷಸರೇ, ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತ ಈಗಲೇ ಹೋಗಿರಿ.’ ಅವನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ, ಉರಿಯುವ ಆಯುಧಗಳುಳ್ಳ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಲಂಕೆಯಿಂದ ಹೊರಟರು. ಸುಗ್ರೀವನ ಕಠೋರ ನಿಯಮ ಸೇನೆಯ ಶಿಸ್ತನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧ ‘ರುದ್ರನ ಕೋಪ’ದಂತೆ — ಅವನ ಪ್ರಮುಖ ಯೋಧರು ಮೊದಲೇ ಹತರಾದುದರಿಂದ ಈಗ ಅವನ ತಮ್ಮ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 47ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವನು ಸೇನಾಪತಿಯಂತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಾನರನಾಯಕನೂ ಸಮೀಪದ ದ್ವಾರವನ್ನು ಕಾಯಬೇಕು, ಯಾರು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾರೋ ಅವರು ದಂಡನೀಯರು. ಹೀಗೆ ವಾನರರು ಲಂಕೆಯ ಎಲ್ಲ ದ್ವಾರಗಳನ್ನೂ ತಡೆಗಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಆಕಳಿಕೆಯಿಂದಲೂ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕಲಕುತ್ತವೆ, ಅವನ ಕೋಪ ಶಿವನ ಕೋಪವೇ ಶರೀರ ಧರಿಸಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅವನು ತಾನೇ ಹೊರಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹಿಂದೆ ಹತನಾದುದರಿಂದ ಅವನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರದ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಇದ್ದಿರಬಹುದು. ಯೂಪಾಕ್ಷನೇ ಮೊದಲಾದ ನಾಲ್ವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಅವರಿಬ್ಬರ ಸಹಾಯಕರು. ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆ ‘ಈಗಲೇ ಹೋಗಿರಿ’ — ಅವನು ಕಾಲವಿಳಂಬವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಅನೇಕ ಮಕ್ಕಳೂ ಸಹೋದರರೂ ಸೇನಾಪತಿಗಳೂ ಮೊದಲೇ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಈಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಕೋಪ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಸೇನೆ ಕುಗ್ಗುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ — ಅವರ ಶೌರ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವರ ಭವಿಷ್ಯ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ.

ರಾಕ್ಷಸರ ಆಭರಣಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಕಾಂತಿಗಳಿಂದಲೂ, ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಪಂಜುಗಳಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ತಾರಾಧಿಪನಾದ ಚಂದ್ರನ ಕಾಂತಿ, ತಾರೆಗಳ ಕಾಂತಿ, ಆ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಆಭರಣಗಳ ಕಾಂತಿ ಉಜ್ವಲವಾಗಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ಬೆಳಗಿದವು. ಚಂದ್ರಕಾಂತಿ, ಆಭರಣಕಾಂತಿ, ಉರಿಯುವ ಗ್ರಹಗಳ ಕಾಂತಿ ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬೆಳಗಿದವು. ಅಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ ಸುಟ್ಟ ಮನೆಗಳ ಕಾಂತಿಗಳು ಬಿದ್ದ ನೀರುಳ್ಳ, ಚಂಚಲ ಅಲೆಗಳ ಸಾಗರ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿತು. ಪತಾಕೆ-ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಉತ್ತಮ ಖಡ್ಗ-ಕೊಡಲಿಗಳುಳ್ಳ, ಭಯಂಕರ ಕುದುರೆ-ರಥ-ಆನೆಗಳುಳ್ಳ, ನಾನಾ ಪದಾತಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಉರಿಯುವ ಶೂಲ-ಗದೆ-ಖಡ್ಗ-ಪ್ರಾಸ-ತೋಮರ-ಧನುಸ್ಸುಗಳುಳ್ಳ, ಘೋರ ಪರಾಕ್ರಮ-ಪೌರುಷವುಳ್ಳ ಆ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯ ಕಾಣಿಸಿತು. ಅದರ ಪ್ರಾಸಗಳು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದವು, ಅದು ನೂರಾರು ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು, ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನು ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದುದು, ಮಹಾಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿದ್ದುದು, ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಬಿಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಗಂಧ-ಮಾಲೆ-ಮಧುಗಳ ಸಿಂಚನದಿಂದ ಮಹಾವಾಯುವನ್ನು ಸುವಾಸಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದುದು, ಶೂರಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದುದು, ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಘರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದುದು, ಘೋರವಾದುದು ಆಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ದುರ್ಜಯವಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು — ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿಯ ಯುದ್ಧವೂ ಹಗಲಿನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿದೆ — ಚಂದ್ರ, ತಾರೆಗಳು, ಗ್ರಹಗಳು, ಆಭರಣಗಳು, ಪಂಜುಗಳು, ಸುಟ್ಟ ಮನೆಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಬೆಳಕನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ. 50ರಿಂದ 53ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಸೈನ್ಯದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಗಂಧ, ಶಬ್ದ, ರೂಪ ಮೂರನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಬೆಳಕಿನ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿಯಿದೆ, ಆದರೆ ಕತ್ತಲೆಯಿಲ್ಲ — ಚಂದ್ರ, ತಾರೆಗಳು, ಗ್ರಹಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ರಾಕ್ಷಸರ ಆಭರಣಗಳು ನೆಲದ ಮೇಲೆ, ವಾನರರ ಪಂಜುಗಳು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ, ಸುಟ್ಟ ಮನೆಗಳು ನಗರದಲ್ಲಿ, ಅವುಗಳ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ. ಹೀಗೆ ಇಡೀ ರಣಕ್ಷೇತ್ರ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆ — ಪತಾಕೆಗಳೂ ಧ್ವಜಗಳೂ, ಖಡ್ಗಗಳೂ ಕೊಡಲಿಗಳೂ, ಕುದುರೆಗಳು, ರಥಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಪದಾತಿಗಳು, ಶೂಲಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಖಡ್ಗಗಳು, ಪ್ರಾಸಗಳು, ತೋಮರಗಳು, ಧನುಸ್ಸುಗಳು. ಸೇನೆಯ ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಶಬ್ದ, ಚಿನ್ನದ ಕವಚಗಳ ದೀಪ್ತಿ, ಗಂಧ-ಮಾಲೆ-ಮದ್ಯಗಳ ಗಂಧ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಘೋಷ. ಇವೆಲ್ಲ ಆ ಸೇನೆಯ ಬಲವನ್ನೂ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇಂಥ ಸೇನೆಯೂ ವಾನರರಿಂದ ಸೋಲುವುದು ಎಂದು ಕಥೆಯ ಗತಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ರಕಾರನು ದೃಶ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ರಚಿಸುವಂತೆ ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಮೊದಲಿನ ಕ್ಷಣವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಂದ್ರ-ತಾರೆಗಳ ಬೆಳಕು ಶಾಂತ, ಅಗ್ನಿಯ ಬೆಳಕು ಉಗ್ರ, ಆಭರಣಗಳ ಬೆಳಕು ಚಂಚಲ — ಈ ಮೂರು ಬೆಳಕುಗಳೂ ಸೇರಿ ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತವೆ. ಸಮುದ್ರವೂ ಈ ದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಅದರ ಅಲೆಗಳು ಅಗ್ನಿಯ ಬೆಳಕನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಯುಧವನ್ನೂ ಹೆಸರಿಸಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಅದರ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಕೆಯೂ ಪೂರ್ಣತೆಯೂ ತೋರುತ್ತವೆ. ಮದ್ಯದ ಗಂಧ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಮದ್ಯಪಾನ ಮಾಡಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ಘೋಷ ಮೇಘದ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ.

ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರರ ಸೈನ್ಯ ಚಲಿಸಿತು, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿತು. ಆಮೇಲೆ ವಾನರರು ವೇಗವಾಗಿ ನೆಗೆದು ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಆ ಮಹಾ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದತ್ತ, ಪತಂಗಗಳು ಅಗ್ನಿಯತ್ತ ಹೋಗುವಂತೆ, ಧಾವಿಸಿದರು. ಅವರ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಬೀಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಪರಿಘ-ಅಶನಿಗಳುಳ್ಳ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧೋತ್ಸುಕರಾದ ವಾನರರು ಉನ್ಮತ್ತರಂತೆ ನೆಗೆದರು — ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತ. ಹಾಗೆಯೇ ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರರ ತಲೆಗಳನ್ನು ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತಟ್ಟನೆ ಕತ್ತರಿಸಿದರು. ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಿವಿಗಳು ಕಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ತಲೆಗಳು ಒಡೆದ, ಬಂಡೆಗಳ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಅಂಗಗಳು ಮುರಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡಿದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಘೋರರೂಪದ ಇತರ ನಿಶಾಚರರು ಹರಿತ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಕೊಂದರು. ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದವನನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಕೊಂದನು, ಕೆಡವುತ್ತಿದ್ದವನನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಕೆಡವಿದನು, ನಿಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದವನನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ನಿಂದಿಸಿದನು, ಕಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದವನನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಕಚ್ಚಿದನು. ‘ಕೊಡು’ ಎಂದು ಒಬ್ಬನು, ‘ಕೊಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಇನ್ನೊಬ್ಬನು, ‘ಏಕೆ ಕಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತೀಯೆ, ನಿಲ್ಲು’ ಎಂದು ಮತ್ತೊಬ್ಬನು — ಹೀಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಕೈತಪ್ಪಿದ, ಕವಚ-ಆಯುಧಗಳು ಕಳಚಿಬಿದ್ದ, ಮಹಾಪ್ರಾಸಗಳು ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ, ಮುಷ್ಟಿ-ಶೂಲ-ಖಡ್ಗ-ಕುಂತಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾರೌದ್ರವಾದ ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಹತ್ತು, ಏಳು ಎಂದು ಕೊಂದರು, ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹತ್ತು, ಏಳು ಎಂದು ಕೆಡವಿದರು. ವಸ್ತ್ರಗಳು ಕಳಚಿದ, ಕವಚ-ಧ್ವಜಗಳು ಬಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಾನರರು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ಯಃ… ಅಪರಃ’ (ಒಬ್ಬನು… ಇನ್ನೊಬ್ಬನು) ಎಂಬ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಸಂಕುಲತೆಯೂ ವೇಗವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಯಾರು ಯಾರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಪತಂಗಗಳು ಅಗ್ನಿಯತ್ತ ಹೋಗುವಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಾನರರ ಸಾಹಸವನ್ನೂ ಅವರ ವಿನಾಶದ ಸಂಭಾವ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಜಹ್ರೂ ರಾಕ್ಷಸಾ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಜಹ್ರುಃ’ ಎಂಬುದರ ವಿಸರ್ಗ ರೇಫ ಮುಂದೆ ಬಂದಾಗ ಲೋಪವಾಗಿ ಉಕಾರ ದೀರ್ಘವಾಗಿದೆ. 63 ಮತ್ತು 69ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಆರು ಪಾದಗಳವು. ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರರು ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ, ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪತಂಗಗಳು ದೀಪದತ್ತ ಧಾವಿಸುವಂತೆ ಅವರು ಶತ್ರುಸೇನೆಯತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಾರೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಅವರ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ರಾಕ್ಷಸರು ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೂ. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಮಹಾಹಾನಿ. ‘ಕೊಡು’, ‘ಕೊಡುತ್ತೇನೆ’, ‘ನಿಲ್ಲು’ ಎಂಬ ಮಾತುಗಳು ರಣಭೂಮಿಯ ನಿಜವಾದ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಯಾರೋ ಆಯುಧವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ, ಯಾರೋ ಪ್ರಹಾರ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಯಾರೋ ಶತ್ರುವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಹತ್ತು, ಏಳು’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಅನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಅವರ ಮೇಲುಗೈಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವ ನಿಯಮವೂ ಇಲ್ಲ — ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಕೈಬಿಟ್ಟಿವೆ, ಕವಚಗಳು ಬಿದ್ದಿವೆ, ಮುಷ್ಟಿಗಳೂ ಹಲ್ಲುಗಳೂ ಆಯುಧಗಳಾಗಿವೆ. ಕವಿ ಪದಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೊಲ್ಲುವವನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಕೆಡವುವವನು ಕೆಡವಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ನಿಂದಿಸುವವನು ನಿಂದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಕಚ್ಚುವವನು ಕಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ಚಕ್ರ ಯುದ್ಧದ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ, ವಾನರರು ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚುತ್ತಾರೆ, ತಲೆಗಳನ್ನು ಒಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ವೀರರು ಬೀಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ತಡೆಗಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭ ಮೊದಲಾದವರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಗಳಿಗೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ പുനരുത്ഥാനത്തിനുശേഷം മഹാതേജസ്വിയായ വാനരേശ്വരൻ സുഗ്രീവൻ ഹനുമാനോട് അർഥവത്തായ ഒരു കാര്യം അറിയിച്ചുകൊണ്ട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘കുംഭകർണൻ വധിക്കപ്പെട്ടു, രാവണന്റെ കുമാരന്മാരും സംഹരിക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ രാവണന് ഇനി ഉപനിർഹാരം ചെയ്യാനാവില്ല — അവന് യുദ്ധം നിർത്തിവെക്കാനോ നീട്ടിക്കൊണ്ടുപോകാനോ കഴിയില്ല. അതുകൊണ്ട് മഹാബലരും ചുറുചുറുക്കുള്ളവരുമായ വാനരന്മാരെല്ലാം തീപ്പന്തങ്ങളെടുത്ത് വേഗം ലങ്കയിലേക്കു പാഞ്ഞുചെല്ലട്ടെ.’ സുഗ്രീവന്റെ നയം വ്യക്തമാണ് — ശത്രു ദുർബലനായിരിക്കുന്നു, ഇപ്പോഴാണ് അവന്റെ നഗരം ദഹിപ്പിക്കാൻ ഉചിതമായ സമയം. പിന്നെ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ച് ഭയാനകമായ സന്ധ്യയായപ്പോൾ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ തീപ്പന്തങ്ങളുമായി ലങ്കയുടെ നേരെ പോയി. രാത്രിയുടെ ആരംഭംതന്നെ ആക്രമണത്തിനുള്ള സമയമായി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു, കാരണം ഇരുട്ടിൽ അഗ്നിയുടെ വെളിച്ചം കൂടുതൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നു. മുമ്പ് ഹനുമാൻ ഒറ്റയ്ക്കാണ് ലങ്ക ദഹിപ്പിച്ചത്; ഇപ്പോൾ വാനരസേന മുഴുവനും ആ കാര്യം ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ സുഗ്രീവൻ ഒരു രാജാവിനെപ്പോലെ നയം ചിന്തിച്ച് ആജ്ഞ നൽകുന്നു, ഹനുമാൻ അവന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കാൻ സജ്ജനുമാണ്.

തീപ്പന്തമേന്തിയ വാനരക്കൂട്ടങ്ങൾ എല്ലാവശത്തുനിന്നും പാഞ്ഞടുത്തപ്പോൾ വികൃതമായ കണ്ണുകളുള്ള കാവൽക്കാരായ രാക്ഷസന്മാർ പെട്ടെന്ന് ഓടിപ്പോയി — നഗരത്തിന്റെ രക്ഷകർതന്നെ ആദ്യം ഓടിപ്പോയി. ഹർഷഭരിതരായ വാനരന്മാർ ഗോപുരങ്ങളിലും മാളികമുകളുകളിലും തെരുവുകളിലും നാനാവിധ നടപ്പാതകളിലും വഴികളിലും പ്രാസാദങ്ങളിലും തീ കൊളുത്തി. അപ്പോൾ അഗ്നി അവരുടെ ആയിരക്കണക്കിനു ഗൃഹങ്ങളെ ദഹിപ്പിച്ചു; പർവതാകാരമായ പ്രാസാദങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ വീണുകൊണ്ടിരുന്നു. അവിടെ അകിലും മികച്ച ചന്ദനവും മിനുസമുള്ള മുത്തുകളും മണികളും വജ്രവും പവിഴവും എരിഞ്ഞുപോയി. മനോഹരമായ ചണവസ്ത്രവും പട്ടുവസ്ത്രവും നാനാവിധ ആട്ടിൻരോമവസ്ത്രവും കമ്പിളിവസ്ത്രവും സ്വർണപ്പാത്രങ്ങളും ആയുധങ്ങളും എരിഞ്ഞു. നാനാവിധ രൂപങ്ങളിലുള്ള കുതിരക്കോപ്പുകളും അലങ്കാരങ്ങളും, ആനകളുടെ കഴുത്താഭരണങ്ങളും അരപ്പട്ടകളും, ഒരുക്കിയ രഥോപകരണങ്ങളും, യോദ്ധാക്കളുടെ ശരീരകവചങ്ങളും, ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും പടച്ചട്ടകളും, വാളുകളും വില്ലുകളും ഞാണുകളും ബാണങ്ങളും തോമരങ്ങളും അങ്കുശങ്ങളും ശക്തികളും ദഹിച്ചു. രോമംകൊണ്ടുള്ളതും വാലുകൊണ്ടുള്ളതുമായ വസ്തുക്കളും പുലിത്തോലും അണ്ഡജങ്ങളിൽനിന്നുള്ള അനേകം വസ്തുക്കളും മുത്തുകളും മണികളുംകൊണ്ടു ചിത്രിതമായ പ്രാസാദങ്ങളും നാനാവിധ അസ്ത്രശേഖരങ്ങളും അഗ്നിയാൽ ദഹിക്കപ്പെട്ടു; നാനാവിധ വിചിത്രഗൃഹങ്ങളെ അഗ്നി ദഹിപ്പിച്ചു. ദീർഘമായ ഒരു പട്ടികയിലൂടെ കവി ലങ്കയുടെ സമൃദ്ധി കാണിക്കുന്നു — രാവണൻ ശേഖരിച്ച ധനമെല്ലാം ഒരൊറ്റ രാത്രികൊണ്ട് ഭസ്മമായി. അശ്വഗജരഥങ്ങളുടെ ഉപകരണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും ദഹിച്ചതിനാൽ ഈ പട്ടിക യുദ്ധസാമഗ്രികളുടെ നാശത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. 8 മുതൽ 13 വരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; വൾഗേറ്റ് മാത്രമേ ഈ വിസ്തൃതമായ പട്ടിക നൽകുന്നുള്ളൂ. വാനരന്മാർ തീ കൊളുത്തിയപ്പോൾ അവർ ഹർഷഭരിതരായിരുന്നു — തലേ രാത്രി അവർ മോഹാലസ്യത്തിലായിരുന്നു, ഇന്ന് വിജയികളെപ്പോലെയാണ്. കാവൽക്കാർ ഓടിപ്പോയതോടെ നഗരം രക്ഷയില്ലാത്തതായി. ഗൃഹങ്ങൾ ഓരോന്നായല്ല, ആയിരക്കണക്കിനാണ് ദഹിച്ചത്. പർവതാകാരമായ പ്രാസാദങ്ങൾ വീഴുമ്പോൾ വലിയ ശബ്ദമുണ്ടാകുന്നു, പൊടിയും പുകയും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിക്കുന്നു. സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ എരിയുമ്പോൾ അവയുടെ ഗന്ധവും എല്ലായിടത്തും പരക്കുന്നു — അകിലിന്റെയും ചന്ദനത്തിന്റെയും പുക കാറ്റിൽ നിറയുന്നു. രാവണൻ ദേവന്മാരിൽനിന്നും ഗന്ധർവന്മാരിൽനിന്നും അപഹരിച്ച രത്നങ്ങളും അഗ്നിയിൽ നശിക്കുന്നു. വസ്ത്രങ്ങൾ, പാത്രങ്ങൾ, കുതിരകളുടെയും ആനകളുടെയും രഥങ്ങളുടെയും ഉപകരണങ്ങൾ, യോദ്ധാക്കളുടെ കവചങ്ങൾ, എല്ലാവിധ ആയുധങ്ങൾ — ഇവയുടെ നാശത്താൽ രാക്ഷസസേനയുടെ യുദ്ധസാമർഥ്യവും ക്ഷയിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഈ ദാഹം ധനത്തിന്റെ മാത്രമല്ല, യുദ്ധസാധനങ്ങളുടെയുംകൂടി നാശമാണ്. മുമ്പ് സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ വാലിലെ തീകൊണ്ട് ലങ്ക ദഹിപ്പിച്ചു, അന്ന് അനേകം ഗൃഹങ്ങൾ ദഹിച്ചു. ഇപ്പോൾ രണ്ടാംതവണ ലങ്ക ദഹിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഇത്തവണ വാനരസേന മുഴുവനുമാണ് ഈ കാര്യം ചെയ്യുന്നത്, അതിനാൽ നഷ്ടം കൂടുതലാണ്. വാനരന്മാർ ഗോപുരങ്ങളിലും വഴികളിലും തീ വെക്കുന്നു, അതിനാൽ രാക്ഷസന്മാർക്ക് ഓടിരക്ഷപ്പെടാൻപോലും കഴിയുന്നില്ല.

ഗൃഹങ്ങളിൽ ആസക്തരായ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരുടെയും വാസസ്ഥാനങ്ങൾ എരിഞ്ഞു — സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രിതമായ ശരീരകവചങ്ങൾ ധരിക്കുന്നവരും മാലകളും ആഭരണങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ചവരും മദ്യപാനത്താൽ കണ്ണുകൾ ഇളകുന്നവരും മദത്താൽ ആടിയാടി നടക്കുന്നവരും പ്രിയതമമാർ വസ്ത്രത്തിൽ തൂങ്ങിപ്പിടിച്ചിരിക്കുന്നവരും ശത്രുക്കളോടു കോപമുള്ളവരുമായിരുന്നു അവർ. ചിലർ ഗദയും ശൂലവും വാളും കൈയിലേന്തിയവർ, മറ്റുചിലർ തിന്നുകയും കുടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവർ, വേറെ ചിലർ വിലയേറിയ ശയ്യകളിൽ പ്രിയതമമാരോടൊപ്പം ഉറങ്ങുന്നവർ, ചിലർ ഭയന്ന് മക്കളെയുമെടുത്ത് എല്ലാവശത്തേക്കും വേഗം ഓടുന്നവർ — ഇങ്ങനെ ലങ്കാനിവാസികളിൽ ലക്ഷക്കണക്കിനു പേരെ അഗ്നി അപ്പോൾ ദഹിപ്പിച്ചു, വീണ്ടും വീണ്ടും ആളിക്കത്തുകയും ചെയ്തു. ഇവിടെ കവി രാക്ഷസന്മാരുടെ വിലാസമയമായ ജീവിതവും കരുണമായ അന്ത്യവും ഒരുമിച്ചു കാണിക്കുന്നു — മദ്യപാനം, ഭോജനം, പ്രിയതമമാരോടൊപ്പമുള്ള ശയനം, അതേ നിമിഷത്തിൽ അഗ്നി വന്നെത്തി. മക്കളെയുമെടുത്ത് ഓടുന്ന പിതാക്കന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന നിരപരാധികളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഗൃഹഗൃധ്നു’ എന്ന പദം ഗൃഹാസക്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഗൃഹങ്ങളിൽ ലുബ്ധരായവരുടെതന്നെ ഗൃഹങ്ങൾ നശിച്ചു. കവി രാക്ഷസന്മാരുടെ വിവിധ അവസ്ഥകൾ വർണിക്കുന്നു — ചിലർ മദ്യം കുടിക്കുന്നു, ചിലർ ഭക്ഷിക്കുന്നു, ചിലർ ഉറങ്ങുന്നു, ചിലർ ഭയംകൊണ്ട് ഓടുന്നു. ഇവരെല്ലാം യുദ്ധത്തിൽ ഇല്ലാതിരുന്ന സാധാരണ നഗരവാസികളാണ്. അവരുടെ ദാഹം യുദ്ധത്തിന്റെ ക്രൗര്യം കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ ‘ശത്രുസഞ്ജാതമന്യൂനാം’ (ശത്രുക്കളോടു കോപമുള്ളവരുടെ) എന്ന പദത്താൽ അവരും രാമന്റെ ശത്രുക്കളായിരുന്നുവെന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ലക്ഷക്കണക്കിനു ജനങ്ങൾ ഒരൊറ്റ രാത്രികൊണ്ടു നശിച്ചു. ഇങ്ങനെ കവി സുഖത്തിന്റെയും ദുഃഖത്തിന്റെയും വൈരുധ്യം കാണിക്കുന്നു.

ഉറപ്പുള്ളതും വിലയേറിയതും ഗംഭീരഗുണങ്ങളുള്ളതും സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ചന്ദ്രന്റെയും അർധചന്ദ്രന്റെയും ആകൃതികളാൽ അലങ്കരിച്ചതും മുകളിലെ ചന്ദ്രശാലകളാൽ ഉയർന്നതും ചിത്രപ്പണിയുള്ള ജാലകങ്ങളുള്ളതും ഉറച്ച അടിത്തറയുള്ളതും മണികളാലും പവിഴങ്ങളാലും ചിത്രിതവും സൂര്യനെ തൊടുന്നതുപോലെ ഉയർന്ന പർവതസമവുമായ ഭവനങ്ങളെ — ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷികളുടെയും മയിലുകളുടെയും വീണകളുടെയും ആഭരണങ്ങളുടെയും നാദങ്ങളാൽ മുഖരിതമായിരുന്നവയെ — ആ അഗ്നി ദഹിപ്പിച്ചു. അഗ്നിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട തോരണങ്ങൾ വേനൽക്കാലത്ത് മിന്നലുകളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട മേഘക്കൂട്ടങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. അഗ്നിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഗൃഹങ്ങൾ കാട്ടുതീയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന മഹാപർവതത്തിന്റെ ശിഖരങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. വിമാനങ്ങളിൽ (മേൽമാളികകളിൽ) ഉറങ്ങിക്കിടന്ന സുന്ദരിമാർ എരിയുന്നവരായി ആഭരണങ്ങൾ വലിച്ചെറിഞ്ഞ് ‘അയ്യോ, അയ്യോ’ എന്ന് ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചു. അഗ്നിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഭവനങ്ങൾ വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രമേറ്റ മഹാപർവതത്തിന്റെ ശിഖരങ്ങളെപ്പോലെ വീണു. ദൂരെനിന്നു നോക്കുമ്പോൾ എരിഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന അവ ജ്വലിക്കുന്ന ഹിമവാന്റെ ശിഖരങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. ജ്വാലകളാൽ ആളിക്കത്തുന്ന, എരിയുന്ന മാളികമുകളുകളോടുകൂടി ആ ലങ്ക രാത്രിയിൽ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന പ്ലാശുകളെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ആനക്കാർ അഴിച്ചുവിട്ട ആനകളാലും അഴിച്ചുവിട്ട കുതിരകളാലും ലങ്ക ലോകാവസാനത്തിൽ മുതലകൾ ചുഴറ്റിനീങ്ങുന്ന സമുദ്രംപോലെയായി. ഇവിടെ ഉപമകളുടെ ഒരു മാല കാണാം — മേഘവും മിന്നലും, കാട്ടുതീ, വജ്രപാതം, ഹിമവാന്റെ ശിഖരങ്ങൾ, പ്ലാശുവനം, പ്രളയസമുദ്രം. ഓരോ ഉപമയും ദാഹത്തിന്റെ വ്യത്യസ്തമായ ഒരു രൂപം കാണിക്കുന്നു — പ്രകാശം, പതനം, നിറം, കോലാഹലം. 27-ാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. ലങ്കയിലെ ഭവനങ്ങൾ അതിസുന്ദരമായിരുന്നു — സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ചന്ദ്രാർധചന്ദ്രാകൃതികളാൽ അലങ്കരിച്ചവ, മുകൾത്തട്ടിലെ ശാലകളാൽ ഉയർന്നവ, ചിത്രജാലകങ്ങളുള്ളവ, ഉറച്ച അടിത്തറകളിൽ നിൽക്കുന്നവ, മണികളാലും പവിഴങ്ങളാലും ചിത്രിതമായവ. അവയിൽ ക്രൗഞ്ചങ്ങളും മയിലുകളും ശബ്ദിച്ചിരുന്നു, വീണകൾ വായിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു, സ്ത്രീകളുടെ ആഭരണങ്ങൾ കിലുങ്ങിയിരുന്നു. ഈ സുഖമയജീവിതമെല്ലാം അഗ്നിയാൽ നശിച്ചു. മുമ്പ് ഗീതവും നൃത്തവും ഉണ്ടായിരുന്നിടത്ത് ഇപ്പോൾ നിലവിളി മാത്രം. സുന്ദരിമാർ ആഭരണങ്ങൾ വലിച്ചെറിഞ്ഞ് ഓടുന്നു, കാരണം അഗ്നിയിൽ ചൂടായ സ്വർണാഭരണങ്ങൾ പൊള്ളിക്കുന്നു. ആനക്കാർ ആനകളെയും കുതിരക്കാർ കുതിരകളെയും അഴിച്ചുവിട്ടു, ആ മൃഗങ്ങൾ ഭയംകൊണ്ട് അങ്ങുമിങ്ങും ഓടുന്നു. ഇങ്ങനെ നഗരം മുതലകൾ ചുഴറ്റിനീങ്ങുന്ന ക്ഷുബ്ധസമുദ്രംപോലെയാകുന്നു. രാത്രിയിൽ ദൂരെനിന്നു കാണുന്ന ലങ്ക ചുവന്ന പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ പ്ലാശുവനംപോലെ ശോഭിക്കുന്നു — ഭീഷണമെങ്കിലും സുന്ദരം. ‘ഹാ ഹാ’ (അയ്യോ, അയ്യോ) എന്ന നിലവിളി സ്ത്രീകളുടെ ഭയവും വേദനയും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഭവനങ്ങൾ വീഴുമ്പോൾ അവ വജ്രത്താൽ തകർന്ന പർവതശിഖരങ്ങളെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു — ഈ ഉപമ പതനത്തിന്റെ വേഗവും ശബ്ദവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദൂരെനിന്നു കാണുന്ന ജ്വലിക്കുന്ന ഗൃഹങ്ങൾ ഹിമവാന്റെ ശിഖരങ്ങളെപ്പോലെ — ഹിമവാന്റെ ശിഖരങ്ങൾ രാത്രിയിൽ ഓഷധികളാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ ലങ്കയിലെ ഗൃഹങ്ങൾ അഗ്നിയാൽ ജ്വലിക്കുന്നു. ഇവിടെ മുൻസർഗത്തിലെ ഓഷധിപർവതത്തിന്റെ സ്മരണയുമുണ്ട്. ഇങ്ങനെ കവി ഉപമകളിലൂടെ ദാഹത്തിന്റെ ഭീകരതയും സൗന്ദര്യവും ഒരേസമയം വർണിക്കുന്നു.

ചിലയിടത്ത് അഴിച്ചുവിട്ട കുതിരയെ കണ്ട് ഭയന്ന ആന പിന്മാറുന്നു, ചിലയിടത്ത് ഭയന്ന ആനയെ കണ്ട് ഭയന്ന കുതിര തിരിഞ്ഞോടുന്നു — ഇങ്ങനെ മൃഗങ്ങളും പരസ്പരം ഭയപ്പെടുന്നു. ലങ്ക എരിയുമ്പോൾ, ജലത്തിൽ അഗ്നിയുടെ നിഴൽ പതിഞ്ഞ മഹാസമുദ്രം ചുവന്ന ജലമുള്ള ഒരു സമുദ്രംപോലെ ശോഭിച്ചു — അഗ്നിയുടെ പ്രതിബിംബത്താൽ സമുദ്രജലം ചുവന്നതുപോലെയായി. വാനരന്മാരാൽ കത്തിക്കപ്പെട്ട ആ നഗരം ഒരു മുഹൂർത്തംകൊണ്ട് ഈ ലോകത്തിന്റെ ഘോരമായ പ്രളയകാലത്തു ജ്വലിക്കുന്ന ഭൂമിപോലെയായി. പുകയാൽ മൂടപ്പെട്ട്, അഗ്നിയാൽ തപിച്ച്, ഉറക്കെ നിലവിളിക്കുന്ന സ്ത്രീജനങ്ങളുടെ ശബ്ദം നൂറു യോജന ദൂരംവരെ കേട്ടു. പിന്നെ ശരീരം പൊള്ളി പുറത്തുവന്ന മറ്റു രാക്ഷസന്മാരുടെ മേൽ യുദ്ധോത്സുകരായ വാനരന്മാർ പെട്ടെന്നു ചാടിവീണു. വാനരന്മാരുടെ ആർപ്പുവിളിയും രാക്ഷസന്മാരുടെ നിലവിളിയും പത്തു ദിക്കുകളെയും സമുദ്രത്തെയും ഭൂമിയെയും മുഴക്കി. പ്രളയകാലത്തിന്റെ ഉപമ ദാഹത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണിക്കുന്നു. സ്ത്രീകളുടെ നിലവിളി നൂറു യോജനവരെ കേൾക്കുന്നു എന്ന അതിശയോക്തി കരുണരസം വർധിപ്പിക്കുന്നു. 29-ാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. കുതിരയുടെയും ആനയുടെയും പരസ്പരഭയം സൂക്ഷ്മമായ നിരീക്ഷണമാണ് — ഭയന്ന ഒരു മൃഗം ഭയന്ന മറ്റൊന്നിനെ കണ്ട് കൂടുതൽ ഭയക്കുന്നു. സമുദ്രത്തിന്റെ ചുവപ്പുനിറം അഗ്നിയുടെ പ്രതിബിംബത്താലാണ്, എന്നാൽ അതു രക്തത്തെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. പ്രളയത്തിൽ ഭൂമി മുഴുവനും ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ ലങ്ക ജ്വലിക്കുന്നു. ശരീരം പൊള്ളി പുറത്തുവന്ന രാക്ഷസന്മാരെ യുദ്ധത്തിനായി കാത്തുനിൽക്കുന്ന വാനരന്മാർ തൽക്ഷണം ആക്രമിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നഗരത്തിൽനിന്നു പുറത്തുകടക്കുന്നതും സുരക്ഷിതമല്ല — അകത്ത് അഗ്നി, പുറത്ത് വാനരന്മാർ. ഇരുപക്ഷത്തെയും ശബ്ദങ്ങൾ ദിക്കുകളെയും സമുദ്രത്തെയും ഭൂമിയെയും നിറയ്ക്കുന്നു. ഈ ദൃശ്യം മുഴുവനും യുദ്ധത്തിന്റെ പുതിയ ഘട്ടത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇനിമുതൽ വാനരന്മാരാണ് ആക്രമണകാരികൾ.

ശല്യമുക്തരായ മഹാത്മാക്കളായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ പരിഭ്രമമില്ലാതെ ശ്രേഷ്ഠമായ രണ്ടു വില്ലുകൾ കൈയിലെടുത്തു. പിന്നെ രാമൻ തന്റെ ഉത്തമമായ വില്ലു കുലച്ചു ഞാണൊലി മുഴക്കി; രാക്ഷസന്മാർക്കു ഭയമുണ്ടാക്കുന്ന തുമുലമായ ശബ്ദം ഉണ്ടായി. വലിയ വില്ലു കുലയ്ക്കുന്ന രാമൻ അപ്പോൾ വേദമയമായ വില്ലു കുലയ്ക്കുന്ന കുപിതനായ ഭഗവാൻ ഭവനെ (ശിവനെ) പോലെ ശോഭിച്ചു. വാനരന്മാരുടെ ആർപ്പുവിളിയും രാക്ഷസന്മാരുടെ നിലവിളിയും — ആ രണ്ടു ശബ്ദങ്ങളെയും അതിജീവിച്ച് രാമന്റെ ഞാണൊലി കേട്ടു. വാനരന്മാരുടെ ആർപ്പുവിളിയുടെ ഘോഷം, രാക്ഷസന്മാരുടെ നിലവിളി, രാമന്റെ ഞാണൊലി — ഈ മൂന്നും പത്തു ദിക്കുകളിലും വ്യാപിച്ചു. അവന്റെ വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട ശരങ്ങളാൽ കൈലാസശൃംഗംപോലെയുള്ള ആ നഗരഗോപുരം ഭൂമിയിൽ ചിതറിവീണു. പിന്നെ വിമാനങ്ങളിലും ഗൃഹങ്ങളിലും രാമശരങ്ങൾ കണ്ട് രാക്ഷസേന്ദ്രന്മാരുടെ തുമുലമായ യുദ്ധസന്നാഹം ആരംഭിച്ചു. കവചങ്ങളണിയുന്നവരും സിംഹനാദം മുഴക്കുന്നവരുമായ ആ രാക്ഷസേന്ദ്രന്മാർക്ക് ആ രാത്രി ഭയാനകമായ ഒന്നായിത്തീർന്നു. മുൻസർഗത്തിൽ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടിരുന്ന രാമൻ ഇപ്പോൾ പരിഭ്രമമില്ലാതെ വില്ലു ധരിക്കുന്നു — ഈ മാറ്റം സേനയുടെ ആത്മവിശ്വാസം വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കുന്നു. ശിവന്റെ ത്രിപുരദഹനവേളയിലെ വില്ലുപോലെയാണ് രാമന്റെ വില്ല് ഇവിടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നത്. 37-ാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്, അതിന്റെ ആദ്യാർധം 33-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യാർധത്തിന്റെ ആവർത്തനം മാത്രമാണ്. രാമന്റെ വില്ലിന്റെ ശബ്ദം എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളെക്കാളും ഉയർന്നതാണ് — വാനരന്മാരുടെ ഹർഷനാദത്തെയും രാക്ഷസന്മാരുടെ നിലവിളിയെയും അതിജീവിച്ച് അതു കേൾക്കുന്നു. ഇതുവഴി രാമന്റെ പ്രഭാവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒറ്റയ്ക്കാണെങ്കിലും അവനാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ മുഴുവൻ കേന്ദ്രം. അവന്റെ ബാണങ്ങളാൽ ഗോപുരം ഭൂമിയിൽ വീഴുന്നു — ഇത് ലങ്കയുടെ കവാടത്തിന്റെ പതനമാണ്, വരാനിരിക്കുന്ന പരാജയത്തിന്റെ ചിഹ്നം. രാമന്റെ ബാണങ്ങൾ സ്വന്തം ഗൃഹങ്ങളിൽ കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ യുദ്ധത്തിനു സജ്ജരാകുന്നു, സിംഹനാദം മുഴക്കുന്നു. അവർക്ക് ആ രാത്രി ഭയാനകമാണ്, കാരണം അവരുടെ നഗരം എരിയുന്നു, ശത്രു കവാടത്തിലുമുണ്ട്. മുൻസർഗത്തിൽ ഓഷധികളുടെ പ്രഭാവത്താൽ നവജീവൻ ലഭിച്ച രാമൻ ഇവിടെ പൂർണശക്തിയോടെ യുദ്ധത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. വില്ലു കുലയ്ക്കൽ കേവലം ശബ്ദമല്ല, യുദ്ധത്തിനുള്ള വെല്ലുവിളിയാണ്. രാമൻ വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റിരിക്കുന്നുവെന്നും അവന്റെ ബാണങ്ങൾ അമോഘമാണെന്നും രാക്ഷസന്മാർക്കറിയാം. അതിനാൽ അവരുടെ സന്നാഹം തുമുലമാണ് — അവർ തിടുക്കത്തിൽ കവചങ്ങൾ ധരിക്കുന്നു, ആയുധങ്ങളെടുക്കുന്നു, സിംഹനാദങ്ങളാൽ സ്വയം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവരുടെ നാദവും ഭയത്തിന്റെ ഒരു മറ മാത്രമാണ്.

മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവൻ വാനരേന്ദ്രന്മാരോട് ആജ്ഞാപിച്ചു — ‘വാനരന്മാരേ, നിങ്ങൾക്കടുത്തുള്ള കവാടത്തിലെത്തി യുദ്ധം ചെയ്യുവിൻ. നിങ്ങളിൽ ആരെങ്കിലും അതാതിടത്തു നിന്നുകൊണ്ട് വിപരീതമായി പ്രവർത്തിച്ചാൽ — ആജ്ഞ പാലിക്കാതിരുന്നാൽ — രാജശാസനത്തെ ലംഘിക്കുന്ന അവനെ ചാടിവീണു കൊല്ലണം.’ ജ്വലിക്കുന്ന തീപ്പന്തങ്ങളാൽ കൈകൾ പ്രകാശിക്കുന്ന ആ വാനരമുഖ്യന്മാർ കവാടങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചു നിന്നപ്പോൾ രാവണനെ ക്രോധം ആവേശിച്ചു. അവന്റെ കോട്ടുവായിന്റെ ചലനത്താൽ പത്തു ദിക്കുകളും കലങ്ങിമറിഞ്ഞു; രുദ്രന്റെ കോപം ശരീരമെടുത്തതുപോലെ അവന്റെ അവയവങ്ങളിൽ കാണപ്പെട്ടു. അത്യന്തം കുപിതനായ അവൻ കുംഭകർണന്റെ പുത്രന്മാരായ കുംഭനെയും നികുംഭനെയും അനേകം രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം അയച്ചു. യൂപാക്ഷൻ, ശോണിതാക്ഷൻ, പ്രജംഘൻ, കമ്പനൻ എന്നിവർ രാവണന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് കുംഭകർണപുത്രന്മാരോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു. അവൻ മഹാബലരായ ആ രാക്ഷസന്മാരോടെല്ലാം ആജ്ഞാപിച്ചു — ‘രാക്ഷസന്മാരേ, സിംഹനാദം മുഴക്കിക്കൊണ്ട് ഇന്നുതന്നെ പോകുവിൻ.’ അവനാൽ പ്രേരിതരായ, ജ്വലിക്കുന്ന ആയുധങ്ങളേന്തിയ വീരരാക്ഷസന്മാർ വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് ലങ്കയിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. സുഗ്രീവന്റെ കർക്കശമായ നിയമം സേനയുടെ അച്ചടക്കം കാണിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ക്രോധം ‘രുദ്രസ്യ മന്യുഃ’ (രുദ്രന്റെ കോപം) പോലെയാണ് — അവന്റെ സഹോദരനായ കുംഭകർണന്റെ പുത്രന്മാരെ ഇപ്പോൾ യുദ്ധത്തിനയയ്ക്കുന്നു, കാരണം അവന്റെ പ്രമുഖയോദ്ധാക്കൾ മുമ്പേതന്നെ വധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. 47-ാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. സുഗ്രീവൻ ഒരു സേനാപതിയെപ്പോലെ ക്രമീകരണം ചെയ്യുന്നു — ഓരോ വാനരനേതാവും അടുത്തുള്ള കവാടം കാക്കണം, ആജ്ഞ ലംഘിക്കുന്നവൻ ആരായാലും ശിക്ഷാർഹനാണ്. ഇങ്ങനെ വാനരന്മാർ ലങ്കയുടെ എല്ലാ കവാടങ്ങളും ഉപരോധിക്കുന്നു. ഇതു കണ്ട് രാവണൻ കോപിക്കുന്നു — അവന്റെ കോട്ടുവായാൽപോലും ദിക്കുകൾ ക്ഷുബ്ധമാകുന്നു, അവന്റെ ക്രോധം ശിവന്റെ ക്രോധം ശരീരമെടുത്തതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. അവൻ സ്വയം പുറപ്പെടുന്നില്ല, കുംഭകർണന്റെ പുത്രന്മാരെ അയയ്ക്കുന്നു. കുംഭകർണൻ മുമ്പേ വധിക്കപ്പെട്ടു, അതിനാൽ അവന്റെ പുത്രന്മാർക്കു പ്രതികാരത്തിനുള്ള ആഗ്രഹവും ഉണ്ടാകാം. യൂപാക്ഷൻ മുതലായ നാലു സേനാപതികൾ അവരുടെ സഹായികളാണ്. രാവണന്റെ ആജ്ഞ ‘ഇന്നുതന്നെ പോകുവിൻ’ എന്നാണ് — സമയം വൈകുന്നത് അവൻ സഹിക്കുന്നില്ല. രാവണന്റെ അനേകം പുത്രന്മാരും സഹോദരന്മാരും സേനാപതികളും മുമ്പേതന്നെ വധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ അവൻ ഇപ്പോൾ കുംഭകർണന്റെ പുത്രന്മാരെ ആശ്രയിക്കുന്നു. അവന്റെ ക്രോധം വർധിക്കുന്നു, എന്നാൽ അവന്റെ സേന ക്ഷയിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാർ വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് പുറപ്പെടുന്നു — അവരുടെ ശൗര്യം കാണാം, എന്നാൽ അവരുടെ വിധി നിശ്ചിതമാണ്.

രാക്ഷസന്മാരുടെ ആഭരണങ്ങളിലെ സ്വന്തം പ്രഭകളാലും വാനരന്മാർ തീപ്പന്തങ്ങളാലും എല്ലാവശത്തും ആകാശത്തെ പ്രകാശമാനമാക്കി. അവിടെ താരാധിപനായ ചന്ദ്രന്റെ പ്രഭയും താരങ്ങളുടെ പ്രഭയും ഇരുപക്ഷത്തെയും ആഭരണങ്ങളുടെ പ്രഭയും ജ്വലിച്ച് ആകാശത്തെ പ്രകാശിപ്പിച്ചു. ചന്ദ്രപ്രഭയും ആഭരണപ്രഭയും ജ്വലിക്കുന്ന ഗ്രഹങ്ങളുടെ പ്രഭയും വാനരരാക്ഷസസൈന്യങ്ങളെ എല്ലാവശത്തും പ്രകാശിപ്പിച്ചു. അവിടെ പാതി എരിഞ്ഞ ഗൃഹങ്ങളുടെ പ്രഭകൾ ജലത്തിൽ പതിഞ്ഞ, തിരമാലകൾ ഇളകുന്ന സമുദ്രം വീണ്ടും കൂടുതൽ ശോഭിച്ചു. പതാകകളും കൊടികളുമുള്ളതും ഉത്തമമായ വാളുകളും മഴുക്കളുമുള്ളതും ഭീകരമായ കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളുമുള്ളതും നാനാവിധ കാലാൾപ്പട നിറഞ്ഞതും ജ്വലിക്കുന്ന ശൂലങ്ങളും ഗദകളും വാളുകളും പ്രാസങ്ങളും തോമരങ്ങളും വില്ലുകളുമുള്ളതും ഘോരമായ പരാക്രമവും പൗരുഷവുമുള്ളതുമായ ആ ഭീകരരാക്ഷസസൈന്യം കാണപ്പെട്ടു. അതിലെ പ്രാസങ്ങൾ ജ്വലിച്ചിരുന്നു; നൂറുകണക്കിനു കിങ്ങിണികളാൽ അതു മുഖരിതമായിരുന്നു; യോദ്ധാക്കളുടെ ഭുജങ്ങൾ സ്വർണവലകളാൽ പൊതിഞ്ഞിരുന്നു; മഴുക്കൾ ചുഴറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു; വലിയ ആയുധങ്ങൾ വീശപ്പെട്ടിരുന്നു; വില്ലുകളിൽ ബാണങ്ങൾ തൊടുത്തിരുന്നു; ഗന്ധങ്ങളുടെയും മാലകളുടെയും മദ്യത്തിന്റെയും തളിക്കലാൽ മഹാവായു സുഗന്ധപൂരിതമായിരുന്നു; ശൂരജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും മഹാമേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്നതും ഘോരവുമായിരുന്നു അത്. ഇങ്ങനെ നേരിടാൻ പ്രയാസമുള്ള ആ രാക്ഷസസൈന്യം വരുന്നതു കണ്ട് — എന്ന വാക്യം അടുത്ത ശ്ലോകത്തിലാണ് പൂർത്തിയാകുന്നത്. രാത്രിയിലെ യുദ്ധവും പകലിലെന്നപോലെ പ്രകാശിതമാണ് — ചന്ദ്രനും താരങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും തീപ്പന്തങ്ങളും എരിഞ്ഞ ഗൃഹങ്ങളും എല്ലാം വെളിച്ചം നൽകുന്നു. 50 മുതൽ 53 വരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. സേനയുടെ വർണനയിൽ ഗന്ധം, ശബ്ദം, രൂപം എന്നീ മൂന്നും കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് കവി വെളിച്ചത്തിന്റെ ഒരു ചിത്രം രചിക്കുന്നു. രാത്രിയാണ്, എന്നാൽ ഇരുട്ടില്ല — ചന്ദ്രനും താരങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും ആകാശത്ത്, രാക്ഷസന്മാരുടെ ആഭരണങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ, വാനരന്മാരുടെ തീപ്പന്തങ്ങൾ കൈകളിൽ, എരിഞ്ഞ ഗൃഹങ്ങൾ നഗരത്തിൽ, അവയുടെ പ്രതിബിംബം സമുദ്രത്തിൽ. ഇങ്ങനെ യുദ്ധക്കളം മുഴുവനും ജ്വലിക്കുന്നു. പിന്നെ രാക്ഷസസേനയുടെ വിസ്തൃതമായ വർണന — പതാകകളും കൊടികളും, വാളുകളും മഴുക്കളും, കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളും കാലാളുകളും, ശൂലങ്ങളും ഗദകളും വാളുകളും പ്രാസങ്ങളും തോമരങ്ങളും വില്ലുകളും. സേനയിലെ കിങ്ങിണികളുടെ ശബ്ദം, സ്വർണകവചങ്ങളുടെ ദീപ്തി, ഗന്ധമാല്യമദ്യങ്ങളുടെ ഗന്ധം, മേഘഗർജനംപോലെയുള്ള ഘോഷം. ഇതെല്ലാം ആ സേനയുടെ ബലവും ഭീകരതയും കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇങ്ങനെയുള്ള സേനപോലും വാനരന്മാരാൽ പരാജയപ്പെടുമെന്ന് കഥയുടെ ഗതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു ചിത്രകാരൻ ദൃശ്യം വിസ്തരിച്ചു രചിക്കുന്നതുപോലെ, കവി ഇവിടെ യുദ്ധാരംഭത്തിനു മുമ്പുള്ള നിമിഷം നിർത്തിവെക്കുന്നു. ചന്ദ്രതാരങ്ങളുടെ വെളിച്ചം ശാന്തം, അഗ്നിയുടെ വെളിച്ചം ഉഗ്രം, ആഭരണങ്ങളുടെ വെളിച്ചം ചഞ്ചലം — ഈ മൂന്നു വെളിച്ചങ്ങളും ചേർന്ന് യുദ്ധഭൂമിയെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. സമുദ്രവും ഈ ദൃശ്യത്തിൽ പങ്കുചേരുന്നു, അതിന്റെ തിരമാലകൾ അഗ്നിയുടെ വെളിച്ചം പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. രാക്ഷസസേനയുടെ വർണനയിൽ ഓരോ ആയുധവും പേരെടുത്ത് എണ്ണിയിരിക്കുന്നു, അതുവഴി അതിന്റെ സജ്ജതയും പൂർണതയും കാണിക്കുന്നു. മദ്യത്തിന്റെ ഗന്ധം രാക്ഷസന്മാർ യുദ്ധത്തിനു മുമ്പ് മദ്യം കുടിച്ചിരുന്നുവെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മേഘത്തിന്റെ ഗർജനംപോലെയാണ് അതിന്റെ ഘോഷം.

രാക്ഷസസൈന്യം വരുന്നതു കണ്ട് വാനരസൈന്യം ഇളകി, ഉറക്കെ ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നെ വാനരന്മാർ വേഗത്തിൽ കുതിച്ച്, എതിർസൈന്യമായ രാക്ഷസന്മാരുടെ ആ വലിയ സൈന്യത്തിന്റെ നേരെ, ഈയാംപാറ്റകൾ അഗ്നിയിലേക്കെന്നപോലെ, പാഞ്ഞുചെന്നു. അവരുടെ കൈകളുടെ പിടിയാൽ പരിഘങ്ങളും അശനികളും (ഇടിവാളുപോലുള്ള ആയുധങ്ങൾ) തിരുമ്മിമിനുക്കപ്പെട്ട രാക്ഷസന്മാരുടെ ആ ശ്രേഷ്ഠസൈന്യം വീണ്ടും അത്യന്തം ശോഭിച്ചു. അവിടെ യുദ്ധോത്സുകരായ വാനരന്മാർ ഉന്മത്തരെപ്പോലെ ചാടിവീണു — മരങ്ങളാലും പാറകളാലും മുഷ്ടികളാലും നിശാചരന്മാരെ പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ട്. അതുപോലെതന്നെ, പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ വാനരന്മാരുടെ തലകൾ ഭീമപരാക്രമികളായ രാക്ഷസന്മാർ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ പെട്ടെന്ന് അറുത്തു. പല്ലുകൾകൊണ്ട് ചെവികൾ കടിച്ചെടുക്കപ്പെട്ടവരും മുഷ്ടികളാൽ തല പിളർന്നവരും പാറകളുടെ പ്രഹരത്താൽ അവയവങ്ങൾ ഒടിഞ്ഞവരുമായ രാക്ഷസന്മാർ അവിടെ ചുറ്റിനടന്നു. അതുപോലെ ഘോരരൂപികളായ മറ്റു നിശാചരന്മാർ മൂർച്ചയുള്ള വാളുകളാൽ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെ എല്ലാവശത്തും വെട്ടി. കൊല്ലുന്നവനെ മറ്റൊരുവൻ കൊന്നു, വീഴ്ത്തുന്നവനെ മറ്റൊരുവൻ വീഴ്ത്തി, നിന്ദിക്കുന്നവനെ മറ്റൊരുവൻ നിന്ദിച്ചു, കടിക്കുന്നവനെ മറ്റൊരുവൻ കടിച്ചു. ‘തരൂ’ എന്ന് ഒരുവൻ, ‘തരാം’ എന്നു മറ്റൊരുവൻ, ‘എന്തിനു ബുദ്ധിമുട്ടിക്കുന്നു, നിൽക്ക്’ എന്നിങ്ങനെ അവിടെ അവർ പരസ്പരം പറഞ്ഞു. ആയുധങ്ങൾ വഴുതിപ്പോയതും കവചങ്ങളും ആയുധങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടതും വലിയ പ്രാസങ്ങൾ ഉയർത്തപ്പെട്ടതും മുഷ്ടികളും ശൂലങ്ങളും വാളുകളും കുന്തങ്ങളും നിറഞ്ഞതുമായ അതിഭയാനകമായ വാനരരാക്ഷസയുദ്ധം നടന്നു. രാക്ഷസന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ പത്തും ഏഴുമായി കൊന്നു, വാനരന്മാർ രാക്ഷസന്മാരെ പത്തും ഏഴുമായി വീഴ്ത്തി. വസ്ത്രങ്ങൾ അഴിഞ്ഞുലഞ്ഞ, കവചങ്ങളും കൊടികളും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട രാക്ഷസസൈന്യത്തെ പിടികൂടി വാനരന്മാർ വളഞ്ഞു. ഇവിടെ ‘അന്യഃ… അപരഃ’ (ഒരുവൻ… മറ്റൊരുവൻ) എന്ന ആവർത്തനത്താൽ യുദ്ധത്തിന്റെ സങ്കുലതയും ഗതിവേഗവും കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — ആർ ആരെ കൊല്ലുന്നു എന്ന് അറിയാനാവുന്നില്ല. ഈയാംപാറ്റകൾ അഗ്നിയിലേക്ക് എന്ന ഉപമ വാനരന്മാരുടെ സാഹസവും അവരുടെ വിനാശത്തിന്റെ സാധ്യതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ജഹ്രൂ രാക്ഷസാ’ എന്നതിൽ ‘ജഹ്രുഃ’ എന്നതിന്റെ വിസർഗം തുടർന്നുവരുന്ന രേഫം കാരണം ലോപിച്ച് ഉകാരം ദീർഘമായിരിക്കുന്നു. 63-ഉം 69-ഉം ശ്ലോകങ്ങൾ ആറു പാദമുള്ളവയാണ്. രാക്ഷസസേനയെ കണ്ട് വാനരന്മാർ ഭയപ്പെടുന്നില്ല, ഉത്സാഹത്തോടെ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് മുന്നോട്ടോടുന്നു. ഈയാംപാറ്റകൾ ദീപത്തിലേക്ക് ഓടുന്നതുപോലെ അവർ ശത്രുസേനയിലേക്ക് ഓടുന്നു — ഈ ഉപമ അവരുടെ നിർഭയത്വം കാണിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ മരങ്ങളും പാറകളും മുഷ്ടികളും പല്ലുകളുംകൊണ്ട് പൊരുതുന്നു, രാക്ഷസന്മാർ ശരങ്ങളും വാളുകളുംകൊണ്ട്. ഇരുപക്ഷത്തും വലിയ നാശം. ‘തരൂ’, ‘തരാം’, ‘നിൽക്ക്’ എന്നീ വാക്കുകൾ യുദ്ധഭൂമിയിലെ യഥാർഥ കോലാഹലം കാണിക്കുന്നു — ഒരുവൻ ആയുധം ചോദിക്കുന്നു, ഒരുവൻ പ്രഹരം നൽകുന്നു, ഒരുവൻ ശത്രുവിനെ തടയുന്നു. ‘പത്തും ഏഴും’ എന്ന സംഖ്യ അനിശ്ചിതമായ ഒരു വലിയ എണ്ണത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ വാനരന്മാർ രാക്ഷസസേനയെ വളയുന്നു, ഇത് അവരുടെ മേൽക്കൈ കാണിക്കുന്നു. ഈ യുദ്ധത്തിൽ ഒരു നിയമവുമില്ല — ആയുധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു, കവചങ്ങൾ വീണു, മുഷ്ടികളും പല്ലുകളും ആയുധങ്ങളായി. പദങ്ങളുടെ ആവർത്തനത്താൽ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ക്രമം കാണിക്കുന്നു — കൊല്ലുന്നവൻ കൊല്ലപ്പെടുന്നു, വീഴ്ത്തുന്നവൻ വീഴ്ത്തപ്പെടുന്നു, നിന്ദിക്കുന്നവൻ നിന്ദിക്കപ്പെടുന്നു, കടിക്കുന്നവൻ കടിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രതിക്രിയയുടെ ഈ ചക്രം യുദ്ധത്തിന്റെ അന്തമില്ലായ്മയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാർ തലകൾ അറുക്കുന്നു, വാനരന്മാർ ചെവികൾ കടിക്കുകയും തലകൾ പിളർക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇരുപക്ഷത്തും വീരന്മാർ വീഴുന്നു, എന്നാൽ ഒടുവിൽ വാനരന്മാർ രാക്ഷസസേനയെ ചുറ്റും ഉപരോധിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ കുംഭൻ മുതലായവരുടെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധങ്ങൾക്കുള്ള ഭൂമിക ഒരുക്കപ്പെടുന്നു.

After Rāma and Lakṣmaṇa had risen again, Sugrīva, the mighty lord of the monkeys, spoke to Hanumān and set out what now had to be done: "Kumbhakarṇa has been killed and the princes slain, so Rāvaṇa can no longer hold back or put off the battle. Let all the monkeys who are strong and nimble, bulls among the leaping ones, take torches and fall upon Laṅkā at once." His reasoning was plain: the enemy had grown weak, and now was the time to burn his city. Then, when the sun had set and dreadful nightfall had come, those bulls among the monkeys went towards Laṅkā with torches. The start of night was chosen for the attack because fire in the darkness spreads the greater terror. Once Hanumān had burned Laṅkā alone; now the whole monkey army would do it. Sugrīva, thinking out his policy like a true king, gave the order, and Hanumān stood ready to carry it out.

Attacked on every side by bands of monkeys with torches in their hands, the grim-eyed rākṣasa guards suddenly fled, so that the city's own guardians were the first to run and Laṅkā was left unprotected. The monkeys, exultant, set fire to the gate-towers, the watch-towers and the streets, to the many kinds of roads and to the palaces, placing fire even at the gates and in the roads so that the rākṣasas could not escape. Only the night before they had lain senseless; tonight they were like victors. The fire consumed the rākṣasas' houses not one by one but by thousands, and mansions like mountains came crashing to the ground, filling everything with dust and smoke. There aloe-wood burned, and the finest sandalwood, whose smoke filled the air with fragrance; pearls and lustrous gems, diamonds and coral, the treasures Rāvaṇa had carried off from gods and gandharvas; linen and fine silk, woollens of many kinds and felts, gold, vessels and weapons; harness of many shapes for horses, neck-ornaments and girths for elephants, and well-made fittings for chariots; the warriors' armour and the mail of elephants and horses, swords, bows, bowstrings and arrows, lances, goads and spears; hides of hair and of wool, tiger skins and much made from eggs, and mansions bright with pearls and gems. The fire burned many stores of weapons and consumed houses of every sort and beauty. In this long list the poet shows the wealth of Laṅkā, all that Rāvaṇa had gathered, turned to ash in a single night; and since the fittings of horses, elephants and chariots and every kind of weapon went up in flames, the burning destroyed not only riches but the means of making war. When Hanumān burned Laṅkā with his flaming tail in the Sundara Kāṇḍa, many houses were lost; now it burned a second time, and because the whole army was at work the loss was far greater.

It burned the dwellings of all the rākṣasas who clung so greedily to their homes, and the word is pointed, for it was the homes they craved that were destroyed. They wore armour decked with gold and bore garlands, trappings and fine clothes; their eyes rolled from drinking liquor and they staggered with intoxication; their lovers clung to their clothes; and they were full of rage against the enemy, for they too were Rāma's foes. Some had maces, spears and swords in their hands, some were eating and drinking, some lay asleep on costly beds with their loved ones, and some fled in terror in every direction carrying their sons. The poet sets their life of pleasure beside its pitiful end: drinking, feasting, sleeping beside their beloved, and in that very moment the fire came. Fathers running with their sons in their arms recall the innocent who suffer in any war; these were ordinary townspeople, not fighters, and their burning shows how cruel war is. Hundreds of thousands of the people of Laṅkā the fire burned that night, blazing up again and again, and in this the poet sets happiness and sorrow side by side.

Solid and costly houses of rare excellence, with golden moons and half-moons, lofty with roof-terraces, with lattice windows, firmly founded throughout, bright with gems and coral, as if touching the sun, houses like mountains that had echoed with the cries of cranes and peacocks, with the music of lutes and the jingle of women's ornaments, these the fire burned. Where there had been song and dance, there was only wailing now. Wrapped in flame, the arched gateways shone like masses of cloud laced with lightning in the hot season. Wrapped in flame, the houses blazed like the peaks of a great mountain lit by a forest fire. Lovely women asleep in the mansions, as the flames reached them, threw off their ornaments, for the heated gold burned their skin, and cried out loudly, "Alas! Alas!" The buildings, wrapped in fire, fell like mountain peaks struck by the Thunderer's bolt, an image that carries the speed and the crash of their fall. Burning, they shone from afar like the peaks of the Himālaya blazing on every side; as the Himālaya's peaks glowed at night with their herbs, so Laṅkā's houses glowed with fire, and the image recalls the mountain of herbs in the previous sarga. With its burning rooftops aflame, Laṅkā looked that night like a forest of flowering kiṃśuka trees, terrible and yet beautiful. And with elephants loosed by their keepers and horses let loose as well, all running wild in terror, Laṅkā became like the ocean at the end of the world, its sea-monsters whirling. Here is a garland of images, lightning in the clouds, a forest fire, the thunderbolt, the peaks of the Himālaya, a kiṃśuka grove and the ocean of doom, each showing a different face of the burning: its light, its falling, its colour, its uproar. So with his images the poet paints the burning as terrible and beautiful at once.

Here an elephant, seeing a loose horse, shied away in fright; there a horse, itself afraid, turned back on seeing a frightened elephant, a fine observation, since a frightened animal grows more frightened at the sight of another. As Laṅkā burned, the great ocean, its waters catching the reflection of the flames, shone like a sea of red water; the red was the fire's reflection, yet it calls blood to mind. In a moment the city the monkeys had set alight was like the earth ablaze at the dreadful destruction of the world, and the image shows how far the burning spread. The cry of the women, choked with smoke, scorched by the flames and wailing aloud, was heard for a hundred yojanas, an exaggeration that deepens the pity of the scene. Other rākṣasas, their bodies burned, came out of the city, and the monkeys, waiting eager for battle, suddenly leapt upon them; so there was no safety even in escape, with fire within and monkeys without. The shouting of the monkeys and the cries of the rākṣasas made the ten directions, the ocean and the earth resound. The scene marks a new stage in the war: from here on the monkeys are the attackers.

Freed of their arrows, the two great-souled heroes Rāma and Lakṣmaṇa calmly took up their two excellent bows. The Rāma who had lain senseless in the last sarga now held his bow unshaken, and the change gave the army back its confidence. Then Rāma twanged his splendid bow, and a tumultuous sound arose that struck terror into the rākṣasas. As he drew his great bow, Rāma shone like the blessed Bhava, Śiva, in his wrath, drawing his bow made of the Vedas, as he did when he burned the triple city. Above both the shouting of the monkeys and the cries of the rākṣasas the twang of Rāma's bowstring was heard, and all three sounds, the monkeys' roar, the rākṣasas' cries and Rāma's bowstring, filled the ten directions. That his bow could be heard over everything shows his power: though one man, he was the centre of the whole battle. Struck by the arrows from his bow, the city's gate-tower, like a peak of Kailāsa, lay scattered on the ground, the fall of Laṅkā's gate a sign of the defeat to come. Seeing Rāma's arrows among their mansions and houses, the rākṣasa lords made ready for battle in an uproar; they knew he had risen again and that his arrows never missed. As they hurried into armour, seized their weapons and roared like lions to hearten themselves, the night became a dreadful one for them, with their city burning and the enemy at the gates. The twang of the bow was not merely a sound but a challenge to battle, and even their roaring was only a cover for fear.

Great-souled Sugrīva gave the monkey chiefs their orders: "Monkeys, go to the gate nearest you and fight. And whoever among you, wherever he stands, fails in his duty and disobeys, is to be sprung upon and killed as one who defies the king's command." His stern rule shows the army's discipline: like a general he arranged for every leader to hold the gate nearest him, and in this way the monkeys blocked every gate of Laṅkā. When Rāvaṇa saw the monkey leaders holding the gates, their hands bright with blazing torches, rage took hold of him. At the very stretching of his limbs as he yawned, the ten directions were thrown into turmoil; it was as though Rudra's wrath had taken bodily form and could be seen in his limbs. He did not go out himself. In his fury he sent out Kumbha and Nikumbha, the two sons of Kumbhakarṇa, with many rākṣasas, and Yūpākṣa, Śoṇitākṣa, Prajaṅgha and Kampana went out with them at his command to support them. So many of Rāvaṇa's sons, brothers and generals had already been killed that he now had to lean on Kumbhakarṇa's sons, who may themselves have longed to avenge their father. His rage grew as his army shrank. He commanded all those mighty rākṣasas: "Rākṣasas, go this very moment, roaring like lions!", for he could bear no delay. Urged on by him, the heroic rākṣasas went out of Laṅkā with blazing weapons, roaring again and again; their courage was plain, but their fate was already sealed.

With the light of their ornaments and their own radiance the rākṣasas, and the monkeys with their torches, lit up the whole sky. The light of the moon, lord of the stars, the light of the stars, and the gleam of the ornaments of both armies blazed and lit the heavens; the light of the moon, the glitter of ornaments and the shining of the planets lit up the armies of monkeys and rākṣasas on every side. And the ocean, its tossing waves catching the light of the half-burned houses, shone all the more. It was night, yet there was no darkness: moon, stars and planets in the sky, ornaments on the rākṣasas, torches in the monkeys' hands, burning houses in the city and their reflections in the sea lit the whole field, the calm light of moon and stars, the fierce light of fire and the flickering light of jewels together. Then the poet describes the rākṣasa army at length. With banners and standards, fine swords and axes, terrible horses, chariots and elephants, crowded with foot-soldiers of many kinds, with blazing spears, maces, swords, darts, lances and bows, that dreadful army of fearsome valour was seen with gleaming darts, ringing with hundreds of little bells, its arms covered in golden mail, its axes brandished, its great weapons whirling and arrows fixed to its bows; the great wind was heady with the scent of perfumes, garlands and sprinkled wine, a sign that the rākṣasas had drunk before battle; it was terrible, thronged with heroes, and roared like great storm-clouds. The description gives the army's sight, sound and smell, and by naming every weapon shows how complete its readiness was, yet the course of the story tells us that even such an army would be beaten by the monkeys. Like a painter the poet holds the moment still before the fighting begins.

Seeing that invincible rākṣasa army coming on, the monkey army surged forward and roared aloud. They were not afraid: leaping forward swiftly, they fell again upon that great host of their enemies like moths flying into a flame, an image of their daring and also of the danger of their destruction. Its maces and thunderbolt-weapons brandished by the monkeys' arms, the splendid rākṣasa army shone still more brightly. Then the monkeys, eager for battle, leapt up as though mad, striking the night-rovers with trees and rocks and with their fists, and as they fell on them the rākṣasas of terrible valour suddenly struck off their heads with sharp arrows. Rākṣasas moved about there with their ears bitten off, their heads split open by fists, and their limbs broken by blows of rocks; other night-rovers of dreadful form cut down the foremost monkeys on every side with sharp swords. Both sides suffered heavily. One killed another who was killing, one felled another who was felling, one reviled another who reviled, another bit one who was biting; by repeating "one" and "another" the poet shows the confusion and the rush of the fight, where no one could tell who was striking whom, and the endless cycle of blow and counter-blow. "Give!" cried one, another gave, another said, "I give!", and "Why are you tormenting yourself? Stand!" they shouted to one another; these are the real noises of a battlefield, one asking for a weapon, one dealing a blow, one checking an enemy. Weapons were thwarted, armour and arms cast off, great darts raised, fists, spears, swords and lances all used, and so the terrible battle between monkeys and rākṣasas went on without rules, fists and teeth now serving as weapons. The rākṣasas killed the monkeys by tens and by sevens, and the monkeys cut down the rākṣasas by tens and by sevens, numbers that mean simply "in great numbers." At last, its clothes torn, its armour and standards cast off, the rākṣasa army was seized and surrounded by the monkeys, which shows who now had the upper hand. So the stage is set for the single combats of Kumbha and the others in the next sarga.