रणस्य अग्रे रामलक्ष्मणयोः सादितयोः हरियूथपानां सैन्यं मोहम् अगच्छत्। सुग्रीवः नीलः अङ्गदः जाम्बवान् च किमपि कर्तव्यं न प्रत्यपद्यन्त। तदा बुद्धिमतां वरिष्ठः विभीषणः सर्वं सैन्यं विषण्णं दृष्ट्वा शाखामृगराजस्य वीरान् अनुपमैः वचोभिः आश्वासयत्। ‘मा भैष्ट, अत्र विषादस्य कालः नास्ति। आर्यपुत्रौ अवशौ विषण्णौ इव दृश्येते, किन्तु तौ स्वयम्भुवः ब्रह्मणः वाक्यं मानयन्तौ एव इन्द्रजितः अस्त्रजालैः सादितौ। स्वयम्भुवा तस्मै दत्तम् अमोघवीर्यं ब्राह्मम् अस्त्रं मानयन्तौ राजपुत्रौ युधि निपातितौ, अतः कः अत्र विषादस्य हेतुः?’ इति। अत्र विभीषणस्य बुद्धिः दृश्यते — सः पराजयं न, अपितु ब्रह्मणः वरस्य मर्यादां पश्यति। रामलक्ष्मणौ समर्थौ अपि अस्त्रस्य सम्मानार्थम् एव प्रतिकारं न अकुर्वताम् इति तस्य आशयः। एवं सेनायाः मनसि पुनः धैर्यं स्थापितम्। हिन्दीभाष्ये अपि स्पष्टीकृतं यत् तयोः प्राणानां संकटं नास्ति, केवलं मूर्च्छा एव। एवं सः सेनायाः भयं दूरीकृत्य आशां जनयति।

विभीषणस्य वचनं श्रुत्वा धीमान् मारुतिः अपि ब्राह्मम् अस्त्रं मानयित्वा अब्रवीत् — ‘अस्मिन् अस्त्रहते सैन्ये तरस्विनां वानराणां यः यः प्राणान् धारयते, तं तम् आवां गत्वा आश्वासयावहे’ इति। ततः तौ वीरौ हनूमान् राक्षसोत्तमः विभीषणः च युगपत् उल्काहस्तौ रात्रौ रणशीर्षे विचेरतुः। तौ वसुन्धरां ददृशाते — सा छिन्नलाङ्गूलैः भिन्नहस्तोरुपादाङ्गुलिशिरोधरैः क्षतजं स्रवद्भिः गात्रैः पर्वताकारैः पतितैः वानरैः अभिसंवृता, पतितैः दीप्तैः शस्त्रैः च व्याप्ता आसीत्। सुग्रीवम् अङ्गदं नीलं शरभं गन्धमादनं जाम्बवन्तं सुषेणं वेगदर्शिनं मैन्दं नलं ज्योतिर्मुखं द्विविदं च अन्यान् च वानरान् तौ रणे हतान् ददृशाते। स्वयम्भुवः प्रियेण तेन ब्रह्मास्त्रेण अह्नः पञ्चमे भागे अवशिष्टे सति तरस्विनां वानराणां सप्तषष्टिः कोट्यः हताः आसन्। हिन्दीभाष्ये ‘हत’ इत्यस्य अर्थः ‘हताहत’ इति दत्तः — बहवः मूर्च्छिताः एव, न मृताः। रात्रौ उल्काभिः रणभूमेः दर्शनं भीषणं करुणं च चित्रम्। विभीषणः हनूमान् च अत्र सहचरौ — एकः राक्षसः, अपरः वानरः, उभौ अपि रामस्य हितम् एव चिन्तयतः। सेनापतीनां नामानि गणयित्वा कविः विपत्तेः परिमाणं दर्शयति — सर्वे प्रमुखाः अपि पतिताः। तादृशे अन्धकारे अपि तौ न निराशौ, जीवतः अन्विष्यतः। ‘सप्तषष्टिः कोट्यः’ इति सङ्ख्या अस्त्रस्य अमोघत्वं सूचयति, यत् एकस्मिन् एव दिनभागे एतावत् सैन्यं पातितम्। रात्रौ अपि तौ विश्रामं न कुर्वतः, यतः प्रत्येकस्य वानरस्य जीवनं तयोः कृते महत्त्वपूर्णम्। उल्कानां प्रकाशे ते पतिताः वानराः पर्वताः इव दृश्यन्ते, तेषां रुधिरं च नदीवत् प्रवहति। एतत् दृश्यं युद्धस्य भीषणतां स्पष्टं दर्शयति। विभीषणः हनूमान् च न केवलं गणनां कुर्वतः, अपितु यः यः जीवति तं तं सान्त्वयितुम् इच्छतः। अत्र करुणा वीरता च एकत्र दृश्येते। ये पूर्वं लङ्कां जेतुम् आगताः, ते एव अधुना भूमौ शयानाः — एषा विपर्ययस्य करुणा।

सागरौघनिभं भीमं बाणार्दितं बलं दृष्ट्वा हनूमान् विभीषणेन सह जाम्बवन्तम् अमार्गत। स्वभावजरया युक्तं वृद्धं शरशतैः चितं प्रजापतेः सुतं शाम्यन्तं पावकम् इव तं वीरं दृष्ट्वा पौलस्त्यः समीपं गत्वा अब्रवीत् — ‘आर्य, कच्चित् तीक्ष्णैः शरैः तव प्राणाः न ध्वंसिताः?’ इति। तत् श्रुत्वा ऋक्षपुङ्गवः जाम्बवान् कृच्छ्रात् वाक्यम् उद्गिरन् अवदत् — ‘नैर्ऋतेन्द्र महावीर्य, स्वरेण एव त्वाम् अभिलक्षये; शितैः बाणैः विद्धगात्रः अहं चक्षुषा त्वां न पश्यामि। सुव्रत, येन अञ्जना सुप्रजा, मातरिश्वा च सुप्रजः, सः वानरश्रेष्ठः हनूमान् क्वचित् प्राणान् धारयते वा?’ इति। विभीषणः विस्मितः पृष्टवान् — ‘आर्यपुत्रौ अतिक्रम्य कस्मात् मारुतिं पृच्छसि? न सुग्रीवे, न अङ्गदे, न राघवे अपि त्वया तादृशः स्नेहः दर्शितः यथा वायुसुते’ इति। जाम्बवान् उवाच — ‘नैर्ऋतशार्दूल, शृणु यस्मात् मारुतिं पृच्छामि। अस्मिन् वीरे जीवति हतम् अपि बलम् अहतम्; हनूमति उज्झितप्राणे जीवन्तः अपि वयं मृताः। तात, मारुतप्रतिमः वैश्वानरसमवीर्यः मारुतिः यदि धरते, ततः एव जीविताशा भवेत्’ इति। ततः हनूमान् वृद्धम् उपागम्य जाम्बवतः पादौ गृहीत्वा विनयेन अभ्यवादयत्। हनूमतः वाक्यं श्रुत्वा व्यथितेन्द्रियः अपि ऋक्षपुङ्गवः आत्मानं पुनर्जातम् इव अमन्यत। अत्र जाम्बवतः दूरदृष्टिः स्पष्टा — सः जानाति यत् केवलं हनूमान् एव अस्य संकटस्य उपायं कर्तुं शक्नोति, अतः प्रथमं तस्य एव जीवनं पृच्छति। विभीषणस्य प्रश्नः पाठकस्य अपि प्रश्नः, तस्य उत्तरेण च हनूमतः महत्त्वं प्रकाशितम्। दृष्टिहीनः अपि वृद्धः स्वरेण एव विभीषणम् अभिजानाति — एतेन तस्य अनुभवः सूच्यते। हनूमतः विनयः अपि दर्शनीयः — महाबलः अपि सः वृद्धस्य पादौ गृहीत्वा प्रणमति। जाम्बवान् वृद्धः, ब्रह्मणः पुत्रः, पूर्वं देवासुरयुद्धानि अपि दृष्टवान्। अतः तस्य वचनस्य गौरवं सर्वे जानन्ति। सः शरैः पीडितः, नेत्राभ्यां न पश्यति, तथापि तस्य बुद्धिः स्थिरा। सः प्रथमं स्वस्य कुशलं न, रामस्य अपि न, अपितु हनूमतः कुशलं पृच्छति। एतत् श्रुत्वा विभीषणः आश्चर्यं प्राप्नोति। जाम्बवतः उत्तरं सम्पूर्णस्य सर्गस्य कीलकम् — यदि हनूमान् जीवति, तर्हि सः ओषधीः आनेतुं शक्नोति, ताभिः च सर्वे जीविष्यन्ति। अतः हनूमतः जीवनं सर्वेषां जीवनस्य मूलम्। ‘हतमप्यहतं बलम्’ इति विरोधाभासः तस्य विश्वासं दर्शयति। ‘जीवन्तोऽपि मृता वयम्’ इति वचनं च तस्य अभावे निराशां सूचयति। हनूमान् स्वयं समीपम् आगत्य प्रणमति, तदा वृद्धः पुनः जीवनं प्राप्तम् इव मन्यते। अत्र गुरोः शिष्यस्य च सम्बन्धः इव भावः दृश्यते। वृद्धस्य आनन्दः न स्वस्य कृते, अपितु सेनायाः रक्षायाः आशया। मुद्रणे ‘विव्यथितेन्द्रियः’ इति पाठः — पीडितेन्द्रियः अपि सः हर्षं प्राप्नोति। विभीषणः अपि अत्र शिक्षां प्राप्नोति — बाह्यं पदं न, अपितु कार्यसामर्थ्यम् एव महत्त्वपूर्णम्। जाम्बवतः दृष्टौ राजा सुग्रीवः राजकुमारौ च पूज्याः, किन्तु संकटे रक्षकः हनूमान् एव। एषः विवेकः वृद्धस्य अनुभवात् जातः।

ततः महातेजाः जाम्बवान् हनूमन्तम् अब्रवीत् — ‘हरिशार्दूल, आगच्छ, वानरान् त्रातुम् अर्हसि। विक्रमे पर्याप्तः अन्यः नास्ति; त्वम् एषां परमः सखा। अयं तव पराक्रमस्य कालः, अन्यं कञ्चन न पश्यामि। ऋक्षवानरवीराणाम् अनीकानि प्रहर्षय, सादितौ एतौ रामलक्ष्मणौ च विशल्यौ कुरु। सागरस्य उपरि उपरि परमम् अध्वानं गत्वा नगश्रेष्ठं हिमवन्तं गन्तुम् अर्हसि। अरिनिषूदन, तत्र काञ्चनम् अत्युच्चम् ऋषभं नाम पर्वतोत्तमं कैलासशिखरं च द्रक्ष्यसि। तयोः शिखरयोः मध्ये प्रदीप्तम् अतुलप्रभं सर्वौषधियुतम् ओषधिपर्वतं द्रक्ष्यसि। तस्य मूर्ध्नि सम्भूताः दश दिशः दीपयन्त्यः चतस्रः दीप्ताः ओषधयः द्रक्ष्यसि — मृतसञ्जीवनीं, विशल्यकरणीं, सुवर्णकरणीं, संधानीं च महौषधीम्। हनुमन्, ताः सर्वाः गृहीत्वा क्षिप्रम् आगन्तुम् अर्हसि। गन्धवहात्मज, हरीन् प्राणैः योजयित्वा आश्वासय’ इति। चतसृणाम् ओषधीनां नामानि एव तासां कार्यं वदन्ति — मृतस्य सञ्जीवनम्, शल्यस्य निष्कासनम्, देहस्य पूर्ववर्णप्रापणम्, भग्नानाम् अङ्गानां संधानम् इति। जाम्बवतः उपदेशः अत्यन्तं स्पष्टः — मार्गः, पर्वतयोः नामनी, ओषधेः स्थानं, तासां रूपं च सर्वं निर्दिष्टम्। वृद्धस्य ज्ञानं युवकस्य बलं च अत्र मिलितम्। ‘नान्यं पश्यामि कञ्चन’ इति वचनेन जाम्बवान् सर्वं भारं हनूमति एव न्यस्यति। एषः क्षणः सुन्दरकाण्डे समुद्रलङ्घनात् पूर्वं जाम्बवता कृतं प्रोत्साहनम् अपि स्मारयति। जाम्बवान् जानाति यत् हनूमतः वेगः वायोः वेगः इव, अतः दूरस्थः अपि हिमवान् तस्य कृते समीपः। सः हनूमतः सामर्थ्यं स्मारयति, यथा पूर्वं समुद्रलङ्घनात् प्राक् अकरोत्। ‘त्वमेषां परमः सखा’ इति वचनेन सः हनूमतः हृदये कर्तव्यबुद्धिं जागरयति। ओषधीनां तेजः दश दिशः दीपयति, अतः रात्रौ अपि ताः सुलभाः दृश्याः भविष्यन्ति इति सः सूचयति। एताः ओषधयः न केवलं रामलक्ष्मणौ, अपितु सर्वान् पतितान् वानरान् अपि जीवयितुं समर्थाः। अतः हनूमतः एकस्य यात्रायाः फलं सम्पूर्णा सेना प्राप्स्यति। ‘क्षिप्रम्’ इति पदं कालस्य महत्त्वं दर्शयति — रात्रौ एव कार्यं कर्तव्यम्, यतः प्रभाते शत्रवः पुनः आक्रमिष्यन्ति। जाम्बवतः वचनेषु आज्ञा अपि अस्ति, प्रेम अपि अस्ति — ‘हरिशार्दूल’, ‘अरिनिषूदन’, ‘गन्धवहात्मज’ इति सम्बोधनैः सः हनूमन्तं प्रोत्साहयति।

जाम्बवतः वाक्यं श्रुत्वा मारुतात्मजः हनूमान् वायुवेगैः अर्णवः इव बलोद्धर्षैः आपूर्यत। पर्वततटस्य अग्रे स्थितः पर्वतोत्तमं पीडयन् वीरः हनूमान् द्वितीयः पर्वतः इव अदृश्यत। हरेः पादाभ्यां विनिर्भग्नः सः पर्वतः निषसाद; भृशं निपीडितः आत्मानं वोढुं न शशाक। तस्य नगाः भूमौ पेतुः, हरिवेगात् जज्वलुः च; हनूमता पीडितस्य तस्य शृङ्गाणि व्यकीर्यन्त। तस्मिन् भग्नद्रुमशिलातले नगोत्तमे घूर्णमाने वानराः स्थातुं न शेकुः। घूर्णितमहाद्वारा प्रभग्नगृहगोपुरा लङ्का रात्रौ त्रासाकुला प्रनृत्ता इव अभवत्। पृथिवीधरसंकाशः मारुतात्मजः पृथिवीधरं निपीड्य सार्णवां पृथिवीं क्षोभयामास। ततः हरिः तस्मात् मेरुमन्दरसंकाशं नानाप्रस्रवणाकुलं नानाद्रुमलताकीर्णं विकासिकमलोत्पलं देवगन्धर्वैः सेवितं षष्टियोजनम् उच्छ्रितं विद्याधरैः मुनिगणैः अप्सरोभिः निषेवितं नानामृगगणाकीर्णं बहुकन्दरशोभितं मलयपर्वतम् आरुरोह। तत्र यक्षगन्धर्वकिन्नरान् आकुलयन् मेघसंकाशः हनूमान् ववृधे। पद्भ्यां शैलम् आपीड्य वडवामुखवत् मुखं विवृत्य रजनीचरान् त्रासयन् उच्चैः उग्रं ननाद। तस्य नानद्यमानस्य उत्तमं निनदं श्रुत्वा लङ्कास्थाः राक्षसव्याघ्राः क्वचित् स्पन्दितुम् अपि न शेकुः। ततः भीमविक्रमः परंतपः मारुतिः समुद्राय नमस्कृत्य राघवार्थे परं कर्म समीहत। मलयपर्वतस्य वर्णनं (४२–४५) समीक्षितसंस्करणे नास्ति; वुल्गेटे एव दृश्यते। अत्र हनूमतः उत्प्लवनस्य पूर्वतयारी सुन्दरकाण्डस्य आरम्भं स्मारयति — तत्र अपि सः महेन्द्रपर्वतं पीडयित्वा उत्पपात। पर्वतस्य पीडनेन लङ्कायाः कम्पनम् इति अतिशयोक्तिः तस्य बलस्य प्रमाणम्। समुद्राय नमस्कारः तस्य विनयं कृतज्ञतां च दर्शयति — महत् कर्म आरभमाणः सः देवतां स्मरति। राघवार्थे इति पदेन तस्य सर्वस्य प्रयत्नस्य लक्ष्यम् उक्तम्। जाम्बवतः वचनं श्रुत्वा हनूमतः शरीरे बलं वर्धते, यथा वायुना समुद्रः वर्धते। सः यस्मिन् पर्वते तिष्ठति, सः तस्य भारं सोढुं न शक्नोति — वृक्षाः पतन्ति, शिलाः भिद्यन्ते, शिखराणि विकीर्यन्ते। तस्य पर्वतस्य कम्पनेन समीपस्थाः वानराः अपि स्थातुं न शक्नुवन्ति। लङ्कायाः द्वाराणि गृहाणि गोपुराणि च भग्नानि, नगरी भयेन नृत्यति इव। एतत् सर्वं हनूमतः अपारस्य बलस्य वर्णनम्। ततः सः मलयं पर्वतम् आरोहति। मलयः मेरुमन्दरवत् उच्चः, नानावृक्षलताभिः कमलोत्पलैः च शोभितः, देवगन्धर्वविद्याधराप्सरोभिः सेवितः, नानामृगैः कन्दरैः च युक्तः। तत्र अपि हनूमान् वर्धते, यक्षगन्धर्वकिन्नराः भीताः भवन्ति। सः पर्वतं पादाभ्यां पीडयित्वा मुखं विस्तार्य महान्तं नादं करोति। तस्य नादं श्रुत्वा लङ्कायां राक्षसाः भयेन निश्चलाः भवन्ति — ते चलितुम् अपि न शक्नुवन्ति। एषः नादः न केवलं शत्रूणां त्रासाय, अपितु स्वसेनायाः उत्साहाय अपि। अन्ते सः समुद्रं नमस्कृत्य रामस्य कार्याय सिद्धः भवति। अत्र हनूमतः शक्तिः भक्तिः च एकत्र दृश्येते। पूर्वं सुन्दरकाण्डे हनूमान् सीतायाः अन्वेषणाय गतः, अधुना रामस्य एव प्राणरक्षणाय गच्छति — कार्यं महत्तरम्। लङ्कायाः कम्पनं राक्षसानां भावि पराजयस्य पूर्वसूचना इव। मलयः दक्षिणसमुद्रतीरे स्थितः, अतः ततः उत्तरदिशं प्रति हिमवन्तं गन्तुं सः उच्चतमं स्थानं चिनोति। यथा धनुर्धरः दूरं बाणं प्रक्षेप्तुं धनुः दृढं कर्षति, तथा हनूमान् अपि पर्वतं दृढं पीडयति। तस्य शरीरं मेघः इव वर्धते, सः स्वयं पर्वतः इव दृश्यते। एतेन सः आकाशं लङ्घयितुं सज्जः। अत्र ‘परंतपः’ इति विशेषणं तस्य शत्रुतापकत्वं स्मारयति। कविः अनेकैः श्लोकैः एतं क्षणं विस्तारयति, यतः अयं युद्धस्य निर्णायकः क्षणः। यदि हनूमान् न गच्छेत्, तर्हि सर्वं नष्टं स्यात्। अतः तस्य प्रत्येकं कर्म सावधानं वर्णितम्।

सः चण्डवेगः भुजङ्गकल्पं पुच्छम् उद्यम्य, पृष्ठं विनम्य, श्रवणे निकुच्य, वडवामुखाभं वक्त्रं विवृत्य व्योम्नि आपुप्लुवे। सः तरसा वृक्षखण्डान् शैलान् शिलाः प्राकृतवानरान् च जहार; ते बाहूरुवेगेन उद्धताः सम्प्रणुन्नाः क्षीणवेगाः सलिले निपेतुः। भुजङ्गारेः गरुडस्य सदृशवीर्यः वायुसूनुः उरगभोगकल्पौ भुजौ प्रसार्य दिशः प्रकर्षन् इव नगराजम् अग्र्यं शैलं प्रति जगाम। घूर्णितवीचिमालं तदम्भसा भ्रामितसर्वसत्त्वं सागरं समीक्षमाणः सः विष्णोः कराग्रात् मुक्तं चक्रम् इव सहसा जगाम। पितृतुल्यवेगः सः पर्वतान् पक्षिगणान् सरांसि नदीः तटाकानि पुरोत्तमानि स्फीतान् जनान् च सम्प्रवीक्ष्य वेगात् जगाम। आदित्यपथम् आश्रित्य गतश्रमः त्वरितः पितुः तुल्यपराक्रमः वीरः हनूमान् जगाम। महता जवेन युक्तः वाततरंहसा हरिशार्दूलः शब्देन दिशः नादयन् अगच्छत्। जाम्बवतः वाक्यं स्मरन् भीमविक्रमः महाकपिः सहसा हिमवन्तं ददर्श — नानाप्रस्रवणोपेतं बहुकन्दरनिर्झरं श्वेताभ्रचयसंकाशैः चारुदर्शनैः शिखरैः विविधैः वृक्षैः च शोभितं तं पर्वतोत्तमम् अगमत्। विष्णुचक्रस्य उपमा वेगं लक्ष्यस्य निश्चितत्वं च दर्शयति — चक्रं यथा अवश्यं लक्ष्यं प्राप्नोति, तथा हनूमान् अपि। मार्गे दृष्टानि नदीनगराणि तस्य गतेः विस्तारं सूचयन्ति। ५४–५६ श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति। सप्तपञ्चाशः श्लोकः षट्पादः। उत्प्लवनस्य क्षणे तस्य शरीरस्य प्रत्येकम् अङ्गं वर्णितम् — पुच्छम् ऊर्ध्वम्, पृष्ठं नतम्, कर्णौ संकुचितौ, मुखं विवृतम्। एषः वर्णनक्रमः चित्रवत् दृश्यं निर्माति। तस्य वेगेन वृक्षाः शिलाः सामान्याः वानराः अपि आकृष्टाः आकाशम् उत्थिताः, ततः वेगक्षये समुद्रे पतिताः। सः गरुडः इव भुजौ प्रसार्य उड्डयते, दिशः आकर्षन् इव गच्छति। अधः घूर्णमानः समुद्रः, तस्य जलजन्तवः च भ्रमन्ति। मार्गे सः पर्वतान् नदीः सरांसि नगराणि जनपदान् च पश्यति, किन्तु क्षणम् अपि न विरमति। सूर्यमार्गम् आश्रित्य सः श्रमं विना गच्छति, यतः सः पितुः वायोः तुल्यवेगः। तस्य गमनस्य शब्देन दिशः नादिताः। जाम्बवतः वचनं स्मरन् एव सः गच्छति, अतः मार्गं न विस्मरति। अन्ते सः हिमवन्तं पश्यति — प्रस्रवणैः कन्दरैः निर्झरैः श्वेतमेघसदृशैः शिखरैः वृक्षैः च शोभितम्। कविः पितृपुत्रयोः साम्यं पुनः पुनः वदति — ‘पितृतुल्यवेगः’, ‘पितुस्तुल्यपराक्रमः’ — वायुपुत्रस्य वेगः वायोः एव वेगः।

सः अतिप्रवृद्धोत्तमहेमशृङ्गं महानगेन्द्रं समासाद्य सुरर्षिसङ्घैः सेवितानि पुण्यानि महाश्रमाणि ददर्श। सः ब्रह्मकोशं, रजतालयं, शक्रालयं, रुद्रस्य शरप्रमोक्षस्थानं, हयाननं, दीप्तं ब्रह्मशिरः, वैवस्वतस्य किङ्करान् च ददर्श। वह्न्यालयं, वैश्रवणालयं, सूर्यप्रभं सूर्यनिबन्धनं, ब्रह्मालयं, शङ्करस्य कार्मुकं, वसुन्धरायाः नाभिं च ददर्श। अग्र्यं कैलासं, हिमवतः शिलां, वृषं, काञ्चनशैलं च, प्रदीप्तैः सर्वौषधिभिः सम्प्रदीप्तं सर्वौषधिपर्वतेन्द्रं च ददर्श। अनलराशिवत् दीप्तं तं समीक्ष्य वासवदूतस्य वायोः सूनुः विसिस्मिये, तम् ओषधिपर्वतेन्द्रम् आप्लुत्य तत्र ओषधीनां विचयं चकार। सहस्राणि योजनानि समतीत्य महाकपिः दिव्यौषधिधरं शैलं व्यचरत्। तस्मिन् पर्वतसत्तमे सर्वाः महौषध्यः अर्थिनम् आयान्तं विज्ञाय अदर्शनं जग्मुः। ताः अपश्यन् महात्मा हनूमान् चुकोप, रोषात् भृशं ननाद; अमृष्यमाणः अग्निसमानचक्षुः सः महीधरेन्द्रम् उवाच — ‘नगेन्द्र, किम् एतत् तव सुविनिश्चितं यत् राघवे अनुकम्पां न करोषि? पश्य, अद्य मम बाहुबलेन अभिभूतः आत्मानं विकीर्णं पश्य’ इति। हिमवतः तीर्थानां सूची पुराणप्रसिद्धा; तेषां दर्शनेन हनूमतः यात्रा तीर्थयात्रा इव भवति। ओषधीनाम् अन्तर्धानं तासां दिव्यत्वं सूचयति — ताः स्वयम् आत्मानं रक्षन्ति। हनूमतः क्रोधः अपि स्वार्थात् न, अपितु राघवस्य कृते एव। ‘राघवे नासि कृतानुकम्पः’ इति वचनेन सः पर्वतम् अपि रामभक्तेः कसौटीं प्रति आनयति। हिमवति सः यानि स्थानानि पश्यति, तानि सर्वाणि देवानाम् ऋषीणां च आश्रयाः — ब्रह्मणः, इन्द्रस्य, रुद्रस्य, अग्नेः, कुबेरस्य, सूर्यस्य, यमस्य च। एवं हिमवान् सर्वदेवमयः पर्वतः इति कविः दर्शयति। ततः सः अग्निराशिवत् दीप्यमानं ओषधिपर्वतं पश्यति, विस्मितः च भवति। किन्तु यदा सः ओषधीः अन्विष्यति, ताः अदृश्याः भवन्ति। एतत् तस्य परीक्षा इव। सः न निराशः भवति, अपितु क्रुध्यति, पर्वतं च तर्जयति। तस्य वचने रामभक्तिः दृढनिश्चयः च दृश्येते। ‘अद्य मद्बाहुबलाभिभूतः’ इति वचनेन सः स्वस्य संकल्पं प्रकटयति — ओषधयः न लभ्यन्ते चेत्, सम्पूर्णः पर्वतः एव नेतव्यः। ओषधयः अर्थिनम् आयान्तं दृष्ट्वा निलीयन्ते — एतेन दिव्यवस्तूनां दुर्लभत्वं सूच्यते। किन्तु हनूमतः भक्तेः पुरतः दुर्लभम् अपि सुलभं भवति। तस्य क्रोधः अग्निः इव नेत्रयोः दृश्यते।

सः तस्य शृङ्गं सनगं सनागं सकाञ्चनं धातुसहस्रजुष्टं विकीर्णकूटं ज्वलिताग्रसानुं प्रगृह्य वेगात् सहसा उन्ममाथ। तं समुत्पाट्य ससुरासुरेन्द्रान् लोकान् वित्रास्य सः खम् उत्पपात; अनेकैः खचरैः संस्तूयमानः गरुडोग्रवेगः वेगात् जगाम। भास्कराध्वानम् अनुप्रपन्नः भास्कराभं शिखरं प्रगृह्य सः रवेः समीपे प्रतिभास्करः इव बभौ। तेन शैलेन शैलोपमः गन्धवहात्मजः सहस्रधारेण सपावकेन खे अर्पितेन चक्रेण विष्णुः इव भृशं रराज। तं प्रेक्ष्य वानराः विनेदुः; सः अपि तान् प्रेक्ष्य मुदा ननाद; तेषां समुत्कृष्टं रवं निशम्य लङ्कालयाः राक्षसाः भीमतरं विनेदुः। शिखरं धारयन् हनूमान् द्वितीयः सूर्यः इव भाति — एषा उपमा तस्य तेजः कार्यस्य महत्त्वं च दर्शयति। वानराणां हर्षनादः आशायाः पुनरागमनं, राक्षसानां भीमतरः नादः तु भयस्य सूचकः। एवं यत् कार्यम् असाध्यम् इव आसीत्, तत् हनूमान् स्वबुद्ध्या साधयति — ओषधीनां परिचयः नास्ति चेत्, सम्पूर्णं शिखरम् एव आनयति। सः आकाशे गरुडवेगेन गच्छति, खेचराः तं स्तुवन्ति। विष्णोः चक्रस्य उपमा पुनः आगच्छति, येन तस्य दिव्यत्वं सूच्यते। शिखरं ज्वलिताग्रसानु, सधातु, सनागं — सम्पूर्णः पर्वतखण्डः सजीवः एव उद्धृतः।

ततः महात्मा हनूमान् तस्मिन् शैलोत्तमे सहितः वानरसैन्यमध्ये निपपात। हर्युत्तमेभ्यः शिरसा अभिवाद्य सः विभीषणं सस्वजे। तौ मानुषराजपुत्रौ अपि महौषधीनां गन्धम् आघ्राय तदा विशल्यौ बभूवतुः; अन्ये हरिप्रवीराः च उत्तस्थुः। तासां प्रवरौषधीनां गन्धेन सर्वे हरिप्रवीराः, ये हताः अपि आसन्, क्षणेन विशल्याः विरुजाः च अभवन्, निशान्ते सुप्ताः इव सम्प्रबुद्धाः। यदा प्रभृति लङ्कायां हरिराक्षसाः युध्यन्ते, तदा प्रभृति रावणस्य आज्ञया मानार्थं ये राक्षसाः कपिकुञ्जरैः रणे हन्यन्ते, ते सर्वे हताः हताः सागरे एव क्षिप्यन्ते स्म — अतः राक्षसाः न पुनर्जीविताः। ततः उदग्रवेगः गन्धवहात्मजः हरिः तम् ओषधीशैलं वेगात् हिमवन्तम् एव निनाय, पुनः रामेण समाजगाम। ७४–७६ श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति; वुल्गेटः एवं राक्षसानां अपुनर्जीवनस्य कारणं स्पष्टयति — रावणस्य आज्ञया मानार्थं हताः राक्षसाः समुद्रे क्षिप्ताः। शिखरस्य प्रत्यर्पणं हनूमतः मर्यादां दर्शयति — कार्यं कृत्वा सः परस्वं न रक्षति। महौषधीनां गन्धमात्रेण एव रामलक्ष्मणौ शल्यरहितौ उत्तिष्ठतः — स्पर्शस्य अपि आवश्यकता नास्ति। ये वानराः मृताः आसन्, ते अपि निद्रातः जागरिताः इव उत्तिष्ठन्ति। हनूमान् प्रथमं वृद्धेभ्यः प्रणमति, ततः विभीषणम् आलिङ्गति — तस्य विनयः सौहृदं च दृश्येते। रात्रेः अन्धकारे आरब्धा कथा प्रभातस्य आशया समाप्यते। राक्षसाः तु न जीविताः, यतः तेषां शवाः पूर्वम् एव समुद्रे क्षिप्ताः — एषः वुल्गेटस्य विशेषः विवरणांशः।

రణాగ్రంలో రామలక్ష్మణులు కూలిపోగా వానర యూథపతుల సైన్యం మోహంలో మునిగిపోయింది. సుగ్రీవుడు, నీలుడు, అంగదుడు, జాంబవంతుడు ఏమి చేయాలో తోచనివారయ్యారు. అప్పుడు బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడైన విభీషణుడు సైన్యమంతా విషాదంలో ఉండడం చూసి వానరరాజు వీరులను సాటిలేని మాటలతో ఓదార్చాడు. ‘భయపడకండి, ఇది విషాదించే సమయం కాదు. ఆర్యపుత్రులిద్దరూ వశం తప్పి విషాదంలో ఉన్నట్లు కనిపిస్తున్నారు, కానీ వారు స్వయంభువైన బ్రహ్మ వాక్కును గౌరవిస్తూనే ఇంద్రజిత్తు అస్త్రజాలాలతో కూలిపోయారు. స్వయంభువు అతనికి ఇచ్చిన అమోఘవీర్యం గల బ్రహ్మాస్త్రాన్ని గౌరవిస్తూ రాజకుమారులు యుద్ధంలో కూలిపోయారు, కాబట్టి ఇక్కడ విషాదానికి కారణమేమిటి?’ ఇక్కడ విభీషణుని బుద్ధి కనిపిస్తుంది — అతడు దీనిని పరాజయంగా చూడడు, బ్రహ్మదేవుని వరపు మర్యాదగా చూస్తాడు. రామలక్ష్మణులు సమర్థులైనప్పటికీ అస్త్రాన్ని గౌరవించడం కోసమే ప్రతీకారం చేయలేదని అతని ఆశయం. ఇలా సేన మనస్సులో మళ్ళీ ధైర్యం స్థాపించబడింది. వారి ప్రాణాలకు ప్రమాదం లేదని, కేవలం మూర్ఛ మాత్రమేనని హిందీ భాష్యంలో కూడా స్పష్టం చేయబడింది. ఇలా అతడు సేన భయాన్ని పోగొట్టి ఆశను కలిగిస్తాడు.

విభీషణుని మాట విని బుద్ధిమంతుడైన మారుతి కూడా బ్రహ్మాస్త్రాన్ని గౌరవించి ఇలా అన్నాడు — ‘అస్త్రంతో దెబ్బతిన్న ఈ సైన్యంలో వేగవంతులైన వానరులలో ఎవరెవరు ప్రాణాలతో ఉన్నారో వారివారి దగ్గరకు మనమిద్దరం వెళ్ళి ఓదారుద్దాం.’ అప్పుడు ఆ వీరులిద్దరూ — హనుమంతుడూ రాక్షసోత్తముడైన విభీషణుడూ — ఒకేసారి చేతుల్లో కాగడాలు పట్టుకొని రాత్రివేళ రణరంగంలో తిరిగారు. వారు భూమిని చూశారు — అది తోకలు తెగిన, చేతులూ తొడలూ పాదాలూ వేళ్ళూ మెడలూ చీలిన, రక్తం స్రవిస్తున్న శరీరాలతో కూలిపడిన పర్వతాకారులైన వానరులతో నిండి ఉంది, పడిపోయిన మెరుస్తున్న శస్త్రాలతో వ్యాపించి ఉంది. సుగ్రీవుని, అంగదుని, నీలుని, శరభుని, గంధమాదనుని, జాంబవంతుని, సుషేణుని, వేగదర్శిని, మైందుని, నలుని, జ్యోతిర్ముఖుని, ద్వివిదుని, ఇంకా ఇతర వానరులను వారు రణంలో హతులై ఉండడం చూశారు. స్వయంభువుకు ప్రియమైన ఆ బ్రహ్మాస్త్రంతో, పగటిలో ఐదవ భాగం మిగిలి ఉండగా, వేగవంతులైన వానరులలో అరవై ఏడు కోట్లమంది హతులయ్యారు. హిందీ భాష్యంలో ‘హత’ అనే పదానికి ‘హతులూ గాయపడినవారూ’ అనే అర్థం ఇవ్వబడింది — చాలామంది మూర్ఛపోయినవారే, మరణించినవారు కారు. రాత్రివేళ కాగడాల వెలుగులో రణభూమి దర్శనం భీకరమైన, కరుణాజనకమైన చిత్రం. విభీషణుడూ హనుమంతుడూ ఇక్కడ సహచరులు — ఒకడు రాక్షసుడు, మరొకడు వానరుడు, ఇద్దరూ రాముని హితాన్నే ఆలోచిస్తారు. సేనాపతుల పేర్లను లెక్కించి కవి విపత్తు పరిమాణాన్ని చూపుతాడు — ప్రముఖులందరూ కూడా కూలిపోయారు. అటువంటి చీకటిలో కూడా వారిద్దరూ నిరాశ చెందరు, బ్రతికి ఉన్నవారి కోసం వెతుకుతారు. ‘అరవై ఏడు కోట్లు’ అనే సంఖ్య అస్త్రపు అమోఘత్వాన్ని సూచిస్తుంది, ఒక్క పగటి భాగంలోనే ఇంత సైన్యం కూల్చబడింది. రాత్రివేళ కూడా వారిద్దరూ విశ్రాంతి తీసుకోరు, ఎందుకంటే ప్రతి వానరుని ప్రాణమూ వారికి ముఖ్యమైనది. కాగడాల వెలుగులో కూలిపడిన ఆ వానరులు పర్వతాల వలె కనిపిస్తారు, వారి రక్తం నదిలా ప్రవహిస్తుంది. ఈ దృశ్యం యుద్ధపు భీకరతను స్పష్టంగా చూపుతుంది. విభీషణుడూ హనుమంతుడూ కేవలం లెక్కపెట్టడం కాదు, బ్రతికి ఉన్న ప్రతి ఒక్కరినీ ఓదార్చాలని కోరుకుంటారు. ఇక్కడ కరుణా వీరత్వమూ కలిసి కనిపిస్తాయి. ఒకప్పుడు లంకను జయించడానికి వచ్చినవారే ఇప్పుడు నేలపై పడుకొని ఉన్నారు — ఇది విపర్యయపు కరుణ.

సముద్రప్రవాహం వంటి, భీకరమైన, బాణాలతో పీడితమైన సైన్యాన్ని చూసి హనుమంతుడు విభీషణునితో కలిసి జాంబవంతుని వెతికాడు. స్వభావసిద్ధమైన ముసలితనంతో కూడిన, వృద్ధుడైన, వందలాది బాణాలతో నిండిన, ప్రజాపతి కుమారుడైన, ఆరిపోతున్న అగ్నివంటి ఆ వీరుని చూసి పౌలస్త్యుడు (విభీషణుడు) దగ్గరకు వెళ్ళి ఇలా అన్నాడు — ‘ఆర్యా, వాడి బాణాలతో నీ ప్రాణాలు పోలేదు కదా?’ అది విని భల్లూకశ్రేష్ఠుడైన జాంబవంతుడు కష్టంగా మాట వెలువరిస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘మహావీర్యుడవైన నైరృతేంద్రా, నీ స్వరంతోనే నిన్ను గుర్తిస్తున్నాను; వాడి బాణాలతో శరీరం చీలిన నేను కంటితో నిన్ను చూడలేకపోతున్నాను. సువ్రతా, ఎవని వల్ల అంజన మంచి సంతానం గలదయిందో, మాతరిశ్వుడు (వాయువు) కూడా మంచి సంతానం గలవాడయ్యాడో, ఆ వానరశ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు ఎక్కడైనా ప్రాణాలతో ఉన్నాడా?’ విభీషణుడు ఆశ్చర్యపడి అడిగాడు — ‘ఆర్యపుత్రులను దాటవేసి మారుతిని గురించి ఎందుకు అడుగుతున్నావు? వాయుపుత్రునిపై చూపినంత స్నేహం నీవు సుగ్రీవునిపై గానీ, అంగదునిపై గానీ, రాఘవునిపై గానీ చూపలేదు.’ జాంబవంతుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నైరృతశార్దూలా, మారుతిని ఎందుకు అడుగుతున్నానో విను. ఈ వీరుడు బ్రతికి ఉంటే హతమైన సైన్యం కూడా హతం కానిదే; హనుమంతుడు ప్రాణాలు విడిస్తే బ్రతికి ఉన్న మనం కూడా మృతులమే. నాయనా, వాయువు వంటి, వైశ్వానరునితో (అగ్నితో) సమానమైన వీర్యం గల మారుతి బ్రతికి ఉంటే, అప్పుడే బ్రతుకుపై ఆశ ఉంటుంది.’ అప్పుడు హనుమంతుడు వృద్ధుని దగ్గరకు వెళ్ళి జాంబవంతుని పాదాలు పట్టుకొని వినయంతో నమస్కరించాడు. హనుమంతుని మాట విని ఇంద్రియాలు బాధపడుతున్నప్పటికీ ఆ భల్లూకశ్రేష్ఠుడు తాను మళ్ళీ పుట్టినట్లు భావించాడు. ఇక్కడ జాంబవంతుని దూరదృష్టి స్పష్టంగా ఉంది — ఈ సంకటానికి ఉపాయం చేయగలవాడు హనుమంతుడు ఒక్కడేనని అతనికి తెలుసు, అందుకే మొదట అతని ప్రాణాన్ని గురించే అడుగుతాడు. విభీషణుని ప్రశ్న పాఠకుని ప్రశ్న కూడా, దానికి సమాధానంతో హనుమంతుని గొప్పతనం ప్రకాశించింది. చూపు లేకపోయినా వృద్ధుడు స్వరంతోనే విభీషణుని గుర్తిస్తాడు — దీనివల్ల అతని అనుభవం సూచించబడుతుంది. హనుమంతుని వినయం కూడా చూడదగినది — మహాబలుడైనప్పటికీ అతడు వృద్ధుని పాదాలు పట్టుకొని నమస్కరిస్తాడు. జాంబవంతుడు వృద్ధుడు, బ్రహ్మదేవుని కుమారుడు, ఇంతకుముందు దేవాసుర యుద్ధాలను కూడా చూసినవాడు. కాబట్టి అతని మాటకున్న గౌరవం అందరికీ తెలుసు. అతడు బాణాలతో పీడితుడు, కళ్ళతో చూడలేడు, అయినా అతని బుద్ధి స్థిరంగా ఉంది. అతడు మొదట తన క్షేమాన్ని గానీ, రాముని క్షేమాన్ని గానీ అడగడు, హనుమంతుని క్షేమాన్ని అడుగుతాడు. ఇది విని విభీషణుడు ఆశ్చర్యపోతాడు. జాంబవంతుని సమాధానం సర్గ మొత్తానికి కీలకం — హనుమంతుడు బ్రతికి ఉంటే అతడు ఓషధులను తేగలడు, వాటితో అందరూ బ్రతుకుతారు. కాబట్టి హనుమంతుని ప్రాణమే అందరి ప్రాణాలకూ మూలం. ‘హతమప్యహతం బలమ్’ (హతమైన సైన్యమూ హతం కానిదే) అనే విరోధాభాసం అతని విశ్వాసాన్ని చూపుతుంది. ‘జీవంతోఽపి మృతా వయమ్’ (బ్రతికి ఉన్నా మనం మృతులమే) అనే మాట అతడు లేకపోతే కలిగే నిరాశను సూచిస్తుంది. హనుమంతుడు స్వయంగా దగ్గరకు వచ్చి నమస్కరించినప్పుడు వృద్ధుడు మళ్ళీ ప్రాణం పొందినట్లు భావిస్తాడు. ఇక్కడ గురుశిష్య సంబంధం వంటి భావం కనిపిస్తుంది. వృద్ధుని ఆనందం తన కోసం కాదు, సేనను రక్షించవచ్చనే ఆశ వల్ల. ముద్రణలో ‘వివ్యథితేంద్రియః’ అనే పాఠం ఉంది — ఇంద్రియాలు పీడితమైనా అతడు ఆనందాన్ని పొందుతాడు. విభీషణుడు కూడా ఇక్కడ ఒక పాఠం నేర్చుకుంటాడు — బాహ్యమైన పదవి కాదు, కార్యసామర్థ్యమే ముఖ్యం. జాంబవంతుని దృష్టిలో రాజైన సుగ్రీవుడూ రాజకుమారులూ పూజ్యులే, కానీ సంకటంలో రక్షకుడు హనుమంతుడే. ఈ వివేకం వృద్ధుని అనుభవం నుండి పుట్టినది.

అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన జాంబవంతుడు హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘వానరశార్దూలా, రా, వానరులను రక్షించడానికి నీవే తగినవాడవు. పరాక్రమంలో సరిపోయేవాడు ఇంకొకడు లేడు; నీవు వీరికి పరమ మిత్రుడవు. ఇది నీ పరాక్రమం చూపవలసిన సమయం, మరెవ్వరినీ నేను చూడడం లేదు. భల్లూక వానర వీరుల సేనలను సంతోషపెట్టు, కూలిపోయిన ఈ రామలక్ష్మణులను బాణాల గాయాలనుండి విముక్తులను చెయ్యి. సముద్రం మీదుగా ఎంతో దూరం ప్రయాణించి, పర్వతశ్రేష్ఠమైన హిమవంతానికి వెళ్ళాలి. శత్రుసంహారకా, అక్కడ బంగారు మయమైన, అతి ఎత్తైన ఋషభమనే ఉత్తమ పర్వతాన్నీ, కైలాస శిఖరాన్నీ చూస్తావు. ఆ రెండు శిఖరాల మధ్య ప్రకాశించే, సాటిలేని కాంతిగల, సమస్త ఓషధులతో కూడిన ఓషధిపర్వతాన్ని చూస్తావు. దాని శిఖరంపై పుట్టిన, పది దిక్కులనూ వెలిగించే, ప్రకాశించే నాలుగు ఓషధులను చూస్తావు — మృతసంజీవని, విశల్యకరణి, సువర్ణకరణి, సంధాని అనే మహౌషధి. హనుమా, వాటన్నిటినీ తీసుకొని త్వరగా తిరిగి రావాలి. గంధవహుని (వాయువు) పుత్రా, వానరులకు ప్రాణాలను కలిపి ఓదార్చు.’ నాలుగు ఓషధుల పేర్లే వాటి పనిని చెబుతాయి — మృతుని బ్రతికించడం, బాణపు ముల్లును బయటకు తీయడం, దేహానికి మునుపటి వర్ణాన్ని తిరిగి ఇవ్వడం, విరిగిన అవయవాలను అతకడం. జాంబవంతుని ఉపదేశం అత్యంత స్పష్టమైనది — మార్గం, రెండు పర్వతాల పేర్లు, ఓషధుల స్థానం, వాటి రూపం అన్నీ నిర్దేశించబడ్డాయి. వృద్ధుని జ్ఞానమూ యువకుని బలమూ ఇక్కడ కలిశాయి. ‘నాన్యం పశ్యామి కంచన’ (మరెవ్వరినీ చూడడం లేదు) అనే మాటతో జాంబవంతుడు భారమంతా హనుమంతునిపైనే ఉంచుతాడు. ఈ క్షణం సుందరకాండలో సముద్రలంఘనానికి ముందు జాంబవంతుడు చేసిన ప్రోత్సాహాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తుంది. హనుమంతుని వేగం వాయువేగం వంటిదని జాంబవంతునికి తెలుసు, కాబట్టి దూరంగా ఉన్న హిమవంతం కూడా అతనికి దగ్గరే. మునుపు సముద్రలంఘనానికి ముందు చేసినట్లే అతడు హనుమంతునికి అతని సామర్థ్యాన్ని గుర్తుచేస్తాడు. ‘త్వమేషాం పరమః సఖా’ (నీవు వీరికి పరమ మిత్రుడవు) అనే మాటతో అతడు హనుమంతుని హృదయంలో కర్తవ్యబుద్ధిని మేల్కొలుపుతాడు. ఓషధుల తేజస్సు పది దిక్కులనూ వెలిగిస్తుంది, కాబట్టి రాత్రివేళ కూడా అవి సులభంగా కనిపిస్తాయని అతడు సూచిస్తాడు. ఈ ఓషధులు రామలక్ష్మణులను మాత్రమే కాదు, కూలిపోయిన వానరులందరినీ కూడా బ్రతికించగలవు. కాబట్టి హనుమంతుని ఒక్క ప్రయాణపు ఫలాన్ని సేన మొత్తమూ పొందుతుంది. ‘క్షిప్రమ్’ (త్వరగా) అనే పదం సమయపు ప్రాముఖ్యాన్ని చూపుతుంది — రాత్రిలోనే పని పూర్తి చేయాలి, ఎందుకంటే తెల్లవారగానే శత్రువులు మళ్ళీ దాడి చేస్తారు. జాంబవంతుని మాటలలో ఆజ్ఞా ఉంది, ప్రేమా ఉంది — ‘వానరశార్దూలా’, ‘శత్రుసంహారకా’, ‘గంధవహపుత్రా’ అనే సంబోధనలతో అతడు హనుమంతుని ప్రోత్సహిస్తాడు.

జాంబవంతుని మాట విని వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు గాలి వేగాలతో సముద్రం పొంగినట్లు బలోత్సాహాలతో నిండిపోయాడు. పర్వతతటపు అంచున నిలిచి ఆ ఉత్తమ పర్వతాన్ని నొక్కుతూ వీరుడైన హనుమంతుడు రెండవ పర్వతంలా కనిపించాడు. వానరుని పాదాలతో విరిగిన ఆ పర్వతం కుంగిపోయింది; బాగా నొక్కబడి తనను తాను మోసుకోలేకపోయింది. దాని చెట్లు నేలపై పడ్డాయి, వానరుని వేగానికి మండిపోయాయి; హనుమంతుని చేత నొక్కబడిన దాని శిఖరాలు చెల్లాచెదురయ్యాయి. చెట్లూ శిలాతలాలూ విరిగిన ఆ ఉత్తమ పర్వతం ఊగిపోతుండగా వానరులు నిలవలేకపోయారు. మహాద్వారాలు ఊగిపోయి, ఇళ్ళూ గోపురాలూ విరిగిపోయి, లంక రాత్రివేళ భయంతో కలవరపడి నాట్యం చేస్తున్నట్లయింది. పర్వతం వంటి వాయుపుత్రుడు పర్వతాన్ని నొక్కి సముద్రంతో సహా భూమిని కుదిపివేశాడు. అప్పుడు ఆ వానరుడు అక్కడినుండి మేరు మందరాల వంటి, అనేక జలపాతాలతో నిండిన, నానావిధ వృక్షలతలతో వ్యాపించిన, వికసించిన తామరలూ కలువలూ గల, దేవ గంధర్వులు సేవించే, అరవై యోజనాల ఎత్తైన, విద్యాధరులూ మునిగణాలూ అప్సరసలూ సేవించే, నానామృగగణాలతో నిండిన, ఎన్నో గుహలతో శోభిల్లే మలయ పర్వతాన్ని ఎక్కాడు. అక్కడ యక్ష గంధర్వ కిన్నరులను కలవరపెడుతూ మేఘం వంటి హనుమంతుడు పెరిగిపోయాడు. పాదాలతో పర్వతాన్ని నొక్కి, బడబాగ్ని ముఖంలా నోరు తెరిచి, రాత్రిచరులను భయపెడుతూ బిగ్గరగా భయంకరంగా గర్జించాడు. పదే పదే గర్జిస్తున్న అతని ఆ ఉత్తమ నాదం విని లంకలో ఉన్న రాక్షసవ్యాఘ్రులు ఎక్కడా కదలను కూడా కదలలేకపోయారు. అప్పుడు భీకరపరాక్రముడూ శత్రుతాపకుడూ అయిన మారుతి సముద్రానికి నమస్కరించి రాఘవుని కోసం మహత్కార్యాన్ని తలపెట్టాడు. మలయ పర్వత వర్ణన (42–45) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; వల్గేట్‌లో మాత్రమే కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ హనుమంతుని ఎగరడానికి ముందు సన్నాహం సుందరకాండ ఆరంభాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — అక్కడ కూడా అతడు మహేంద్ర పర్వతాన్ని నొక్కి ఎగిరాడు. పర్వతాన్ని నొక్కడంతో లంక కంపించడం అనే అతిశయోక్తి అతని బలానికి నిదర్శనం. సముద్రానికి నమస్కారం అతని వినయాన్నీ కృతజ్ఞతనూ చూపుతుంది — మహత్కార్యాన్ని ఆరంభిస్తూ అతడు దేవతను స్మరిస్తాడు. ‘రాఘవార్థే’ (రాఘవుని కోసం) అనే పదంతో అతని ప్రయత్నమంతటి లక్ష్యమూ చెప్పబడింది. గాలితో సముద్రం పెరిగినట్లు జాంబవంతుని మాట విని హనుమంతుని శరీరంలో బలం పెరుగుతుంది. అతడు నిలిచిన పర్వతం అతని భారాన్ని భరించలేదు — చెట్లు పడిపోతాయి, శిలలు పగులుతాయి, శిఖరాలు చెల్లాచెదురవుతాయి. ఆ పర్వతం కంపించడంతో దగ్గరలో ఉన్న వానరులు కూడా నిలవలేకపోతారు. లంక ద్వారాలూ ఇళ్ళూ గోపురాలూ విరిగిపోతాయి, నగరం భయంతో నాట్యం చేస్తున్నట్లుంటుంది. ఇదంతా హనుమంతుని అపారబలపు వర్ణన. తరువాత అతడు మలయ పర్వతాన్ని ఎక్కుతాడు. మలయం మేరు మందరాల వలె ఎత్తైనది, నానావృక్షలతలతోనూ తామరలూ కలువలతోనూ శోభిల్లేది, దేవ గంధర్వ విద్యాధర అప్సరసలు సేవించేది, నానామృగాలతోనూ గుహలతోనూ కూడినది. అక్కడ కూడా హనుమంతుడు పెరుగుతాడు, యక్ష గంధర్వ కిన్నరులు భయపడతారు. అతడు పాదాలతో పర్వతాన్ని నొక్కి, నోరు విప్పి మహానాదం చేస్తాడు. అతని నాదం విని లంకలోని రాక్షసులు భయంతో నిశ్చలులవుతారు — కదలను కూడా కదలలేరు. ఈ నాదం శత్రువులను భయపెట్టడానికే కాదు, తన సేనకు ఉత్సాహం కలిగించడానికి కూడా. చివరకు అతడు సముద్రానికి నమస్కరించి రాముని కార్యానికి సిద్ధమవుతాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని శక్తీ భక్తీ కలిసి కనిపిస్తాయి. మునుపు సుందరకాండలో హనుమంతుడు సీతను వెతకడానికి వెళ్ళాడు, ఇప్పుడు రాముని ప్రాణరక్షణకే వెళుతున్నాడు — కార్యం మరింత గొప్పది. లంక కంపించడం రాక్షసుల రాబోయే పరాజయానికి ముందుసూచన వంటిది. మలయం దక్షిణ సముద్రతీరంలో ఉంది, కాబట్టి అక్కడినుండి ఉత్తరదిశగా హిమవంతానికి వెళ్ళడానికి అతడు అత్యున్నత స్థానాన్ని ఎంచుకుంటాడు. ధనుర్ధారి బాణాన్ని దూరంగా విసరడానికి విల్లును గట్టిగా లాగినట్లు హనుమంతుడు కూడా పర్వతాన్ని గట్టిగా నొక్కుతాడు. అతని శరీరం మేఘంలా పెరుగుతుంది, అతడు స్వయంగా పర్వతంలా కనిపిస్తాడు. దీనితో అతడు ఆకాశాన్ని దాటడానికి సిద్ధమవుతాడు. ఇక్కడ ‘పరంతపః’ అనే విశేషణం అతడు శత్రువులను తపింపజేసేవాడని గుర్తుచేస్తుంది. కవి అనేక శ్లోకాలతో ఈ క్షణాన్ని విస్తరిస్తాడు, ఎందుకంటే ఇది యుద్ధంలో నిర్ణాయకమైన క్షణం. హనుమంతుడు వెళ్ళకపోతే అంతా నశించిపోయేది. అందుకే అతని ప్రతి చర్యా జాగ్రత్తగా వర్ణించబడింది.

ప్రచండవేగం గల అతడు పాము వంటి తోకను పైకెత్తి, వీపును వంచి, చెవులను ముడుచుకొని, బడబాముఖం వంటి నోరు తెరిచి ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. అతడు తన వేగంతో చెట్ల గుంపులను, పర్వతాలను, శిలలను, సామాన్య వానరులను కూడా లాక్కుపోయాడు; అతని భుజాలూ తొడల వేగంతో పైకి లేచి, నెట్టబడి, వేగం తగ్గిపోయిన అవి సముద్రంలో పడిపోయాయి. సర్పశత్రువైన గరుడునితో సమానమైన వీర్యం గల వాయుపుత్రుడు సర్పదేహాల వంటి భుజాలను చాచి, దిక్కులను లాగుతున్నట్లుగా పర్వతరాజమైన శ్రేష్ఠ పర్వతం వైపు వెళ్ళాడు. అలలమాలలు గిరగిరా తిరుగుతున్న, ఆ నీటితో సమస్త జీవులూ కలవరపడుతున్న సముద్రాన్ని చూస్తూ అతడు విష్ణువు చేతినుండి విడిచిన చక్రంలా హఠాత్తుగా సాగిపోయాడు. తండ్రితో సమానమైన వేగం గల అతడు పర్వతాలనూ, పక్షిగణాలనూ, సరస్సులనూ, నదులనూ, చెరువులనూ, ఉత్తమ నగరాలనూ, సమృద్ధమైన జనపదాలనూ చూస్తూ వేగంగా వెళ్ళాడు. సూర్యమార్గాన్ని ఆశ్రయించి, అలసట లేకుండా, త్వరగా, తండ్రితో సమానమైన పరాక్రమం గల వీరుడైన హనుమంతుడు వెళ్ళాడు. మహావేగంతో కూడి, గాలి వంటి జోరుతో, ఆ వానరశార్దూలుడు శబ్దంతో దిక్కులను మారుమోగిస్తూ వెళ్ళాడు. జాంబవంతుని మాటను స్మరిస్తూ భీకరపరాక్రముడైన ఆ మహాకపి హఠాత్తుగా హిమవంతాన్ని చూశాడు — అనేక జలపాతాలతో కూడిన, ఎన్నో గుహలూ సెలయేళ్ళూ గల, తెల్లని మేఘసమూహాల వంటి అందమైన శిఖరాలతోనూ వివిధ వృక్షాలతోనూ శోభిల్లే ఆ ఉత్తమ పర్వతాన్ని చేరాడు. విష్ణుచక్రపు ఉపమ వేగాన్నీ లక్ష్యపు నిశ్చితత్వాన్నీ చూపుతుంది — చక్రం తప్పకుండా లక్ష్యాన్ని చేరినట్లు హనుమంతుడు కూడా. దారిలో చూసిన నదులూ నగరాలూ అతని ప్రయాణపు విస్తారాన్ని సూచిస్తాయి. 54–56 శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. యాభై ఏడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ఎగిరే క్షణంలో అతని శరీరంలోని ప్రతి అవయవమూ వర్ణించబడింది — తోక పైకి, వీపు వంగి, చెవులు ముడుచుకొని, నోరు తెరిచి. ఈ వర్ణనా క్రమం చిత్రం వంటి దృశ్యాన్ని నిర్మిస్తుంది. అతని వేగానికి చెట్లూ శిలలూ సామాన్య వానరులూ కూడా ఆకర్షించబడి ఆకాశంలోకి లేచి, వేగం తగ్గగానే సముద్రంలో పడిపోయారు. అతడు గరుడునిలా భుజాలు చాచి ఎగురుతాడు, దిక్కులను లాగుతున్నట్లు వెళతాడు. కింద సముద్రం గిరగిరా తిరుగుతుంది, దాని జలజంతువులు కూడా తిరుగుతాయి. దారిలో అతడు పర్వతాలనూ నదులనూ సరస్సులనూ నగరాలనూ జనపదాలనూ చూస్తాడు, కానీ క్షణమైనా ఆగడు. తండ్రియైన వాయువుతో సమానమైన వేగం గలవాడు కాబట్టి సూర్యమార్గాన్ని ఆశ్రయించి అలసట లేకుండా వెళతాడు. అతని గమనపు శబ్దంతో దిక్కులు మారుమోగాయి. జాంబవంతుని మాటను స్మరిస్తూనే వెళతాడు, కాబట్టి దారి మరచిపోడు. చివరకు అతడు హిమవంతాన్ని చూస్తాడు — జలపాతాలతో, గుహలతో, సెలయేళ్ళతో, తెల్లని మేఘాల వంటి శిఖరాలతో, వృక్షాలతో శోభిల్లేదాన్ని. కవి తండ్రీకొడుకుల సామ్యాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ చెబుతాడు — ‘పితృతుల్యవేగః’, ‘పితుస్తుల్యపరాక్రమః’ — వాయుపుత్రుని వేగం వాయువు వేగమే.

అతి ఎత్తైన ఉత్తమ బంగారు శిఖరాలు గల ఆ మహాపర్వతరాజాన్ని చేరి, అతడు దేవర్షిసంఘాలు సేవించే పుణ్యమైన మహాశ్రమాలను చూశాడు. అతడు బ్రహ్మకోశాన్ని, రజతాలయాన్ని, ఇంద్రుని ఆలయాన్ని, రుద్రుడు బాణం విడిచిన స్థానాన్ని, హయగ్రీవుని స్థానాన్ని, ప్రకాశించే బ్రహ్మశిరస్సును, వైవస్వతుని (యముని) కింకరులను చూశాడు. అగ్ని ఆలయాన్ని, వైశ్రవణుని (కుబేరుని) ఆలయాన్ని, సూర్యకాంతి గల సూర్యనిబంధనాన్ని, బ్రహ్మాలయాన్ని, శంకరుని ధనుస్సును, భూమి నాభిని చూశాడు. శ్రేష్ఠమైన కైలాసాన్ని, హిమవంతపు శిలను, వృషభాన్ని (ఋషభ పర్వతాన్ని), కాంచనశైలాన్ని, ప్రకాశించే సమస్త ఓషధులతో దేదీప్యమానంగా వెలుగుతున్న సర్వౌషధిపర్వతరాజాన్ని చూశాడు. అగ్నిరాశిలా ప్రకాశిస్తున్న దానిని చూసి ఇంద్రదూతయైన వాయువు పుత్రుడు ఆశ్చర్యపడ్డాడు, ఆ ఓషధిపర్వతరాజంపైకి దూకి అక్కడ ఓషధుల కోసం వెతికాడు. వేలాది యోజనాలు దాటి వచ్చిన ఆ మహాకపి దివ్యౌషధులను ధరించిన ఆ పర్వతంపై తిరిగాడు. ఆ ఉత్తమ పర్వతంపై ఉన్న మహౌషధులన్నీ తమను కోరి వస్తున్నవానిని గుర్తించి కనిపించకుండా పోయాయి. అవి కనిపించకపోవడంతో మహాత్ముడైన హనుమంతుడు కోపించాడు, రోషంతో బిగ్గరగా గర్జించాడు; సహించలేక, అగ్నివంటి కళ్ళతో అతడు ఆ పర్వతరాజంతో ఇలా అన్నాడు — ‘పర్వతేంద్రా, రాఘవునిపై దయ చూపకూడదని నీవు ఇంత దృఢంగా నిశ్చయించుకున్నావా ఏమిటి? చూడు, ఈ రోజు నా బాహుబలానికి లొంగిపోయి నీవు ముక్కలై చెల్లాచెదురవ్వడం చూడు.’ హిమవంతంలోని తీర్థాల జాబితా పురాణప్రసిద్ధమైనది; వాటి దర్శనంతో హనుమంతుని ప్రయాణం తీర్థయాత్ర వంటిదవుతుంది. ఓషధులు అంతర్ధానమవడం వాటి దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది — అవి తమను తామే రక్షించుకుంటాయి. హనుమంతుని కోపం కూడా స్వార్థం వల్ల కాదు, రాఘవుని కోసమే. ‘రాఘవే నాసి కృతానుకంపః’ (రాఘవునిపై దయ చూపలేదు) అనే మాటతో అతడు పర్వతాన్ని కూడా రామభక్తి అనే గీటురాయి మీదికి తెస్తాడు. హిమవంతంలో అతడు చూసే స్థానాలన్నీ దేవతలకూ ఋషులకూ ఆశ్రయాలు — బ్రహ్మకూ, ఇంద్రునికీ, రుద్రునికీ, అగ్నికీ, కుబేరునికీ, సూర్యునికీ, యమునికీ. ఇలా హిమవంతం సర్వదేవమయమైన పర్వతమని కవి చూపుతాడు. తరువాత అతడు అగ్నిరాశిలా ప్రకాశిస్తున్న ఓషధిపర్వతాన్ని చూస్తాడు, ఆశ్చర్యపడతాడు. కానీ ఓషధుల కోసం వెతికినప్పుడు అవి అదృశ్యమవుతాయి. ఇది అతనికి ఒక పరీక్ష వంటిది. అతడు నిరాశ చెందడు, కోపిస్తాడు, పర్వతాన్ని బెదిరిస్తాడు. అతని మాటలో రామభక్తీ దృఢనిశ్చయమూ కనిపిస్తాయి. ‘అద్య మద్బాహుబలాభిభూతః’ (ఈ రోజు నా బాహుబలానికి లొంగి) అనే మాటతో అతడు తన సంకల్పాన్ని వెల్లడిస్తాడు — ఓషధులు దొరకకపోతే పర్వతాన్నే మొత్తంగా తీసుకుపోవాలి. కోరి వస్తున్నవానిని చూసి ఓషధులు దాక్కుంటాయి — దీనివల్ల దివ్యవస్తువులు దుర్లభమైనవని సూచించబడుతుంది. కానీ హనుమంతుని భక్తి ముందు దుర్లభమైనది కూడా సులభమవుతుంది. అతని కోపం కళ్ళలో అగ్నిలా కనిపిస్తుంది.

అతడు చెట్లతో, ఏనుగులతో, బంగారంతో, వేలాది ధాతువులతో కూడిన, శిఖరాలు చెల్లాచెదురైన, అగ్రభాగపు చరియలు మండుతున్న దాని శృంగాన్ని పట్టుకొని వేగంగా హఠాత్తుగా పెకలించాడు. దానిని పెకలించి, దేవాసురేంద్రులతో సహా లోకాలను భయపెడుతూ అతడు ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు; అనేక ఖేచరులు స్తుతిస్తుండగా గరుడుని వంటి ఉగ్రవేగంతో వేగంగా వెళ్ళాడు. సూర్యమార్గాన్ని అనుసరిస్తూ, సూర్యుని వంటి కాంతిగల శిఖరాన్ని పట్టుకొని అతడు సూర్యుని సమీపంలో మరొక సూర్యునిలా ప్రకాశించాడు. ఆ పర్వతంతో, పర్వతం వంటి వాయుపుత్రుడు వేయి అంచులు గల, అగ్నితో కూడిన చక్రాన్ని ఆకాశంలో ధరించిన విష్ణువులా ఎంతో ప్రకాశించాడు. అతనిని చూసి వానరులు గర్జించారు; అతడు కూడా వారిని చూసి ఆనందంతో గర్జించాడు; వారి ఉత్కృష్టమైన నాదం విని లంకలో ఉన్న రాక్షసులు మరింత భయంకరంగా అరిచారు. శిఖరాన్ని ధరించిన హనుమంతుడు రెండవ సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తాడు — ఈ ఉపమ అతని తేజస్సునూ కార్యపు ప్రాముఖ్యాన్నీ చూపుతుంది. వానరుల హర్షనాదం ఆశ తిరిగి రావడం, రాక్షసుల మరింత భయంకరమైన నాదం మాత్రం భయానికి సూచన. ఇలా అసాధ్యమైనదిగా కనిపించిన కార్యాన్ని హనుమంతుడు తన బుద్ధితో సాధిస్తాడు — ఓషధులను గుర్తించలేకపోతే శిఖరాన్నే మొత్తంగా తెస్తాడు. అతడు ఆకాశంలో గరుడవేగంతో వెళతాడు, ఖేచరులు అతనిని స్తుతిస్తారు. విష్ణుచక్రపు ఉపమ మళ్ళీ వస్తుంది, దానితో అతని దివ్యత్వం సూచించబడుతుంది. శిఖరం మండుతున్న అగ్రచరియలతో, ధాతువులతో, ఏనుగులతో కూడినది — పర్వతఖండం మొత్తం సజీవంగానే పెకలించబడింది.

అప్పుడు మహాత్ముడైన హనుమంతుడు ఆ ఉత్తమ పర్వతంతో కలిసి వానరసైన్యం మధ్యలో దిగాడు. వానరశ్రేష్ఠులకు తల వంచి నమస్కరించి, అతడు విభీషణుని కౌగిలించుకున్నాడు. మనుష్యరాజు కుమారులిద్దరూ కూడా ఆ మహౌషధుల వాసన పీల్చి అప్పుడు గాయాలనుండి విముక్తులయ్యారు; ఇతర వానరవీరులు కూడా లేచారు. ఆ శ్రేష్ఠ ఓషధుల వాసనతో వానరవీరులందరూ, హతులైనవారు కూడా, క్షణంలో గాయాలూ బాధలూ లేనివారై, రాత్రి చివర నిద్రనుండి మేల్కొన్నవారిలా లేచారు. లంకలో వానరులూ రాక్షసులూ యుద్ధం మొదలుపెట్టినప్పటినుండి, రావణుని ఆజ్ఞ మేరకు, తన మానం కోసం, రణంలో కపికుంజరుల చేత చంపబడిన రాక్షసులందరినీ చంపబడిన వెంటనే సముద్రంలోకే విసిరివేసేవారు — కాబట్టి రాక్షసులు మళ్ళీ బ్రతకలేదు. అప్పుడు ఉద్ధతవేగం గల వాయుపుత్రుడైన ఆ వానరుడు ఆ ఓషధిపర్వతాన్ని వేగంగా హిమవంతానికే తీసుకువెళ్ళి, మళ్ళీ రాముని దగ్గరకు వచ్చి కలిశాడు. 74–76 శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ఇలా వల్గేట్ రాక్షసులు మళ్ళీ బ్రతకకపోవడానికి కారణాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — రావణుని ఆజ్ఞ మేరకు, మానం కోసం, హతులైన రాక్షసులు సముద్రంలోకి విసిరివేయబడ్డారు. శిఖరాన్ని తిరిగి అప్పగించడం హనుమంతుని మర్యాదను చూపుతుంది — కార్యం సాధించాక అతడు పరుల సొత్తును ఉంచుకోడు. మహౌషధుల వాసన మాత్రంతోనే రామలక్ష్మణులు గాయాలనుండి విముక్తులై లేస్తారు — స్పర్శ కూడా అవసరం లేదు. మరణించిన వానరులు కూడా నిద్రనుండి మేల్కొన్నట్లు లేస్తారు. హనుమంతుడు మొదట పెద్దలకు నమస్కరిస్తాడు, తరువాత విభీషణుని కౌగిలించుకుంటాడు — అతని వినయమూ సౌహార్దమూ కనిపిస్తాయి. రాత్రి చీకటిలో ఆరంభమైన కథ ప్రభాతపు ఆశతో ముగుస్తుంది. రాక్షసులు మాత్రం బ్రతకలేదు, ఎందుకంటే వారి శవాలు ముందే సముద్రంలోకి విసిరివేయబడ్డాయి — ఇది వల్గేట్ పాఠానికి ప్రత్యేకమైన వివరాంశం.

போர்முனையில் ராமலக்ஷ்மணர்கள் வீழ்த்தப்பட்டதும், வானரப் படைத்தலைவர்களின் படை மயக்கத்தில் ஆழ்ந்தது. சுக்ரீவனும், நீலனும், அங்கதனும், ஜாம்பவானும் என்ன செய்வதென்றே தெரியாமல் நின்றனர். அப்போது அறிவுடையோரில் சிறந்தவனான விபீஷணன், படை முழுவதும் மனம் தளர்ந்திருப்பதைக் கண்டு, வானரமன்னனின் வீரர்களை ஈடற்ற சொற்களால் தேற்றினான்: ‘அஞ்சாதீர்கள்; இது மனம் தளர்வதற்கான நேரம் அல்ல. அரசகுமாரர்கள் இருவரும் செயலிழந்து சோர்ந்தவர்கள் போலத் தோன்றுகிறார்கள்; ஆனால் அவர்கள் சுயம்புவான பிரம்மனின் வாக்கை மதித்ததால்தான் இந்திரஜித்தின் அஸ்திர வலைகளால் வீழ்த்தப்பட்டனர். சுயம்பு அவனுக்கு அளித்த, வீண்போகாத ஆற்றலுடைய பிரம்மாஸ்திரத்தை மதித்தே அரசகுமாரர்கள் போரில் வீழ்த்தப்பட்டனர்; ஆகவே இங்கே மனம் தளர என்ன காரணம்?’ இங்கே விபீஷணனின் அறிவுக்கூர்மை தெரிகிறது — அவன் இதைத் தோல்வியாகக் காணவில்லை; பிரம்மனின் வரத்துக்கு உரிய மரியாதையாகவே காண்கிறான். ராமலக்ஷ்மணர்கள் வல்லவர்களாக இருந்தும், அஸ்திரத்தை மதிப்பதற்காகவே எதிர்நடவடிக்கை எடுக்கவில்லை என்பதே அவன் கருத்து. இவ்வாறு படையின் மனத்தில் மீண்டும் துணிவு நிலைநாட்டப்படுகிறது. அவர்களுடைய உயிருக்கு ஆபத்து இல்லை, மயக்கம் மட்டுமே என்று இந்தி உரையிலும் தெளிவுபடுத்தப்பட்டுள்ளது. இவ்வாறு அவன் படையின் அச்சத்தை அகற்றி நம்பிக்கையை உண்டாக்குகிறான்.

விபீஷணனின் சொற்களைக் கேட்டு, அறிவுடைய மாருதியும் பிரம்மாஸ்திரத்தை மதித்து இவ்வாறு கூறினான்: ‘அஸ்திரத்தால் தாக்கப்பட்ட இந்தப் படையில், வலிமைமிக்க வானரர்களில் யார் யார் உயிரோடிருக்கிறார்களோ, அவர்களிடமெல்லாம் நாம் இருவரும் சென்று ஆறுதல் கூறுவோம்.’ பிறகு வீரர்களான அனுமனும் ராக்ஷசர்களில் சிறந்த விபீஷணனும் ஒருசேரக் கைகளில் தீப்பந்தங்களை ஏந்தி, இரவில் போர்முனையில் திரிந்தனர். அவர்கள் நிலத்தைக் கண்டனர் — வால்கள் அறுபட்டு, கைகளும் தொடைகளும் கால்களும் விரல்களும் கழுத்துகளும் பிளக்கப்பட்டு, உடல்களிலிருந்து குருதி வழிய, மலைபோல வீழ்ந்து கிடந்த வானரர்களால் அது மூடப்பட்டிருந்தது; வீழ்ந்து கிடந்த ஒளிரும் ஆயுதங்களால் அது நிறைந்திருந்தது. சுக்ரீவன், அங்கதன், நீலன், சரபன், கந்தமாதனன், ஜாம்பவான், சுஷேணன், வேகதர்சி, மைந்தன், நளன், ஜ்யோதிர்முகன், த்விவிதன் ஆகியோரையும் மற்ற வானரர்களையும் போரில் வீழ்த்தப்பட்டவர்களாக அவர்கள் கண்டனர். சுயம்புவுக்கு அன்பான அந்தப் பிரம்மாஸ்திரத்தால், பகலின் ஐந்தாம் பகுதி எஞ்சியிருந்தபோது, வலிமைமிக்க வானரர்களில் அறுபத்தேழு கோடிப் பேர் வீழ்த்தப்பட்டிருந்தனர். இந்தி உரையில் ‘ஹத’ என்பதற்குக் ‘கொல்லப்பட்டவர்களும் காயமுற்றவர்களும்’ என்று பொருள் தரப்பட்டுள்ளது — பலர் மயங்கியிருந்தனரே தவிர இறக்கவில்லை. இரவில் தீப்பந்த ஒளியில் போர்க்களத்தைக் காண்பது அச்சமூட்டும், இரக்கம் எழுப்பும் சித்திரம். விபீஷணனும் அனுமனும் இங்கே உடன்செல்பவர்கள் — ஒருவன் ராக்ஷசன், மற்றவன் வானரன்; இருவரும் ராமனின் நலத்தையே எண்ணுகிறார்கள். படைத்தலைவர்களின் பெயர்களை எண்ணிக் கூறுவதன் மூலம் கவிஞர் பேரழிவின் அளவைக் காட்டுகிறார் — முதன்மையானவர்கள் அனைவரும் வீழ்ந்துவிட்டனர். அத்தகைய இருளிலும் அவர்கள் நம்பிக்கை இழக்கவில்லை; உயிரோடிருப்பவர்களைத் தேடுகிறார்கள். ‘அறுபத்தேழு கோடி’ என்ற எண்ணிக்கை அஸ்திரம் வீண்போகாதது என்பதைக் குறிக்கிறது — பகலின் ஒரே பகுதியில் இவ்வளவு பெரும்படை வீழ்த்தப்பட்டது. இரவிலும் அவர்கள் ஓய்வெடுக்கவில்லை; ஏனெனில் ஒவ்வொரு வானரனின் உயிரும் அவர்களுக்கு முக்கியமானது. தீப்பந்தங்களின் ஒளியில் வீழ்ந்து கிடக்கும் வானரர்கள் மலைகள் போலத் தோன்றுகிறார்கள்; அவர்களுடைய குருதி ஆறு போலப் பெருகி ஓடுகிறது. இந்தக் காட்சி போரின் கொடுமையைத் தெளிவாகக் காட்டுகிறது. விபீஷணனும் அனுமனும் கணக்கெடுப்பது மட்டுமல்ல; உயிரோடிருப்பவர் ஒவ்வொருவருக்கும் ஆறுதல் சொல்ல விரும்புகிறார்கள். இங்கே கருணையும் வீரமும் ஒருசேரத் தெரிகின்றன. முன்பு இலங்கையை வெல்ல வந்தவர்களே இப்போது தரையில் கிடக்கிறார்கள் — இதுவே இந்தத் தலைகீழ் மாற்றத்தின் சோகம்.

கடல்வெள்ளம் போன்ற, அச்சமூட்டும், அம்புகளால் வதைக்கப்பட்ட படையைக் கண்டு, அனுமன் விபீஷணனோடு சேர்ந்து ஜாம்பவானைத் தேடினான். இயல்பான மூப்பு உடைய, முதியவனான, நூற்றுக்கணக்கான அம்புகளால் நிறைந்த, பிரஜாபதியின் மகனான, அணையும் நெருப்புபோல் இருந்த அந்த வீரனைக் கண்டு, புலஸ்திய குலத்தவனான விபீஷணன் அருகே சென்று, ‘பெரியவரே, கூரிய அம்புகளால் உம் உயிர் போய்விடவில்லையே?’ என்று கேட்டான். அதைக் கேட்டு, கரடிகளில் சிறந்த ஜாம்பவான் சிரமத்தோடு சொற்களை உதிர்த்தவாறு கூறினான்: ‘பெருவீரமுடைய நைர்ருதர் தலைவனே, உன் குரலைக் கொண்டே உன்னை அடையாளம் காண்கிறேன்; கூரிய அம்புகளால் உடல் துளைக்கப்பட்ட நான் கண்ணால் உன்னைக் காணமுடியவில்லை. நல்ல விரதம் உடையவனே, எவனால் அஞ்சனை நல்ல மகவுடையவள் ஆனாளோ, வாயுவும் நல்ல மகவுடையவன் ஆனானோ, அந்த வானரர்களில் சிறந்த அனுமன் எங்காவது உயிரோடிருக்கிறானா?’ வியப்புற்ற விபீஷணன் கேட்டான்: ‘அரசகுமாரர்கள் இருவரையும் விட்டுவிட்டு, ஏன் மாருதியைப் பற்றிக் கேட்கிறீர்? வாயுவின் மகனிடம் நீர் காட்டும் அன்பை சுக்ரீவனிடமோ, அங்கதனிடமோ, ராகவனிடமோ கூட நீர் காட்டவில்லையே.’ ஜாம்பவான் கூறினான்: ‘நைர்ருதர்களில் புலிபோன்றவனே, நான் ஏன் மாருதியைப் பற்றிக் கேட்கிறேன் என்பதைக் கேள். இந்த வீரன் உயிரோடிருந்தால், வீழ்த்தப்பட்ட படையும் வீழ்த்தப்படாததே; அனுமன் உயிர் துறந்திருந்தால், உயிரோடிருந்தாலும் நாம் இறந்தவர்களே. மகனே, காற்றுக்கு நிகரானவனும் அக்கினிக்கு நிகரான வீரமுடையவனுமான மாருதி உயிர் தாங்கியிருந்தால்தான் வாழ்வதற்கு நம்பிக்கை உண்டு.’ பிறகு அனுமன் முதியவனை அணுகி, ஜாம்பவானின் கால்களைப் பற்றிப் பணிவோடு வணங்கினான். அனுமனின் குரலைக் கேட்டு, புலன்கள் வேதனையுற்றிருந்தும், கரடிகளில் சிறந்தவன் தான் மீண்டும் பிறந்தது போல எண்ணினான். இங்கே ஜாம்பவானின் தொலைநோக்கு தெளிவாகிறது — இந்த நெருக்கடிக்கு அனுமன் ஒருவனால் மட்டுமே தீர்வு காணமுடியும் என்று அவன் அறிவான்; ஆகவே முதலில் அவனுடைய உயிரைப் பற்றியே கேட்கிறான். விபீஷணனின் கேள்வி வாசகனின் கேள்வியும் கூட; அதன் விடையால் அனுமனின் பெருமை வெளிப்படுகிறது. கண் தெரியாதபோதும் முதியவன் குரலைக் கொண்டே விபீஷணனை அடையாளம் காண்கிறான் — இதனால் அவனுடைய அனுபவம் குறிப்பிடப்படுகிறது. அனுமனின் பணிவும் காணத்தக்கது — பெருவலிமை உடையவனாக இருந்தும் அவன் முதியவனின் கால்களைப் பற்றி வணங்குகிறான். ஜாம்பவான் முதியவன், பிரம்மனின் மகன்; முன்பு தேவாசுரப் போர்களையும் கண்டவன். ஆகவே அவனுடைய சொல்லின் கனத்தை எல்லோரும் அறிவார்கள். அவன் அம்புகளால் வதைக்கப்பட்டிருக்கிறான், கண்களால் காணமுடியவில்லை; ஆயினும் அவனுடைய அறிவு நிலையாக இருக்கிறது. அவன் முதலில் தன் நலத்தைப் பற்றியோ, ராமனின் நலத்தைப் பற்றியோ கூடக் கேட்கவில்லை; அனுமனின் நலத்தைப் பற்றியே கேட்கிறான். இதைக் கேட்டு விபீஷணன் வியப்படைகிறான். ஜாம்பவானின் விடையே சர்க்கம் முழுவதற்கும் திறவுகோல் — அனுமன் உயிரோடிருந்தால், அவனால் மூலிகைகளைக் கொணர முடியும்; அவற்றால் எல்லோரும் உயிர்பெறுவார்கள். ஆகவே அனுமனின் உயிரே எல்லோருடைய உயிருக்கும் மூலம். ‘ஹதமப்யஹதம் பலம்’ — ‘வீழ்த்தப்பட்ட படையும் வீழ்த்தப்படாததே’ — என்ற முரண்தொடை அவனுடைய நம்பிக்கையைக் காட்டுகிறது. ‘ஜீவந்தோ(அ)பி ம்ருதா வயம்’ — ‘உயிரோடிருந்தாலும் நாம் இறந்தவர்களே’ — என்ற சொல், அனுமன் இல்லாவிட்டால் ஏற்படும் நம்பிக்கையின்மையைக் குறிக்கிறது. அனுமனே அருகில் வந்து வணங்கும்போது, முதியவன் மீண்டும் உயிர்பெற்றதுபோல் உணர்கிறான். இங்கே குருவுக்கும் சீடனுக்கும் உள்ள உறவு போன்ற உணர்வு தெரிகிறது. முதியவனின் மகிழ்ச்சி தனக்காக அல்ல; படை காக்கப்படும் என்ற நம்பிக்கையால். அச்சுப் பதிப்பில் ‘விவ்யதிதேந்த்ரிய:’ என்று பாடம் — புலன்கள் வேதனையுற்றிருந்தும் அவன் மகிழ்ச்சி அடைகிறான். விபீஷணனும் இங்கே ஒரு பாடம் கற்கிறான் — வெளிப்படையான பதவி அல்ல, செயலாற்றும் திறனே முக்கியமானது. ஜாம்பவானின் பார்வையில் மன்னன் சுக்ரீவனும் அரசகுமாரர்களும் வணக்கத்துக்குரியவர்கள்; ஆனால் நெருக்கடியில் காப்பவன் அனுமனே. இந்த விவேகம் முதியவனின் அனுபவத்திலிருந்து பிறந்தது.

பிறகு பேரொளியுடைய ஜாம்பவான் அனுமனிடம் கூறினான்: ‘வானரர்களில் புலிபோன்றவனே, வா; வானரர்களைக் காப்பது உன் கடமை. பராக்கிரமத்தில் போதுமான வேறொருவன் இல்லை; நீயே இவர்களுடைய மேலான நண்பன். இது உன் பராக்கிரமத்துக்கான நேரம்; வேறு யாரையும் நான் காணவில்லை. கரடி, வானர வீரர்களின் அணிகளை மகிழச் செய்; வீழ்த்தப்பட்டுக் கிடக்கும் இந்த ராமலக்ஷ்மணர்களையும் அம்புக்காயம் நீங்கியவர்களாகச் செய். கடலுக்கு மேலே மேலே நெடுந்தொலைவு சென்று, மலைகளில் சிறந்த இமயமலையை நீ அடைய வேண்டும். பகைவரை அழிப்பவனே, அங்கே மிக உயர்ந்த பொன்மயமான ரிஷபம் என்ற சிறந்த மலையையும், கைலாச சிகரத்தையும் காண்பாய். அந்த இரு சிகரங்களுக்கும் இடையே, சுடர்விடும், ஈடற்ற ஒளியுடைய, எல்லா மூலிகைகளும் நிறைந்த மூலிகைமலையைக் காண்பாய். அதன் உச்சியில் முளைத்து, பத்துத் திசைகளையும் ஒளிரச் செய்யும் சுடர்விடும் நான்கு மூலிகைகளைக் காண்பாய் — ம்ருதஸஞ்ஜீவனி, விசல்யகரணி, ஸுவர்ணகரணி, ஸந்தானி என்ற பெருமூலிகை. அனுமனே, அவை எல்லாவற்றையும் எடுத்துக்கொண்டு விரைந்து திரும்பி வர வேண்டும். நறுமணம் சுமக்கும் வாயுவின் மகனே, வானரர்களுக்கு உயிரூட்டி அவர்களைத் தேற்று.’ நான்கு மூலிகைகளின் பெயர்களே அவற்றின் செயலைக் கூறுகின்றன — இறந்தவனை உயிர்ப்பித்தல், உடலில் தைத்த அம்பை வெளியேற்றுதல், உடலுக்கு முந்தைய நிறத்தை மீட்டுத் தருதல், முறிந்த உறுப்புகளை ஒன்றுசேர்த்தல். ஜாம்பவானின் அறிவுரை மிகத் தெளிவானது — வழி, இரு மலைகளின் பெயர்கள், மூலிகையின் இருப்பிடம், அவற்றின் தோற்றம் எல்லாமே சுட்டப்பட்டுள்ளன. முதியவனின் அறிவும் இளைஞனின் வலிமையும் இங்கே இணைகின்றன. ‘நான்யம் பச்யாமி கஞ்சன’ — ‘வேறு யாரையும் நான் காணவில்லை’ — என்ற சொல்லால் ஜாம்பவான் முழுச் சுமையையும் அனுமனிடமே ஒப்படைக்கிறான். இந்தக் கணம், சுந்தர காண்டத்தில் கடலைத் தாண்டுவதற்கு முன் ஜாம்பவான் அளித்த ஊக்கத்தையும் நினைவூட்டுகிறது. அனுமனின் வேகம் வாயுவின் வேகம் போன்றது என்று ஜாம்பவான் அறிவான்; ஆகவே தொலைவிலுள்ள இமயமும் அவனுக்கு அருகிலேயே உள்ளது. கடலைத் தாண்டுவதற்கு முன் செய்ததுபோலவே, அவன் அனுமனுக்கு அவனுடைய ஆற்றலை நினைவூட்டுகிறான். ‘த்வமேஷாம் பரம: ஸகா’ — ‘நீயே இவர்களுடைய மேலான நண்பன்’ — என்ற சொல்லால் அவன் அனுமனின் நெஞ்சில் கடமையுணர்வை விழிக்கச் செய்கிறான். மூலிகைகளின் ஒளி பத்துத் திசைகளையும் ஒளிரச் செய்கிறது; ஆகவே இரவிலும் அவை எளிதில் கண்ணுக்குப் புலப்படும் என்று அவன் குறிப்பிடுகிறான். இந்த மூலிகைகள் ராமலக்ஷ்மணர்களை மட்டுமல்ல, வீழ்ந்துகிடக்கும் வானரர்கள் எல்லோரையும் உயிர்ப்பிக்க வல்லவை. ஆகவே அனுமன் ஒருவனின் பயணத்தின் பயனைப் படை முழுவதும் பெறும். ‘க்ஷிப்ரம்’ — ‘விரைந்து’ — என்ற சொல் காலத்தின் முக்கியத்துவத்தைக் காட்டுகிறது — இரவிலேயே காரியம் முடிக்கப்பட வேண்டும், ஏனெனில் விடிந்ததும் பகைவர்கள் மீண்டும் தாக்குவார்கள். ஜாம்பவானின் சொற்களில் ஆணையும் உண்டு, அன்பும் உண்டு — ‘வானரர்களில் புலிபோன்றவனே’, ‘பகைவரை அழிப்பவனே’, ‘வாயுவின் மகனே’ என்ற விளிகளால் அவன் அனுமனை ஊக்குவிக்கிறான்.

ஜாம்பவானின் சொற்களைக் கேட்டு, வாயுவின் மகனான அனுமன், காற்றின் வேகத்தால் பொங்கும் கடல் போல, வலிமையின் எழுச்சியால் நிறைந்தான். மலையின் விளிம்பின் முனையில் நின்று அந்தச் சிறந்த மலையை அழுத்திய வீரனான அனுமன் இரண்டாவது மலைபோலத் தோன்றினான். வானரனின் கால்களால் நொறுக்கப்பட்ட அந்த மலை அமிழ்ந்தது; மிகவும் அழுத்தப்பட்டதால் தன்னைத் தானே தாங்கிக்கொள்ள முடியவில்லை. அதன் மரங்கள் தரையில் விழுந்தன; வானரனின் வேகத்தால் தீப்பற்றி எரிந்தன; அனுமனால் அழுத்தப்பட்ட அதன் சிகரங்கள் சிதறின. மரங்களும் பாறைத்தளங்களும் உடைந்து அந்தச் சிறந்த மலை சுழன்று ஆடியபோது, வானரர்களால் நிற்க முடியவில்லை. பெருவாயில்கள் ஆட்டங்கண்டு, வீடுகளும் கோபுரங்களும் உடைந்து, இலங்கை இரவில் அச்சத்தால் கலங்கி நடனமாடுவதுபோல் ஆனது. மலைக்கு நிகரான வாயுவின் மகன் மலையை அழுத்தி, கடலோடு கூடிய பூமியையே கலங்கச் செய்தான். பிறகு அந்த வானரன் அங்கிருந்து மலயமலையில் ஏறினான் — அது மேரு, மந்தரம் போன்றது; பலவகை அருவிகள் நிறைந்தது; பலவகை மரங்களும் கொடிகளும் அடர்ந்தது; மலர்ந்த தாமரைகளும் நீலோற்பலங்களும் உடையது; தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் வந்து தங்குவது; அறுபது யோஜனை உயரமுடையது; வித்யாதரர்களும் முனிவர் கூட்டங்களும் அப்சரஸ்களும் வாழ்வது; பலவகை விலங்குக் கூட்டங்கள் நிறைந்தது; பல குகைகளால் அழகுபெற்றது. அங்கே யக்ஷர், கந்தர்வர், கின்னரர்களைக் கலங்கச் செய்தவாறு, மேகம் போன்ற அனுமன் பேருருவாக வளர்ந்தான். கால்களால் மலையை அழுத்தி, வடவாமுகத் தீயைப் போல வாயைத் திறந்து, இரவில் திரிபவர்களை அச்சுறுத்தியவாறு உரக்கக் கொடிய முழக்கமிட்டான். மீண்டும் மீண்டும் முழங்கிய அவனுடைய பெருமுழக்கத்தைக் கேட்டு, இலங்கையில் இருந்த புலிபோன்ற ராக்ஷசர்கள் சிறிதும் அசையக்கூட முடியவில்லை. பிறகு அச்சமூட்டும் பராக்கிரமமுடையவனும் பகைவரை வாட்டுபவனுமான மாருதி கடலுக்கு வணக்கம் செலுத்தி, ராகவனுக்காக மாபெரும் செயலைச் செய்ய முனைந்தான். மலயமலையின் வருணனை (42–45) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே காணப்படுகிறது. இங்கே அனுமன் தாவுவதற்கு முன் செய்யும் ஆயத்தம் சுந்தர காண்டத்தின் தொடக்கத்தை நினைவூட்டுகிறது — அங்கேயும் அவன் மகேந்திர மலையை அழுத்திவிட்டு மேலே பாய்ந்தான். மலையை அழுத்தியதால் இலங்கை நடுங்கியது என்ற உயர்வுநவிற்சி அவனுடைய வலிமைக்குச் சான்று. கடலுக்குச் செய்த வணக்கம் அவனுடைய பணிவையும் நன்றியுணர்வையும் காட்டுகிறது — பெருஞ்செயலைத் தொடங்கும்போது அவன் தெய்வத்தை நினைக்கிறான். ‘ராகவார்த்தே’ — ‘ராகவனுக்காக’ — என்ற சொல்லால் அவனுடைய முயற்சி முழுவதன் இலக்கும் கூறப்படுகிறது. ஜாம்பவானின் சொற்களைக் கேட்டதும், காற்றால் கடல் பொங்குவது போல அனுமனின் உடலில் வலிமை பெருகுகிறது. அவன் நிற்கும் மலையால் அவனுடைய சுமையைத் தாங்க முடியவில்லை — மரங்கள் விழுகின்றன, பாறைகள் பிளக்கின்றன, சிகரங்கள் சிதறுகின்றன. அந்த மலையின் நடுக்கத்தால் அருகிலுள்ள வானரர்களாலும் நிற்க முடியவில்லை. இலங்கையின் வாயில்களும் வீடுகளும் கோபுரங்களும் உடைகின்றன; நகரம் அச்சத்தால் நடனமாடுவது போல் இருக்கிறது. இவையெல்லாம் அனுமனின் அளவற்ற வலிமையின் வருணனை. பிறகு அவன் மலயமலையில் ஏறுகிறான். மலயம் மேரு, மந்தரம் போல உயர்ந்தது; பலவகை மரங்களாலும் கொடிகளாலும் தாமரைகளாலும் நீலோற்பலங்களாலும் அழகுபெற்றது; தேவர், கந்தர்வர், வித்யாதரர், அப்சரஸ்கள் வந்து தங்குவது; பலவகை விலங்குகளும் குகைகளும் உடையது. அங்கேயும் அனுமன் வளர்கிறான்; யக்ஷர், கந்தர்வர், கின்னரர் அஞ்சுகிறார்கள். அவன் மலையைக் கால்களால் அழுத்தி, வாயை அகலத் திறந்து பெருமுழக்கம் செய்கிறான். அவனுடைய முழக்கத்தைக் கேட்டு இலங்கையில் ராக்ஷசர்கள் அச்சத்தால் அசைவற்றுப் போகிறார்கள் — அவர்களால் நகரவும் முடியவில்லை. இந்த முழக்கம் பகைவர்களை அச்சுறுத்துவதற்கு மட்டுமல்ல, தன் படைக்கு ஊக்கமூட்டுவதற்கும் கூட. இறுதியில் அவன் கடலை வணங்கி ராமனின் காரியத்துக்கு ஆயத்தமாகிறான். இங்கே அனுமனின் ஆற்றலும் பக்தியும் ஒருசேரத் தெரிகின்றன. முன்பு சுந்தர காண்டத்தில் அனுமன் சீதையைத் தேடிச் சென்றான்; இப்போது ராமனின் உயிரையே காப்பதற்காகச் செல்கிறான் — காரியம் இன்னும் பெரியது. இலங்கையின் நடுக்கம் ராக்ஷசர்களுக்கு வரவிருக்கும் தோல்வியின் முன்னறிவிப்பு போன்றது. மலயம் தென்கடற்கரையில் உள்ளது; ஆகவே அங்கிருந்து வடதிசையில் உள்ள இமயமலைக்குச் செல்ல அவன் மிக உயர்ந்த இடத்தைத் தேர்ந்தெடுக்கிறான். வில்லாளன் அம்பைத் தொலைவில் எய்வதற்காக வில்லை உறுதியாக இழுப்பது போல, அனுமனும் மலையை உறுதியாக அழுத்துகிறான். அவனுடைய உடல் மேகம் போல வளர்கிறது; அவனே ஒரு மலைபோலத் தோன்றுகிறான். இவ்வாறு அவன் வானத்தைக் கடக்க ஆயத்தமாகிறான். இங்கே ‘பரந்தப:’ — ‘பகைவரை வாட்டுபவன்’ — என்ற அடைமொழி அவன் பகைவர்களை வாட்டுபவன் என்பதை நினைவூட்டுகிறது. கவிஞர் பல சுலோகங்களால் இந்தக் கணத்தை விரிவாக்குகிறார்; ஏனெனில் இது போரின் தீர்மானமான கணம். அனுமன் செல்லாவிட்டால் எல்லாமே அழிந்துவிடும். ஆகவே அவனுடைய ஒவ்வொரு செயலும் கவனமாக வருணிக்கப்படுகிறது.

பெருவேகமுடைய அவன் பாம்பு போன்ற வாலை உயர்த்தி, முதுகை வளைத்து, காதுகளைச் சுருக்கி, வடவாமுகத் தீயைப் போன்ற வாயைத் திறந்து, வானத்தில் தாவினான். அவன் தன் வேகத்தால் மரக்கூட்டங்களையும், மலைகளையும், பாறைகளையும், சாதாரண வானரர்களையும் இழுத்துச் சென்றான்; புயங்களும் தொடைகளும் எழுப்பிய வேகத்தால் மேலே எழுப்பப்பட்டு உந்தப்பட்ட அவை, வேகம் குறைந்ததும் நீரில் விழுந்தன. பாம்புகளின் பகைவனான கருடனுக்கு நிகரான வீரமுடைய வாயுவின் மகன், பாம்பின் உடல் போன்ற தன் இரு புயங்களையும் விரித்து, திசைகளையே இழுப்பவன் போல, மலைகளின் மன்னனான அந்தச் சிறந்த மலையை நோக்கிச் சென்றான். அலைவரிசைகள் சுழல, அதன் நீரால் உயிரினங்கள் எல்லாம் சுழற்றப்பட்ட கடலைப் பார்த்தவாறு, விஷ்ணுவின் கைநுனியிலிருந்து விடுபட்ட சக்கரம் போல அவன் திடீரெனச் சென்றான். தந்தைக்கு நிகரான வேகமுடைய அவன் மலைகளையும், பறவைக் கூட்டங்களையும், ஏரிகளையும், ஆறுகளையும், குளங்களையும், சிறந்த நகரங்களையும், செழிப்பான மக்கள் வாழும் நாடுகளையும் பார்த்தவாறு வேகமாகச் சென்றான். சூரியனின் பாதையைச் சார்ந்து, களைப்பின்றி, விரைந்து, தந்தைக்கு நிகரான பராக்கிரமமுடைய வீரனான அனுமன் சென்றான். பெருவேகமுடையவனாய், காற்றின் விசையோடு, வானரர்களில் புலிபோன்றவன் ஒலியால் திசைகளை எதிரொலிக்கச் செய்தவாறு சென்றான். ஜாம்பவானின் சொற்களை நினைவில் கொண்டவாறு, அச்சமூட்டும் பராக்கிரமமுடைய அந்தப் பெருவானரன் திடீரென இமயமலையைக் கண்டான் — பலவகை அருவிகள் உடைய, பல குகைகளும் நீர்வீழ்ச்சிகளும் கொண்ட, வெண்மேகக் குவியல்கள் போன்ற அழகிய சிகரங்களாலும் பலவகை மரங்களாலும் அழகுபெற்ற அந்தச் சிறந்த மலையை அடைந்தான். விஷ்ணுவின் சக்கர உவமை வேகத்தையும் இலக்கு உறுதியாக அடையப்படும் என்பதையும் காட்டுகிறது — சக்கரம் தவறாமல் இலக்கை அடைவது போல அனுமனும் அடைவான். வழியில் கண்ட ஆறுகளும் நகரங்களும் அவனுடைய பயணத்தின் பரப்பைக் குறிக்கின்றன. 54–56 சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. ஐம்பத்தேழாம் சுலோகம் ஆறு அடிகள் கொண்டது. தாவும் கணத்தில் அவனுடைய உடலின் ஒவ்வொரு உறுப்பும் வருணிக்கப்படுகிறது — வால் மேலே, முதுகு வளைந்து, காதுகள் சுருங்கி, வாய் திறந்து. இந்த வருணனை வரிசை ஓவியம் போன்ற காட்சியை உருவாக்குகிறது. அவனுடைய வேகத்தால் மரங்களும் பாறைகளும் சாதாரண வானரர்களும் கூட இழுக்கப்பட்டு வானில் எழுந்து, பிறகு வேகம் குறைந்ததும் கடலில் விழுந்தனர். அவன் கருடன் போலப் புயங்களை விரித்துப் பறக்கிறான்; திசைகளையே இழுப்பவன் போலச் செல்கிறான். கீழே கடல் சுழல்கிறது; அதன் நீர்வாழ் உயிரினங்களும் சுழல்கின்றன. வழியில் அவன் மலைகளையும் ஆறுகளையும் ஏரிகளையும் நகரங்களையும் நாடுகளையும் காண்கிறான்; ஆனால் ஒரு கணமும் நிற்கவில்லை. சூரியனின் பாதையைச் சார்ந்து அவன் களைப்பின்றிச் செல்கிறான், ஏனெனில் அவன் தந்தையான வாயுவுக்கு நிகரான வேகமுடையவன். அவன் செல்லும் ஒலியால் திசைகள் எதிரொலிக்கின்றன. ஜாம்பவானின் சொற்களை நினைவில் கொண்டே அவன் செல்கிறான்; ஆகவே வழியை மறக்கவில்லை. இறுதியில் அவன் இமயமலையைக் காண்கிறான் — அருவிகள், குகைகள், நீர்வீழ்ச்சிகள், வெண்மேகம் போன்ற சிகரங்கள், மரங்கள் ஆகியவற்றால் அழகுபெற்றதாக. கவிஞர் தந்தைக்கும் மகனுக்கும் உள்ள ஒப்புமையை மீண்டும் மீண்டும் கூறுகிறார் — ‘தந்தைக்கு நிகரான வேகமுடையவன்’, ‘தந்தைக்கு நிகரான பராக்கிரமமுடையவன்’ — வாயுவின் மகனின் வேகம் வாயுவின் வேகமே.

மிக உயர்ந்த சிறந்த பொற்சிகரங்கள் உடைய அந்தப் பெருமலைகளின் மன்னனை அடைந்து, தேவர்களும் முனிவர்களும் கூட்டமாக வந்து தங்கும் புனிதமான பெரும் ஆசிரமங்களை அவன் கண்டான். அவன் பிரம்மகோசத்தையும், ரஜதாலயத்தையும், இந்திரனின் உறைவிடத்தையும், ருத்ரன் அம்பை விடுத்த இடத்தையும், ஹயானனத்தையும், ஒளிரும் பிரம்மசிரஸ்ஸையும், விவஸ்வானின் மகனான யமனின் ஏவலர்களையும் கண்டான். அக்கினியின் உறைவிடத்தையும், வைச்ரவணனான குபேரனின் உறைவிடத்தையும், சூரியனைப் போல ஒளிரும் சூர்யநிபந்தனத்தையும், பிரம்மனின் உறைவிடத்தையும், சங்கரனின் வில்லையும், பூமியின் நாபியையும் கண்டான். முதன்மையான கைலாசத்தையும், இமயத்தின் பாறையையும், ரிஷபத்தையும், பொன்மலையையும், சுடர்விடும் எல்லா மூலிகைகளாலும் ஒளிரும் மூலிகைமலைகளின் மன்னனையும் கண்டான். நெருப்புக் குவியல் போல ஒளிர்ந்த அதைக் கண்டு, இந்திரனின் தூதனான வாயுவின் மகன் வியப்படைந்தான்; அந்த மூலிகைமலைகளின் மன்னன் மீது தாவி ஏறி, அங்கே மூலிகைகளைத் தேடலானான். ஆயிரக்கணக்கான யோஜனைகளைக் கடந்து வந்த அந்தப் பெருவானரன் தெய்வ மூலிகைகளைத் தாங்கிய மலையில் திரிந்தான். அந்தச் சிறந்த மலையில் இருந்த பெருமூலிகைகள் எல்லாம், அவற்றைத் தேடி ஒருவன் வருகிறான் என்று அறிந்து, கண்ணுக்குப் புலப்படாமல் மறைந்துவிட்டன. அவற்றைக் காணாமல், மகாத்மாவான அனுமன் சினங்கொண்டான்; சினத்தால் உரக்க முழங்கினான்; பொறுக்கமாட்டாதவனாய், நெருப்பு போன்ற கண்களுடன் அவன் மலைகளின் மன்னனிடம் கூறினான்: ‘மலைகளின் அரசனே, ராகவனிடம் இரக்கம் காட்டமாட்டாய் என்பதுதான் உன் உறுதியான முடிவா? பார், இன்று என் புயவலிமையால் வெல்லப்பட்டு நீ சிதறிக் கிடப்பதைப் பார்!’ இமயத்தின் புண்ணியத் தலங்களின் பட்டியல் புராணங்களில் புகழ்பெற்றது; அவற்றைக் காண்பதால் அனுமனின் பயணம் ஒரு தீர்த்த யாத்திரை போல் ஆகிறது. மூலிகைகள் மறைந்துபோவது அவற்றின் தெய்வத்தன்மையைக் குறிக்கிறது — அவை தம்மைத் தாமே காத்துக்கொள்கின்றன. அனுமனின் சினமும் தன்னலத்தால் அல்ல, ராகவனுக்காகவே. ‘ராகவே நாஸி க்ருதானுகம்ப:’ — ‘ராகவனிடம் இரக்கம் காட்டவில்லை’ — என்ற சொல்லால் அவன் மலையையும் ராமபக்தியின் உரைகல்லுக்குக் கொண்டுவருகிறான். இமயத்தில் அவன் காணும் இடங்கள் எல்லாம் தேவர்களுக்கும் முனிவர்களுக்கும் உறைவிடங்கள் — பிரம்மன், இந்திரன், ருத்ரன், அக்கினி, குபேரன், சூரியன், யமன் ஆகியோருடையவை. இவ்வாறு இமயம் எல்லாத் தேவர்களும் நிறைந்த மலை என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். பிறகு அவன் நெருப்புக் குவியல் போல ஒளிரும் மூலிகைமலையைக் கண்டு வியப்படைகிறான். ஆனால் அவன் மூலிகைகளைத் தேடும்போது அவை கண்ணுக்குப் புலப்படாமல் போகின்றன. இது அவனுக்கு ஒரு சோதனை போன்றது. அவன் நம்பிக்கை இழக்கவில்லை; மாறாகச் சினங்கொண்டு மலையை அச்சுறுத்துகிறான். அவனுடைய சொற்களில் ராமபக்தியும் உறுதியான தீர்மானமும் தெரிகின்றன. ‘அத்ய மத்பாஹுபலாபிபூத:’ — ‘இன்று என் புயவலிமையால் வெல்லப்பட்டு’ — என்ற சொல்லால் அவன் தன் தீர்மானத்தை வெளிப்படுத்துகிறான் — மூலிகைகள் கிடைக்காவிட்டால், மலை முழுவதையுமே கொண்டுசெல்ல வேண்டும். தேடி வருபவனைக் கண்டதும் மூலிகைகள் ஒளிந்துகொள்கின்றன — இதனால் தெய்வப் பொருள்கள் எளிதில் கிடைக்காதவை என்பது குறிக்கப்படுகிறது. ஆனால் அனுமனின் பக்திக்கு முன் அரியதும் எளியதாகிறது. அவனுடைய சினம் கண்களில் நெருப்புப் போலத் தெரிகிறது.

அவன் அதன் சிகரத்தை — மரங்களோடும், யானைகளோடும், பொன்னோடும், ஆயிரக்கணக்கான தாதுக்கள் நிறைந்ததாகவும், முகடுகள் சிதறியதாகவும், சுடர்விடும் உச்சிகளும் சாரல்களும் உடையதாகவும் — பற்றி, வேகமாகத் திடீரெனப் பெயர்த்தெடுத்தான். அதைப் பெயர்த்தெடுத்து, தேவேந்திரர்களோடும் அசுரேந்திரர்களோடும் கூடிய உலகங்களை அச்சுறுத்தியவாறு அவன் வானில் பாய்ந்தான்; வானில் திரியும் பலரால் புகழப்பட்டவாறு, கருடனின் கடும்வேகத்துடன் விரைந்து சென்றான். சூரியனின் பாதையைப் பின்பற்றி, சூரியனைப் போல ஒளிரும் சிகரத்தை ஏந்தியவாறு, அவன் சூரியனின் அருகே இன்னொரு சூரியன் போல விளங்கினான். மலைபோன்ற வாயுவின் மகன் அந்த மலையோடு, ஆயிரம் ஆரங்களுடைய, நெருப்போடு கூடிய சக்கரத்தை வானில் ஏந்திய விஷ்ணுவைப் போல மிகவும் பொலிந்தான். அவனைக் கண்டு வானரர்கள் ஆரவாரம் செய்தனர்; அவனும் அவர்களைக் கண்டு மகிழ்ச்சியோடு முழங்கினான்; அவர்களுடைய உரத்த ஆரவாரத்தைக் கேட்டு இலங்கைவாழ் ராக்ஷசர்கள் இன்னும் அச்சமூட்டும் வகையில் கூச்சலிட்டனர். சிகரத்தை ஏந்திய அனுமன் இரண்டாவது சூரியன் போல விளங்குகிறான் — இந்த உவமை அவனுடைய ஒளியையும் காரியத்தின் மகத்துவத்தையும் காட்டுகிறது. வானரர்களின் மகிழ்ச்சி முழக்கம் நம்பிக்கை மீண்டு வருவதைக் குறிக்கிறது; ராக்ஷசர்களின் இன்னும் அச்சமூட்டும் கூச்சலோ அச்சத்தின் அடையாளம். இவ்வாறு முடியாதது போலத் தோன்றிய காரியத்தை அனுமன் தன் அறிவாற்றலால் முடிக்கிறான் — மூலிகைகளை அடையாளம் காணமுடியாவிட்டால், சிகரத்தையே முழுமையாகக் கொண்டுவருகிறான். அவன் வானில் கருடனின் வேகத்தில் செல்கிறான்; வானில் திரிபவர்கள் அவனைப் புகழ்கிறார்கள். விஷ்ணுவின் சக்கர உவமை மீண்டும் வருகிறது; இதனால் அவனுடைய தெய்வத்தன்மை குறிக்கப்படுகிறது. சிகரம் சுடர்விடும் உச்சிகளும் சாரல்களும், தாதுக்களும், யானைகளும் உடையது — மலைப்பகுதி முழுவதும் உயிரோடு இருந்தபடியே பெயர்த்தெடுக்கப்பட்டது.

பிறகு மகாத்மாவான அனுமன் அந்தச் சிறந்த மலையோடு வானரப் படையின் நடுவே இறங்கினான். வானரர்களில் சிறந்தவர்களுக்குத் தலைவணங்கி வணக்கம் செலுத்தி, அவன் விபீஷணனைத் தழுவிக்கொண்டான். மனிதர்களின் அரசனுடைய மகன்களான அவ்விருவரும் கூட அப்போது பெருமூலிகைகளின் நறுமணத்தை முகர்ந்ததுமே அம்புக்காயம் நீங்கியவர்களாயினர்; மற்ற வானர வீரர்களும் எழுந்தனர். அந்தச் சிறந்த மூலிகைகளின் நறுமணத்தால், கொல்லப்பட்டிருந்தவர்கள் உட்பட வானர வீரர்கள் எல்லோரும் ஒரு கணத்தில் அம்புக்காயமும் வலியும் நீங்கியவர்களாய், இரவின் முடிவில் உறங்கியவர்கள் விழித்தெழுவது போல எழுந்தனர். இலங்கையில் வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் போரிடத் தொடங்கியது முதல், ராவணனின் ஆணைப்படி, மானம் காப்பதற்காக, வானரர்களில் யானைபோன்றவர்களால் போரில் கொல்லப்பட்ட ராக்ஷசர்கள் எல்லோரும், கொல்லப்படக் கொல்லப்படக் கடலிலேயே வீசப்பட்டு வந்தனர் — ஆகவே ராக்ஷசர்கள் மீண்டும் உயிர்பெறவில்லை. பிறகு பெருவேகமுடைய வாயுவின் மகனான அந்த வானரன் அந்த மூலிகைமலையை வேகமாக இமயத்துக்கே கொண்டுசென்று, மீண்டும் ராமனோடு வந்து சேர்ந்தான். 74–76 சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; ராக்ஷசர்கள் மீண்டும் உயிர்பெறாததற்கான காரணத்தை வல்கேட் பாடம் இவ்வாறு தெளிவாக்குகிறது — ராவணனின் ஆணைப்படி, மானம் காப்பதற்காக, கொல்லப்பட்ட ராக்ஷசர்கள் கடலில் வீசப்பட்டனர். சிகரத்தைத் திருப்பிக் கொண்டுசென்று வைப்பது அனுமனின் நெறியைக் காட்டுகிறது — காரியம் முடிந்ததும் அவன் பிறர் உடைமையை வைத்துக்கொள்ளவில்லை. பெருமூலிகைகளின் நறுமணத்தாலேயே ராமலக்ஷ்மணர்கள் அம்புக்காயம் நீங்கி எழுகிறார்கள் — தொடவும் தேவையில்லை. இறந்திருந்த வானரர்களும் உறக்கத்திலிருந்து விழித்தவர்கள் போல எழுகிறார்கள். அனுமன் முதலில் பெரியவர்களை வணங்குகிறான், பிறகு விபீஷணனைத் தழுவுகிறான் — அவனுடைய பணிவும் நட்பும் தெரிகின்றன. இரவின் இருளில் தொடங்கிய கதை விடியலின் நம்பிக்கையோடு நிறைவடைகிறது. ராக்ஷசர்களோ உயிர்பெறவில்லை; ஏனெனில் அவர்களுடைய உடல்கள் முன்னரே கடலில் வீசப்பட்டிருந்தன — இது வல்கேட் பாடத்துக்கே உரிய தனி விவரம்.

ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಕೆಡವಲ್ಪಡಲು ವಾನರಯೂಥಪರ ಸೈನ್ಯವು ಮೋಹಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ಸುಗ್ರೀವ, ನೀಲ, ಅಂಗದ, ಜಾಂಬವಂತರಿಗೂ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತೋಚಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ವಿಷಣ್ಣವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರರಾಜನ ವೀರರನ್ನು ಅನುಪಮವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು — ‘ಹೆದರಬೇಡಿ, ಇದು ವಿಷಾದಪಡುವ ಸಮಯವಲ್ಲ. ಆರ್ಯಪುತ್ರರಿಬ್ಬರೂ ವಿವಶರಾಗಿ ವಿಷಣ್ಣರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರು ಸ್ವಯಂಭು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸಿಯೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಸ್ತ್ರಜಾಲಗಳಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ವಯಂಭುವು ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಅಮೋಘವೀರ್ಯದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾರೆ; ಹೀಗಿರುವಾಗ ಇಲ್ಲಿ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು?’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಬುದ್ಧಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಇದನ್ನು ಪರಾಜಯವೆಂದು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಮರ್ಯಾದೆಯೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರೂ ಅಸ್ತ್ರದ ಗೌರವಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ. ಹೀಗೆ ಸೇನೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಧೈರ್ಯ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅವರ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ ಸಂಕಟವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮೂರ್ಛೆ ಮಾತ್ರ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲೂ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಸೇನೆಯ ಭಯವನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ ಆಶೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಮಾರುತಿಯೂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಯಾರು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೋ ಅವರನ್ನು ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಹೋಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸೋಣ.’ ಆಮೇಲೆ ವೀರರಾದ ಹನುಮಂತನೂ ರಾಕ್ಷಸೋತ್ತಮ ವಿಭೀಷಣನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಪಂಜುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಅವರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಂಡರು — ಅದು ಬಾಲಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಕೈ-ತೊಡೆ-ಕಾಲು-ಬೆರಳು-ಕುತ್ತಿಗೆಗಳು ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಅಂಗಗಳಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಬೆಟ್ಟಗಳಂತಿದ್ದ, ಬಿದ್ದಿದ್ದ ವಾನರರಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು; ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಹೊಳೆಯುವ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಸುಗ್ರೀವ, ಅಂಗದ, ನೀಲ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ, ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಷೇಣ, ವೇಗದರ್ಶಿ, ಮೈಂದ, ನಲ, ಜ್ಯೋತಿರ್ಮುಖ, ದ್ವಿವಿದ ಹಾಗೂ ಇತರ ವಾನರರು ರಣದಲ್ಲಿ ಹತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಅವರು ಕಂಡರು. ಸ್ವಯಂಭುವಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ, ದಿನದ ಐದನೆಯ ಭಾಗ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವಾಗ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರ ಅರವತ್ತೇಳು ಕೋಟಿ ಮಂದಿ ಹತರಾಗಿದ್ದರು. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಹತ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ‘ಸತ್ತವರು ಮತ್ತು ಗಾಯಗೊಂಡವರು’ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಅನೇಕರು ಕೇವಲ ಮೂರ್ಛಿತರು, ಸತ್ತವರಲ್ಲ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪಂಜುಗಳ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ರಣಭೂಮಿಯ ದರ್ಶನ ಭೀಷಣವೂ ಕರುಣಾಜನಕವೂ ಆದ ಚಿತ್ರ. ವಿಭೀಷಣನೂ ಹನುಮಂತನೂ ಇಲ್ಲಿ ಜೊತೆಗಾರರು — ಒಬ್ಬನು ರಾಕ್ಷಸ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ವಾನರ, ಇಬ್ಬರೂ ರಾಮನ ಹಿತವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ಕವಿ ವಿಪತ್ತಿನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖರೂ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾರೆ. ಅಂಥ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲೂ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ನಿರಾಶರಾಗದೆ ಬದುಕಿರುವವರನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ. ‘ಅರವತ್ತೇಳು ಕೋಟಿ’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಅಸ್ತ್ರದ ಅಮೋಘತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ದಿನದ ಒಂದೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಸೈನ್ಯ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೂ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ವಿಶ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಾನರನ ಜೀವವೂ ಅವರಿಗೆ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು. ಪಂಜುಗಳ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಆ ವಾನರರು ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ರಕ್ತ ನದಿಯಂತೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಶ್ಯ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನೂ ಹನುಮಂತನೂ ಕೇವಲ ಎಣಿಕೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾರು ಯಾರು ಬದುಕಿದ್ದಾರೋ ಅವರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯೂ ವೀರತೆಯೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಹಿಂದೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಬಂದವರೇ ಈಗ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾರೆ — ಇದು ವಿಪರ್ಯಯದ ಕರುಣೆ.

ಸಾಗರದ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಹುಡುಕಿದನು. ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಮುಪ್ಪಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ವೃದ್ಧನಾದ, ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ಆರುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ, ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮಗನಾದ ಆ ವೀರನನ್ನು ಕಂಡು ಪೌಲಸ್ತ್ಯನು ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆರ್ಯ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ ತಾನೇ?’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕರಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಜಾಂಬವಂತನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಮಾತನ್ನು ಹೊರಡಿಸುತ್ತ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ನೈರ್ಋತೇಂದ್ರನೇ, ನಿನ್ನ ಸ್ವರದಿಂದಲೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ನಾನು ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲಾರೆ. ಸುವ್ರತನೇ, ಯಾರಿಂದ ಅಂಜನೆಯು ಸತ್ಪುತ್ರವತಿಯಾದಳೋ, ಮಾತರಿಶ್ವನು (ವಾಯು) ಸತ್ಪುತ್ರವಂತನಾದನೋ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆಯೇ?’ ವಿಭೀಷಣನು ವಿಸ್ಮಿತನಾಗಿ ಕೇಳಿದನು — ‘ಆರ್ಯಪುತ್ರರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಮಾರುತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಏಕೆ ಕೇಳುತ್ತೀಯೆ? ವಾಯುಪುತ್ರನ ಮೇಲೆ ತೋರಿಸಿದಷ್ಟು ಸ್ನೇಹವನ್ನು ನೀನು ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲಾಗಲಿ, ಅಂಗದನ ಮೇಲಾಗಲಿ, ರಾಘವನ ಮೇಲಾಗಲಿ ತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ.’ ಜಾಂಬವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನೈರ್ಋತಶಾರ್ದೂಲನೇ, ನಾನು ಮಾರುತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಏಕೆ ಕೇಳುತ್ತೇನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು. ಈ ವೀರನು ಬದುಕಿದ್ದರೆ ಹತವಾದ ಸೈನ್ಯವೂ ಅಹತವೇ; ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದರೆ ಬದುಕಿದ್ದರೂ ನಾವು ಸತ್ತವರೇ. ಅಪ್ಪಾ, ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ, ಅಗ್ನಿಗೆ ಸಮಾನ ವೀರ್ಯವುಳ್ಳ ಮಾರುತಿಯು ಬದುಕಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಬದುಕುವ ಆಶೆ ಇರುತ್ತದೆ.’ ಆಮೇಲೆ ಹನುಮಂತನು ವೃದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಜಾಂಬವಂತನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಿನಯದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪೀಡಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಕರಡಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ತಾನು ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟಿದಂತೆ ಭಾವಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಜಾಂಬವಂತನ ದೂರದೃಷ್ಟಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಈ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಹನುಮಂತನೊಬ್ಬನೇ ಉಪಾಯ ಮಾಡಬಲ್ಲನೆಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲು ಅವನ ಜೀವದ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಓದುಗನ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಹೌದು, ಅದರ ಉತ್ತರದಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಮಹತ್ತ್ವ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣು ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ವೃದ್ಧನು ಸ್ವರದಿಂದಲೇ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಅನುಭವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮಹಾಬಲನಾದರೂ ಅವನು ವೃದ್ಧನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಾಂಬವಂತನು ವೃದ್ಧ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗ, ಹಿಂದೆ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧಗಳನ್ನೂ ಕಂಡವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತಿನ ಗೌರವವನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಬಲ್ಲರು. ಅವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನಲ್ಲ, ರಾಮನದನ್ನೂ ಅಲ್ಲ, ಹನುಮಂತನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಭೀಷಣನು ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡುತ್ತಾನೆ. ಜಾಂಬವಂತನ ಉತ್ತರ ಇಡೀ ಸರ್ಗದ ಕೀಲಿಕೈ — ಹನುಮಂತನು ಬದುಕಿದ್ದರೆ ಅವನು ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ತರಬಲ್ಲನು, ಅವುಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಬದುಕುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಜೀವ ಎಲ್ಲರ ಜೀವದ ಮೂಲ. ‘ಹತಮಪ್ಯಹತಂ ಬಲಮ್’ — ಹತವಾದ ಸೈನ್ಯವೂ ಅಹತ — ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಅವನ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಜೀವಂತೋಽಪಿ ಮೃತಾ ವಯಮ್’ — ಬದುಕಿದ್ದರೂ ನಾವು ಸತ್ತವರು — ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಉಂಟಾಗುವ ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ತಾನೇ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಗ ವೃದ್ಧನು ಮತ್ತೆ ಜೀವ ಪಡೆದಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗುರು-ಶಿಷ್ಯರ ಸಂಬಂಧದಂತಹ ಭಾವ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವೃದ್ಧನ ಆನಂದ ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸೇನೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಆಶೆಯಿಂದ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ವಿವ್ಯಥಿತೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪೀಡಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಹರ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನೂ ಇಲ್ಲಿ ಪಾಠ ಕಲಿಯುತ್ತಾನೆ — ಹೊರಗಿನ ಪದವಿಯಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯಸಾಮರ್ಥ್ಯವೇ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು. ಜಾಂಬವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನೂ ರಾಜಕುಮಾರರೂ ಪೂಜ್ಯರು, ಆದರೆ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಕನು ಹನುಮಂತನೇ. ಈ ವಿವೇಕ ವೃದ್ಧನ ಅನುಭವದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು.

ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಜಾಂಬವಂತನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಬಾ, ವಾನರರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ನೀನೇ ತಕ್ಕವನು. ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾದ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ನೀನು ಇವರೆಲ್ಲರ ಪರಮ ಸಖ. ಇದು ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಕಾಲ, ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣೆ. ಕರಡಿ-ವಾನರ ವೀರರ ಸೈನ್ಯಗಳಿಗೆ ಹರ್ಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡು, ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಈ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಶಲ್ಯರಹಿತರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡು. ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಮೇಲೆ ದೀರ್ಘ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಿಮವಂತನಿಗೆ ನೀನು ಹೋಗಬೇಕು. ಶತ್ರುಸೂದನನೇ, ಅಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ, ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಋಷಭವೆಂಬ ಪರ್ವತೋತ್ತಮವನ್ನೂ ಕೈಲಾಸಶಿಖರವನ್ನೂ ಕಾಣುವೆ. ಆ ಎರಡು ಶಿಖರಗಳ ನಡುವೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ, ಅತುಲ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ, ಸರ್ವೌಷಧಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಓಷಧಿಪರ್ವತವನ್ನು ಕಾಣುವೆ. ಅದರ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಬೆಳಗುವ ನಾಲ್ಕು ಉಜ್ವಲ ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ಕಾಣುವೆ — ಮೃತಸಂಜೀವನಿ, ವಿಶಲ್ಯಕರಣಿ, ಸುವರ್ಣಕರಣಿ, ಮತ್ತು ಸಂಧಾನಿ ಎಂಬ ಮಹೌಷಧಿ. ಹನುಮಂತ, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬೇಗನೆ ಬರಬೇಕು. ಗಂಧವಹನ (ವಾಯುವಿನ) ಮಗನೇ, ವಾನರರನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿಸಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸು.’ ನಾಲ್ಕು ಓಷಧಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳೇ ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ — ಸತ್ತವನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಜೀವ ಕೊಡುವುದು, ಶಲ್ಯವನ್ನು (ಬಾಣದ ಅಲಗನ್ನು) ಹೊರತೆಗೆಯುವುದು, ದೇಹಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿನ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಮರಳಿ ಕೊಡುವುದು, ಮುರಿದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವುದು. ಜಾಂಬವಂತನ ಉಪದೇಶ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಮಾರ್ಗ, ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳ ಹೆಸರುಗಳು, ಓಷಧಿಯ ಸ್ಥಾನ, ಅವುಗಳ ರೂಪ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೃದ್ಧನ ಜ್ಞಾನವೂ ಯುವಕನ ಬಲವೂ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿವೆ. ‘ನಾನ್ಯಂ ಪಶ್ಯಾಮಿ ಕಂಚನ’ — ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ಕಾಣೆ — ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಜಾಂಬವಂತನು ಎಲ್ಲ ಭಾರವನ್ನೂ ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕ್ಷಣ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಲಂಘನಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಜಾಂಬವಂತನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ವೇಗ ವಾಯುವಿನ ವೇಗದಂತೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ದೂರದ ಹಿಮವಂತನೂ ಅವನಿಗೆ ಸಮೀಪವೇ ಎಂದು ಜಾಂಬವಂತನು ಬಲ್ಲನು. ಹಿಂದೆ ಸಮುದ್ರಲಂಘನಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಮಾಡಿದಂತೆ ಅವನು ಹನುಮಂತನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತ್ವಮೇಷಾಂ ಪರಮಃ ಸಖಾ’ — ನೀನು ಇವರ ಪರಮ ಸಖ — ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಹನುಮಂತನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಓಷಧಿಗಳ ತೇಜಸ್ಸು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೂ ಅವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಾಣುವುವು ಎಂದು ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಓಷಧಿಗಳು ಕೇವಲ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನಲ್ಲ, ಬಿದ್ದಿರುವ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಬದುಕಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಒಂದು ಯಾತ್ರೆಯ ಫಲವನ್ನು ಇಡೀ ಸೇನೆ ಪಡೆಯುವುದು. ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್’ — ಬೇಗನೆ — ಎಂಬ ಪದ ಕಾಲದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೇ ಕಾರ್ಯವಾಗಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಬೆಳಗಾದರೆ ಶತ್ರುಗಳು ಮತ್ತೆ ಆಕ್ರಮಿಸುವರು. ಜಾಂಬವಂತನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆಯೂ ಇದೆ, ಪ್ರೀತಿಯೂ ಇದೆ — ‘ಹರಿಶಾರ್ದೂಲ’, ‘ಅರಿನಿಷೂದನ’, ‘ಗಂಧವಹಾತ್ಮಜ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಗಳಿಂದ ಅವನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಜಾಂಬವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು, ವಾಯುವೇಗಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರವು ಉಕ್ಕುವಂತೆ, ಬಲದ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡನು. ಪರ್ವತತಟದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಆ ಪರ್ವತೋತ್ತಮವನ್ನು ಒತ್ತುತ್ತಿದ್ದ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಎರಡನೆಯ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡನು. ವಾನರನ ಪಾದಗಳಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪರ್ವತವು ಕುಸಿಯಿತು; ಬಹಳವಾಗಿ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಹೊರಲಾರದಾಯಿತು. ಅದರ ಮರಗಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು, ವಾನರನ ವೇಗದಿಂದ ಉರಿದವು; ಹನುಮಂತನಿಂದ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಅದರ ಶಿಖರಗಳು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದವು. ಮರಗಳೂ ಬಂಡೆಗಳೂ ಮುರಿದುಬಿದ್ದ ಆ ಪರ್ವತೋತ್ತಮವು ತೂಗಾಡುತ್ತಿರಲು ವಾನರರು ನಿಲ್ಲಲಾರದಾದರು. ಮಹಾದ್ವಾರಗಳು ತೂಗಾಡಿ, ಮನೆಗಳೂ ಗೋಪುರಗಳೂ ಮುರಿದು, ಲಂಕೆಯು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಭಯದಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡು ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುವಂತಾಯಿತು. ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಪರ್ವತವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಸಮುದ್ರಸಹಿತವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಲಕಿದನು. ಆಮೇಲೆ ವಾನರನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಮೇರು-ಮಂದರಗಳಂತಿದ್ದ, ನಾನಾ ಜಲಧಾರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ನಾನಾ ವೃಕ್ಷಲತೆಗಳಿಂದ ಹರಡಿದ, ಅರಳಿದ ಕಮಲ-ಉತ್ಪಲಗಳುಳ್ಳ, ದೇವಗಂಧರ್ವರಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ, ಅರವತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾದ, ವಿದ್ಯಾಧರರಿಂದಲೂ ಮುನಿಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಅಪ್ಸರೆಯರಿಂದಲೂ ಸೇವಿತವಾದ, ನಾನಾ ಮೃಗಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಅನೇಕ ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಲಯಪರ್ವತವನ್ನು ಏರಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷ-ಗಂಧರ್ವ-ಕಿನ್ನರರನ್ನು ಕಳವಳಗೊಳಿಸುತ್ತ ಮೇಘದಂತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಬೆಳೆದನು. ಪಾದಗಳಿಂದ ಪರ್ವತವನ್ನು ಒತ್ತಿ, ಬಡಬಾಗ್ನಿಯ ಬಾಯಿಯಂತೆ ತನ್ನ ಬಾಯನ್ನು ತೆರೆದು, ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಉಗ್ರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಆ ಉತ್ತಮ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸವ್ಯಾಘ್ರರು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅಲುಗಾಡಲೂ ಆಗದವರಾದರು. ಆಮೇಲೆ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಶತ್ರುತಾಪನನೂ ಆದ ಮಾರುತಿಯು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಪರಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಮಲಯಪರ್ವತದ ವರ್ಣನೆ (42–45) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ನೆಗೆತದ ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧತೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಆರಂಭವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತವನ್ನು ಒತ್ತಿ ನೆಗೆದಿದ್ದನು. ಪರ್ವತವನ್ನು ಒತ್ತಿದುದರಿಂದ ಲಂಕೆ ಕಂಪಿಸಿತು ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಅವನ ಬಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಅವನ ವಿನಯವನ್ನೂ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವಾಗ ಅವನು ದೇವತೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಘವಾರ್ಥೇ’ — ರಾಘವನಿಗಾಗಿ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನದ ಗುರಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಜಾಂಬವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹನುಮಂತನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ವಾಯುವಿನಿಂದ ಸಮುದ್ರವು ಉಕ್ಕುವಂತೆ. ಅವನು ನಿಂತಿರುವ ಪರ್ವತ ಅವನ ಭಾರವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದು — ಮರಗಳು ಬೀಳುತ್ತವೆ, ಬಂಡೆಗಳು ಸೀಳುತ್ತವೆ, ಶಿಖರಗಳು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ಪರ್ವತದ ಕಂಪನದಿಂದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ವಾನರರೂ ನಿಲ್ಲಲಾರದಾಗುತ್ತಾರೆ. ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರಗಳು, ಮನೆಗಳು, ಗೋಪುರಗಳು ಮುರಿಯುತ್ತವೆ, ಪಟ್ಟಣ ಭಯದಿಂದ ಕುಣಿಯುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲ ಹನುಮಂತನ ಅಪಾರ ಬಲದ ವರ್ಣನೆ. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಮಲಯಪರ್ವತವನ್ನು ಏರುತ್ತಾನೆ. ಮಲಯವು ಮೇರು-ಮಂದರಗಳಂತೆ ಎತ್ತರವಾದುದು, ನಾನಾ ವೃಕ್ಷಲತೆಗಳಿಂದಲೂ ಕಮಲ-ಉತ್ಪಲಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುವುದು, ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ವಿದ್ಯಾಧರ-ಅಪ್ಸರೆಯರಿಂದ ಸೇವಿತವಾದುದು, ನಾನಾ ಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ಗುಹೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದುದು. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಹನುಮಂತನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ, ಯಕ್ಷ-ಗಂಧರ್ವ-ಕಿನ್ನರರು ಭಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಪಾದಗಳಿಂದ ಪರ್ವತವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಬಾಯನ್ನು ತೆರೆದು ಮಹಾನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯದಿಂದ ನಿಶ್ಚಲರಾಗುತ್ತಾರೆ — ಅಲುಗಾಡಲೂ ಆಗದು. ಈ ನಾದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹೆದರಿಸಲು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ಉತ್ಸಾಹಕ್ಕೂ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಶಕ್ತಿಯೂ ಭಕ್ತಿಯೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಹಿಂದೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಹೋಗಿದ್ದನು, ಈಗ ರಾಮನ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಕಾರ್ಯ ಇನ್ನೂ ಮಹತ್ತರವಾದುದು. ಲಂಕೆಯ ಕಂಪನ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಂದಿನ ಪರಾಜಯದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆಯಂತೆ. ಮಲಯವು ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಂದ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನ ಹಿಮವಂತನತ್ತ ಹೋಗಲು ಅವನು ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಧನುರ್ಧಾರಿಯು ಬಾಣವನ್ನು ದೂರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಸೆಳೆಯುವಂತೆ ಹನುಮಂತನೂ ಪರ್ವತವನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಒತ್ತುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಶರೀರ ಮೇಘದಂತೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಅವನೇ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಆಕಾಶವನ್ನು ದಾಟಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಂತಪಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವವನು ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಯುದ್ಧದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣವಾದುದರಿಂದ ಕವಿ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನು ಹೋಗದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಚಂಡ ವೇಗವುಳ್ಳ ಅವನು ಸರ್ಪದಂತಿದ್ದ ಬಾಲವನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ಬೆನ್ನನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿ, ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಮುದುಡಿಸಿ, ಬಡಬಾಗ್ನಿಯ ಬಾಯಂತಿದ್ದ ಮುಖವನ್ನು ತೆರೆದು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ಅವನು ತನ್ನ ವೇಗದಿಂದ ಮರಗಳ ಗುಂಪುಗಳನ್ನೂ, ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ, ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ, ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾನರರನ್ನೂ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು; ಅವನ ತೋಳು-ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟು ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವು ವೇಗ ಕುಗ್ಗಿದಾಗ ನೀರಿಗೆ ಬಿದ್ದವು. ಸರ್ಪಶತ್ರುವಾದ ಗರುಡನಿಗೆ ಸಮಾನ ವೀರ್ಯವುಳ್ಳ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಸರ್ಪದೇಹಗಳಂತಿದ್ದ ತನ್ನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ, ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೇ ಸೆಳೆಯುವಂತೆ, ಪರ್ವತರಾಜನಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶೈಲದತ್ತ ಹೋದನು. ಅಲೆಗಳ ಸಾಲುಗಳು ಸುಳಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಅವನ ವೇಗದಿಂದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದ ಸಾಗರವನ್ನು ನೋಡುತ್ತ, ಅವನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಕೈತುದಿಯಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಚಕ್ರದಂತೆ ತಟ್ಟನೆ ಹೋದನು. ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ವೇಗವುಳ್ಳ ಅವನು ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ, ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳನ್ನೂ, ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ, ನದಿಗಳನ್ನೂ, ಕೆರೆಗಳನ್ನೂ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರಗಳನ್ನೂ, ಸಮೃದ್ಧ ಜನಪದಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋದನು. ಸೂರ್ಯಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ, ಅವಸರದಿಂದ, ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಹೋದನು. ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಗಾಳಿಯ ರಭಸದಿಂದ, ಆ ವಾನರಶಾರ್ದೂಲನು ತನ್ನ ಶಬ್ದದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮೊಳಗಿಸುತ್ತ ಹೋದನು. ಜಾಂಬವಂತನ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಆ ಮಹಾಕಪಿ ತಟ್ಟನೆ ಹಿಮವಂತನನ್ನು ಕಂಡನು — ನಾನಾ ಜಲಧಾರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅನೇಕ ಗುಹೆ-ಜಲಪಾತಗಳುಳ್ಳ, ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ ಸುಂದರ ಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ ವಿವಿಧ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಪರ್ವತೋತ್ತಮವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ವಿಷ್ಣುಚಕ್ರದ ಉಪಮೆ ವೇಗವನ್ನೂ ಗುರಿಯ ನಿಶ್ಚಿತತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಚಕ್ರವು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪುವಂತೆ ಹನುಮಂತನೂ. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ನದಿ-ನಗರಗಳು ಅವನ ಪಯಣದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. 54–56 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. 57ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ನೆಗೆಯುವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನ ಶರೀರದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬಾಲ ಮೇಲಕ್ಕೆ, ಬೆನ್ನು ಬಾಗಿ, ಕಿವಿಗಳು ಮುದುಡಿ, ಬಾಯಿ ತೆರೆದು. ಈ ವರ್ಣನಾಕ್ರಮ ಚಿತ್ರದಂತೆ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ವೇಗದಿಂದ ಮರಗಳೂ ಬಂಡೆಗಳೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾನರರೂ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಏರಿ, ಅನಂತರ ವೇಗ ಕುಗ್ಗಿದಾಗ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ಅವನು ಗರುಡನಂತೆ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ ಹಾರುತ್ತಾನೆ, ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯುವಂತೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಕೆಳಗೆ ಸಮುದ್ರ ಸುಳಿಯುತ್ತಿದೆ, ಅದರ ಜಲಜಂತುಗಳೂ ಸುತ್ತುತ್ತಿವೆ. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ನಗರಗಳನ್ನೂ ಜನಪದಗಳನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ತಂದೆಯಾದ ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನ ವೇಗವುಳ್ಳವನಾದುದರಿಂದ ಸೂರ್ಯಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಗಮನದ ಶಬ್ದದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮೊಳಗುತ್ತವೆ. ಜಾಂಬವಂತನ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಲೇ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಹಿಮವಂತನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಜಲಧಾರೆಗಳಿಂದ, ಗುಹೆಗಳಿಂದ, ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ, ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳಂತಹ ಶಿಖರಗಳಿಂದ, ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು. ಕವಿ ತಂದೆ-ಮಗನ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪಿತೃತುಲ್ಯವೇಗಃ’ (ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ವೇಗವುಳ್ಳವನು), ‘ಪಿತುಸ್ತುಲ್ಯಪರಾಕ್ರಮಃ’ (ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳವನು) — ವಾಯುಪುತ್ರನ ವೇಗ ವಾಯುವಿನದೇ ವೇಗ.

ಅತಿ ಎತ್ತರವಾದ ಉತ್ತಮ ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾಪರ್ವತರಾಜನನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವನು ದೇವರ್ಷಿಸಂಘಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ಪುಣ್ಯ ಮಹಾಶ್ರಮಗಳನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಕೋಶವನ್ನೂ, ರಜತಾಲಯವನ್ನೂ, ಶಕ್ರಾಲಯವನ್ನೂ, ರುದ್ರನು ಬಾಣ ಬಿಟ್ಟ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ, ಹಯಾನನನ (ಹಯಗ್ರೀವನ) ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ, ಉಜ್ವಲವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಶಿರಸ್ಸನ್ನೂ, ವೈವಸ್ವತನ (ಯಮನ) ಕಿಂಕರರನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಅಗ್ನಿಯ ಆಲಯವನ್ನೂ, ವೈಶ್ರವಣನ ಆಲಯವನ್ನೂ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನಿಬಂಧನವನ್ನೂ, ಬ್ರಹ್ಮಾಲಯವನ್ನೂ, ಶಂಕರನ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ, ಭೂಮಿಯ ನಾಭಿಯನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕೈಲಾಸವನ್ನೂ, ಹಿಮವಂತನ ಶಿಲೆಯನ್ನೂ, ವೃಷವನ್ನೂ, ಕಾಂಚನಶೈಲವನ್ನೂ, ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಸರ್ವೌಷಧಿಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಸರ್ವೌಷಧಿಪರ್ವತರಾಜನನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಅಗ್ನಿರಾಶಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಇಂದ್ರನ ದೂತನಾದ ವಾಯುವಿನ ಮಗನು ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು, ಆ ಓಷಧಿಪರ್ವತರಾಜನ ಮೇಲೆ ನೆಗೆದು ಅಲ್ಲಿ ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕತೊಡಗಿದನು. ಸಾವಿರಾರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಬಂದ ಆ ಮಹಾಕಪಿ ದಿವ್ಯೌಷಧಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಆ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠದಲ್ಲಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಮಹೌಷಧಿಗಳೂ ತಮ್ಮನ್ನು ಬಯಸಿ ಯಾರೋ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅದೃಶ್ಯವಾದವು. ಅವುಗಳನ್ನು ಕಾಣದೆ ಮಹಾತ್ಮ ಹನುಮಂತನು ಕೋಪಗೊಂಡನು, ರೋಷದಿಂದ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು; ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುವ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವನು ಪರ್ವತರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪರ್ವತರಾಜನೇ, ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ಅನುಕಂಪ ತೋರಿಸಬಾರದೆಂದು ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವುದು ಏನಿದು? ನೋಡು, ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಸೋತು ನೀನು ಚೂರುಚೂರಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡು.’ ಹಿಮವಂತನ ತೀರ್ಥಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು; ಅವುಗಳ ದರ್ಶನದಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಯಾತ್ರೆ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಓಷಧಿಗಳ ಅಂತರ್ಧಾನ ಅವುಗಳ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವು ತಾವಾಗಿಯೇ ತಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಹನುಮಂತನ ಕೋಪವೂ ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದಲ್ಲ, ರಾಘವನಿಗಾಗಿಯೇ. ‘ರಾಘವೇ ನಾಸಿ ಕೃತಾನುಕಂಪಃ’ — ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ನೀನು ಅನುಕಂಪ ತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ — ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಪರ್ವತವನ್ನೂ ರಾಮಭಕ್ತಿಯ ಒರೆಗಲ್ಲಿಗೆ ಹಚ್ಚುತ್ತಾನೆ. ಹಿಮವಂತನಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಾಣುವ ಸ್ಥಾನಗಳೆಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಗಳು — ಬ್ರಹ್ಮ, ಇಂದ್ರ, ರುದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ಕುಬೇರ, ಸೂರ್ಯ, ಯಮ ಇವರದು. ಹೀಗೆ ಹಿಮವಂತನು ಸರ್ವದೇವಮಯ ಪರ್ವತ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಅಗ್ನಿರಾಶಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಓಷಧಿಪರ್ವತವನ್ನು ಕಂಡು ವಿಸ್ಮಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿದಾಗ ಅವು ಅದೃಶ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ಪರೀಕ್ಷೆಯಂತೆ. ಅವನು ನಿರಾಶನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಪರ್ವತವನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮಭಕ್ತಿಯೂ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ‘ಅದ್ಯ ಮದ್ಬಾಹುಬಲಾಭಿಭೂತಃ’ — ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಸೋತು — ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಓಷಧಿಗಳು ಸಿಗದಿದ್ದರೆ ಇಡೀ ಪರ್ವತವನ್ನೇ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬೇಕು. ಬಯಸಿ ಬರುವವನನ್ನು ಕಂಡು ಓಷಧಿಗಳು ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ — ಇದರಿಂದ ದಿವ್ಯವಸ್ತುಗಳ ದುರ್ಲಭತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಹನುಮಂತನ ಭಕ್ತಿಯ ಮುಂದೆ ದುರ್ಲಭವಾದುದೂ ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಕೋಪ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಅವನು ಅದರ ಶಿಖರವನ್ನು — ಮರಗಳೊಡನೆ, ಆನೆಗಳೊಡನೆ, ಚಿನ್ನದೊಡನೆ, ಸಾವಿರಾರು ಧಾತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಕೂಟಗಳು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದ, ಉರಿಯುವ ತುದಿಯ ತಪ್ಪಲುಗಳುಳ್ಳದ್ದನ್ನು — ಹಿಡಿದು ವೇಗದಿಂದ ತಟ್ಟನೆ ಕಿತ್ತನು. ಅದನ್ನು ಕಿತ್ತು, ದೇವಾಸುರೇಂದ್ರರೊಡನೆ ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಡುಗಿಸಿ ಅವನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು; ಅನೇಕ ಆಕಾಶಚಾರಿಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಗರುಡನಂತೆ ಉಗ್ರವೇಗವುಳ್ಳ ಅವನು ವೇಗವಾಗಿ ಹೋದನು. ಸೂರ್ಯಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಶಿಖರವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಅವನು ಸೂರ್ಯನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಆ ಪರ್ವತದೊಡನೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ಅಲಗುಗಳುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಸಹಿತವಾದ ಚಕ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ, ಬಹಳವಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರರು ಗರ್ಜಿಸಿದರು; ಅವನೂ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದನು; ಅವರ ಆ ಉತ್ಕಟ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಂಕಾವಾಸಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಇನ್ನೂ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಅರಚಿದರು. ಶಿಖರವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಹನುಮಂತನು ಎರಡನೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾನೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಕಾರ್ಯದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಹರ್ಷನಾದ ಆಶೆಯ ಪುನರಾಗಮನ, ರಾಕ್ಷಸರ ಇನ್ನೂ ಭಯಂಕರವಾದ ನಾದವಾದರೋ ಭಯದ ಸೂಚಕ. ಹೀಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವೆಂಬಂತಿದ್ದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಓಷಧಿಗಳ ಪರಿಚಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇಡೀ ಶಿಖರವನ್ನೇ ತರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗರುಡವೇಗದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಆಕಾಶಚಾರಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚಕ್ರದ ಉಪಮೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ದಿವ್ಯತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಖರವು ಉರಿಯುವ ತುದಿಯ ತಪ್ಪಲುಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಧಾತುಗಳೊಡನೆ, ಆನೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದುದು — ಇಡೀ ಪರ್ವತಖಂಡವನ್ನೇ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಕಿತ್ತು ತರಲಾಗಿದೆ.

ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತ್ಮ ಹನುಮಂತನು ಆ ಪರ್ವತೋತ್ತಮದೊಡನೆ ವಾನರಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಇಳಿದನು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿದನು. ಮನುಷ್ಯರಾಜನ ಮಕ್ಕಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಮಹೌಷಧಿಗಳ ಗಂಧವನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಆಗ ಶಲ್ಯರಹಿತರಾದರು; ಇತರ ವಾನರವೀರರೂ ಎದ್ದರು. ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಓಷಧಿಗಳ ಗಂಧದಿಂದ ಹತರಾಗಿದ್ದವರೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲ ವಾನರವೀರರೂ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಶಲ್ಯರಹಿತರೂ ನೋವಿಲ್ಲದವರೂ ಆಗಿ, ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದವರು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಎದ್ದರು. ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಯುದ್ಧಮಾಡತೊಡಗಿದಂದಿನಿಂದ, ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ, ಮಾನಕ್ಕಾಗಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಹತರಾಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಹತರಾದ ಕೂಡಲೇ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು — ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತೆ ಬದುಕಲಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ಉಗ್ರವೇಗವುಳ್ಳ ವಾಯುಪುತ್ರ ವಾನರನು ಆ ಓಷಧಿಪರ್ವತವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಹಿಮವಂತನಿಗೇ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ರಾಮನನ್ನು ಸೇರಿದನು. 74–76 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತೆ ಬದುಕದಿರಲು ಕಾರಣವನ್ನು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠ ಹೀಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಮಾನಕ್ಕಾಗಿ ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲಾಗಿತ್ತು. ಶಿಖರವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದುದು ಹನುಮಂತನ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಅವನು ಪರರ ವಸ್ತುವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಮಹೌಷಧಿಗಳ ಗಂಧಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಶಲ್ಯರಹಿತರಾಗಿ ಏಳುತ್ತಾರೆ — ಸ್ಪರ್ಶದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಸತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರೂ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಂತೆ ಏಳುತ್ತಾರೆ. ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಹಿರಿಯರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ವಿನಯವೂ ಸೌಹಾರ್ದವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ರಾತ್ರಿಯ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಕಥೆ ಬೆಳಗಿನ ಆಶೆಯೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರಾದರೋ ಬದುಕಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಶವಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲಾಗಿತ್ತು — ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷ ವಿವರಣಾಂಶ.

യുദ്ധമുന്നണിയിൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടപ്പോൾ വാനരയൂഥപന്മാരുടെ സൈന്യം മോഹത്തിലാണ്ടു. സുഗ്രീവനും നീലനും അംഗദനും ജാംബവാനും എന്തു ചെയ്യണമെന്ന് അറിയാതായി. അപ്പോൾ ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വിഭീഷണൻ സൈന്യം മുഴുവൻ വിഷണ്ണമായിരിക്കുന്നതു കണ്ട് വാനരരാജന്റെ വീരന്മാരെ അനുപമമായ വാക്കുകളാൽ ആശ്വസിപ്പിച്ചു — ‘ഭയപ്പെടേണ്ട, ഇതു വിഷാദിക്കേണ്ട സമയമല്ല. ആര്യപുത്രന്മാർ ഇരുവരും നിസ്സഹായരും വിഷണ്ണരുമായി കാണപ്പെടുന്നുണ്ടെങ്കിലും, സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കിനെ മാനിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവർ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അസ്ത്രജാലങ്ങളാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടത്. സ്വയംഭൂ അവനു നൽകിയ അമോഘവീര്യമുള്ള ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തെ മാനിച്ചുകൊണ്ടാണ് രാജകുമാരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ വീണത്; അതിനാൽ ഇതിൽ വിഷാദിക്കാൻ എന്തു കാരണമാണുള്ളത്?’ ഇവിടെ വിഭീഷണന്റെ ബുദ്ധി കാണാം — അവൻ പരാജയമല്ല, ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിന്റെ മര്യാദയാണ് കാണുന്നത്. രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സമർഥരായിരുന്നിട്ടും അസ്ത്രത്തെ ആദരിക്കാൻവേണ്ടി മാത്രമാണ് പ്രതിരോധിക്കാതിരുന്നത് എന്നാണ് അവന്റെ ആശയം. ഇങ്ങനെ സേനയുടെ മനസ്സിൽ വീണ്ടും ധൈര്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. അവരുടെ പ്രാണന് അപകടമില്ല, മൂർച്ഛ മാത്രമേയുള്ളൂ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിലും വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അവൻ സേനയുടെ ഭയം അകറ്റി പ്രത്യാശ ഉണർത്തുന്നു.

വിഭീഷണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ബുദ്ധിമാനായ മാരുതിയും ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തെ മാനിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു — ‘അസ്ത്രമേറ്റ ഈ സൈന്യത്തിൽ വേഗശാലികളായ വാനരന്മാരിൽ ആരൊക്കെ പ്രാണൻ ധരിച്ചിരിക്കുന്നുവോ, അവരെയെല്ലാം നമുക്കു ചെന്ന് ആശ്വസിപ്പിക്കാം.’ പിന്നെ വീരന്മാരായ ഹനുമാനും രാക്ഷസോത്തമനായ വിഭീഷണനും ഒരുമിച്ച് കൈകളിൽ തീപ്പന്തങ്ങളുമായി രാത്രിയിൽ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ചുറ്റിനടന്നു. അവർ ഭൂമിയെ കണ്ടു — വാലുകൾ മുറിഞ്ഞ, കൈകളും തുടകളും കാലുകളും വിരലുകളും കഴുത്തുകളും പിളർന്ന, ശരീരങ്ങളിൽനിന്നു രക്തം ഒഴുകുന്ന, പർവതാകാരരായ വീണുകിടക്കുന്ന വാനരന്മാരാൽ അതു നിറഞ്ഞിരുന്നു; വീണുകിടക്കുന്ന തിളങ്ങുന്ന ആയുധങ്ങളാലും അതു വ്യാപ്തമായിരുന്നു. സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, നീലൻ, ശരഭൻ, ഗന്ധമാദനൻ, ജാംബവാൻ, സുഷേണൻ, വേഗദർശി, മൈന്ദൻ, നളൻ, ജ്യോതിർമുഖൻ, ദ്വിവിദൻ എന്നിവരെയും മറ്റു വാനരന്മാരെയും അവർ യുദ്ധത്തിൽ വീണുകിടക്കുന്നവരായി കണ്ടു. സ്വയംഭൂവിനു പ്രിയപ്പെട്ട ആ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്താൽ, പകലിന്റെ അഞ്ചാം ഭാഗം ശേഷിച്ചിരിക്കെ, വേഗശാലികളായ വാനരന്മാരിൽ അറുപത്തേഴു കോടി പേർ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടിരുന്നു. ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ ‘ഹത’ എന്നതിന് ‘മരിച്ചവരും മുറിവേറ്റവരും’ എന്ന അർഥമാണ് നൽകിയിരിക്കുന്നത് — പലരും മോഹാലസ്യപ്പെട്ടവർ മാത്രമായിരുന്നു, മരിച്ചവരല്ല. രാത്രിയിൽ തീപ്പന്തങ്ങളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ യുദ്ധഭൂമിയുടെ ദർശനം ഭീഷണവും കരുണവുമായ ഒരു ചിത്രമാണ്. വിഭീഷണനും ഹനുമാനും ഇവിടെ സഹചാരികളാണ് — ഒരാൾ രാക്ഷസൻ, മറ്റേയാൾ വാനരൻ, ഇരുവരും രാമന്റെ ഹിതം മാത്രം ചിന്തിക്കുന്നു. സേനാപതികളുടെ പേരുകൾ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് കവി ആപത്തിന്റെ വലുപ്പം കാണിക്കുന്നു — എല്ലാ പ്രമുഖരും വീണിരിക്കുന്നു. അങ്ങനെയുള്ള ഇരുട്ടിലും അവർ നിരാശരാകുന്നില്ല, ജീവനുള്ളവരെ തിരയുന്നു. ‘സപ്തഷഷ്ടിഃ കോട്യഃ’ (അറുപത്തേഴു കോടി) എന്ന സംഖ്യ അസ്ത്രത്തിന്റെ അമോഘത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പകലിന്റെ ഒരു ഭാഗത്തിനുള്ളിൽത്തന്നെ ഇത്രയും സൈന്യം വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. രാത്രിയിലും അവർ വിശ്രമിക്കുന്നില്ല, കാരണം ഓരോ വാനരന്റെയും ജീവൻ അവർക്കു പ്രധാനമാണ്. തീപ്പന്തങ്ങളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ വീണുകിടക്കുന്ന ആ വാനരന്മാർ പർവതങ്ങൾപോലെ കാണപ്പെടുന്നു, അവരുടെ രക്തം നദിപോലെ ഒഴുകുന്നു. ഈ ദൃശ്യം യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരത വ്യക്തമായി കാണിക്കുന്നു. വിഭീഷണനും ഹനുമാനും എണ്ണമെടുക്കുക മാത്രമല്ല, ജീവനുള്ള ഓരോരുത്തരെയും സാന്ത്വനിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇവിടെ കരുണയും വീരതയും ഒരുമിച്ചു കാണാം. മുമ്പ് ലങ്ക ജയിക്കാൻ വന്നവർതന്നെ ഇപ്പോൾ ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു — ഇതാണ് ഈ വിപര്യയത്തിന്റെ കരുണ.

സമുദ്രപ്രവാഹംപോലെ വിശാലവും ബാണങ്ങളേറ്റു പീഡിതവുമായ സൈന്യം കണ്ട് ഹനുമാൻ വിഭീഷണനോടൊപ്പം ജാംബവാനെ തിരഞ്ഞു. സ്വാഭാവികമായ വാർധക്യമുള്ളവനും നൂറുകണക്കിനു ശരങ്ങൾ നിറഞ്ഞവനും പ്രജാപതിയുടെ പുത്രനും കെട്ടടങ്ങുന്ന അഗ്നിപോലെയുള്ളവനുമായ ആ വീരനെ കണ്ട് പൗലസ്ത്യൻ (വിഭീഷണൻ) അടുത്തുചെന്നു പറഞ്ഞു — ‘ആര്യാ, മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങൾ അങ്ങയുടെ പ്രാണൻ കവർന്നിട്ടില്ലല്ലോ?’ അതു കേട്ട് ഋക്ഷശ്രേഷ്ഠനായ ജാംബവാൻ പ്രയാസപ്പെട്ട് വാക്കുകൾ പുറപ്പെടുവിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു — ‘മഹാവീര്യനായ നൈർഋതേന്ദ്രാ, സ്വരംകൊണ്ടു മാത്രമാണ് ഞാൻ അങ്ങയെ തിരിച്ചറിയുന്നത്; മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളേറ്റ ശരീരമുള്ള എനിക്ക് കണ്ണുകൊണ്ട് അങ്ങയെ കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല. സുവ്രതാ, ആരാൽ അഞ്ജന നല്ല സന്താനമുള്ളവളായോ, മാതരിശ്വാവ് (വായു) നല്ല സന്താനമുള്ളവനായോ, ആ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ഹനുമാൻ എവിടെയെങ്കിലും പ്രാണൻ ധരിച്ചിരിക്കുന്നുണ്ടോ?’ വിഭീഷണൻ വിസ്മയിച്ചു ചോദിച്ചു — ‘ആര്യപുത്രന്മാരെ വിട്ട് എന്തുകൊണ്ടാണ് അങ്ങ് മാരുതിയെക്കുറിച്ചു ചോദിക്കുന്നത്? സുഗ്രീവനിലോ അംഗദനിലോ രാഘവനിൽപ്പോലുമോ വായുപുത്രനിൽ എന്നപോലെയുള്ള സ്നേഹം അങ്ങു കാണിച്ചില്ലല്ലോ.’ ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു — ‘നൈർഋതശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ എന്തുകൊണ്ടു മാരുതിയെക്കുറിച്ചു ചോദിക്കുന്നു എന്നു കേൾക്കുക. ഈ വീരൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ നശിച്ച സൈന്യവും നശിക്കാത്തതാണ്; ഹനുമാൻ പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞുവെങ്കിൽ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന നാമും മരിച്ചവരാണ്. കുഞ്ഞേ, വായുവിനു തുല്യനും അഗ്നിക്കു തുല്യം വീര്യമുള്ളവനുമായ മാരുതി ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അപ്പോൾ മാത്രമേ ജീവിക്കാനുള്ള പ്രത്യാശയുള്ളൂ.’ അപ്പോൾ ഹനുമാൻ വൃദ്ധന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ജാംബവാന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ച് വിനയത്തോടെ വന്ദിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വാക്കു കേട്ട്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വ്യഥിതമായിരുന്നിട്ടും ആ ഋക്ഷശ്രേഷ്ഠൻ തനിക്കു പുനർജന്മം ലഭിച്ചതുപോലെ കരുതി. ഇവിടെ ജാംബവാന്റെ ദീർഘദൃഷ്ടി വ്യക്തമാണ് — ഈ ആപത്തിനു പരിഹാരം കാണാൻ ഹനുമാനു മാത്രമേ കഴിയൂ എന്ന് അവനറിയാം, അതിനാൽ ആദ്യം അവന്റെ ജീവനെക്കുറിച്ചുതന്നെ ചോദിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ ചോദ്യം വായനക്കാരന്റെയും ചോദ്യമാണ്, അതിന്റെ ഉത്തരത്താൽ ഹനുമാന്റെ മഹത്ത്വം പ്രകാശിതമാകുന്നു. കാഴ്ചയില്ലാതിരുന്നിട്ടും വൃദ്ധൻ സ്വരംകൊണ്ടുതന്നെ വിഭീഷണനെ തിരിച്ചറിയുന്നു — ഇത് അവന്റെ അനുഭവസമ്പത്ത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ വിനയവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — മഹാബലനായിട്ടും അവൻ വൃദ്ധന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു നമസ്കരിക്കുന്നു. ജാംബവാൻ വൃദ്ധനാണ്, ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനാണ്, മുമ്പ് ദേവാസുരയുദ്ധങ്ങളും കണ്ടിട്ടുള്ളവനാണ്. അതിനാൽ അവന്റെ വാക്കിന്റെ ഗൗരവം എല്ലാവർക്കും അറിയാം. അവൻ ശരങ്ങളാൽ പീഡിതനാണ്, കണ്ണുകൊണ്ടു കാണുന്നില്ല, എന്നിട്ടും അവന്റെ ബുദ്ധി സ്ഥിരമാണ്. അവൻ ആദ്യം സ്വന്തം ക്ഷേമമോ രാമന്റെ ക്ഷേമമോ അല്ല, ഹനുമാന്റെ ക്ഷേമമാണ് ചോദിക്കുന്നത്. ഇതു കേട്ട് വിഭീഷണൻ ആശ്ചര്യപ്പെടുന്നു. ജാംബവാന്റെ ഉത്തരമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ താക്കോൽ — ഹനുമാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അവന് ഓഷധികൾ കൊണ്ടുവരാൻ കഴിയും, അവയാൽ എല്ലാവരും ജീവിക്കും. അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ ജീവനാണ് എല്ലാവരുടെയും ജീവന്റെ മൂലം. ‘ഹതമപ്യഹതം ബലം’ (നശിച്ച സൈന്യവും നശിക്കാത്തതാണ്) എന്ന വിരോധാഭാസം അവന്റെ വിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു. ‘ജീവന്തോഽപി മൃതാ വയം’ (ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന നാമും മരിച്ചവരാണ്) എന്ന വാക്ക് അവന്റെ അഭാവത്തിലെ നിരാശയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ സ്വയം അടുത്തുവന്നു നമസ്കരിക്കുമ്പോൾ വൃദ്ധൻ വീണ്ടും ജീവൻ ലഭിച്ചതുപോലെ കരുതുന്നു. ഇവിടെ ഗുരുവിന്റെയും ശിഷ്യന്റെയും ബന്ധംപോലെയുള്ള ഒരു ഭാവം കാണാം. വൃദ്ധന്റെ ആനന്ദം തനിക്കുവേണ്ടിയല്ല, സേനയുടെ രക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രത്യാശയാലാണ്. അച്ചടിയിൽ ‘വിവ്യഥിതേന്ദ്രിയഃ’ എന്നാണു പാഠം — ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പീഡിതമായിരുന്നിട്ടും അവൻ ഹർഷം പ്രാപിക്കുന്നു. വിഭീഷണനും ഇവിടെ ഒരു പാഠം പഠിക്കുന്നു — ബാഹ്യമായ പദവിയല്ല, കാര്യസാമർഥ്യമാണ് പ്രധാനം. ജാംബവാന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാജാവായ സുഗ്രീവനും രാജകുമാരന്മാരും പൂജ്യരാണ്, എന്നാൽ ആപത്തിലെ രക്ഷകൻ ഹനുമാൻതന്നെയാണ്. ഈ വിവേകം വൃദ്ധന്റെ അനുഭവത്തിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്.

പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ ജാംബവാൻ ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു — ‘വാനരശ്രേഷ്ഠാ, വരിക, വാനരന്മാരെ രക്ഷിക്കേണ്ടവൻ നീയാണ്. പരാക്രമത്തിൽ മതിയായ മറ്റൊരാളില്ല; നീയാണ് ഇവരുടെ പരമസുഹൃത്ത്. ഇതു നിന്റെ പരാക്രമത്തിന്റെ സമയമാണ്, മറ്റാരെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ഋക്ഷവാനരവീരന്മാരുടെ സൈന്യങ്ങളെ സന്തോഷിപ്പിക്കുക, വീഴ്ത്തപ്പെട്ട ഈ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ ശല്യമുക്തരാക്കുകയും ചെയ്യുക. സമുദ്രത്തിനു മുകളിലൂടെ ദീർഘമായ വഴി പിന്നിട്ട് പർവതശ്രേഷ്ഠനായ ഹിമവാനിലേക്കു നീ പോകണം. ശത്രുനാശകാ, അവിടെ സ്വർണമയവും അത്യുന്നതവുമായ ഋഷഭം എന്ന പർവതോത്തമത്തെയും കൈലാസശിഖരത്തെയും നീ കാണും. ആ രണ്ടു ശിഖരങ്ങൾക്കുമിടയിൽ ജ്വലിക്കുന്നതും അതുല്യപ്രഭയുള്ളതും എല്ലാ ഓഷധികളും നിറഞ്ഞതുമായ ഓഷധിപർവതം നീ കാണും. അതിന്റെ മുകളിൽ മുളച്ചുനിൽക്കുന്ന, പത്തു ദിക്കുകളെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന, ജ്വലിക്കുന്ന നാല് ഓഷധികൾ നീ കാണും — മൃതസഞ്ജീവനി, വിശല്യകരണി, സുവർണകരണി, സന്ധാനി എന്ന മഹൗഷധി. ഹനുമാനേ, അവയെല്ലാം എടുത്ത് നീ വേഗം മടങ്ങിവരണം. വായുപുത്രാ, വാനരന്മാരെ പ്രാണനോടു ചേർത്ത് ആശ്വസിപ്പിക്കുക.’ നാല് ഓഷധികളുടെയും പേരുകൾതന്നെ അവയുടെ കാര്യം പറയുന്നു — മരിച്ചവനെ ജീവിപ്പിക്കൽ, ശല്യം (തറച്ച ശരം) പുറത്തെടുക്കൽ, ദേഹത്തിനു പഴയ നിറം വീണ്ടെടുക്കൽ, ഒടിഞ്ഞ അവയവങ്ങൾ കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ. ജാംബവാന്റെ ഉപദേശം അത്യന്തം വ്യക്തമാണ് — വഴി, രണ്ടു പർവതങ്ങളുടെ പേരുകൾ, ഓഷധിയുടെ സ്ഥാനം, അവയുടെ രൂപം എന്നിങ്ങനെ എല്ലാം നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. വൃദ്ധന്റെ ജ്ഞാനവും യുവാവിന്റെ ബലവും ഇവിടെ ഒന്നിക്കുന്നു. ‘നാന്യം പശ്യാമി കഞ്ചന’ (മറ്റാരെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് ജാംബവാൻ എല്ലാ ഭാരവും ഹനുമാനിൽത്തന്നെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. ഈ നിമിഷം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ സമുദ്രലംഘനത്തിനു മുമ്പ് ജാംബവാൻ നൽകിയ പ്രോത്സാഹനവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ വേഗം വായുവിന്റെ വേഗംപോലെയാണെന്ന് ജാംബവാനറിയാം, അതിനാൽ ദൂരെയുള്ള ഹിമവാനും അവന് അടുത്താണ്. സമുദ്രലംഘനത്തിനു മുമ്പ് ചെയ്തതുപോലെ അവൻ ഹനുമാനെ അവന്റെ സാമർഥ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ത്വമേഷാം പരമഃ സഖാ’ (നീയാണ് ഇവരുടെ പരമസുഹൃത്ത്) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് അവൻ ഹനുമാന്റെ ഹൃദയത്തിൽ കർത്തവ്യബോധം ഉണർത്തുന്നു. ഓഷധികളുടെ തേജസ്സ് പത്തു ദിക്കുകളെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു, അതിനാൽ രാത്രിയിലും അവ എളുപ്പം കാണാനാകും എന്ന് അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഓഷധികൾ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ മാത്രമല്ല, വീണുകിടക്കുന്ന എല്ലാ വാനരന്മാരെയും ജീവിപ്പിക്കാൻ സമർഥമാണ്. അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ ഒറ്റ യാത്രയുടെ ഫലം സേന മുഴുവനും നേടും. ‘ക്ഷിപ്രം’ (വേഗം) എന്ന പദം സമയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം കാണിക്കുന്നു — രാത്രിതന്നെ കാര്യം ചെയ്യണം, കാരണം പ്രഭാതത്തിൽ ശത്രുക്കൾ വീണ്ടും ആക്രമിക്കും. ജാംബവാന്റെ വാക്കുകളിൽ ആജ്ഞയുമുണ്ട്, സ്നേഹവുമുണ്ട് — ‘ഹരിശാർദൂല’, ‘അരിനിഷൂദന’, ‘ഗന്ധവഹാത്മജ’ എന്നീ സംബോധനകളാൽ അവൻ ഹനുമാനെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു.

ജാംബവാന്റെ വാക്കു കേട്ട് വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ, കാറ്റിന്റെ വേഗങ്ങളാൽ സമുദ്രമെന്നപോലെ, ബലത്തിന്റെ ഉണർവുകളാൽ നിറഞ്ഞു. പർവതത്തിന്റെ മുകൾത്തട്ടിൽ നിന്ന്, ആ ഉത്തമപർവതത്തെ അമർത്തിക്കൊണ്ട്, വീരനായ ഹനുമാൻ രണ്ടാമതൊരു പർവതംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. വാനരന്റെ പാദങ്ങളാൽ തകർക്കപ്പെട്ട ആ പർവതം താഴ്ന്നുപോയി; അത്യന്തം അമർത്തപ്പെട്ട അതിന് സ്വയം താങ്ങിനിൽക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അതിലെ മരങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ വീണു, വാനരന്റെ വേഗത്താൽ കത്തിജ്വലിക്കുകയും ചെയ്തു; ഹനുമാനാൽ അമർത്തപ്പെട്ട അതിന്റെ ശൃംഗങ്ങൾ ചിതറി. മരങ്ങളും പാറത്തട്ടുകളും തകർന്ന ആ പർവതശ്രേഷ്ഠം ആടിയുലഞ്ഞപ്പോൾ വാനരന്മാർക്ക് നിൽക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. വലിയ കവാടങ്ങൾ ആടിയുലഞ്ഞ, വീടുകളും ഗോപുരങ്ങളും തകർന്ന ലങ്ക രാത്രിയിൽ ഭയാകുലയായി നൃത്തം ചെയ്യുന്നതുപോലെയായി. പർവതസമനായ വായുപുത്രൻ പർവതത്തെ അമർത്തി സമുദ്രത്തോടുകൂടിയ ഭൂമിയെ ഇളക്കിമറിച്ചു. പിന്നെ ആ വാനരൻ അവിടെനിന്ന് മലയപർവതത്തിൽ കയറി — മേരുവിനെയും മന്ദരത്തെയുംപോലെയുള്ളതും അനേകം നീർച്ചാലുകൾ നിറഞ്ഞതും നാനാവിധ മരങ്ങളും വള്ളികളും നിറഞ്ഞതും വിടർന്ന താമരകളും ആമ്പലുകളുമുള്ളതും ദേവഗന്ധർവന്മാർ സേവിക്കുന്നതും അറുപതു യോജന ഉയരമുള്ളതും വിദ്യാധരന്മാരും മുനിഗണങ്ങളും അപ്സരസ്സുകളും വസിക്കുന്നതും നാനാവിധ മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും അനേകം ഗുഹകളാൽ ശോഭിക്കുന്നതുമായ മലയം. അവിടെ യക്ഷഗന്ധർവകിന്നരന്മാരെ പരിഭ്രാന്തരാക്കിക്കൊണ്ട് മേഘസമനായ ഹനുമാൻ വളർന്നു. പാദങ്ങളാൽ പർവതത്തെ അമർത്തി, ബഡവാമുഖംപോലെ വായ പിളർന്ന്, രാത്രിഞ്ചരന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് അവൻ ഉറക്കെ ഉഗ്രമായി ഗർജിച്ചു. വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിക്കുന്ന അവന്റെ ആ മഹാനാദം കേട്ട് ലങ്കയിലെ രാക്ഷസവ്യാഘ്രങ്ങൾക്ക് ഒട്ടും അനങ്ങാൻപോലും കഴിഞ്ഞില്ല. പിന്നെ ഭീമപരാക്രമിയും ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവനുമായ മാരുതി സമുദ്രത്തെ നമസ്കരിച്ച് രാഘവനുവേണ്ടി മഹത്തായ കർമം ചെയ്യാൻ ഒരുങ്ങി. മലയപർവതത്തിന്റെ വർണന (42–45) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ചാട്ടത്തിനുള്ള മുന്നൊരുക്കം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ ആരംഭം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവിടെയും അവൻ മഹേന്ദ്രപർവതത്തെ അമർത്തിയാണ് ചാടിയത്. പർവതത്തെ അമർത്തിയതുകൊണ്ട് ലങ്ക കമ്പിച്ചു എന്ന അതിശയോക്തി അവന്റെ ബലത്തിന്റെ തെളിവാണ്. സമുദ്രത്തോടുള്ള നമസ്കാരം അവന്റെ വിനയവും കൃതജ്ഞതയും കാണിക്കുന്നു — മഹത്തായ കർമം ആരംഭിക്കുമ്പോൾ അവൻ ദേവതയെ സ്മരിക്കുന്നു. ‘രാഘവാർഥേ’ (രാഘവനുവേണ്ടി) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ എല്ലാ പ്രയത്നത്തിന്റെയും ലക്ഷ്യം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ജാംബവാന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഹനുമാന്റെ ശരീരത്തിൽ ബലം വർധിക്കുന്നു, കാറ്റിനാൽ സമുദ്രം ഉയരുന്നതുപോലെ. അവൻ നിൽക്കുന്ന പർവതത്തിന് അവന്റെ ഭാരം താങ്ങാൻ കഴിയുന്നില്ല — മരങ്ങൾ വീഴുന്നു, പാറകൾ പിളരുന്നു, ശിഖരങ്ങൾ ചിതറുന്നു. ആ പർവതത്തിന്റെ കമ്പനത്താൽ അടുത്തുള്ള വാനരന്മാർക്കും നിൽക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. ലങ്കയിലെ കവാടങ്ങളും വീടുകളും ഗോപുരങ്ങളും തകരുന്നു, നഗരം ഭയംകൊണ്ടു നൃത്തം ചെയ്യുന്നതുപോലെ. ഇതെല്ലാം ഹനുമാന്റെ അപാരമായ ബലത്തിന്റെ വർണനയാണ്. പിന്നെ അവൻ മലയപർവതത്തിൽ കയറുന്നു. മലയം മേരുവിനെയും മന്ദരത്തെയുംപോലെ ഉയർന്നതും നാനാവിധ വൃക്ഷലതകളാലും താമരകളാലും ആമ്പലുകളാലും ശോഭിക്കുന്നതും ദേവഗന്ധർവവിദ്യാധരാപ്സരസ്സുകൾ സേവിക്കുന്നതും നാനാവിധ മൃഗങ്ങളും ഗുഹകളും ഉള്ളതുമാണ്. അവിടെയും ഹനുമാൻ വളരുന്നു, യക്ഷഗന്ധർവകിന്നരന്മാർ ഭയപ്പെടുന്നു. അവൻ പർവതത്തെ പാദങ്ങളാൽ അമർത്തി വായ പിളർന്ന് മഹാനാദം മുഴക്കുന്നു. അവന്റെ നാദം കേട്ട് ലങ്കയിലെ രാക്ഷസന്മാർ ഭയംകൊണ്ടു നിശ്ചലരാകുന്നു — അവർക്ക് അനങ്ങാൻപോലും കഴിയുന്നില്ല. ഈ നാദം ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്താൻ മാത്രമല്ല, സ്വന്തം സേനയുടെ ഉത്സാഹത്തിനുംകൂടിയാണ്. ഒടുവിൽ അവൻ സമുദ്രത്തെ നമസ്കരിച്ച് രാമന്റെ കാര്യത്തിനു സജ്ജനാകുന്നു. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ശക്തിയും ഭക്തിയും ഒരുമിച്ചു കാണാം. മുമ്പ് സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ സീതയെ അന്വേഷിക്കാൻ പോയി, ഇപ്പോൾ രാമന്റെതന്നെ പ്രാണരക്ഷയ്ക്കായി പോകുന്നു — കാര്യം കൂടുതൽ മഹത്തരമാണ്. ലങ്കയുടെ കമ്പനം രാക്ഷസന്മാരുടെ വരാനിരിക്കുന്ന പരാജയത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പുപോലെയാണ്. മലയം ദക്ഷിണസമുദ്രതീരത്താണ്, അതിനാൽ അവിടെനിന്ന് വടക്കോട്ട് ഹിമവാനിലേക്കു പോകാൻ അവൻ ഏറ്റവും ഉയർന്ന സ്ഥാനം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. വില്ലാളി ദൂരേക്കു ബാണമെയ്യാൻ വില്ല് ദൃഢമായി വലിക്കുന്നതുപോലെ ഹനുമാനും പർവതത്തെ ദൃഢമായി അമർത്തുന്നു. അവന്റെ ശരീരം മേഘംപോലെ വളരുന്നു, അവൻ സ്വയം ഒരു പർവതംപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ഇതോടെ അവൻ ആകാശം കടക്കാൻ സജ്ജനാകുന്നു. ഇവിടെ ‘പരന്തപഃ’ എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ ശത്രുതാപകത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. കവി അനേകം ശ്ലോകങ്ങളാൽ ഈ നിമിഷം വിസ്തരിക്കുന്നു, കാരണം ഇതു യുദ്ധത്തിന്റെ നിർണായകനിമിഷമാണ്. ഹനുമാൻ പോയില്ലെങ്കിൽ എല്ലാം നശിക്കുമായിരുന്നു. അതിനാൽ അവന്റെ ഓരോ കർമവും സൂക്ഷ്മതയോടെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഉഗ്രവേഗമുള്ള അവൻ സർപ്പംപോലെയുള്ള വാൽ ഉയർത്തി, മുതുകു വളച്ച്, ചെവികൾ ചുരുക്കി, ബഡവാമുഖംപോലെയുള്ള വായ പിളർന്ന് ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചു. അവൻ തന്റെ വേഗത്താൽ മരക്കൂട്ടങ്ങളെയും പർവതങ്ങളെയും പാറകളെയും സാധാരണ വാനരന്മാരെയും കൂടെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയി; കൈകളുടെയും തുടകളുടെയും വേഗത്താൽ ഉയർത്തപ്പെട്ട്, തള്ളിനീക്കപ്പെട്ട അവ വേഗം കുറഞ്ഞപ്പോൾ ജലത്തിൽ വീണു. സർപ്പശത്രുവായ ഗരുഡനു തുല്യം വീര്യമുള്ള വായുപുത്രൻ സർപ്പശരീരംപോലെയുള്ള ഭുജങ്ങൾ നീട്ടി, ദിക്കുകളെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ, പർവതരാജനായ ശ്രേഷ്ഠശൈലത്തിലേക്കു പോയി. തിരമാലനിരകൾ ചുഴറ്റുന്നതും ആ ജലത്താൽ എല്ലാ ജീവികളും ചുഴറ്റപ്പെടുന്നതുമായ സമുദ്രത്തെ നോക്കിക്കൊണ്ട് അവൻ, വിഷ്ണുവിന്റെ കൈത്തുമ്പിൽനിന്നു വിട്ട ചക്രംപോലെ, പെട്ടെന്നു പാഞ്ഞുപോയി. പിതാവിനു തുല്യം വേഗമുള്ള അവൻ പർവതങ്ങളെയും പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളെയും സരസ്സുകളെയും നദികളെയും തടാകങ്ങളെയും ഉത്തമനഗരങ്ങളെയും സമൃദ്ധമായ ജനപദങ്ങളെയും കണ്ടുകൊണ്ട് വേഗത്തിൽ പോയി. സൂര്യന്റെ പാത ആശ്രയിച്ച്, ക്ഷീണമില്ലാതെ, തിടുക്കത്തിൽ, പിതാവിനു തുല്യം പരാക്രമമുള്ള വീരനായ ഹനുമാൻ പോയി. മഹാവേഗത്തോടുകൂടി, കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ ശബ്ദത്താൽ ദിക്കുകളെ മുഴക്കിക്കൊണ്ട് പോയി. ജാംബവാന്റെ വാക്ക് ഓർത്തുകൊണ്ട് ഭീമപരാക്രമിയായ ആ മഹാകപി പെട്ടെന്ന് ഹിമവാനെ കണ്ടു — അനേകം നീർച്ചാലുകളുള്ളതും അനേകം ഗുഹകളും വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളുമുള്ളതും വെൺമേഘക്കൂട്ടങ്ങൾപോലെയുള്ള മനോഹരശിഖരങ്ങളാലും നാനാവിധ വൃക്ഷങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്നതുമായ ആ പർവതോത്തമത്തിൽ അവൻ എത്തി. വിഷ്ണുചക്രത്തിന്റെ ഉപമ വേഗവും ലക്ഷ്യത്തിന്റെ നിശ്ചിതത്വവും കാണിക്കുന്നു — ചക്രം നിശ്ചയമായും ലക്ഷ്യം പ്രാപിക്കുന്നതുപോലെ ഹനുമാനും. വഴിയിൽ കണ്ട നദികളും നഗരങ്ങളും അവന്റെ യാത്രയുടെ വിസ്താരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. 54–56 ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. 57-ാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. ചാട്ടത്തിന്റെ നിമിഷത്തിൽ അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ ഓരോ അവയവവും വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — വാൽ മുകളിലേക്ക്, മുതുക് വളഞ്ഞ്, ചെവികൾ ചുരുങ്ങി, വായ പിളർന്ന്. ഈ വർണനാക്രമം ഒരു ചിത്രംപോലെ ദൃശ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അവന്റെ വേഗത്താൽ മരങ്ങളും പാറകളും സാധാരണ വാനരന്മാരും വലിച്ചെടുക്കപ്പെട്ട് ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു, പിന്നെ വേഗം ക്ഷയിച്ചപ്പോൾ സമുദ്രത്തിൽ വീണു. അവൻ ഗരുഡനെപ്പോലെ ഭുജങ്ങൾ നീട്ടി പറക്കുന്നു, ദിക്കുകളെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ പോകുന്നു. താഴെ ചുഴറ്റുന്ന സമുദ്രം, അതിലെ ജലജീവികളും ചുഴലുന്നു. വഴിയിൽ അവൻ പർവതങ്ങളും നദികളും സരസ്സുകളും നഗരങ്ങളും ജനപദങ്ങളും കാണുന്നു, എന്നാൽ ഒരു നിമിഷംപോലും നിൽക്കുന്നില്ല. സൂര്യമാർഗം ആശ്രയിച്ച് അവൻ ക്ഷീണമില്ലാതെ പോകുന്നു, കാരണം അവൻ പിതാവായ വായുവിനു തുല്യം വേഗമുള്ളവനാണ്. അവന്റെ യാത്രയുടെ ശബ്ദത്താൽ ദിക്കുകൾ മുഴങ്ങി. ജാംബവാന്റെ വാക്ക് ഓർത്തുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവൻ പോകുന്നത്, അതിനാൽ വഴി മറക്കുന്നില്ല. ഒടുവിൽ അവൻ ഹിമവാനെ കാണുന്നു — നീർച്ചാലുകളാലും ഗുഹകളാലും വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളാലും വെൺമേഘംപോലെയുള്ള ശിഖരങ്ങളാലും വൃക്ഷങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്നത്. കവി പിതാവിന്റെയും പുത്രന്റെയും സാമ്യം വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നു — ‘പിതൃതുല്യവേഗഃ’, ‘പിതുസ്തുല്യപരാക്രമഃ’ — വായുപുത്രന്റെ വേഗം വായുവിന്റെതന്നെ വേഗമാണ്.

അത്യുന്നതമായ ഉത്തമസ്വർണശൃംഗങ്ങളുള്ള ആ മഹാപർവതരാജനിൽ എത്തി അവൻ ദേവർഷിസംഘങ്ങൾ സേവിക്കുന്ന പുണ്യമായ മഹാശ്രമങ്ങൾ കണ്ടു. അവൻ ബ്രഹ്മകോശം, രജതാലയം, ശക്രാലയം (ഇന്ദ്രന്റെ ആലയം), രുദ്രൻ ശരം വിട്ട സ്ഥാനം, ഹയാനനം (ഹയഗ്രീവന്റെ സ്ഥാനം), ജ്വലിക്കുന്ന ബ്രഹ്മശിരസ്സ്, വൈവസ്വതന്റെ (യമന്റെ) കിങ്കരന്മാർ എന്നിവയെ കണ്ടു. അഗ്നിയുടെ ആലയം, വൈശ്രവണന്റെ ആലയം, സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന സൂര്യനിബന്ധനം, ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആലയം, ശങ്കരന്റെ വില്ല്, ഭൂമിയുടെ നാഭി എന്നിവയും കണ്ടു. ശ്രേഷ്ഠമായ കൈലാസം, ഹിമവാന്റെ ശില, വൃഷം (നന്ദി), സ്വർണപർവതം, ജ്വലിക്കുന്ന എല്ലാ ഓഷധികളാലും പ്രകാശിക്കുന്ന സർവൗഷധിപർവതരാജൻ എന്നിവയും കണ്ടു. അഗ്നിരാശിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന അതു കണ്ട് ഇന്ദ്രന്റെ ദൂതനായ വായുവിന്റെ പുത്രൻ വിസ്മയിച്ചു; ആ ഓഷധിപർവതരാജനിലേക്കു ചാടിക്കയറി അവിടെ ഓഷധികൾക്കായി തിരഞ്ഞു. ആയിരക്കണക്കിനു യോജനകൾ കടന്നുവന്ന ആ മഹാകപി ദിവ്യൗഷധികൾ ധരിക്കുന്ന പർവതത്തിൽ ചുറ്റിനടന്നു. ആ പർവതശ്രേഷ്ഠത്തിലെ എല്ലാ മഹൗഷധികളും തങ്ങളെ ആവശ്യപ്പെട്ട് ഒരുവൻ വരുന്നുവെന്നറിഞ്ഞ് അദൃശ്യരായി. അവയെ കാണാതെ മഹാത്മാവായ ഹനുമാൻ കോപിച്ചു, രോഷത്താൽ ഉറക്കെ ഗർജിച്ചു; സഹിക്കാനാവാതെ അഗ്നിപോലെയുള്ള കണ്ണുകളോടെ അവൻ ആ പർവതരാജനോടു പറഞ്ഞു — ‘പർവതരാജാ, രാഘവനോടു കരുണ കാണിക്കില്ലെന്നത് നിന്റെ ഉറച്ച നിശ്ചയമാണോ? നോക്കൂ, ഇന്ന് എന്റെ ബാഹുബലത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട് നീ ചിന്നിച്ചിതറുന്നതു കാണുക.’ ഹിമവാനിലെ തീർഥങ്ങളുടെ പട്ടിക പുരാണപ്രസിദ്ധമാണ്; അവയുടെ ദർശനത്താൽ ഹനുമാന്റെ യാത്ര ഒരു തീർഥയാത്രപോലെയാകുന്നു. ഓഷധികളുടെ അന്തർധാനം അവയുടെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവ സ്വയം തങ്ങളെ രക്ഷിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ കോപവും സ്വാർഥത്താലല്ല, രാഘവനുവേണ്ടി മാത്രമാണ്. ‘രാഘവേ നാസി കൃതാനുകമ്പഃ’ (രാഘവനോടു നീ കരുണ കാണിക്കുന്നില്ല) എന്ന വാക്കിനാൽ അവൻ പർവതത്തെയും രാമഭക്തിയുടെ ഉരകല്ലിലേക്കു കൊണ്ടുവരുന്നു. ഹിമവാനിൽ അവൻ കാണുന്ന സ്ഥാനങ്ങളെല്ലാം ദേവന്മാരുടെയും ഋഷിമാരുടെയും ആശ്രയങ്ങളാണ് — ബ്രഹ്മാവിന്റെ, ഇന്ദ്രന്റെ, രുദ്രന്റെ, അഗ്നിയുടെ, കുബേരന്റെ, സൂര്യന്റെ, യമന്റെ. ഇങ്ങനെ ഹിമവാൻ സർവദേവമയമായ പർവതമാണെന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ അഗ്നിരാശിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ഓഷധിപർവതം കാണുന്നു, വിസ്മയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ അവൻ ഓഷധികളെ തിരയുമ്പോൾ അവ അദൃശ്യമാകുന്നു. ഇത് അവനുള്ള ഒരു പരീക്ഷണംപോലെയാണ്. അവൻ നിരാശനാകുന്നില്ല, കോപിക്കുന്നു, പർവതത്തെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു. അവന്റെ വാക്കിൽ രാമഭക്തിയും ദൃഢനിശ്ചയവും കാണാം. ‘അദ്യ മദ്ബാഹുബലാഭിഭൂതഃ’ (ഇന്ന് എന്റെ ബാഹുബലത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട്) എന്ന വാക്കിനാൽ അവൻ തന്റെ സങ്കൽപം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ഓഷധികൾ കിട്ടുന്നില്ലെങ്കിൽ പർവതം മുഴുവനുംതന്നെ കൊണ്ടുപോകണം. ആവശ്യക്കാരൻ വരുന്നതു കണ്ട് ഓഷധികൾ ഒളിക്കുന്നു — ഇതുവഴി ദിവ്യവസ്തുക്കളുടെ ദുർലഭത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഹനുമാന്റെ ഭക്തിക്കു മുന്നിൽ ദുർലഭമായതും സുലഭമാകുന്നു. അവന്റെ കോപം അഗ്നിപോലെ കണ്ണുകളിൽ കാണാം.

മരങ്ങളോടും ആനകളോടും സ്വർണത്തോടുംകൂടിയതും ആയിരക്കണക്കിനു ധാതുക്കൾ നിറഞ്ഞതും കൊടുമുടികൾ ചിതറിയതും ജ്വലിക്കുന്ന മുകൾത്തട്ടുകളുള്ളതുമായ അതിന്റെ ശൃംഗം പിടിച്ച് അവൻ വേഗത്തിൽ പെട്ടെന്നു പിഴുതെടുത്തു. അതു പിഴുതെടുത്ത് ദേവാസുരേന്ദ്രന്മാരോടുകൂടിയ ലോകങ്ങളെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് അവൻ ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചു; അനേകം ആകാശചാരികളാൽ സ്തുതിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് ഗരുഡന്റേതുപോലെ ഉഗ്രവേഗമുള്ള അവൻ വേഗത്തിൽ പോയി. സൂര്യന്റെ പാത പിന്തുടർന്ന്, സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ശിഖരം പിടിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ സൂര്യന്റെ അരികിൽ മറ്റൊരു സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ആ പർവതത്തോടുകൂടി പർവതസമനായ വായുപുത്രൻ, ആയിരം ധാരകളുള്ളതും അഗ്നിയോടുകൂടിയതും ആകാശത്തിൽ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചതുമായ ചക്രത്തോടുകൂടിയ വിഷ്ണുവിനെപ്പോലെ അത്യന്തം ശോഭിച്ചു. അവനെ കണ്ട് വാനരന്മാർ ആർത്തുവിളിച്ചു; അവനും അവരെ കണ്ട് സന്തോഷത്തോടെ ഗർജിച്ചു; അവരുടെ ഉച്ചത്തിലുള്ള ആരവം കേട്ട് ലങ്കയിൽ വസിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാർ അതിലും ഭീകരമായി നിലവിളിച്ചു. ശിഖരം ധരിച്ച ഹനുമാൻ രണ്ടാമത്തെ സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു — ഈ ഉപമ അവന്റെ തേജസ്സും കാര്യത്തിന്റെ മഹത്ത്വവും കാണിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ഹർഷനാദം പ്രത്യാശയുടെ തിരിച്ചുവരവും, രാക്ഷസന്മാരുടെ കൂടുതൽ ഭീകരമായ നാദം ഭയത്തിന്റെ സൂചനയുമാണ്. ഇങ്ങനെ അസാധ്യമെന്നു തോന്നിയ കാര്യം ഹനുമാൻ സ്വബുദ്ധികൊണ്ടു സാധിക്കുന്നു — ഓഷധികളെ തിരിച്ചറിയാനാകുന്നില്ലെങ്കിൽ ശിഖരം മുഴുവനുംതന്നെ കൊണ്ടുവരുന്നു. അവൻ ആകാശത്തിൽ ഗരുഡവേഗത്തിൽ പോകുന്നു, ആകാശചാരികൾ അവനെ സ്തുതിക്കുന്നു. വിഷ്ണുവിന്റെ ചക്രത്തിന്റെ ഉപമ വീണ്ടും വരുന്നു, അതുവഴി അവന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ശിഖരം ജ്വലിക്കുന്ന മുകൾത്തട്ടുകളോടും ധാതുക്കളോടും ആനകളോടും കൂടിയതാണ് — ഒരു പർവതഖണ്ഡം മുഴുവനും ജീവനോടെതന്നെ ഉയർത്തിയെടുത്തിരിക്കുന്നു.

പിന്നെ മഹാത്മാവായ ഹനുമാൻ ആ പർവതോത്തമത്തോടൊപ്പം വാനരസൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽ ഇറങ്ങി. വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെ തല കുനിച്ചു വന്ദിച്ചിട്ട് അവൻ വിഭീഷണനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. മനുഷ്യരാജപുത്രന്മാരായ ആ ഇരുവരും മഹൗഷധികളുടെ ഗന്ധം ശ്വസിച്ച് അപ്പോൾ ശല്യമുക്തരായി; മറ്റു വാനരവീരന്മാരും എഴുന്നേറ്റു. ആ ശ്രേഷ്ഠൗഷധികളുടെ ഗന്ധത്താൽ, വധിക്കപ്പെട്ടവർപോലുമായ എല്ലാ വാനരവീരന്മാരും ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് ശല്യമുക്തരും വേദനയറ്റവരുമായി, രാത്രിയുടെ അവസാനം ഉറങ്ങിയവർ ഉണരുന്നതുപോലെ ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റു. ലങ്കയിൽ വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും യുദ്ധം തുടങ്ങിയതുമുതൽ, രാവണന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച്, അഭിമാനം കാക്കാനായി, യുദ്ധത്തിൽ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെടുന്ന രാക്ഷസന്മാരെയെല്ലാം കൊല്ലപ്പെടുന്നമുറയ്ക്ക് സമുദ്രത്തിൽത്തന്നെ എറിഞ്ഞിരുന്നു — അതിനാൽ രാക്ഷസന്മാർ പുനർജീവിച്ചില്ല. പിന്നെ ഉഗ്രവേഗമുള്ള വായുപുത്രനായ ആ വാനരൻ ആ ഓഷധിപർവതത്തെ വേഗത്തിൽ ഹിമവാനിലേക്കുതന്നെ കൊണ്ടുപോയി, വീണ്ടും രാമനോടു ചേർന്നു. 74–76 ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; രാക്ഷസന്മാർ പുനർജീവിക്കാത്തതിന്റെ കാരണം വൾഗേറ്റ് ഇങ്ങനെ വ്യക്തമാക്കുന്നു — രാവണന്റെ ആജ്ഞയാൽ, അഭിമാനത്തിനായി, വധിക്കപ്പെട്ട രാക്ഷസന്മാരെ സമുദ്രത്തിൽ എറിഞ്ഞിരുന്നു. ശിഖരം തിരികെ ഏൽപ്പിച്ചത് ഹനുമാന്റെ മര്യാദ കാണിക്കുന്നു — കാര്യം കഴിഞ്ഞാൽ അവൻ മറ്റൊരാളുടെ വസ്തു കൈവശം വെക്കുന്നില്ല. മഹൗഷധികളുടെ ഗന്ധംകൊണ്ടുമാത്രം രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ശല്യമുക്തരായി എഴുന്നേൽക്കുന്നു — സ്പർശത്തിന്റെപോലും ആവശ്യമില്ല. മരിച്ചിരുന്ന വാനരന്മാരും ഉറക്കത്തിൽനിന്ന് ഉണർന്നവരെപ്പോലെ എഴുന്നേൽക്കുന്നു. ഹനുമാൻ ആദ്യം മുതിർന്നവരെ നമസ്കരിക്കുന്നു, പിന്നെ വിഭീഷണനെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു — അവന്റെ വിനയവും സൗഹൃദവും കാണാം. രാത്രിയുടെ ഇരുട്ടിൽ ആരംഭിച്ച കഥ പ്രഭാതത്തിന്റെ പ്രത്യാശയോടെ സമാപിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാരാകട്ടെ ജീവിച്ചില്ല, കാരണം അവരുടെ ശവങ്ങൾ മുമ്പേതന്നെ സമുദ്രത്തിൽ എറിയപ്പെട്ടിരുന്നു — ഇതു വൾഗേറ്റിന്റെ ഒരു വിശേഷവിവരണാംശമാണ്.

With Rāma and Lakṣmaṇa struck down at the front of the battle, the army of the monkey troop-leaders fell into a stupor; Sugrīva, Nīla, Aṅgada and Jāmbavān could think of nothing to do. Then Vibhīṣaṇa, foremost among the wise, seeing the whole host dejected, comforted the heroes of the monkey king with matchless words. "Do not be afraid; this is no time for despair. The two noble princes lie helpless and prostrate only because, honouring the word of the Self-born Brahmā, they let themselves be brought down by Indrajit's nets of weapons. This supreme weapon of Brahmā, of unfailing power, was given to him by the Self-born, and it was out of respect for it that the princes let themselves be felled. What cause for despair is there in that?" Here Vibhīṣaṇa's wisdom shows: he saw not a defeat but the respect due to Brahmā's boon. His meaning was that Rāma and Lakṣmaṇa, though fully able to resist, had not countered the weapon out of reverence for it; their lives were not in danger, only their senses were lost. In this way he drove out the army's fear, gave it back its courage, and woke its hope.

Hearing Vibhīṣaṇa's words, the wise Hanumān, son of the Wind, who had himself honoured the weapon of Brahmā, said: "In this army struck down by the weapon, let the two of us go and comfort every one of the swift monkeys who is still alive." So the two heroes, Hanumān and the best of the rākṣasas, went about together over the battlefield that night with torches in their hands, a rākṣasa and a monkey side by side, each thinking only of Rāma's good. By torchlight the field was a terrible and pitiful sight. They saw the earth covered with fallen monkeys, huge as mountains, their tails, hands, thighs, feet, fingers and necks cut off, their bodies streaming blood like rivers, and the ground strewn with fallen, gleaming weapons. They saw Sugrīva, Aṅgada, Nīla, Śarabha, Gandhamādana, Jāmbavān, Suṣeṇa and Vegadarśī, Mainda, Nala, Jyotirmukha and Dvivida lying struck down on the field, and in naming the commanders the poet shows the scale of the disaster: every one of the chiefs had fallen. Sixty-seven crores of swift monkeys had been struck down by that weapon dear to the Self-born, when only the fifth part of the day was left; the sheer number shows how unfailing the weapon was, to fell such an army in a part of a single day. Many of them were stunned rather than dead. Even in that darkness the two did not give up hope; they went on searching for the living, and did not rest, for every monkey's life mattered to them. They meant not merely to count the fallen but to comfort whoever was still alive, and here compassion and courage are seen together. Those who had come to conquer Laṅkā now lay on the ground, and the reversal is pitiful.

Seeing the host, vast and terrible as the surging ocean, tormented by arrows, Hanumān and Vibhīṣaṇa went looking for Jāmbavān. The valiant son of Prajāpati, bowed with natural old age and stuck with hundreds of arrows, was like a fire dying down. Going up to him, the descendant of Pulastya asked, "Noble one, surely the sharp arrows have not taken your life?" Hearing him, Jāmbavān, bull among bears, brought out his words with difficulty: "Mighty lord of the rākṣasas, I know you by your voice alone; my limbs are pierced by sharp arrows and I cannot see you. Tell me, you of good vows: is Hanumān, best of monkeys, the son through whom Añjanā and the Wind are blessed, still alive anywhere?" Even blinded, the old warrior knew Vibhīṣaṇa by his voice, a mark of long experience. He was old, a son of Brahmā, who had seen the wars of gods and asuras, and all knew the weight of his words; wounded and sightless, his mind was still steady. Vibhīṣaṇa, amazed, asked: "Passing over the two noble princes, why do you ask after the son of the Wind? Noble one, you have not shown such affection for King Sugrīva, nor for Aṅgada, nor even for Rāghava, as for the son of the Wind." His question is the reader's question too, and the answer shows Hanumān's worth. Jāmbavān said: "Listen, tiger among rākṣasas, to why I ask after the son of the Wind. If that hero lives, then the army, though slain, is not slain. If Hanumān has given up his life, then we are dead though we live. Dear friend, if the son of the Wind, equal to the Wind and like fire in valour, still lives, then there is hope of life." Here Jāmbavān's foresight is plain. He knew that Hanumān alone could find a way out of this disaster, by fetching the healing herbs that would bring everyone back, and so he asked first not about himself, nor even about Rāma, but about Hanumān, whose life was the root of all their lives. "The army, though slain, is not slain" is a paradox that shows his trust, and "we are dead though we live" his despair without him. In his eyes the king and the princes were to be revered, but in a crisis the saviour was Hanumān; that judgement came from an old man's experience, and it taught Vibhīṣaṇa that it is not rank but the power to act that counts. Then Hanumān, son of the Wind, came up to the old one and greeted him humbly, clasping Jāmbavān's feet, mighty as he was. Hearing Hanumān's voice, the bull among bears, though his senses were in torment, felt himself born again; his joy was not for himself but for the hope of saving the army, and the scene has something of a teacher and his pupil in it.

Then the mighty Jāmbavān said to Hanumān: "Come, tiger among monkeys; you must save the monkeys. No one else has the valour for this; you are their greatest friend. This is the hour for your prowess; I see no one else. Gladden the ranks of the bear and monkey heroes, and draw the arrows out of Rāma and Lakṣmaṇa, who lie struck down. Go by the highest road, far above the ocean, and make your way to the Himālaya, best of mountains. There, destroyer of foes, you will see the golden Ṛṣabha, loftiest of mountains, and the peak of Kailāsa. Between those two peaks, hero, you will see the mountain of herbs, blazing with matchless splendour and bearing every herb. On its summit you will see four radiant herbs growing, lighting up the ten directions: Mṛtasañjīvanī, which restores the dead to life; Viśalyakaraṇī, which draws out arrows; Suvarṇakaraṇī, which restores the body's colour; and the great herb Saṃdhānī, which joins what is broken. Take them all, Hanumān, and come back quickly. Son of the Wind, restore the monkeys to life and comfort them." The herbs' very names tell their work. Jāmbavān's instructions were perfectly clear, the road, the names of the two peaks, the place of the herbs and their appearance, and in them an old man's knowledge met a young one's strength. By saying "I see no one else" he laid the whole burden on Hanumān, just as he had roused him before the leap across the ocean in the Sundara Kāṇḍa, reminding him of his powers. He knew that Hanumān's speed was the Wind's own, so that even the distant Himālaya was near for him, and that the herbs' own light would make them easy to see by night. One journey would save not only the princes but every fallen monkey, and "quickly" shows how much hung on time: the work had to be done that night, before the enemy attacked again at dawn. His words mix command with affection, as he calls Hanumān "tiger among monkeys," "destroyer of foes" and "son of the Wind" to spur him on.

When he heard Jāmbavān's words, Hanumān swelled with surges of strength, as the ocean swells when the wind blows. Standing on the crest of a mountain ridge and pressing down on it, he looked like a second mountain. Crushed by the monkey's feet, the mountain sank; pressed so hard, it could not bear its own weight. Its trees fell to the ground and caught fire from the monkey's speed, and its peaks broke apart. As it swayed, its trees and rocks shattered, the monkeys could not keep their footing on it. Laṅkā, its great gates swaying and its houses and gate-towers broken, seemed to dance that night in terror, and pressing down on that mountain, the son of the Wind, himself like a mountain, shook the earth with all its oceans; the exaggeration is the measure of his strength, and the trembling of Laṅkā is like an omen of the rākṣasas' coming defeat. Then he climbed onto Mount Malaya, which was like Meru and Mandara, full of cascades, covered with many kinds of trees and creepers, bright with open lotuses and lilies, sixty yojanas high, frequented by gods and gandharvas, haunted by vidyādharas, bands of sages and apsarases, full of herds of beasts and adorned with many caves. Malaya stands on the shore of the southern ocean, and he chose its height as the place from which to launch himself north towards the Himālaya; as an archer draws his bow hard to send an arrow far, so Hanumān pressed hard on the mountain. There, throwing the yakṣas, gandharvas and kinnaras into confusion, he grew until he was like a cloud. Pressing the mountain with his feet and opening his mouth wide like the mare-headed fire beneath the sea, he roared fiercely and loud, terrifying the night-rovers, and hearing that tremendous roar again and again, the tigers among rākṣasas in Laṅkā could not stir at all. The roar was meant to terrify the enemy and also to hearten his own army. Then, bowing to the ocean, the son of the Wind, terrible in valour, scorcher of foes, set about his great deed for Rāghava's sake; setting out on a mighty task, he remembered the deity in humility and gratitude, and "for Rāghava's sake" names the goal of all his effort. His preparation recalls the opening of the Sundara Kāṇḍa, when he pressed down Mount Mahendra before leaping; but then he went to search for Sītā, and now he went to save Rāma's own life, a still greater task. The poet spreads this moment over many verses because it was the turning point of the war: had Hanumān not gone, all would have been lost.

Raising his tail like a serpent, bending his back and folding his ears, opening his mouth like the mare-headed fire of the sea, he leapt into the sky with furious speed; the poet describes each part of his body as he leaps, and the picture stands before us. By his force he carried off clumps of trees, rocks, boulders and ordinary monkeys, which were swept up and hurled along by the rush of his arms and thighs until they lost their momentum and fell into the water. Spreading his arms like the coils of serpents, the Wind's son, mighty as Garuḍa, enemy of serpents, went towards that king of mountains as though dragging the directions after him. Gazing down at the ocean, its garlands of waves rolling and every creature in its waters whirling about, he sped on suddenly like the discus released from Viṣṇu's hand, which never fails to reach its mark. Looking down on mountains, flocks of birds, lakes, rivers, ponds, great cities and their thriving peoples, he went on at speed, never pausing for a moment, swift as his father. Keeping to the path of the sun, the hero went on swiftly and without weariness, equal to his father in prowess, filling the directions with the sound of his flight. The poet says again and again that he was his father's equal, for the speed of the Wind's son was the Wind's own speed. Remembering Jāmbavān's words, and so never losing the way, the great monkey suddenly saw the Himālaya, and he came to that best of mountains, full of cascades, caves and waterfalls, lovely with peaks like heaps of white cloud and adorned with many kinds of trees.

Reaching that great lord of mountains with its lofty golden peaks, he saw holy hermitages frequented by the finest hosts of gods and sages. He saw the Brahmakośa, the Rajatālaya, the abode of Śakra, the place where Rudra loosed his arrow, the Hayānana, the shining Brahmaśiras and the servants of Vaivasvata; the abode of Fire and the abode of Vaiśravaṇa, the Sūryanibandhana radiant as the sun, the abode of Brahmā, Śaṅkara's bow and the navel of the earth; the foremost Kailāsa, the rock of the Himālaya, the bull, the golden mountain, and the lordly mountain of all herbs, ablaze with all its blazing herbs. The places he saw were the dwellings of gods and sages, of Brahmā, Indra, Rudra, Fire, Kubera, the Sun and Yama, so that the poet shows the Himālaya as a mountain filled with all the gods, and Hanumān's journey becomes almost a pilgrimage. Seeing the mountain of herbs shining like a heap of fire, the son of the Wind, messenger of Vāsava, was amazed. He leapt onto it and began to search for the herbs, having crossed thousands of yojanas to reach it. But all the great herbs on that best of mountains, knowing that someone was coming to seek them, vanished from sight; they were divine, and guarded themselves, and it was as if Hanumān were being tested. Not seeing them, the great-souled Hanumān did not despair but grew angry and roared in his wrath, and unable to bear it, his eyes blazing like fire, he said to the lord of mountains: "What is this that you have so firmly resolved, that you show no compassion to Rāghava? See now, lord of mountains, how you will be overcome by the strength of my arms and scattered." Even his anger was not for himself but for Rāghava, and with those words he put the very mountain to the test of devotion to Rāma. He was resolved: if the herbs could not be found, the whole mountain would have to be taken. What is rare becomes easy to reach before such devotion.

He seized the mountain's peak, with its trees and elephants, its gold, its thousands of minerals, its scattered summits and blazing ridges, and tore it off with a sudden wrench. Having torn it away, he flew up into the sky, terrifying the worlds with the lords of gods and asuras, and sped on with the fierce speed of Garuḍa while many sky-dwellers sang his praises. Following the sun's path and holding the peak that shone like the sun, he looked like a second sun beside the sun; the image shows his splendour and the greatness of his task. Himself like a mountain, the son of the Wind shone brilliantly with that mountain in his hand, like Viṣṇu in the sky holding his fiery, thousand-edged discus, an image that again hints at his divinity. Seeing him, the monkeys roared, and seeing them he too roared with joy; the monkeys' shout was hope returning. Hearing their tremendous shout, the dwellers of Laṅkā roared more terribly still, a roar of fear. So Hanumān, by his own good sense, achieved what had seemed impossible: not knowing the herbs, he brought the whole peak, living, with its minerals and elephants and all.

Then the great-souled Hanumān came down with that fine mountain in the midst of the monkey army. He bowed his head to the chief monkeys and embraced Vibhīṣaṇa, showing both his humility and his friendship. Merely breathing the fragrance of the great herbs, the two human princes were freed of their arrows, without the herbs even touching them, and the other monkey heroes rose up. All the monkey heroes, even those who had been killed, were in an instant free of arrows and of pain through the fragrance of those excellent herbs, like sleepers waking at the end of night; the story that began in the darkness of night ends in the hope of dawn. The rākṣasas, however, did not come back to life. From the time the monkeys and rākṣasas had begun to fight in Laṅkā, Rāvaṇa had ordered, for the sake of his pride, that every rākṣasa killed in battle by the monkeys be thrown into the sea the moment he died, so their bodies were long gone. Then the monkey, son of the Wind, of towering speed, swiftly carried the mountain of herbs back to the Himālaya where it belonged, for his task done he would not keep what was not his, and came back to join Rāma.