तत्र हतावशिष्टाः रक्षोगणाः त्वरिताः रावणाय शशंसुः — राक्षसपुङ्गवाः देवान्तकः, त्रिशिराः, अतिकायः इत्यादयः हताः इति। तान् हतान् सहसा निशम्य राजा महाबाष्पपरिप्लुताक्षः पुत्रक्षयं भ्रातृवधं च घोरं विचिन्त्य विपुलं प्रदध्यौ। ततः दीनं शोकार्णवे सम्परिपुप्लुवानं राजानम् उदीक्ष्य रथर्षभः राक्षसराजसूनुः इन्द्रजित् इदं वाक्यं बभाषे — ‘तात, नैर्ऋतेश, यत्र इन्द्रजित् जीवति, तत्र मोहं परिगन्तुं न अर्हसि। इन्द्रारेः बाणैः अभिहतः कश्चित् अपि समरे प्राणान् अभिपातुं समर्थः न।’ पूर्वसर्गे रावणः पुत्रशोकेन गृहं प्रविष्टः; अस्मिन् सर्गे तस्य सः एव शोकः पुनः वर्ण्यते, पुत्रः च तं सान्त्वयति। ‘यत्रेन्द्रजिज्जीवति’ — मयि जीवति त्वं शोकं मा कुरु इति आत्मविश्वासः। सर्गस्य प्रथमाः अष्टौ श्लोकाः उपजातिवृत्तेन निबद्धाः, येन इन्द्रजितः प्रवेशः गम्भीरः भवति। प्रथमे श्लोके समीक्षितपाठेन सह प्रायः पूर्णं साम्यम् — अतः अत्र पुनः समीक्षितः ६.०६० सर्गः आरभ्यते, पूर्वः द्विसप्ततितमः सर्गः तु प्रक्षिप्तः आसीत्। द्वितीये ‘विपुलं प्रदध्यौ’ — दीर्घं चिन्तितवान्; समीक्षिते ‘मुमोह’ इति मोहः अपि उक्तः।

‘अद्य मद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहं रामं लक्ष्मणेन सह गतायुषं भूमितले शयानं, शितैः शरैः आचितसर्वगात्रं पश्य। शक्रशत्रोः मम इमां सुनिश्चितां पौरुषदैवयुक्तां प्रतिज्ञां शृणु — अद्य एव रामं लक्ष्मणेन सह अमोघैः शरैः संतर्पयिष्यामि। अद्य इन्द्रः, वैवस्वतः यमः, विष्णुः, रुद्रः, साध्याः, वैश्वानरः, चन्द्रः, सूर्यः च मे अप्रमेयं विक्रमं द्रक्ष्यन्ति, बलियज्ञवाटे विष्णोः उग्रं विक्रमम् इव।’ एवम् उक्त्वा त्रिदशेन्द्रशत्रुः अदीनसत्त्वः राजानम् आपृच्छ्य अनिलतुल्यवेगं खरश्रेष्ठसमाधियुक्तं रथं समारुरोह। महातेजाः अरिंदमः हरिरथोपमं रथं समास्थाय यत्र युद्धं तत्र सहसा जगाम। प्रतिज्ञायां ‘पौरुषदैवयुक्ताम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — पौरुषं स्वप्रयत्नः, दैवं च वरबलम्; इन्द्रजितः बलं द्वयोः आश्रितम्। षष्ठे मुद्रणे ‘संतर्पयिष्यामि’ इति — शरैः तर्पयिष्यामि, तृप्तिपर्यन्तं विध्यामि; समीक्षिते तु ‘संतापयिष्यामि’ इति पाठः। सप्तमे विष्णोः बलियज्ञे त्रिविक्रमणं स्मर्यते — पूर्वसर्गे लक्ष्मणः तम् एव दृष्टान्तं प्रायुङ्क्त। ‘खरश्रेष्ठसमाधियुक्तः’ — श्रेष्ठैः खरैः युक्तः रथः; हिन्दीभाष्यं ‘उत्तमैः गर्दभैः युक्तः’ इति वदति। ‘हरिरथोपमः’ — इन्द्रस्य रथेन तुल्यः। ‘गतायुषं भूमितले शयानम्’ इति इन्द्रजितः कल्पना — अग्रे रामलक्ष्मणौ भूमौ पतितौ भविष्यतः, किन्तु न गतायुषौ; तस्य प्रतिज्ञा अर्धम् एव सिध्यति।

प्रस्थितं तं महात्मानं संहर्षमाणाः धनुःप्रवरपाणयः बहवः महाबलाः अनुजग्मुः। केचित् गजस्कन्धगताः, केचित् परमवाजिभिः; व्याघ्रैः, वृश्चिकैः, मार्जारैः, खरैः, उष्ट्रैः, भुजङ्गमैः, वराहैः, श्वापदैः, सिंहैः, पर्वतोपमैः जम्बुकैः, काकैः, हंसैः, मयूरैः च भीमविक्रमाः राक्षसाः ययुः। ते प्रासपट्टिशनिस्त्रिंशपरश्वधगदाधराः, भुशुण्डिमुद्गरयष्टिशतघ्नीपरिघायुधाः च आसन्। पूर्णैः शङ्खनिनदैः, भेरीणां निःस्वनैः च वीर्यवान् त्रिदशेन्द्रारिः वेगेन आजिं जगाम। शङ्खशशिवर्णेन छत्रेण सः रिपुसूदनः प्रतिपूर्णेन चन्द्रमसा नभः इव रराज। हैमैः मुख्यैः चारुचामरैः वीज्यमानः हेमविभूषणः सर्वधनुष्मतां मुख्यः सः वीरः ययौ। महता बलेन वृतं विनिर्यान्तं तं दृष्ट्वा राक्षसाधिपतिः श्रीमान् रावणः पुत्रम् अब्रवीत् — ‘पुत्र, त्वम् अप्रतिरथः; त्वया वासवः अपि जितः। किं पुनः धृष्यं मानुषं राघवं न हनिष्यसि?’ राक्षसानां वाहनानां सूची विचित्रा — गजाः अश्वाः च युद्धोचिताः, किन्तु वृश्चिकाः, मार्जाराः, काकाः, हंसाः, मयूराः अपि; एतेन राक्षससैन्यस्य मायामयः विकृतः च स्वभावः सूच्यते। एकादशस्य उत्तरार्धं, द्वादशः, त्रयोदशस्य उत्तरार्धं च समीक्षिते न दृश्यन्ते; सा सूची वुल्गेटस्य विस्तारः। रावणस्य आशीः — ‘त्वया वासवः जितः’ — इन्द्रजितः नाम्नः हेतुं स्मारयति। ‘धृष्यं मानुषम्’ इति — सुखेन धर्षणीयं मनुष्यम्; रावणः अद्यापि रामं मनुष्यम् एव वदति, यद्यपि पूर्वसर्गे तं नारायणं मेने। अष्टादशे मुद्रणे ‘निहनिष्यसि’ इति एकं पदं स्पष्टम् (प्रश्नार्थे ‘किं… निहनिष्यसि’ इति), समीक्षिते ‘न वधिष्यसि’। दशमे अनुगामिनः ‘संहर्षमाणाः’ — हर्षेण युक्ताः; अतिकायादीनां वधात् अनन्तरम् अपि इन्द्रजितः नायकत्वे तेषां विश्वासः पुनः जागर्ति। चतुर्दशे ‘आजिं वेगेन’ — युद्धभूमिं शीघ्रम्; ‘आजि’ शब्दः युद्धवाची। पञ्चदशे छत्रस्य उपमा — श्वेतं छत्रं पूर्णचन्द्रः, इन्द्रजित् आकाशः इव; राजचिह्नानि छत्रं चामराणि च तस्य युवराजत्वं सूचयन्ति। षोडशे ‘मुख्यः सर्वधनुष्मताम्’ — सर्वेषु धनुर्धरेषु प्रधानः; एतत् विशेषणं अग्रिमेषु सर्गेषु अपि तस्य परिचयः भविष्यति। त्रयोदशे आयुधानां सूची — प्रासाः, पट्टिशाः, निस्त्रिंशाः (खड्गाः), परश्वधाः, गदाः, भुशुण्डयः, मुद्गराः, यष्टयः, शतघ्न्यः, परिघाः च; मुद्रणे ‘मुद्गरायष्टि’ इति दीर्घेण, यथामुद्रितम्। सप्तदशे रावणः पुत्रं ‘विनिर्यान्तम्’ दृष्ट्वा स्वयं प्रोत्साहयति।

राक्षसेन्द्रेण तथा उक्तः सः महाशिषः प्रत्यगृह्णात्। ततः सूर्यप्रतिमतेजसा अप्रतिवीर्येण इन्द्रजिता लङ्का, अर्केण भास्वता द्यौः इव, रराज। सः महातेजाः अरिंदमः युद्धभूमिं सम्प्राप्य रथं प्रति समन्ततः रक्षांसि स्थापयामास। ततः हुतभुक्सदृशप्रभः राक्षसश्रेष्ठः मन्त्रसत्तमैः विधिवत् हुतभोक्तारम् अग्निं जुहुवे। प्रतापवान् राक्षसेन्द्रः लाजसत्कारैः माल्यगन्धपुरस्कृतैः हविर्भिः तत्र पावकं जुहुवे। तत्र शस्त्राणि शरपत्राणि आसन्, बिभीतकाः समिधः, लोहितानि वासांसि, कार्ष्णायसः स्रुवः च। सः तत्र शरपत्रैः सतोमरैः अग्निं समास्तीर्य कृष्णवर्णस्य छागस्य जीवतः गलं जग्राह। सकृत् एव समिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः अग्नेः तानि लिङ्गानि बभूवुः, यानि विजयम् अदर्शयन् — प्रदक्षिणावर्तशिखः तप्तकाञ्चनसंनिभः पावकः स्वयम् उत्थितः तत् हविः प्रतिजग्राह। ततः अस्त्रविशारदः सः ब्राह्मम् अस्त्रम् आहारयामास, धनुः आत्मरथं च सर्वं तत्र अभ्यमन्त्रयत्। तस्मिन् अस्त्रे आहूयमाने पावके च हूयमाने सार्कग्रहेन्दुनक्षत्रं नभस्थलं वितत्रास। पावकदीप्ततेजाः महेन्द्रप्रतिमप्रभावः सः पावकं हुत्वा सचापबाणासिरथाश्वसूतः अचिन्त्यवीर्यः खे आत्मानम् अन्तर्दधे। अयं होमः सामान्यः यज्ञः न, अपितु अभिचारः — शत्रुवधाय क्रियमाणः। अतः तस्य सर्वाणि उपकरणानि विपरीतानि: कुशानां स्थाने शस्त्राणि शरपत्राणि च, पलाशादीनां स्थाने बिभीतकः (अशुभः वृक्षः), श्वेतवस्त्राणां स्थाने लोहितानि, सुवर्णस्रुवस्य स्थाने कार्ष्णायसः, बलिः च जीवतः कृष्णच्छागस्य। तथापि अग्निः ‘प्रदक्षिणावर्तशिखः’ — दक्षिणावर्ता शिखा विजयस्य शुभं लक्षणम्। ‘खेऽन्तर्दधेऽऽत्मानम्’ इति अवग्रहद्वयम् (‘अन्तर्दधे + आत्मानम्’; द्वितीयः अवग्रहः आकारस्य सूचकः)। इन्द्रजितः अदृश्यता एव अस्य सर्गस्य मुख्यं शस्त्रम् — अग्रे वानराः केवलं शरान् पश्यन्ति, न तम्। एकोनविंशे विंशे च लङ्कायाः शोभा सूर्येण द्यौः इव — इन्द्रजितः उपस्थित्या एव पुरी प्रकाशते; अस्य अर्धद्वयस्य स्थानं समीक्षितपाठात् भिन्नम्, यथा टिप्पण्यां निर्दिष्टम्। द्वाविंशे त्रयोविंशे च ‘जुहुवे’ इति क्रियापदं द्विवारं प्रयुक्तम् — प्रथमं मन्त्रैः, ततः हविर्लाजमाल्यगन्धैः। चतुर्विंशे ‘स्रुवं कार्ष्णायसम्’ — कृष्णलोहस्य स्रुवः; पञ्चविंशे ‘छागस्य कृष्णवर्णस्य’ — एवं कृष्णवर्णः अभिचारस्य चिह्नम्। षड्विंशे अग्नेः त्रीणि शुभलक्षणानि — सकृत् समिद्धः (एकवारम् एव प्रज्वलितः), विधूमः, महार्चिः; ततः प्रदक्षिणावर्ता शिखा, तप्तकाञ्चनवर्णः, स्वयम् उत्थानं च। अष्टाविंशे सृष्टेः कम्पः पूर्वसर्गे लक्ष्मणस्य ब्रह्मास्त्रयोजनम् अपि स्मारयति — तत्र अपि ‘दिशश्च चन्द्रार्कमहाग्रहाश्च… तत्रास’ इति; अधुना सः एव अस्त्रः शत्रुणा प्रयुज्यते। एकविंशे राक्षसाः रथं परितः स्थापिताः — होमकाले रक्षणाय। सप्तविंशे ‘आहारयामास’ — अस्त्रम् आहूय स्वसमीपम् आनीतवान्। एकोनत्रिंशे ‘अचिन्त्यवीर्यः’ — यस्य बलं चिन्तयितुम् अपि अशक्यम्; अन्तर्धानेन सः सर्वथा अजेयः इव।

ततः हयरथाकीर्णं पताकाध्वजशोभितं राक्षसबलं युयुत्सया नर्दमानं निर्ययौ। ते बहुभिः चित्रैः तीक्ष्णवेगैः अलंकृतैः शरैः, तोमरैः अङ्कुशैः च आहवे वानरान् जघ्नुः। सुसंक्रुद्धः रावणिः निशाचरान् निरीक्ष्य ‘हृष्टाः भवन्तः वानराणां जिघांसया युध्यन्तु’ इति आह। ततः ते सर्वे जयकांक्षिणः राक्षसाः गर्जन्तः वानरान् घोरं शरवृष्टिभिः अभ्यवर्षन्। सः तु रक्षोभिः संवृतः संख्ये नालीकनाराचैः गदाभिः मुसलैः अपि वानरान् विचकर्ष। वध्यमानाः पादपायुधाः वानराः समरे सहसा शैलपादपैः रावणिम् अभ्यवर्षन्त। तदा क्रुद्धः महातेजाः महाबलः रावणात्मजः इन्द्रजित् वानराणां शरीराणि व्यधमत्। एकेन शरेण सः नव, पञ्च, सप्त च हरीन् समरे बिभेद, राक्षसान् सम्प्रहर्षयन्। सूर्यसंकाशैः शातकुम्भविभूषणैः शरैः सुदुर्जयः वीरः समरे वानरान् प्रममाथ। भिन्नगात्राः शरपीडिताः मथितसंकल्पाः ते वानराः सुरैः हताः महासुराः इव पेतुः। घोरैः बाणगभस्तिभिः तपन्तम् आदित्यम् इव तं संक्रुद्धाः वानरर्षभाः संयुगे अभ्यधावन्त। ततः भिन्नदेहाः विचेतसः रुधिरेण समुक्षिताः सर्वे वानराः व्यथिताः विद्रवन्ति स्म। तथापि रामस्य अर्थे पराक्रम्य त्यक्तजीविताः ते नर्दन्तः अनिवृत्ताः समरे सशिलायुधाः अतिष्ठन्। समवस्थिताः प्लवंगमाः द्रुमैः पर्वताग्रैः शिलाभिः च रावणिम् अभ्यवर्षन्त। समितिंजयः महातेजाः रावणिः द्रुमाणां शिलानां च तत् प्राणहरं महत् वर्षं व्यपोहत। ततः सः प्रभुः पावकसंकाशैः आशीविषोपमैः शरैः वानराणाम् अनीकानि बिभेद। अष्टादशभिः तीक्ष्णैः शरैः सः गन्धमादनं विद्ध्वा दूरात् अवस्थितं नलं नवभिः विव्याध। महावीर्यः सः सप्तभिः मर्मविदारणैः मैन्दं, पञ्चभिः विशिखैः गजं च संयुगे विव्याध। जाम्बवन्तं दशभिः, नीलं त्रिंशद्भिः, सुग्रीवम्, ऋषभम्, अङ्गदं, द्विविदं च घोरैः दत्तवरैः तीक्ष्णैः शरैः तदा निष्प्राणान् इव अकरोत्। अन्यान् अपि मुख्यान् वानरान् बहुभिः शरैः संक्रुद्धः सः कालाग्निः इव मूर्च्छितः अर्दयामास। सूर्यसंकाशैः सुमुक्तैः शीघ्रगामिभिः शरैः महारणे वानराणाम् अनीकानि निर्ममन्थ। शरजालेन पीडितां क्षतजोक्षिताम् आकुलां वानरीं सेनां सः परया प्रीत्या हृष्टः ददर्श। पुनः एव महातेजाः बली राक्षसेन्द्रात्मजः इन्द्रजित् बाणवर्षं दारुणं शस्त्रवर्षं च संसृज्य परितः वानरानीकं ममर्द। अयं सम्पूर्णः खण्डः — त्रिंशतः त्रिपञ्चाशत्पर्यन्तं चतुर्विंशतिः श्लोकाः, अष्टचत्वारिंशत् अर्धश्लोकाः — बडोदा-समीक्षितपाठे न दृश्यते। समीक्षिते इन्द्रजितः अन्तर्धानस्य (६.०६०.०२८) अनन्तरम् एव सः अदृश्यः शरजालं वर्षति (६.०६०.०२९)। वुल्गेटे तु मध्ये प्रत्यक्षं युद्धं योजितम्, यत्र इन्द्रजित् दृश्यः इव युध्यते, राक्षससैन्यं च तेन सह निर्गच्छति। अस्मिन् खण्डे वानराणां वीर्यम् अपि रेखाङ्कितम् — ‘रामस्यार्थे पराक्रम्य वानरास्त्यक्तजीविताः’, ‘अनिवृत्ताः’ — ते भग्नाः अपि न पलायन्ते। इन्द्रजितः बाणसंख्याः अपि गणिताः — अष्टादश, नव, सप्त, पञ्च, दश, त्रिंशत् — प्रत्येकस्य यूथपस्य बलानुसारं शराः। ‘कालाग्निरिव मूर्च्छितः’ — प्रलयकाले प्रवृद्धः अग्निः इव; अत्र ‘मूर्च्छितः’ इति पदं ‘प्रवृद्धः’ इति अर्थे, न ‘निःसंज्ञः’ इति। ‘निष्प्राणान् अकरोत्’ — प्राणहीनान् इव; ते न मृताः, अपितु मूर्च्छिताः, यथा अग्रे स्पष्टं भविष्यति। त्रिंशे ‘हयरथाकीर्णं पताकाध्वजशोभितम्’ इति सैन्यस्य शोभा; ‘नर्दमानं युयुत्सया’ — युद्धेच्छया गर्जत्। एकत्रिंशे राक्षसानाम् आयुधानि — शराः, तोमराः, अङ्कुशाः; अङ्कुशः गजनियन्त्रणाय, अत्र आयुधरूपेण। द्वात्रिंशे इन्द्रजितः आदेशः — ‘हृष्टाः भवन्तः युध्यन्तु’; नायकः सैनिकानाम् उत्साहं वर्धयति। चतुस्त्रिंशे ‘नालीकनाराचैः’ — नालीकाः लघवः शराः, नाराचाः लोहमयाः; ‘विचकर्ष’ — इतस्ततः आकृष्य अपीडयत्। पञ्चत्रिंशे वानराः ‘पादपायुधाः’ — वृक्षाः एव तेषाम् आयुधानि; ते भग्नाः अपि प्रत्याक्रमन्ति। सप्तत्रिंशे एकेन शरेण बहूनां वेधः — इन्द्रजितः अस्त्रकौशलस्य प्रमाणम्; पूर्वसर्गे अतिकायः अपि एकदा बहून् शरान् अमुञ्चत्, किन्तु इन्द्रजित् एकेन शरेण बहून् विध्यति। एकोनचत्वारिंशे ‘सुरैरिव महासुराः’ — देवासुरयुद्धस्य उपमा; अत्र इन्द्रजित् देवस्थाने, वानराः असुरस्थाने — उपमा विपरीता इव, किन्तु कविः केवलं पतनस्य प्रकारं वर्णयति। चत्वारिंशे ‘तपन्तमिवादित्यम्’ — बाणाः एव तस्य गभस्तयः। चतुश्चत्वारिंशे रावणिः ‘समितिंजयः’ — युद्धविजयी; सः वानराणां शिलावर्षं ‘व्यपोहत’ — निवारितवान्। पञ्चचत्वारिंशे तस्य शराः ‘पावकसंकाशाः’ ‘आशीविषोपमाः’ च — अग्निसर्पयोः उभयोः गुणौ। षट्चत्वारिंशात् एकोनपञ्चाशत्पर्यन्तं प्रत्येकस्य यूथपस्य नाम शरसंख्या च गणिता — गन्धमादनः अष्टादशभिः, नलः नवभिः, मैन्दः सप्तभिः, गजः पञ्चभिः, जाम्बवान् दशभिः, नीलः त्रिंशद्भिः। अस्य खण्डस्य अनेकानि नामानि अग्रे समीक्षितपाठस्य नामावल्याम् (६२–६४) अपि दृश्यन्ते, अतः वुल्गेटस्य अयं विस्तारः तत्रत्यां सूचीं पूर्वम् एव प्रतिबिम्बयति। द्विपञ्चाशे इन्द्रजित् ‘परया प्रीत्या’ शत्रुसेनायाः दुरवस्थां पश्यति — तस्य क्रौर्यं हर्षः च। त्रिपञ्चाशे ‘बाणवर्षं शस्त्रवर्षं च’ — द्विविधं वर्षम्; ‘परितः’ — सर्वतः। एकचत्वारिंशे वानराः ‘विचेतसः’, ‘रुधिरेण समुक्षिताः’ — तथापि द्विचत्वारिंशे ते ‘अनिवृत्ताः’ इति कविः विशेषेण रेखाङ्कयति; रामस्य कार्ये प्राणान् अपि तृणवत् मन्यन्ते। त्रिचत्वारिंशे ते ‘समवस्थिताः’ — दृढं स्थित्वा पुनः आक्रमन्ति। अष्टचत्वारिंशे एकोनपञ्चाशे च सुग्रीवः अङ्गदः ऋषभः द्विविदः च ‘निष्प्राणाः इव’ कृताः — अतः वानरसेनायाः मुख्याः नेतारः अपि पतिताः। पञ्चाशे ‘कालाग्निरिव’ इति उपमा — प्रलयाग्निः सर्वं दहति, तथा इन्द्रजित् सर्वं वानरसैन्यम्। एकपञ्चाशे ‘निर्ममन्थ’ — मथितवान्, यथा मन्थनदण्डः दधि मथ्नाति। अस्मिन् खण्डे केचित् अर्धश्लोकाः पूर्वसर्गाणां पङ्क्तिभिः सह किञ्चित् साम्यं दर्शयन्ति (‘पुनरेव महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली’ ~ ६.०५९.०४८ इत्यस्य द्वितीयार्धः ‘विसिस्मिये महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली’), किन्तु तत् सूत्ररूपाणां पदानां पुनरावृत्तिमात्रम्, न समानः प्रसङ्गः।

स्वसैन्यम् उत्सृज्य महाहवे वानरवाहिनीषु तूर्णं समेत्य अदृश्यमानः सः उग्रं शरजालं ववर्ष, यथा नीलाम्बुधरः अम्बु। शक्रजिद्बाणविशीर्णदेहाः मायाहताः विस्वरम् उन्नदन्तः अद्रिकल्पाः हरयः रणे निपेतुः, यथा इन्द्रवज्राभिहताः नगेन्द्राः। ते रणे वानरवाहिनीषु केवलं शिताग्रान् बाणान् संददृशुः; मायाविगूढं सुरेन्द्रशत्रुं तं राक्षसं तत्र न अभ्यपश्यन्। ततः सः महात्मा रक्षोधिपतिः रविप्रकाशैः शिताग्रैः बाणगणैः सर्वाः दिशः प्रच्छादयामास, वानरेन्द्रान् च विदारयामास। सः शूलनिस्त्रिंशपरश्वधानि व्याविद्धदीप्तानलसप्रभाणि सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानि प्लवगेन्द्रसैन्ये तीव्रं ववर्ष। ततः ज्वलनसंकाशैः शक्रजिद्बाणैः ताडिताः वानरयूथपाः प्रफुल्लाः किंशुकाः इव रक्ताः दृश्यन्ते स्म। राक्षसेन्द्रास्त्रनिर्भिन्नाः वानरर्षभाः अन्योन्यम् अभिसर्पन्तः विस्वरं निनदन्तः च निपेतुः। केचित् गगनम् उदीक्षमाणाः नेत्रेषु ताडिताः, शरैः अन्योन्यं विविशुः, जगतीतले पेतुः च। हनूमन्तं, सुग्रीवम्, अङ्गदं, गन्धमादनं, जाम्बवन्तं, सुषेणं, वेगदर्शिनं, मैन्दं, द्विविदं, नीलं, गवाक्षं, गवयं, केसरिं, हरिलोमानं, विद्युद्दंष्ट्रं, सूर्याननं, ज्योतिर्मुखं, दधिमुखं, पावकाक्षं, नलं, कुमुदं च — एतान् सर्वान् हरिशार्दूलान् सः राक्षसोत्तमः इन्द्रजिन्मन्त्रसंहितैः प्रासैः शूलैः शितैः बाणैः विव्याध। सः गदाभिः हरियूथमुख्यान्, तपनीयवर्णैः बाणैः च निर्भिद्य भास्कररश्मिकल्पैः शरवृष्टिजालैः सलक्ष्मणं रामं ववर्ष। ‘मायाविगूढम्’ — मायया आच्छादितम्; अस्य युद्धस्य सर्वा विषमता अत्र एव: वानराः शरान् पश्यन्ति, न शत्रुम्; अतः ते प्रत्याक्रमणम् अपि कर्तुं न शक्नुवन्ति। ‘किंशुकाः’ — पलाशवृक्षाः, येषां पुष्पाणि रक्तानि; रक्ताक्ताः वानराः तादृशाः दृश्यन्ते। द्वाविंशतेः यूथपानां नामावली सर्वस्य वानरसैन्यस्य मुख्यान् सङ्गृह्णाति — हनूमान् अपि तेषु; अतः अग्रिमे सर्गे को जीवति इति प्रश्नः महान् भविष्यति। अन्ते रामलक्ष्मणौ अपि लक्ष्यीक्रियेते। चतुःपञ्चाशात् अष्टपञ्चाशत्पर्यन्तं पञ्च श्लोकाः, षट्षष्टितमः च उपजात्या निबद्धाः। अष्टपञ्चाशे मुद्रणे ‘व्याविद्धदीप्तानलसप्रभाणि’, समीक्षिते ‘व्याविध्य दीप्तानलसंनिभानि’ इति पाठः। त्रिषष्टितमे मुद्रणे ‘गवयं तथा’, समीक्षिते ‘गजगोमुखौ’ इति। चतुःपञ्चाशे ‘स्वसैन्यमुत्सृज्य’ — इन्द्रजित् स्वसैन्यं त्यक्त्वा एकाकी वानरसेनायाः उपरि आकाशे गच्छति; ‘नीलाम्बुधरो यथाम्बु’ — श्यामः मेघः यथा जलं वर्षति, तथा सः शरान्। पञ्चपञ्चाशे वानराः ‘मायाहताः’ — न केवलं शरैः, अपितु मायया अपि पीडिताः। षट्पञ्चाशे मुद्रणे ‘मायाविगूढं च सुरेन्द्रशत्रुम्’ इति, समीक्षिते ‘माया निगूढं च’ इति। सप्तपञ्चाशे ‘रविप्रकाशैः’ शरैः दिशः आच्छादिताः — सूर्यः इव प्रकाशमानाः अपि ते शराः आकाशं तमसा इव आवृण्वन्ति। एकषष्टितमे केचित् वानराः ‘गगनम् उदीक्षमाणाः’ — शत्रुं द्रष्टुं यतमानाः; तेषां नेत्रेषु एव शराः पतन्ति — अदृश्यस्य योद्धुः क्रूरं कौशलम्। पञ्चषष्टितमे शराः ‘इन्द्रजिन्मन्त्रसंहिताः’ — मन्त्रैः अभिमन्त्रिताः, अतः दिव्याः। एकोनषष्टितमे ‘प्रफुल्ला इव किंशुकाः’ — युद्धवर्णने प्रसिद्धा उपमा; रक्ताक्तानां वीराणां पुष्पितपलाशैः साम्यम्। षष्टितमे वानराः ‘अन्योन्यम् अभिसर्पन्तः’ — परस्परस्य आश्रयं अन्विष्यन्तः। द्विषष्टितः चतुःषष्टिपर्यन्तं नामावल्यां हनूमान् प्रथमः — अतः सः अपि विद्धः; किन्तु सः ब्रह्मणः वरेण अस्त्रात् अवध्यः इति अग्रे ज्ञास्यते। षट्षष्टितमे सः ‘सलक्ष्मणं रामम्’ अपि ववर्ष — इदानीं युद्धस्य अन्तिमं लक्ष्यं स्पष्टम्।

बाणवर्षैः अभिवृष्यमाणः अपि परमाद्भुतश्रीः रामः तान् धारानिपातान् इव अचिन्त्य समीक्षमाणः तदा लक्ष्मणम् इति उवाच — ‘लक्ष्मण, असौ सुरेन्द्रशत्रुः राक्षसेन्द्रः पुनः ब्रह्मास्त्रम् आश्रित्य हरिसैन्यं निपात्य अस्मान् शितैः शरैः प्रसक्तम् अर्दयति। स्वयंभुवा दत्तवरः सः महात्मा समाहितः अन्तर्हितभीमकायः। युधि नष्टदेहः उद्यतास्त्रः इन्द्रजित् अद्य कथं नु निहन्तुं शक्यः? मन्ये, अचिन्त्यः भगवान् स्वयंभूः, यस्य एतत् अस्त्रम्, यः च अस्य प्रभवः। धीमन्, अद्य इह मया सह अव्यग्रमनाः त्वं बाणावपातं सहस्व। एषः राक्षसेन्द्रः सायकवृष्टिजालैः सर्वाः दिशः प्रच्छादयति; पतिताग्र्यशूरं एतत् सर्वं वानरराजसैन्यं न भ्राजते। आवां पतितौ विसंज्ञौ निवृत्तयुद्धौ हतहर्षरोषौ दृष्ट्वा असौ रणाग्र्यलक्ष्मीं समासाद्य ध्रुवम् अमरारिवासं प्रवेक्ष्यति।’ रामस्य वचनं तस्य धर्मबुद्धिं दर्शयति — सः ब्रह्मणः अस्त्रं मानयति, तस्य प्रतिकारं न करोति; ‘अव्यग्रमनाः सहस्व’ इति लक्ष्मणम् उपदिशति। सः जानाति यत् तौ पतितौ दृष्ट्वा इन्द्रजित् निवर्तिष्यते — अतः इदं सहनं युक्तिः अपि। ‘धारानिपातानिव’ — शराः वर्षाधाराः इव; रामः तान् न गणयति। सर्वे षट् श्लोकाः उपजात्या निबद्धाः। द्विसप्ततितमे मुद्रणे ‘हतहर्षरोषौ’ इति, समीक्षिते ‘हतरोषहर्षौ’ इति पदक्रमभेदः। सप्तषष्टितमे रामः ‘परमाद्भुतश्रीः’ — आपदि अपि तस्य शोभा न म्लायति। अष्टषष्टितमे ‘पुनः’ इति पदं पूर्वं नागपाशबन्धनं स्मारयति — इन्द्रजित् द्वितीयवारं तौ पातयति। सप्ततितमे रामः ब्रह्मणः अस्त्रस्य ‘प्रभवः’ स्वयंभूः इति वदति — अस्त्रस्य मूलम् एव पूज्यम्, अतः तस्य निरोधः न उचितः।

ततः तौ भ्रातरौ इन्द्रजितः अस्त्रजालैः तत्र तदा विशस्तौ बभूवतुः। सः अपि राक्षसेन्द्रः तौ तत्र विषादयित्वा युधि हर्षात् ननाद। ततः सः वानरसैन्यं संख्ये रामं च लक्ष्मणेन सह विषादयित्वा सहसा दशग्रीवभुजाभिगुप्तां पुरीं विवेश; यातुधानैः संस्तूयमानः सः हृषितः पित्रे सर्वम् अभ्युवाच। चतुःसप्ततितमः श्लोकः षट्पादः — उपजातेः त्रयः अर्धाः; तस्य तृतीयः अर्धः (‘संस्तूयमानः स तु यातुधानैः पित्रे च सर्वं हृषितोऽभ्युवाच’) समीक्षिते नास्ति। एवं सर्गः द्वितीयस्य रामलक्ष्मणपतनस्य वर्णनेन समाप्यते — प्रथमं नागपाशेन, अधुना ब्रह्मास्त्रेण। त्रिसप्ततितमे ‘विशस्तौ’ — छिन्नगात्रौ; ‘विषादयित्वा’ — निश्चेष्टौ कृत्वा। चतुःसप्ततितमे लङ्का ‘दशग्रीवभुजाभिगुप्ता’ — रावणस्य बाहुबलेन रक्षिता इति इन्द्रजितः गर्वः।

అక్కడ చావగా మిగిలిన రాక్షసగణాలు త్వరగా వెళ్ళి రావణునికి తెలియజేశాయి — రాక్షసశ్రేష్ఠులైన దేవాంతకుడు, త్రిశిరుడు, అతికాయుడు మొదలైనవారు హతులయ్యారని. వారు హతులయ్యారని హఠాత్తుగా విని రాజు కన్నీటితో నిండిన కళ్ళతో, పుత్రనాశనాన్నీ భయంకరమైన సోదరవధనూ తలచుకొని, సుదీర్ఘంగా చింతించాడు. అప్పుడు దీనుడై శోకసముద్రంలో మునిగిపోతున్న రాజును చూసి, రథికులలో శ్రేష్ఠుడూ రాక్షసరాజు కుమారుడూ అయిన ఇంద్రజిత్తు ఈ మాట పలికాడు — ‘తండ్రీ, నైరృతులకు ప్రభూ, ఇంద్రజిత్తు బ్రతికి ఉండగా నీవు మోహానికి లోనుకాకూడదు. ఇంద్రశత్రువు బాణాలకు గురైనవాడెవడూ యుద్ధంలో తన ప్రాణాలను కాపాడుకోలేడు.’ మునుపటి సర్గలో రావణుడు పుత్రశోకంతో భవనంలోకి ప్రవేశించాడు; ఈ సర్గలో అతని అదే శోకం మళ్ళీ వర్ణించబడుతుంది, కుమారుడు అతనిని ఓదారుస్తాడు. ‘యత్రేంద్రజిజ్జీవతి’ — నేను బ్రతికి ఉండగా నీవు శోకించకు అనే ఆత్మవిశ్వాసం. సర్గలోని మొదటి ఎనిమిది శ్లోకాలు ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడ్డాయి, దానివల్ల ఇంద్రజిత్తు ప్రవేశం గంభీరంగా ఉంటుంది. మొదటి శ్లోకానికి సమీక్షిత పాఠంతో దాదాపు పూర్తి సామ్యం ఉంది — కాబట్టి ఇక్కడ మళ్ళీ సమీక్షిత సంస్కరణలోని 6.060 సర్గ ప్రారంభమవుతుంది, మునుపటి డెబ్బై రెండవ సర్గ మాత్రం ప్రక్షిప్తం. రెండవ శ్లోకంలో ‘విపులం ప్రదధ్యౌ’ — దీర్ఘంగా చింతించాడు; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ముమోహ’ (మూర్ఛిల్లాడు) అని మోహం కూడా చెప్పబడింది.

‘ఈ రోజే నా బాణాలతో చీలి చెల్లాచెదురైన దేహంతో, ఆయువు తీరి, లక్ష్మణునితో కలిసి నేలపై పడుకున్న, వాడి బాణాలతో శరీరమంతా నిండిన రాముని చూడు. ఇంద్రశత్రువునైన నా ఈ సునిశ్చితమైన, పౌరుషంతోనూ దైవంతోనూ కూడిన ప్రతిజ్ఞను విను — ఈ రోజే లక్ష్మణునితో సహా రాముని అమోఘమైన బాణాలతో తృప్తిపరుస్తాను. ఈ రోజు ఇంద్రుడూ, వైవస్వతుడైన యముడూ, విష్ణువూ, రుద్రుడూ, సాధ్యులూ, వైశ్వానరుడూ (అగ్ని), చంద్రుడూ, సూర్యుడూ బలి యజ్ఞవాటికలో విష్ణువు చూపిన ఉగ్రపరాక్రమంలాగా నా అపారమైన పరాక్రమాన్ని చూస్తారు.’ ఇలా చెప్పి, దీనత్వం ఎరుగని సత్త్వం గల ఆ దేవేంద్రశత్రువు రాజు అనుమతి తీసుకొని, వాయువేగం గల, శ్రేష్ఠమైన గాడిదలు పూన్చిన రథాన్ని ఎక్కాడు. మహాతేజస్వీ శత్రుదమనుడూ అయిన అతడు ఇంద్రుని రథం వంటి రథంపై నిలిచి, యుద్ధం జరుగుతున్నచోటికి వేగంగా వెళ్ళాడు. ప్రతిజ్ఞలో ‘పౌరుషదైవయుక్తామ్’ అనే పదం ముఖ్యమైనది — పౌరుషం అంటే స్వప్రయత్నం, దైవం అంటే వరబలం; ఇంద్రజిత్తు బలం ఈ రెండింటిపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆరవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘సంతర్పయిష్యామి’ అని ఉంది — బాణాలతో తృప్తిపరుస్తాను, అంటే తృప్తి తీరేవరకు కొడతాను; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘సంతాపయిష్యామి’ (తపింపజేస్తాను) అనే పాఠం. ఏడవ శ్లోకంలో బలి యజ్ఞంలో విష్ణువు త్రివిక్రమునిగా అడుగులు వేయడం స్మరించబడుతుంది — మునుపటి సర్గలో లక్ష్మణుడు కూడా అదే దృష్టాంతాన్ని ప్రయోగించాడు. ‘ఖరశ్రేష్ఠసమాధియుక్తః’ — శ్రేష్ఠమైన గాడిదలు పూన్చిన రథం; హిందీ భాష్యం ‘మంచి గాడిదలు కట్టిన’ అని చెబుతుంది. ‘హరిరథోపమః’ — ఇంద్రుని రథంతో సమానమైనది. ‘గతాయుషం భూమితలే శయానమ్’ (ఆయువు తీరి నేలపై పడుకున్నవాడు) అనేది ఇంద్రజిత్తు ఊహ — ముందు రామలక్ష్మణులు నేలపై పడిపోతారు, కానీ ఆయువు తీరినవారు కారు; అతని ప్రతిజ్ఞ సగమే నెరవేరుతుంది.

బయలుదేరిన ఆ మహాత్ముని వెంట, శ్రేష్ఠమైన విల్లులు చేతబట్టిన మహాబలులు ఎందరో సంతోషంతో అనుసరించారు. కొందరు ఏనుగుల మూపులపై, కొందరు ఉత్తమ గుర్రాలపై; పెద్దపులులు, తేళ్ళు, పిల్లులు, గాడిదలు, ఒంటెలు, పాములు, వరాహాలు, క్రూరమృగాలు, సింహాలు, పర్వతాల వంటి నక్కలు, కాకులు, హంసలు, నెమళ్ళపై కూడా భీకరపరాక్రమం గల రాక్షసులు వెళ్ళారు. వారు ప్రాసలు, పట్టిసాలు, ఖడ్గాలు, గండ్రగొడ్డళ్ళు, గదలు ధరించినవారు; భుశుండులు, ముద్గరాలు, యష్టులు, శతఘ్నులు, పరిఘలు ఆయుధాలుగా గలవారు. నిండైన శంఖనాదాలతో, భేరీల మోతలతో వీర్యవంతుడైన ఆ దేవేంద్రశత్రువు వేగంగా రణరంగానికి వెళ్ళాడు. శంఖం వంటి, చంద్రుని వంటి తెల్లని గొడుగుతో ఆ శత్రుసంహారకుడు పూర్ణచంద్రునితో ఆకాశంలాగా ప్రకాశించాడు. బంగారు పిడులు గల శ్రేష్ఠమైన అందమైన చామరాలతో వీచబడుతూ, బంగారు ఆభరణాలు ధరించి, ధనుర్ధారులందరిలో ప్రధానుడైన ఆ వీరుడు సాగిపోయాడు. మహాసేనతో చుట్టుముట్టబడి బయలుదేరుతున్న అతనిని చూసి రాక్షసాధిపతి శ్రీమంతుడైన రావణుడు కుమారునితో ఇలా అన్నాడు — ‘కుమారా, నీకు సాటి రథికుడు లేడు; నీవు ఇంద్రుని కూడా జయించావు. ఇక సులభంగా ఎదిరించగల మనుష్యుడైన రాఘవుని చంపలేవా?’ రాక్షసుల వాహనాల జాబితా విచిత్రమైనది — ఏనుగులూ గుర్రాలూ యుద్ధానికి తగినవే, కానీ తేళ్ళు, పిల్లులు, కాకులు, హంసలు, నెమళ్ళు కూడా; దీనివల్ల రాక్షససైన్యపు మాయామయమైన, వికృతమైన స్వభావం సూచించబడుతుంది. పదకొండవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, పన్నెండవ శ్లోకం, పదమూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించవు; ఆ జాబితా వల్గేట్ పాఠపు విస్తరణ. రావణుని ఆశీస్సు — ‘నీవు ఇంద్రుని జయించావు’ — ఇంద్రజిత్తు అనే పేరుకు కారణాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ‘ధృష్యం మానుషమ్’ — సులభంగా ఎదిరించదగిన మనుష్యుడు; మునుపటి సర్గలో రాముని నారాయణునిగా భావించినప్పటికీ, రావణుడు ఇప్పటికీ అతనిని మనుష్యుడనే అంటున్నాడు. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘నిహనిష్యసి’ అనే ఒకే పదం స్పష్టంగా ఉంది (ప్రశ్నార్థకంగా ‘కిం… నిహనిష్యసి’), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘న వధిష్యసి’. పదవ శ్లోకంలో అనుచరులు ‘సంహర్షమాణాః’ — సంతోషంతో కూడినవారు; అతికాయాదుల వధ తరువాత కూడా ఇంద్రజిత్తు నాయకత్వంపై వారి విశ్వాసం మళ్ళీ మేలుకొంటుంది. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో ‘ఆజిం వేగేన’ — వేగంగా యుద్ధభూమికి; ‘ఆజి’ అనే శబ్దం యుద్ధాన్ని సూచిస్తుంది. పదిహేనవ శ్లోకంలో గొడుగు ఉపమ — తెల్లని గొడుగు పూర్ణచంద్రుడు, ఇంద్రజిత్తు ఆకాశం వంటివాడు; రాజచిహ్నాలైన గొడుగూ చామరాలూ అతని యువరాజత్వాన్ని సూచిస్తాయి. పదహారవ శ్లోకంలో ‘ముఖ్యః సర్వధనుష్మతామ్’ — ధనుర్ధారులందరిలో ప్రధానుడు; ఈ విశేషణం తరువాతి సర్గలలో కూడా అతని పరిచయంగా నిలుస్తుంది. పదమూడవ శ్లోకంలో ఆయుధాల జాబితా — ప్రాసలు, పట్టిసాలు, నిస్త్రింశాలు (ఖడ్గాలు), పరశ్వధాలు (గండ్రగొడ్డళ్ళు), గదలు, భుశుండులు, ముద్గరాలు, యష్టులు (దండాలు), శతఘ్నులు, పరిఘలు; ముద్రణలో ‘ముద్గరాయష్టి’ అని దీర్ఘంతో ఉంది, ముద్రించినట్లే ఉంచబడింది. పదిహేడవ శ్లోకంలో రావణుడు ‘బయలుదేరుతున్న’ కుమారుని చూసి స్వయంగా ప్రోత్సహిస్తాడు.

రాక్షసేంద్రుడు అలా చెప్పగా అతడు ఆ గొప్ప ఆశీస్సులను స్వీకరించాడు. అప్పుడు సూర్యుని వంటి తేజస్సు గల, సాటిలేని వీర్యం గల ఇంద్రజిత్తుతో లంక ప్రకాశించే సూర్యునితో ఆకాశంలాగా వెలిగింది. మహాతేజస్వీ శత్రుదమనుడూ అయిన అతడు యుద్ధభూమికి చేరి తన రథం చుట్టూ అన్నివైపులా రాక్షసులను నిలిపాడు. అప్పుడు అగ్నివంటి కాంతిగల ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు ఉత్తమ మంత్రాలతో విధిపూర్వకంగా హవిస్సును భుజించే అగ్నిలో హోమం చేశాడు. ప్రతాపవంతుడైన ఆ రాక్షసేంద్రుడు పేలాలతోనూ, పూలమాలలతోనూ గంధంతోనూ కూడిన హవిస్సులతోనూ అక్కడ అగ్నిలో హోమం చేశాడు. అక్కడ శస్త్రాలే శరపత్రాలు (దర్భలకు బదులు), తాండ్ర చెట్టు కట్టెలే సమిధలు, ఎర్రని వస్త్రాలు, నల్లని ఇనుప స్రువం ఉన్నాయి. అతడు అక్కడ తోమరాలతో సహా శరపత్రాలను అగ్ని చుట్టూ పరచి, నల్లని రంగుగల మేకను ప్రాణంతో ఉండగానే దాని గొంతు పట్టుకున్నాడు. ఒక్కసారే ప్రజ్వలించిన, పొగలేని, మహాజ్వాలలు గల అగ్నిలో విజయాన్ని సూచించే లక్షణాలు కనిపించాయి — ప్రదక్షిణంగా తిరిగే జ్వాలలతో, కరిగిన బంగారంలాంటి కాంతితో అగ్ని స్వయంగా లేచి ఆ హవిస్సును స్వీకరించాడు. అప్పుడు అస్త్రవిద్యలో నిపుణుడైన అతడు బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ఆవాహన చేశాడు, తన విల్లునూ రథాన్నీ అన్నిటినీ అక్కడ అభిమంత్రించాడు. ఆ అస్త్రం ఆవాహన చేయబడుతుండగా, అగ్నిలో హోమం జరుగుతుండగా, సూర్యుడూ గ్రహాలూ చంద్రుడూ నక్షత్రాలతో సహా ఆకాశమంతా భయంతో వణికింది. అగ్నివలె దీప్తమైన తేజస్సు గల, మహేంద్రుని వంటి ప్రభావం గల, ఊహించలేని వీర్యం గల అతడు అగ్నిలో హోమం చేసి, విల్లు, బాణాలు, ఖడ్గం, రథం, గుర్రాలు, సారథితో సహా ఆకాశంలో అంతర్ధానమయ్యాడు. ఈ హోమం సాధారణ యజ్ఞం కాదు, అభిచారం — శత్రువధ కోసం చేసేది. అందుకే దాని ఉపకరణాలన్నీ విపరీతమైనవి: దర్భలకు బదులు శస్త్రాలూ శరపత్రాలూ, మోదుగు మొదలైనవాటికి బదులు తాండ్ర (అశుభ వృక్షం), తెల్లని వస్త్రాలకు బదులు ఎర్రనివి, బంగారు స్రువానికి బదులు నల్లని ఇనుపది, బలిగా ప్రాణంతో ఉన్న నల్ల మేక. అయినప్పటికీ అగ్ని ‘ప్రదక్షిణావర్తశిఖః’ — కుడివైపుకు తిరిగే జ్వాల విజయానికి శుభలక్షణం. ‘ఖేఽన్తర్దధేఽఽత్మానమ్’ అనే చోట రెండు అవగ్రహాలు ఉన్నాయి (‘అన్తర్దధే + ఆత్మానమ్’; రెండవ అవగ్రహం ఆకారాన్ని సూచిస్తుంది). ఇంద్రజిత్తు అదృశ్యతే ఈ సర్గలో ముఖ్యమైన ఆయుధం — ఇకపై వానరులు బాణాలను మాత్రమే చూస్తారు, అతనిని కాదు. పంతొమ్మిదవ, ఇరవయ్యవ శ్లోకాలలో లంక శోభ సూర్యునితో ఆకాశం వంటిది — ఇంద్రజిత్తు ఉనికితోనే నగరం ప్రకాశిస్తుంది; ఈ రెండు అర్ధాల స్థానం సమీక్షిత పాఠం కంటే భిన్నమైనది, టిప్పణిలో చెప్పినట్లు. ఇరవై రెండు, ఇరవై మూడు శ్లోకాలలో ‘జుహువే’ (హోమం చేశాడు) అనే క్రియాపదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — మొదట మంత్రాలతో, తరువాత హవిస్సు, పేలాలు, మాలలు, గంధాలతో. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘స్రువం కార్ష్ణాయసమ్’ — నల్లని ఇనుముతో చేసిన స్రువం; ఇరవై ఐదవ శ్లోకంలో ‘ఛాగస్య కృష్ణవర్ణస్య’ — ఇలా నల్లని రంగు అభిచారానికి చిహ్నం. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో అగ్ని శుభలక్షణాలు — ఒక్కసారే ప్రజ్వలించడం, పొగలేకపోవడం, మహాజ్వాలలు; తరువాత ప్రదక్షిణంగా తిరిగే జ్వాల, కరిగిన బంగారు రంగు, స్వయంగా లేవడం. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో సృష్టి కంపించడం మునుపటి సర్గలో లక్ష్మణుడు బ్రహ్మాస్త్రాన్ని సంధించడాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తుంది — అక్కడ కూడా ‘దిశలూ చంద్రసూర్యులూ మహాగ్రహాలూ… భయపడ్డాయి’ అని ఉంది; ఇప్పుడు అదే అస్త్రాన్ని శత్రువు ప్రయోగిస్తున్నాడు. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో రాక్షసులు రథం చుట్టూ నిలపబడ్డారు — హోమసమయంలో రక్షణకోసం. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘ఆహారయామాస’ — అస్త్రాన్ని ఆవాహన చేసి తన దగ్గరకు తెచ్చుకున్నాడు. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘అచింత్యవీర్యః’ — తలచడానికి కూడా అశక్యమైన బలం గలవాడు; అంతర్ధానం వల్ల అతడు సర్వథా అజేయుడైనట్లే.

అప్పుడు గుర్రాలతోనూ రథాలతోనూ నిండిన, పతాకాలతోనూ ధ్వజాలతోనూ శోభిల్లే రాక్షససేన యుద్ధకాంక్షతో గర్జిస్తూ బయలుదేరింది. వారు ఎన్నో రంగురంగుల, తీవ్రవేగం గల, అలంకరించిన బాణాలతోనూ, తోమరాలతోనూ అంకుశాలతోనూ యుద్ధంలో వానరులను కొట్టారు. మిక్కిలి కోపించిన రావణి నిశాచరులను చూసి ‘మీరు సంతోషంతో వానరులను చంపాలనే కోరికతో యుద్ధం చేయండి’ అన్నాడు. అప్పుడు జయాన్ని కోరే ఆ రాక్షసులందరూ గర్జిస్తూ వానరులపై ఘోరమైన బాణవర్షం కురిపించారు. అతడు మాత్రం రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి యుద్ధంలో నాళీకాలతోనూ నారాచాలతోనూ, గదలతోనూ ముసలాలతోనూ వానరులను చిందరవందర చేశాడు. దెబ్బలు తింటున్న, చెట్లే ఆయుధాలుగా గల వానరులు యుద్ధంలో హఠాత్తుగా కొండరాళ్ళతోనూ చెట్లతోనూ రావణిపై వర్షం కురిపించారు. అప్పుడు కోపించిన మహాతేజస్వీ, మహాబలుడూ, రావణపుత్రుడూ అయిన ఇంద్రజిత్తు వానరుల శరీరాలను చీల్చివేశాడు. ఒక్క బాణంతోనే అతడు తొమ్మిది, ఐదు, ఏడు వానరులను యుద్ధంలో భేదించాడు, రాక్షసులను సంతోషపెడుతూ. సూర్యుని వంటి, బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలతో, జయించడానికి అతి కష్టుడైన ఆ వీరుడు యుద్ధంలో వానరులను మర్దించాడు. శరీరాలు చీలి, బాణాలతో పీడితులై, సంకల్పం భంగమైన ఆ వానరులు దేవతల చేత హతులైన మహాసురుల వలె కూలిపోయారు. ఘోరమైన బాణాలనే కిరణాలతో తపిస్తున్న సూర్యుని వంటి అతనిపై మిక్కిలి కోపించిన వానరశ్రేష్ఠులు యుద్ధంలో విరుచుకుపడ్డారు. అప్పుడు దేహాలు చీలి, స్పృహ తప్పి, రక్తంతో తడిసిన వానరులందరూ బాధతో పారిపోసాగారు. అయినప్పటికీ రాముని కోసం పరాక్రమించి, ప్రాణాలను విడిచిపెట్టిన ఆ వానరులు గర్జిస్తూ, వెనుదిరగకుండా, శిలలనే ఆయుధాలతో యుద్ధంలో నిలిచారు. దృఢంగా నిలిచిన వానరులు చెట్లతోనూ పర్వతశిఖరాలతోనూ శిలలతోనూ రావణిపై వర్షం కురిపించారు. యుద్ధంలో జయించేవాడూ మహాతేజస్వీ అయిన రావణి చెట్లూ శిలలూ కూడిన ఆ ప్రాణహరమైన మహావర్షాన్ని తొలగించివేశాడు. అప్పుడు ఆ ప్రభువు అగ్ని వంటి, విషసర్పాల వంటి బాణాలతో వానరసేనలను భేదించాడు. పద్దెనిమిది వాడి బాణాలతో గంధమాదనుని కొట్టి, దూరంగా నిలిచిన నలుని తొమ్మిది బాణాలతో కొట్టాడు. మహావీర్యుడైన అతడు మర్మాలను చీల్చే ఏడు బాణాలతో మైందుని, ఐదు బాణాలతో గజుని యుద్ధంలో కొట్టాడు. జాంబవంతుని పది బాణాలతో, నీలుని ముప్పై బాణాలతో కొట్టి, సుగ్రీవుని, ఋషభుని, అంగదుని, ద్వివిదుని వరప్రభావం గల ఘోరమైన వాడి బాణాలతో అప్పుడు ప్రాణంలేనివారిలా చేశాడు. ఇంకా ఇతర ముఖ్య వానరులను కూడా ఎన్నో బాణాలతో, మిక్కిలి కోపించిన అతడు ప్రళయకాలాగ్ని వలె ప్రజ్వలిస్తూ పీడించాడు. సూర్యుని వంటి, చక్కగా విడిచిన, వేగంగా దూసుకుపోయే బాణాలతో మహాయుద్ధంలో వానరసేనలను మథించాడు. బాణజాలంతో పీడితమై, రక్తంతో తడిసి, కలవరపడుతున్న వానరసేనను అతడు మిక్కిలి ఆనందంతో సంతోషిస్తూ చూశాడు. మళ్ళీ మహాతేజస్వీ, బలవంతుడూ, రాక్షసేంద్రుని కుమారుడూ అయిన ఇంద్రజిత్తు దారుణమైన బాణవర్షాన్నీ శస్త్రవర్షాన్నీ కురిపించి అన్నివైపులా వానరసేనను మర్దించాడు. ఈ భాగమంతా — ముప్పైవ శ్లోకం నుండి యాభై మూడవ శ్లోకం వరకు ఇరవై నాలుగు శ్లోకాలు, నలభై ఎనిమిది అర్ధశ్లోకాలు — బరోడా సమీక్షిత పాఠంలో కనిపించదు. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇంద్రజిత్తు అంతర్ధానం (6.060.028) తరువాత వెంటనే అదృశ్యుడైన అతడు బాణజాలాన్ని కురిపిస్తాడు (6.060.029). వల్గేట్‌లో మాత్రం మధ్యలో ప్రత్యక్ష యుద్ధం చేర్చబడింది, అందులో ఇంద్రజిత్తు కనిపిస్తున్నట్లే యుద్ధం చేస్తాడు, రాక్షససేన కూడా అతనితో పాటు బయలుదేరుతుంది. ఈ భాగంలో వానరుల వీర్యం కూడా రేఖాంకితమైంది — ‘రామునికోసం పరాక్రమించి ప్రాణాలు విడిచిన వానరులు’, ‘వెనుదిరగనివారు’ — భంగపడినా వారు పారిపోరు. ఇంద్రజిత్తు బాణాల సంఖ్యలు కూడా లెక్కించబడ్డాయి — పద్దెనిమిది, తొమ్మిది, ఏడు, ఐదు, పది, ముప్పై — ప్రతి యూథపతి బలాన్ని బట్టి బాణాలు. ‘కాలాగ్నిరివ మూర్ఛితః’ — ప్రళయకాలంలో పెరిగిన అగ్నివలె; ఇక్కడ ‘మూర్ఛితః’ అనే పదం ‘పెరిగినవాడు, ప్రజ్వలించినవాడు’ అనే అర్థంలో, ‘స్పృహ తప్పినవాడు’ అనే అర్థంలో కాదు. ‘నిష్ప్రాణాన్ అకరోత్’ — ప్రాణంలేనివారిలా చేశాడు; వారు మరణించలేదు, మూర్ఛపోయారు, ముందు స్పష్టమవుతుంది. ముప్పైవ శ్లోకంలో ‘హయరథాకీర్ణం పతాకాధ్వజశోభితమ్’ అనేది సేన శోభ; ‘నర్దమానం యుయుత్సయా’ — యుద్ధకాంక్షతో గర్జిస్తూ. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో రాక్షసుల ఆయుధాలు — బాణాలు, తోమరాలు, అంకుశాలు; అంకుశం ఏనుగును అదుపు చేయడానికి, ఇక్కడ ఆయుధంగా. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో ఇంద్రజిత్తు ఆదేశం — ‘సంతోషంతో యుద్ధం చేయండి’; నాయకుడు సైనికుల ఉత్సాహాన్ని పెంచుతాడు. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘నాళీకనారాచైః’ — నాళీకాలు చిన్న బాణాలు, నారాచాలు ఇనుప బాణాలు; ‘విచకర్ష’ — అటూ ఇటూ లాగి పీడించాడు. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలో వానరులు ‘పాదపాయుధాః’ — చెట్లే వారి ఆయుధాలు; భంగపడినా వారు ఎదురుదాడి చేస్తారు. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో ఒక్క బాణంతో ఎందరినో భేదించడం — ఇంద్రజిత్తు అస్త్రకౌశలానికి నిదర్శనం; మునుపటి సర్గలో అతికాయుడు కూడా ఒకేసారి ఎన్నో బాణాలు విడిచాడు, కానీ ఇంద్రజిత్తు ఒక్క బాణంతో ఎందరినో భేదిస్తాడు. ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘సురైరివ మహాసురాః’ — దేవాసుర యుద్ధపు ఉపమ; ఇక్కడ ఇంద్రజిత్తు దేవతల స్థానంలో, వానరులు అసురుల స్థానంలో — ఉపమ విపరీతంగా కనిపిస్తుంది, కానీ కవి కేవలం కూలిపోయే తీరును వర్ణిస్తున్నాడు. నలభైవ శ్లోకంలో ‘తపంతమివాదిత్యమ్’ — బాణాలే అతని కిరణాలు. నలభై నాలుగవ శ్లోకంలో రావణి ‘సమితింజయః’ — యుద్ధవిజేత; అతడు వానరుల శిలావర్షాన్ని ‘వ్యపోహత’ — నివారించాడు. నలభై ఐదవ శ్లోకంలో అతని బాణాలు ‘పావకసంకాశాః’, ‘ఆశీవిషోపమాః’ — అగ్నికీ సర్పానికీ ఉన్న రెండు గుణాలూ. నలభై ఆరవ శ్లోకం నుండి నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకం వరకు ప్రతి యూథపతి పేరూ బాణాల సంఖ్యా లెక్కించబడ్డాయి — గంధమాదనుడు పద్దెనిమిదింటితో, నలుడు తొమ్మిదింటితో, మైందుడు ఏడింటితో, గజుడు ఐదింటితో, జాంబవంతుడు పదింటితో, నీలుడు ముప్పైతో. ఈ భాగంలోని అనేక పేర్లు ముందు సమీక్షిత పాఠంలోని పేర్ల జాబితాలో (62–64) కూడా కనిపిస్తాయి, కాబట్టి వల్గేట్ చేసిన ఈ విస్తరణ అక్కడి జాబితాను ముందుగానే ప్రతిబింబిస్తుంది. యాభై రెండవ శ్లోకంలో ఇంద్రజిత్తు ‘పరయా ప్రీత్యా’ (మిక్కిలి ఆనందంతో) శత్రుసేన దుర్దశను చూస్తాడు — అతని క్రౌర్యమూ సంతోషమూ. యాభై మూడవ శ్లోకంలో ‘బాణవర్షం శస్త్రవర్షం చ’ — రెండువిధాల వర్షం; ‘పరితః’ — అన్నివైపులా. నలభై ఒకటవ శ్లోకంలో వానరులు ‘విచేతసః’ (స్పృహ తప్పినవారు), ‘రుధిరేణ సముక్షితాః’ (రక్తంతో తడిసినవారు) — అయినా నలభై రెండవ శ్లోకంలో వారు ‘అనివృత్తాః’ (వెనుదిరగనివారు) అని కవి విశేషంగా రేఖాంకితం చేస్తాడు; రాముని కార్యంలో ప్రాణాలను కూడా గడ్డిపోచలా భావిస్తారు. నలభై మూడవ శ్లోకంలో వారు ‘సమవస్థితాః’ — దృఢంగా నిలిచి మళ్ళీ దాడి చేస్తారు. నలభై ఎనిమిది, నలభై తొమ్మిది శ్లోకాలలో సుగ్రీవుడు, అంగదుడు, ఋషభుడు, ద్వివిదుడు ‘ప్రాణంలేనివారిలా’ చేయబడ్డారు — కాబట్టి వానరసేనలోని ముఖ్య నాయకులు కూడా కూలిపోయారు. యాభైవ శ్లోకంలో ‘కాలాగ్నిరివ’ అనే ఉపమ — ప్రళయాగ్ని సమస్తాన్నీ దహించినట్లు ఇంద్రజిత్తు వానరసైన్యమంతటినీ దహిస్తాడు. యాభై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘నిర్మమంథ’ — కవ్వం పెరుగును చిలికినట్లు మథించాడు. ఈ భాగంలోని కొన్ని అర్ధశ్లోకాలు మునుపటి సర్గల పంక్తులతో కొంత సామ్యాన్ని చూపుతాయి (ఉదాహరణకు ‘పునరేవ మహాతేజా రాక్షసేంద్రాత్మజో బలీ’ అనే పంక్తి సమీక్షిత సంస్కరణలోని 6.059.048 ఉత్తరార్ధం ‘విసిస్మియే మహాతేజా రాక్షసేంద్రాత్మజో బలీ’ అనే పంక్తిని పోలి ఉంటుంది), కానీ అది సూత్రప్రాయమైన పదబంధాల పునరావృత్తి మాత్రమే, ఒకే సందర్భం కాదు.

తన సేనను విడిచిపెట్టి, మహాయుద్ధంలో వానరసేనల మధ్యకు వేగంగా వచ్చి, కనిపించకుండా ఉంటూ, నల్లని మేఘం నీటిని కురిపించినట్లు అతడు భీకరమైన బాణజాలాన్ని కురిపించాడు. ఇంద్రజిత్తు బాణాలతో చీలిన దేహాలతో, మాయతో దెబ్బతిని, వికృత స్వరంతో అరుస్తూ, పర్వతాల వంటి వానరులు ఇంద్రుని వజ్రాయుధం తాకిన మహాపర్వతాల వలె రణంలో కూలిపోయారు. వారు రణంలో వానరసేనల మధ్య వాడి కొనలు గల బాణాలను మాత్రమే చూశారు; మాయతో దాగిన ఆ దేవేంద్రశత్రువైన రాక్షసుని అక్కడ చూడలేకపోయారు. అప్పుడు మహాత్ముడైన ఆ రాక్షసాధిపతి సూర్యకాంతి గల వాడి కొనల బాణసమూహాలతో దిశలన్నిటినీ కప్పివేశాడు, వానరేంద్రులను చీల్చివేశాడు. అతడు గిరగిరా తిప్పబడి మండుతున్న అగ్ని వంటి కాంతిగల, నిప్పురవ్వలతో ప్రకాశించే అగ్నివంటి శూలాలను, ఖడ్గాలను, గండ్రగొడ్డళ్ళను వానరేంద్రుల సేనపై తీవ్రంగా కురిపించాడు. అప్పుడు అగ్నివంటి ఇంద్రజిత్తు బాణాలకు గురైన వానర యూథపతులు విరబూసిన మోదుగు చెట్ల వలె ఎర్రగా కనిపించారు. రాక్షసేంద్రుని అస్త్రాలతో చీలిన వానరశ్రేష్ఠులు ఒకరివైపు ఒకరు పాకుతూ, వికృత స్వరంతో అరుస్తూ కూలిపోయారు. కొందరు ఆకాశం వైపు చూస్తుండగా కళ్ళలో దెబ్బతిన్నారు, బాణాల తాకిడికి ఒకరిపై ఒకరు పడి నేలపై కూలారు. హనుమంతుని, సుగ్రీవుని, అంగదుని, గంధమాదనుని, జాంబవంతుని, సుషేణుని, వేగదర్శిని, మైందుని, ద్వివిదుని, నీలుని, గవాక్షుని, గవయుని, కేసరిని, హరిలోముని, విద్యుద్దంష్ట్రుని, సూర్యాననుని, జ్యోతిర్ముఖుని, దధిముఖుని, పావకాక్షుని, నలుని, కుముదుని — ఈ వానరశార్దూలులందరినీ ఆ రాక్షసోత్తముడైన ఇంద్రజిత్తు మంత్రాలతో కూడిన ప్రాసలతోనూ శూలాలతోనూ వాడి బాణాలతోనూ కొట్టాడు. అతడు గదలతోనూ బంగారు రంగు బాణాలతోనూ వానర యూథపతులను భేదించి, సూర్యకిరణాల వంటి బాణవర్షజాలాలతో లక్ష్మణునితో సహా రామునిపై వర్షం కురిపించాడు. ‘మాయావిగూఢమ్’ — మాయతో కప్పబడినవాడు; ఈ యుద్ధంలోని అసమానత అంతా ఇక్కడే ఉంది: వానరులు బాణాలను చూస్తారు, శత్రువును కాదు; అందువల్ల వారు ఎదురుదాడి కూడా చేయలేరు. ‘కింశుకాః’ — మోదుగు చెట్లు, వాటి పూలు ఎర్రనివి; రక్తంతో తడిసిన వానరులు అలా కనిపిస్తారు. ఇరవై రెండు మంది యూథపతుల పేర్ల జాబితా వానరసైన్యంలోని ముఖ్యులందరినీ కలుపుకొంటుంది — వారిలో హనుమంతుడు కూడా ఉన్నాడు; కాబట్టి తరువాతి సర్గలో ఎవరు బ్రతికి ఉన్నారనే ప్రశ్న పెద్దదవుతుంది. చివరకు రామలక్ష్మణులు కూడా లక్ష్యంగా చేయబడతారు. యాభై నాలుగవ శ్లోకం నుండి యాభై ఎనిమిదవ శ్లోకం వరకు ఐదు శ్లోకాలు, అరవై ఆరవ శ్లోకం ఉపజాతిలో రచించబడ్డాయి. యాభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘వ్యావిద్ధదీప్తానలసప్రభాణి’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వ్యావిధ్య దీప్తానలసంనిభాని’ అనే పాఠం. అరవై మూడవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘గవయం తథా’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘గజగోముఖౌ’. యాభై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘స్వసైన్యముత్సృజ్య’ — ఇంద్రజిత్తు తన సేనను విడిచి ఒంటరిగా వానరసేనపై ఆకాశంలో వెళతాడు; ‘నీలాంబుధరో యథాంబు’ — నల్లని మేఘం నీటిని కురిపించినట్లు అతడు బాణాలను కురిపిస్తాడు. యాభై ఐదవ శ్లోకంలో వానరులు ‘మాయాహతాః’ — బాణాలతో మాత్రమే కాదు, మాయతో కూడా పీడితులు. యాభై ఆరవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘మాయావిగూఢం చ సురేంద్రశత్రుమ్’ అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘మాయా నిగూఢం చ’ అని ఉంది. యాభై ఏడవ శ్లోకంలో ‘రవిప్రకాశైః’ బాణాలతో దిశలు కప్పబడ్డాయి — సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తున్నప్పటికీ ఆ బాణాలు ఆకాశాన్ని చీకటిలా ఆవరిస్తాయి. అరవై ఒకటవ శ్లోకంలో కొందరు వానరులు ‘గగనం ఉదీక్షమాణాః’ — శత్రువును చూడడానికి ప్రయత్నిస్తూ; వారి కళ్ళలోనే బాణాలు పడతాయి — కనిపించని యోధుని క్రూర కౌశలం. అరవై ఐదవ శ్లోకంలో బాణాలు ‘ఇంద్రజిన్మంత్రసంహితాః’ — మంత్రాలతో అభిమంత్రించబడినవి, కాబట్టి దివ్యమైనవి. యాభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘ప్రఫుల్లా ఇవ కింశుకాః’ — యుద్ధవర్ణనలో ప్రసిద్ధమైన ఉపమ; రక్తంతో తడిసిన వీరులకు పూచిన మోదుగులతో సామ్యం. అరవైవ శ్లోకంలో వానరులు ‘అన్యోన్యమభిసర్పంతః’ — ఒకరి ఆశ్రయాన్ని ఒకరు వెతుక్కుంటూ. అరవై రెండు నుండి అరవై నాలుగు వరకు ఉన్న పేర్ల జాబితాలో హనుమంతుడు మొదటివాడు — కాబట్టి అతడు కూడా కొట్టబడ్డాడు; కానీ బ్రహ్మ వరం వల్ల అతడు ఆ అస్త్రానికి అవధ్యుడని ముందు తెలుస్తుంది. అరవై ఆరవ శ్లోకంలో అతడు ‘లక్ష్మణునితో సహా రామునిపై’ కూడా వర్షం కురిపించాడు — ఇప్పుడు యుద్ధపు చివరి లక్ష్యం స్పష్టమవుతుంది.

బాణవర్షాలతో ముంచెత్తబడుతున్నప్పటికీ పరమాద్భుతమైన శోభ గల రాముడు వాటిని వర్షధారల వలె లెక్కచేయకుండా, అంతా గమనిస్తూ అప్పుడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, ఈ దేవేంద్రశత్రువైన రాక్షసేంద్రుడు మళ్ళీ బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ఆశ్రయించి, వానరసేనను కూల్చి, వాడి బాణాలతో మనలను ఎడతెగకుండా పీడిస్తున్నాడు. స్వయంభువు (బ్రహ్మ) చేత వరం పొందిన ఆ మహాత్ముడు ఏకాగ్రచిత్తుడై, భీకరమైన తన దేహాన్ని దాచుకొని ఉన్నాడు. యుద్ధంలో దేహం కనిపించకుండా, అస్త్రం ఎత్తిపట్టిన ఇంద్రజిత్తును ఈ రోజు ఎలా చంపగలం? ఈ అస్త్రం ఎవరిదో, దీనికి మూలం ఎవరో ఆ భగవంతుడు స్వయంభువు అచింత్యుడని నేను భావిస్తున్నాను. బుద్ధిమంతుడా, ఈ రోజు ఇక్కడ నాతో కలిసి నీవు కలత చెందని మనస్సుతో ఈ బాణాల తాకిడిని సహించు. ఈ రాక్షసేంద్రుడు బాణవర్షజాలాలతో దిశలన్నిటినీ కప్పివేస్తున్నాడు; శ్రేష్ఠులైన శూరులు కూలిపోయిన ఈ వానరరాజు సైన్యమంతా ప్రకాశించడం లేదు. మనమిద్దరం కూలి, స్పృహ తప్పి, యుద్ధం మానేసి, హర్షమూ రోషమూ నశించినవారిగా ఉండడం చూసి, ఇతడు రణాగ్రంలో విజయలక్ష్మిని పొంది తప్పకుండా దేవశత్రువుల నివాసమైన లంకలోకి ప్రవేశిస్తాడు.’ రాముని మాటలు అతని ధర్మబుద్ధిని చూపుతాయి — అతడు బ్రహ్మదేవుని అస్త్రాన్ని గౌరవిస్తాడు, దానికి ప్రతీకారం చేయడు; ‘కలతలేని మనస్సుతో సహించు’ అని లక్ష్మణునికి ఉపదేశిస్తాడు. తాము కూలిపోవడం చూసి ఇంద్రజిత్తు వెనుదిరుగుతాడని అతనికి తెలుసు — కాబట్టి ఈ సహనం ఒక యుక్తి కూడా. ‘ధారానిపాతానివ’ — బాణాలు వర్షధారల వంటివి; రాముడు వాటిని లెక్కచేయడు. ఆరు శ్లోకాలూ ఉపజాతిలో రచించబడ్డాయి. డెబ్బై రెండవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘హతహర్షరోషౌ’ అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘హతరోషహర్షౌ’ అని పదక్రమ భేదం. అరవై ఏడవ శ్లోకంలో రాముడు ‘పరమాద్భుతశ్రీః’ — ఆపదలో కూడా అతని శోభ వాడిపోదు. అరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘పునః’ (మళ్ళీ) అనే పదం ఇంతకుముందరి నాగపాశబంధాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — ఇంద్రజిత్తు వారిని రెండవసారి కూల్చుతున్నాడు. డెబ్బైవ శ్లోకంలో రాముడు బ్రహ్మాస్త్రానికి ‘మూలం’ స్వయంభువు అని చెబుతాడు — అస్త్రపు మూలమే పూజ్యమైనది, కాబట్టి దానిని అడ్డుకోవడం ఉచితం కాదు.

అప్పుడు ఆ సోదరులిద్దరూ అక్కడ ఇంద్రజిత్తు అస్త్రజాలాలతో గాయపడి కూలిపోయారు. ఆ రాక్షసేంద్రుడు కూడా వారిని అక్కడ నిశ్చేష్టులను చేసి, యుద్ధంలో సంతోషంతో గర్జించాడు. అప్పుడు అతడు యుద్ధంలో వానరసైన్యాన్నీ లక్ష్మణునితో సహా రామునీ నిశ్చేష్టులను చేసి, దశగ్రీవుని భుజబలంతో రక్షించబడుతున్న నగరంలోకి హఠాత్తుగా ప్రవేశించాడు; యాతుధానులు స్తుతిస్తుండగా సంతోషంతో తండ్రికి అంతా తెలియజేశాడు. డెబ్బై నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాల శ్లోకం — ఉపజాతిలో మూడు అర్ధాలు; దానిలోని మూడవ అర్ధం (‘సంస్తూయమానః స తు యాతుధానైః పిత్రే చ సర్వం హృషితోఽభ్యువాచ’) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ఇలా రామలక్ష్మణుల రెండవ పతనపు వర్ణనతో సర్గ ముగుస్తుంది — మొదటిసారి నాగపాశంతో, ఇప్పుడు బ్రహ్మాస్త్రంతో. డెబ్బై మూడవ శ్లోకంలో ‘విశస్తౌ’ — శరీరాలు చీలినవారు; ‘విషాదయిత్వా’ — నిశ్చేష్టులను చేసి. డెబ్బై నాలుగవ శ్లోకంలో లంక ‘దశగ్రీవభుజాభిగుప్తా’ — రావణుని భుజబలంతో రక్షించబడుతున్నది అనేది ఇంద్రజిత్తు గర్వం.

அங்கே கொல்லப்படாமல் எஞ்சிய ராக்ஷசக் கூட்டத்தினர் விரைந்து சென்று ராவணனுக்குத் தெரிவித்தனர் — ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவர்களான தேவாந்தகன், திரிசிரஸ், அதிகாயன் முதலியோர் கொல்லப்பட்டனர் என்று. அவர்கள் கொல்லப்பட்டதைத் திடீரெனக் கேட்டு, மன்னன் கண்ணீர் பெருகிய கண்களுடன், மகன்களின் அழிவையும் உடன்பிறந்தவர்களின் கொடிய வதத்தையும் எண்ணி நெடுநேரம் சிந்தனையில் ஆழ்ந்தான். பிறகு, மனம் தளர்ந்து துயரக்கடலில் மூழ்கித் தத்தளிக்கும் மன்னனைக் கண்டு, தேர்வீரர்களில் சிறந்தவனும் ராக்ஷசமன்னனின் மகனுமான இந்திரஜித் இந்தச் சொற்களைக் கூறினான் — ‘தந்தையே, நைர்ருதர்களின் தலைவனே, இந்திரஜித் உயிரோடிருக்கும் இடத்தில் நீ மயக்கமுறுவது தகாது. இந்திரனின் பகைவனான என் அம்புகளால் தாக்கப்பட்ட எவனும் போரில் தன் உயிரைக் காத்துக்கொள்ள வல்லவன் அல்லன்.’ முந்தைய சர்க்கத்தில் ராவணன் மகன்களுக்கான துயரத்தோடு தன் மாளிகைக்குள் புகுந்தான்; இந்தச் சர்க்கத்தில் அதே துயரம் மீண்டும் வருணிக்கப்படுகிறது, மகன் அவனுக்கு ஆறுதல் கூறுகிறான். ‘யத்ரேந்த்ரஜிஜ்ஜீவதி’ — ‘இந்திரஜித் உயிரோடிருக்கும் இடத்தில்’ — நான் உயிரோடிருக்கும்போது நீ வருந்தாதே என்னும் தன்னம்பிக்கை. சர்க்கத்தின் முதல் எட்டுச் சுலோகங்கள் உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்தவை; அதனால் இந்திரஜித்தின் வருகை கம்பீரம் பெறுகிறது. முதல் சுலோகத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்போடு ஏறக்குறைய முழுமையான ஒப்புமை உள்ளது — ஆகவே இங்கே திறனாய்வுப் பதிப்பின் 6.060ஆம் சர்க்கம் மீண்டும் தொடங்குகிறது; முந்தைய எழுபத்திரண்டாம் சர்க்கமோ இடைச்செருகலாக இருந்தது. இரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘விபுலம் ப்ரதத்யௌ’ — நெடுநேரம் சிந்தித்தான்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘முமோஹ’ — மயங்கினான் — என்று மயக்கமும் கூறப்படுகிறது.

‘இன்று என் அம்புகளால் பிளக்கப்பட்டுச் சிதறிய உடலுடன், லக்ஷ்மணனோடு கூட, ஆயுள் முடிந்து, தரையில் கிடக்கும் ராமனைப் பார் — கூரிய அம்புகளால் உடலெங்கும் நிறைக்கப்பட்டவனாக. இந்திரனின் பகைவனான என்னுடைய இந்த உறுதியான சபதத்தைக் கேள் — இது ஆண்மையும் தெய்வ அருளும் இணைந்தது — இன்றே லக்ஷ்மணனோடு கூடிய ராமனை வீண்போகாத அம்புகளால் நிறைவுறச் செய்வேன். இன்று இந்திரனும், விவஸ்வானின் மகனான யமனும், விஷ்ணுவும், ருத்ரனும், ஸாத்யர்களும், வைச்வானரனான அக்கினியும், சந்திரனும், சூரியனும் என்னுடைய அளவிடமுடியாத பராக்கிரமத்தைக் காண்பார்கள் — பலியின் வேள்விச்சாலையில் விஷ்ணுவின் உக்கிரமான பராக்கிரமத்தைக் கண்டதுபோல.’ இவ்வாறு கூறி, தேவர் தலைவனின் பகைவனும், தளராத உள்ளம் கொண்டவனுமான அவன் மன்னனிடம் விடைபெற்று, காற்றுக்கு நிகரான வேகமுடைய, சிறந்த கழுதைகள் பூட்டப்பட்ட தேரில் ஏறினான். பேரொளியுடையவனும் பகைவரை அடக்குபவனுமான அவன் இந்திரனின் தேருக்கு நிகரான தேரில் அமர்ந்து, போர் நடக்கும் இடத்துக்கு விரைந்து சென்றான். சபதத்தில் ‘பௌருஷதைவயுக்தாம்’ என்ற சொல் முக்கியமானது — பௌருஷம் என்பது தன் சொந்த முயற்சி, தைவம் என்பது வரத்தின் வலிமை; இந்திரஜித்தின் வலிமை இவ்விரண்டையும் சார்ந்தது. ஆறாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘ஸந்தர்ப்பயிஷ்யாமி’ — அம்புகளால் நிறைவுறச் செய்வேன், திருப்தியாகும் வரை துளைப்பேன் — என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘ஸந்தாபயிஷ்யாமி’ — வருத்துவேன் — என்ற பாடம். ஏழாம் சுலோகத்தில் பலியின் வேள்வியில் விஷ்ணு மூவுலகையும் அளந்தது நினைவுகூரப்படுகிறது — முந்தைய சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணனும் அதே உவமையைப் பயன்படுத்தினான். ‘கரச்ரேஷ்டஸமாதியுக்த:’ — சிறந்த கழுதைகள் பூட்டப்பட்ட தேர்; இந்தி உரை ‘நல்ல கழுதைகள் பூட்டப்பட்ட’ என்கிறது. ‘ஹரிரதோபம:’ — இந்திரனின் தேருக்கு நிகரானது. ‘ஆயுள் முடிந்து தரையில் கிடக்கும்’ என்பது இந்திரஜித்தின் கற்பனை — பின்னர் ராமலக்ஷ்மணர்கள் தரையில் வீழ்வார்கள், ஆனால் ஆயுள் முடிந்தவர்களாக அல்ல; அவனுடைய சபதம் பாதிதான் நிறைவேறுகிறது.

புறப்பட்ட அந்த மகாத்மாவைப் பெருவலிமையுடைய பலர் சிறந்த விற்களைக் கையில் ஏந்தி மகிழ்ச்சியோடு பின்தொடர்ந்தனர். சிலர் யானைகளின் பிடரியில் அமர்ந்தும், சிலர் சிறந்த குதிரைகளிலும் சென்றனர்; அச்சமூட்டும் பராக்கிரமமுடைய ராக்ஷசர்கள் புலிகள், தேள்கள், பூனைகள், கழுதைகள், ஒட்டகங்கள், பாம்புகள், பன்றிகள், கொடிய விலங்குகள், சிங்கங்கள், மலைபோன்ற நரிகள், காகங்கள், அன்னங்கள், மயில்கள் ஆகியவற்றின் மீதும் சென்றனர். அவர்கள் ஈட்டிகள், பட்டிசங்கள், வாள்கள், கோடரிகள், கதைகள் ஏந்தியவர்களாகவும், புசுண்டிகள், முத்கரங்கள், தடிகள், சதக்னிகள், பரிகங்கள் ஆகிய ஆயுதங்கள் உடையவர்களாகவும் இருந்தனர். முழுமையாக ஊதப்பட்ட சங்குகளின் ஒலிகளுடனும் பேரிகைகளின் முழக்கங்களுடனும், வீரமுடைய தேவேந்திரனின் பகைவன் வேகமாகப் போர்க்களம் சென்றான். சங்கும் சந்திரனும் போன்ற வெண்ணிறக் குடையோடு, பகைவரை அழிக்கும் அவன் முழுநிலவோடு கூடிய வானம் போல ஒளிர்ந்தான். பொன்னாலான சிறந்த அழகிய சாமரங்களால் விசிறப்பட்டவனாய், பொன் அணிகள் பூண்டு, வில்லேந்துவோர் அனைவரிலும் முதன்மையான அந்த வீரன் சென்றான். பெரும்படை சூழப் புறப்பட்டுச் செல்லும் அவனைக் கண்டு, ராக்ஷசர்களின் அதிபதியான செல்வமிக்க ராவணன் மகனிடம் கூறினான் — ‘மகனே, உனக்கு நிகரான தேர்வீரன் இல்லை; இந்திரனும் கூட உன்னால் வெல்லப்பட்டான். அப்படியிருக்க, எளிதில் வெல்லக்கூடிய மனிதனான ராகவனை நீ கொல்லமாட்டாயா என்ன?’ ராக்ஷசர்களின் வாகனங்களின் பட்டியல் விசித்திரமானது — யானைகளும் குதிரைகளும் போருக்கு ஏற்றவை; ஆனால் தேள்கள், பூனைகள், காகங்கள், அன்னங்கள், மயில்களும் உள்ளன; இதனால் ராக்ஷசப் படையின் மாயைமயமான, விகாரமான இயல்பு குறிப்பிடப்படுகிறது. பதினொன்றாம் சுலோகத்தின் பின்பாதி, பன்னிரண்டாம் சுலோகம், பதின்மூன்றாம் சுலோகத்தின் பின்பாதி ஆகியவை திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை; அந்தப் பட்டியல் வல்கேட் பாடத்தின் விரிவு. ராவணனின் ஆசி — ‘இந்திரனும் உன்னால் வெல்லப்பட்டான்’ — இந்திரஜித் என்ற பெயரின் காரணத்தை நினைவூட்டுகிறது. ‘த்ருஷ்யம் மானுஷம்’ — எளிதில் தாக்கி வெல்லக்கூடிய மனிதன்; முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமனை நாராயணன் என்று கருதியிருந்தும், ராவணன் இப்போதும் அவனை மனிதன் என்றே சொல்கிறான். பதினெட்டாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘நிஹனிஷ்யஸி’ என்று ஒரே சொல் தெளிவாக உள்ளது (‘கிம்… நிஹனிஷ்யஸி’ என்ற வினா வடிவில்); திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ந வதிஷ்யஸி’. பத்தாம் சுலோகத்தில் பின்தொடர்ந்தவர்கள் ‘ஸம்ஹர்ஷமாணா:’ — மகிழ்ச்சி நிறைந்தவர்கள்; அதிகாயன் முதலியோரின் வதத்துக்குப் பின்னும் இந்திரஜித்தின் தலைமையில் அவர்களுடைய நம்பிக்கை மீண்டும் விழிக்கிறது. பதினான்காம் சுலோகத்தில் ‘ஆஜிம் வேகேன’ — விரைவாகப் போர்க்களத்துக்கு; ‘ஆஜி’ என்ற சொல் போரைக் குறிக்கிறது. பதினைந்தாம் சுலோகத்தில் குடையின் உவமை — வெண்குடை முழுநிலவு, இந்திரஜித் வானம்; அரச சின்னங்களான குடையும் சாமரங்களும் அவனுடைய இளவரசுத் தகுதியைக் குறிக்கின்றன. பதினாறாம் சுலோகத்தில் ‘முக்ய: ஸர்வதனுஷ்மதாம்’ — வில்லேந்துவோர் அனைவரிலும் முதன்மையானவன்; இந்த அடைமொழி அடுத்த சர்க்கங்களிலும் அவனை அடையாளம் காட்டும். பதின்மூன்றாம் சுலோகத்தில் ஆயுதங்களின் பட்டியல் — ஈட்டிகள், பட்டிசங்கள், நிஸ்த்ரிம்சங்கள் (வாள்கள்), கோடரிகள், கதைகள், புசுண்டிகள், முத்கரங்கள், தடிகள், சதக்னிகள், பரிகங்கள்; அச்சுப் பதிப்பில் ‘முத்கராயஷ்டி’ என்று நெடிலுடன் உள்ளது, அச்சிட்டபடியே வைக்கப்பட்டுள்ளது. பதினேழாம் சுலோகத்தில் ‘விநிர்யாந்தம்’ — புறப்பட்டுச் செல்லும் — மகனைக் கண்டு ராவணன் தானே அவனை ஊக்குவிக்கிறான்.

ராக்ஷச மன்னனால் அவ்வாறு கூறப்பட்ட அவன் அந்தப் பெரும் ஆசிகளை ஏற்றுக்கொண்டான். பிறகு சூரியனுக்கு நிகரான ஒளியுடைய, ஈடற்ற வீரமுடைய இந்திரஜித்தால் இலங்கை, ஒளிவீசும் சூரியனால் வானம் போல, பிரகாசித்தது. பேரொளியுடையவனும் பகைவரை அடக்குபவனுமான அவன் போர்க்களத்தை அடைந்து, தேரைச் சுற்றிலும் எல்லாப் பக்கங்களிலும் ராக்ஷசர்களை நிறுத்தினான். பிறகு அக்கினிக்கு நிகரான ஒளியுடைய அந்த ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவன், சிறந்த மந்திரங்களால் முறைப்படி, ஆகுதியை உண்ணும் அக்கினியில் ஹோமம் செய்தான். பராக்கிரமமுடைய அந்த ராக்ஷசத் தலைவன் பொரியும், மாலைகளும், நறுமணப் பொருள்களும் முன்வைத்த ஹவிஸ்ஸுகளால் அங்கே அக்கினியில் ஆகுதி செய்தான். அங்கே ஆயுதங்களும் அம்பின் இறகுகளுமே தர்ப்பைகளாக இருந்தன; தான்றிமரக் கட்டைகளே சமித்துகள்; ஆடைகள் சிவப்பு நிறம்; ஸ்ருவம் என்னும் ஹோமக் கரண்டி கரிய இரும்பாலானது. அவன் அங்கே அம்பின் இறகுகளையும் தோமரங்களையும் அக்கினியைச் சுற்றிப் பரப்பி, உயிரோடிருக்கும் கரிய நிற ஆட்டின் கழுத்தைப் பற்றினான். ஒரே முறையில் கொழுந்துவிட்டு எரிந்த, புகையற்ற, பெருஞ்சுடருடைய அக்கினியில் வெற்றியைக் காட்டும் அடையாளங்கள் தோன்றின — வலமாகச் சுழலும் சுடருடன், உருக்கிய பொன் போன்ற நிறத்துடன் அக்கினி தானே எழுந்து அந்த ஹவிஸ்ஸை ஏற்றுக்கொண்டது. பிறகு அஸ்திரங்களில் வல்லவனான அவன் பிரம்மாஸ்திரத்தைத் தன்னிடம் அழைத்துக்கொண்டான்; தன் வில்லையும் தேரையும் எல்லாவற்றையும் அங்கே மந்திரத்தால் அபிமந்திரித்தான். அந்த அஸ்திரம் அழைக்கப்படும்போதும் அக்கினியில் ஆகுதி செய்யப்படும்போதும், சூரியன், கிரகங்கள், சந்திரன், நட்சத்திரங்களோடு கூடிய வானவெளி நடுங்கியது. அக்கினிபோல் ஒளிரும் தேஜஸ் உடையவனும், மகேந்திரனுக்கு நிகரான ஆற்றல் உடையவனும், எண்ணிப்பார்க்கவும் முடியாத வீரம் உடையவனுமான அவன் அக்கினியில் ஆகுதி செய்து முடித்து, வில், அம்புகள், வாள், தேர், குதிரைகள், தேரோட்டி ஆகியவற்றுடன் தன்னை வானத்தில் மறைத்துக்கொண்டான். இந்த ஹோமம் சாதாரண வேள்வி அல்ல; பகைவனைக் கொல்வதற்காகச் செய்யப்படும் அபிசாரம். ஆகவே அதன் கருவிகள் எல்லாம் தலைகீழானவை: தர்ப்பைகளுக்குப் பதிலாக ஆயுதங்களும் அம்பின் இறகுகளும், புரசு முதலிய மரங்களுக்குப் பதிலாகத் தான்றி (அமங்கலமான மரம்), வெண்ணிற ஆடைகளுக்குப் பதிலாகச் சிவப்பு ஆடைகள், பொன் ஸ்ருவத்துக்குப் பதிலாகக் கரிய இரும்பு ஸ்ருவம், பலியும் உயிரோடிருக்கும் கரிய ஆடு. ஆயினும் அக்கினி ‘ப்ரதக்ஷிணாவர்த்தசிக:’ — வலமாகச் சுழலும் சுடர் வெற்றியின் மங்கல அடையாளம். ‘கே(அ)ந்தர்ததே(அ)த்மானம்’ — ‘வானத்தில் தன்னை மறைத்தான்’ — என்ற இடத்தில் இரண்டு அவக்ரஹக் குறிகள் உள்ளன (‘அந்தர்ததே + ஆத்மானம்’; இரண்டாவது அவக்ரஹம் நெடில் ஆகாரத்தைக் குறிக்கிறது). இந்திரஜித்தின் மறைநிலையே இந்தச் சர்க்கத்தின் முதன்மையான ஆயுதம் — இனி வானரர்கள் அம்புகளை மட்டுமே காண்பார்கள், அவனைக் காணமாட்டார்கள். பத்தொன்பது, இருபதாம் சுலோகங்களில் சூரியனால் வானம் போல இலங்கையின் பொலிவு — இந்திரஜித்தின் இருப்பாலேயே நகரம் ஒளிர்கிறது; குறிப்பில் சுட்டியபடி, இந்த இரண்டு அரைச்சுலோகங்களின் இடம் திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து வேறுபடுகிறது. இருபத்திரண்டு, இருபத்துமூன்றாம் சுலோகங்களில் ‘ஜுஹுவே’ — ஆகுதி செய்தான் — என்ற வினைச்சொல் இருமுறை வருகிறது — முதலில் மந்திரங்களால், பிறகு ஹவிஸ், பொரி, மாலை, நறுமணப் பொருள்களால். இருபத்துநான்காம் சுலோகத்தில் ‘ஸ்ருவம் கார்ஷ்ணாயஸம்’ — கரிய இரும்பாலான ஸ்ருவம்; இருபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘சாகஸ்ய க்ருஷ்ணவர்ணஸ்ய’ — கரிய நிற ஆட்டின் — இவ்வாறு கருமை நிறம் அபிசாரத்தின் அடையாளம். இருபத்தாறாம் சுலோகத்தில் அக்கினியின் மூன்று நல்ல அடையாளங்கள் — ஒரே முறையில் கொழுந்துவிட்டது, புகையற்றது, பெருஞ்சுடருடையது; பிறகு வலமாகச் சுழலும் சுடர், உருக்கிய பொன்னின் நிறம், தானே எழுதல். இருபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் படைப்பே நடுங்குவது, முந்தைய சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணன் பிரம்மாஸ்திரத்தைத் தொடுத்ததையும் நினைவூட்டுகிறது — அங்கேயும் ‘திசைகளும் சந்திரனும் சூரியனும் பெருங்கிரகங்களும்… நடுங்கின’ என்று உள்ளது; இப்போது அதே அஸ்திரம் பகைவனால் பயன்படுத்தப்படுகிறது. இருபத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் ராக்ஷசர்கள் தேரைச் சுற்றி நிறுத்தப்படுகிறார்கள் — ஹோமம் நடக்கும்போது காவலுக்காக. இருபத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘ஆஹாரயாமாஸ’ — அஸ்திரத்தை அழைத்துத் தன் அருகே கொண்டுவந்தான். இருபத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘அசிந்த்யவீர்ய:’ — எண்ணிப்பார்க்கவும் முடியாத வலிமை உடையவன்; மறைநிலையால் அவன் முற்றிலும் வெல்லமுடியாதவன் போல ஆகிறான்.

பிறகு குதிரைகளும் தேர்களும் நிறைந்த, பதாகைகளாலும் கொடிகளாலும் அழகுபெற்ற ராக்ஷசப் படை போரிடும் ஆவலோடு முழங்கியவாறு புறப்பட்டது. அவர்கள் பலவகையான, விசித்திரமான, கூர்மையும் வேகமும் உடைய, அணிசெய்யப்பட்ட அம்புகளாலும், தோமரங்களாலும், அங்குசங்களாலும் போரில் வானரர்களைத் தாக்கினர். கடுஞ்சினம் கொண்ட ராவணன் மகன் இரவில் திரிபவர்களைப் பார்த்து, ‘நீங்கள் மகிழ்ச்சியோடு வானரர்களைக் கொல்லும் எண்ணத்துடன் போரிடுங்கள்’ என்றான். பிறகு வெற்றியை விரும்பிய அந்த ராக்ஷசர்கள் எல்லோரும் கர்ஜித்தவாறு வானரர்கள் மீது கொடிய அம்புமழை பொழிந்தனர். அவனோ ராக்ஷசர்கள் சூழப் போரில் நாலீகங்கள், நாராசங்கள், கதைகள், உலக்கைகள் ஆகியவற்றால் வானரர்களை அங்குமிங்கும் இழுத்து வதைத்தான். தாக்கப்பட்ட, மரங்களையே ஆயுதமாகக் கொண்ட வானரர்கள் போரில் திடீரென மலைகளையும் மரங்களையும் ராவணன் மகன் மீது பொழிந்தனர். அப்போது சினங்கொண்ட, பேரொளியும் பெருவலிமையும் உடைய ராவணனின் மகன் இந்திரஜித் வானரர்களின் உடல்களைச் சிதைத்தான். ஒரே அம்பால் அவன் போரில் ஒன்பது, ஐந்து, ஏழு வானரர்களைப் பிளந்தான் — ராக்ஷசர்களை மகிழ்வித்தவாறு. சூரியனுக்கு நிகரான, பொன்னணி பூண்ட அம்புகளால், வெல்வதற்கு மிக அரிய அந்த வீரன் போரில் வானரர்களை நசுக்கினான். உடல்கள் பிளக்கப்பட்டு, அம்புகளால் வதைக்கப்பட்டு, எண்ணங்கள் சிதைந்துபோன அந்த வானரர்கள், தேவர்களால் கொல்லப்பட்ட பேரசுரர்களைப் போல வீழ்ந்தனர். கொடிய அம்புகளையே கதிர்களாகக் கொண்டு சுட்டெரிக்கும் சூரியனைப் போன்ற அவனை நோக்கிக் கடுஞ்சினம் கொண்ட வானரர்களில் காளைபோன்றவர்கள் போரில் பாய்ந்தனர். பிறகு உடல்கள் பிளக்கப்பட்டு, நினைவிழந்து, குருதியால் நனைந்த வானரர்கள் எல்லோரும் வேதனையுற்று ஓடலாயினர். ஆயினும் ராமனுக்காகப் பராக்கிரமம் காட்டி, உயிரையும் துறந்த அவர்கள் முழங்கியவாறு, பின்வாங்காமல், பாறைகளை ஆயுதமாக ஏந்திப் போரில் நின்றனர். உறுதியாக நிலைகொண்ட அந்தத் தாவிச்செல்லும் வானரர்கள் மரங்களாலும், மலைமுகடுகளாலும், பாறைகளாலும் ராவணன் மகன் மீது பொழிந்தனர். போர்களில் வெற்றிபெறுபவனும் பேரொளியுடையவனுமான ராவணன் மகன், உயிரைப் பறிக்கும் அந்த மரங்களும் பாறைகளுமான பெருமழையைத் தடுத்து விலக்கினான். பிறகு அந்தப் பிரபு, அக்கினிபோன்ற, நச்சுப்பாம்புகளுக்கு நிகரான அம்புகளால் வானரர்களின் அணிகளைப் பிளந்தான். பதினெட்டுக் கூரிய அம்புகளால் கந்தமாதனனைத் துளைத்து, தொலைவில் நின்ற நளனை ஒன்பது அம்புகளால் துளைத்தான். பெருவீரமுடைய அவன் உயிர்நிலைகளைப் பிளக்கும் ஏழு அம்புகளால் மைந்தனையும், ஐந்து அம்புகளால் கஜனையும் போரில் துளைத்தான். ஜாம்பவானைப் பத்து அம்புகளாலும், நீலனை முப்பது அம்புகளாலும் துளைத்து, சுக்ரீவன், ரிஷபன், அங்கதன், த்விவிதன் ஆகியோரையும் வரமாகப் பெற்ற கொடிய கூரிய அம்புகளால் அப்போது உயிரற்றவர்கள் போல ஆக்கினான். ஊழித்தீ போலப் பெருகிய அவன் கடுஞ்சினத்துடன் மற்ற முதன்மையான வானரர்களையும் பல அம்புகளால் வதைத்தான். சூரியனுக்கு நிகரான, நன்கு எய்யப்பட்ட, விரைந்து செல்லும் அம்புகளால் பெரும்போரில் வானரர்களின் அணிகளைக் கடைந்து நொறுக்கினான். அம்புவலையால் வதைக்கப்பட்டு, குருதியில் நனைந்து, கலங்கிய வானரப் படையை அவன் பெருமகிழ்ச்சியோடு கண்டு களித்தான். மீண்டும் பேரொளியுடையவனும் வலிமைமிக்கவனுமான ராக்ஷசமன்னனின் மகன் இந்திரஜித் கொடிய அம்புமழையையும் ஆயுதமழையையும் பொழிந்து, எல்லாப் பக்கங்களிலும் வானரப் படையை நசுக்கினான். இந்தப் பகுதி முழுவதும் — முப்பது முதல் ஐம்பத்துமூன்று வரையிலான இருபத்துநான்கு சுலோகங்கள், நாற்பத்தெட்டு அரைச்சுலோகங்கள் — பரோடா திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை. திறனாய்வுப் பதிப்பில் இந்திரஜித் மறைந்ததும் (6.060.028) உடனே அவன் கண்ணுக்குப் புலப்படாமல் அம்புவலையைப் பொழிகிறான் (6.060.029). வல்கேட் பாடத்திலோ இடையே நேரடிப் போர் ஒன்று சேர்க்கப்பட்டுள்ளது; அதில் இந்திரஜித் கண்ணுக்குப் புலப்படுபவன் போலப் போரிடுகிறான், ராக்ஷசப் படையும் அவனோடு புறப்படுகிறது. இந்தப் பகுதியில் வானரர்களின் வீரமும் அடிக்கோடிடப்படுகிறது — ‘ராமனுக்காகப் பராக்கிரமம் காட்டி உயிரைத் துறந்த வானரர்கள்’, ‘பின்வாங்காதவர்கள்’ — அவர்கள் சிதைந்தபோதும் ஓடவில்லை. இந்திரஜித்தின் அம்புகளின் எண்ணிக்கையும் கணக்கிடப்படுகிறது — பதினெட்டு, ஒன்பது, ஏழு, ஐந்து, பத்து, முப்பது — ஒவ்வொரு படைத்தலைவனின் வலிமைக்கு ஏற்ப அம்புகள். ‘காலாக்னிரிவ மூர்ச்சித:’ — ஊழிக்காலத்தில் பெருகும் தீ போல; இங்கே ‘மூர்ச்சித:’ என்ற சொல் ‘பெருகியவன்’ என்ற பொருளில் வருகிறது, ‘நினைவிழந்தவன்’ என்ற பொருளில் அல்ல. ‘உயிரற்றவர்கள் போல ஆக்கினான்’ — உயிரற்றவர்கள் போல; அவர்கள் இறக்கவில்லை, மயங்கினர் — பின்னர் இது தெளிவாகும். முப்பதாம் சுலோகத்தில் ‘ஹயரதாகீர்ணம் பதாகாத்வஜசோபிதம்’ — படையின் பொலிவு; ‘நர்தமானம் யுயுத்ஸயா’ — போரிடும் ஆவலோடு முழங்குவது. முப்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் ராக்ஷசர்களின் ஆயுதங்கள் — அம்புகள், தோமரங்கள், அங்குசங்கள்; அங்குசம் யானையை அடக்குவதற்கானது, இங்கே ஆயுதமாகப் பயன்படுகிறது. முப்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் இந்திரஜித்தின் ஆணை — ‘மகிழ்ச்சியோடு போரிடுங்கள்’; தலைவன் வீரர்களின் ஊக்கத்தை வளர்க்கிறான். முப்பத்துநான்காம் சுலோகத்தில் ‘நாலீகநாராசை:’ — நாலீகங்கள் சிறிய அம்புகள், நாராசங்கள் இரும்பாலானவை; ‘விசகர்ஷ’ — அங்குமிங்கும் இழுத்து வதைத்தான். முப்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் வானரர்கள் ‘பாதபாயுதா:’ — மரங்களே அவர்களுடைய ஆயுதங்கள்; சிதைந்தபோதும் அவர்கள் திருப்பித் தாக்குகிறார்கள். முப்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் ஒரே அம்பால் பலரைத் துளைப்பது — இந்திரஜித்தின் அஸ்திரத் திறமைக்குச் சான்று; முந்தைய சர்க்கத்தில் அதிகாயனும் ஒரே நேரத்தில் பல அம்புகளை விடுத்தான், ஆனால் இந்திரஜித் ஒரே அம்பால் பலரைத் துளைக்கிறான். முப்பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘ஸுரைரிவ மஹாஸுரா:’ — தேவாசுரப் போரின் உவமை; இங்கே இந்திரஜித் தேவர்களின் இடத்திலும், வானரர்கள் அசுரர்களின் இடத்திலும் — உவமை தலைகீழானது போலத் தோன்றும்; ஆனால் கவிஞர் வீழ்ச்சியின் விதத்தை மட்டுமே வருணிக்கிறார். நாற்பதாம் சுலோகத்தில் ‘தபந்தமிவாதித்யம்’ — அம்புகளே அவனுடைய கதிர்கள். நாற்பத்துநான்காம் சுலோகத்தில் ராவணன் மகன் ‘ஸமிதிஞ்ஜய:’ — போர்களில் வெற்றியாளன்; வானரர்களின் பாறைமழையை அவன் ‘வ்யபோஹத’ — தடுத்து விலக்கினான். நாற்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் அவனுடைய அம்புகள் ‘பாவகஸங்காசா:’ — அக்கினிபோன்றவை, ‘ஆசீவிஷோபமா:’ — நச்சுப்பாம்புகள் போன்றவை — தீ, பாம்பு இரண்டின் பண்புகளும் உடையவை. நாற்பத்தாறு முதல் நாற்பத்தொன்பது வரை ஒவ்வொரு படைத்தலைவனின் பெயரும் அம்புகளின் எண்ணிக்கையும் கணக்கிடப்படுகின்றன — கந்தமாதனன் பதினெட்டு, நளன் ஒன்பது, மைந்தன் ஏழு, கஜன் ஐந்து, ஜாம்பவான் பத்து, நீலன் முப்பது. இந்தப் பகுதியின் பல பெயர்கள் பின்னர் திறனாய்வுப் பதிப்பின் பெயர்ப்பட்டியலிலும் (62–64) காணப்படுகின்றன; ஆகவே வல்கேட் பாடத்தின் இந்த விரிவு அங்குள்ள பட்டியலை முன்கூட்டியே பிரதிபலிக்கிறது. ஐம்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் இந்திரஜித் பகைவர் படையின் அவலநிலையைப் ‘பெருமகிழ்ச்சியோடு’ பார்க்கிறான் — அவனுடைய கொடுமையும் களிப்பும். ஐம்பத்துமூன்றாம் சுலோகத்தில் ‘அம்புமழையும் ஆயுதமழையும்’ — இருவகை மழை; ‘பரித:’ — எல்லாப் பக்கங்களிலும். நாற்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் வானரர்கள் ‘விசேதஸ:’ — நினைவிழந்தவர்கள், ‘ருதிரேண ஸமுக்ஷிதா:’ — குருதியில் நனைந்தவர்கள் — ஆயினும் நாற்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் அவர்கள் ‘அநிவ்ருத்தா:’ — பின்வாங்காதவர்கள் — என்று கவிஞர் தனிப்படக் கோடிடுகிறார்; ராமனின் காரியத்துக்காக உயிரையும் துரும்பாக மதிக்கிறார்கள். நாற்பத்துமூன்றாம் சுலோகத்தில் அவர்கள் ‘ஸமவஸ்திதா:’ — உறுதியாக நிலைகொண்டு மீண்டும் தாக்குகிறார்கள். நாற்பத்தெட்டு, நாற்பத்தொன்பதாம் சுலோகங்களில் சுக்ரீவன், அங்கதன், ரிஷபன், த்விவிதன் ஆகியோர் ‘உயிரற்றவர்கள் போல’ ஆக்கப்படுகிறார்கள் — ஆகவே வானரப் படையின் முதன்மைத் தலைவர்களும் வீழ்ந்துவிட்டனர். ஐம்பதாம் சுலோகத்தில் ‘காலாக்னிரிவ’ என்ற உவமை — ஊழித்தீ எல்லாவற்றையும் எரிப்பது போல இந்திரஜித் வானரப் படை முழுவதையும் எரிக்கிறான். ஐம்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் ‘நிர்மமந்த’ — தயிரைக் கடையும் மத்து போலக் கடைந்தான். இந்தப் பகுதியில் சில அரைச்சுலோகங்கள் முந்தைய சர்க்கங்களின் வரிகளோடு சிறிது ஒப்புமை காட்டுகின்றன (‘புனரேவ மஹாதேஜா ராக்ஷஸேந்த்ராத்மஜோ பலீ’ என்பது 6.059.048இன் இரண்டாம் பாதியான ‘விஸிஷ்மியே மஹாதேஜா ராக்ஷஸேந்த்ராத்மஜோ பலீ’ என்பதை ஒத்தது); ஆனால் அது மரபுவழிச் சொற்றொடர்கள் மீண்டும் வருவது மட்டுமே, ஒரே சூழல் அல்ல.

தன் படையை விட்டுவிட்டு, பெரும்போரில் வானரப் படைகளிடையே விரைந்து சென்று, கண்ணுக்குப் புலப்படாதவனாய் அவன் கொடிய அம்புவலையைப் பொழிந்தான் — கரிய மழைமேகம் நீரைப் பொழிவது போல. இந்திரனை வென்றவனின் அம்புகளால் உடல்கள் சிதறி, மாயையால் தாக்கப்பட்டு, சிதைந்த குரலில் கதறிய மலைபோன்ற வானரர்கள் போரில் வீழ்ந்தனர் — இந்திரனின் வஜ்ராயுதத்தால் தாக்கப்பட்ட பெருமலைகள் போல. அவர்கள் போரில் வானரப் படைகளிடையே கூரிய முனையுடைய அம்புகளை மட்டுமே கண்டனர்; மாயையால் மறைக்கப்பட்ட, தேவேந்திரனின் பகைவனான அந்த ராக்ஷசனை அங்கே காணவில்லை. பிறகு மகாத்மாவான அந்த ராக்ஷசத் தலைவன் சூரியனைப் போல ஒளிரும் கூரிய முனையுடைய அம்புக்கூட்டங்களால் எல்லாத் திசைகளையும் மூடினான்; வானரத் தலைவர்களைப் பிளந்தான். சுழற்றப்பட்டுக் கொழுந்துவிட்டு எரியும் நெருப்பைப் போல ஒளிர்ந்த, தீப்பொறிகளோடு சுடர்விட்ட சூலங்களையும் வாள்களையும் கோடரிகளையும் அவன் வானரப் படையின் மீது கடுமையாகப் பொழிந்தான். பிறகு நெருப்புக்கு நிகரான இந்திரஜித்தின் அம்புகளால் அடிபட்ட வானரப் படைத்தலைவர்கள் மலர்ந்த முருக்கம்பூக்களைப் போலச் சிவந்து தோன்றினர். ராக்ஷசத் தலைவனின் அஸ்திரங்களால் பிளக்கப்பட்ட வானரர்களில் காளைபோன்றவர்கள் ஒருவரையொருவர் நோக்கி நகர்ந்தவாறும், சிதைந்த குரலில் கதறியவாறும் வீழ்ந்தனர். சிலர் வானத்தை நோக்கியபோது கண்களில் அடிபட்டனர்; அம்புகளால் ஒருவர் மேல் ஒருவர் விழுந்து, தரையில் வீழ்ந்தனர். அனுமன், சுக்ரீவன், அங்கதன், கந்தமாதனன், ஜாம்பவான், சுஷேணன், வேகதர்சி, மைந்தன், த்விவிதன், நீலன், கவாக்ஷன், கவயன், கேசரி, ஹரிலோமன், வித்யுத்தம்ஷ்டிரன், சூர்யானனன், ஜ்யோதிர்முகன், ததிமுகன், பாவகாக்ஷன், நளன், குமுதன் — வானரர்களில் புலிபோன்ற இவர்கள் எல்லோரையும் ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனான அந்த இந்திரஜித் மந்திரங்களால் அபிமந்திரிக்கப்பட்ட ஈட்டிகளாலும், சூலங்களாலும், கூரிய அம்புகளாலும் துளைத்தான். அவன் வானரப் படைத்தலைவர்களைக் கதைகளாலும், பொன்னிற அம்புகளாலும் பிளந்து, சூரியக் கதிர்களைப் போன்ற அம்புமழை வலைகளால் லக்ஷ்மணனோடு கூடிய ராமன் மீதும் பொழிந்தான். ‘மாயாவிகூடம்’ — மாயையால் மறைக்கப்பட்டவன்; இந்தப் போரின் சமநிலையின்மை முழுவதும் இங்கேதான்: வானரர்கள் அம்புகளைக் காண்கிறார்கள், பகைவனைக் காணவில்லை; ஆகவே அவர்களால் திருப்பித் தாக்கவும் முடியவில்லை. ‘கிம்சுகங்கள்’ — முருக்கமரங்கள், அவற்றின் பூக்கள் சிவப்பானவை; குருதி தோய்ந்த வானரர்கள் அவற்றைப் போலத் தோன்றுகிறார்கள். இருபத்திரண்டு படைத்தலைவர்களின் பெயர்ப்பட்டியல் வானரப் படை முழுவதன் முதன்மையானவர்களையும் உள்ளடக்குகிறது — அனுமனும் அவர்களில் ஒருவன்; ஆகவே அடுத்த சர்க்கத்தில் யார் உயிரோடிருக்கிறார்கள் என்ற கேள்வி பெரிதாகும். இறுதியில் ராமலக்ஷ்மணர்களும் இலக்காக்கப்படுகிறார்கள். ஐம்பத்துநான்கு முதல் ஐம்பத்தெட்டு வரையிலான ஐந்து சுலோகங்களும், அறுபத்தாறாம் சுலோகமும் உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்தவை. ஐம்பத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘வ்யாவித்ததீப்தானலஸப்ரபாணி’ என்றும், திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘வ்யாவித்ய தீப்தானலஸந்நிபானி’ என்றும் பாடம். அறுபத்துமூன்றாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘கவயம் ததா’ என்றும், திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘கஜகோமுகௌ’ என்றும் உள்ளது. ஐம்பத்துநான்காம் சுலோகத்தில் ‘ஸ்வஸைன்யமுத்ஸ்ருஜ்ய’ — இந்திரஜித் தன் படையை விட்டுத் தனியே வானரப் படைக்கு மேலே வானத்தில் செல்கிறான்; ‘நீலாம்புதரோ யதாம்பு’ — கரிய மேகம் நீரைப் பொழிவது போல அவன் அம்புகளைப் பொழிகிறான். ஐம்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் வானரர்கள் ‘மாயாஹதா:’ — அம்புகளால் மட்டுமல்ல, மாயையாலும் வதைக்கப்பட்டவர்கள். ஐம்பத்தாறாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘மாயாவிகூடம் ச ஸுரேந்த்ரசத்ரும்’ என்றும், திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘மாயா நிகூடம் ச’ என்றும் உள்ளது. ஐம்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘ரவிப்ரகாசை:’ — சூரியனைப் போல ஒளிரும் அம்புகளால் திசைகள் மூடப்படுகின்றன — சூரியனைப் போல ஒளிர்ந்தாலும் அவை வானத்தை இருளால் போல மூடுகின்றன. அறுபத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் சில வானரர்கள் ‘வானத்தை நோக்கியவாறு’ — பகைவனைக் காண முயன்றவாறு; அவர்களுடைய கண்களிலேயே அம்புகள் விழுகின்றன — கண்ணுக்குப் புலப்படாத போர்வீரனின் கொடிய திறமை. அறுபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் அம்புகள் ‘இந்த்ரஜின்மந்த்ரஸம்ஹிதா:’ — மந்திரங்களால் அபிமந்திரிக்கப்பட்டவை, ஆகவே தெய்வத்தன்மை உடையவை. ஐம்பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘ப்ரபுல்லா இவ கிம்சுகா:’ — போர் வருணனையில் புகழ்பெற்ற உவமை; குருதி தோய்ந்த வீரர்களுக்கும் பூத்த முருக்கமரங்களுக்கும் உள்ள ஒப்புமை. அறுபதாம் சுலோகத்தில் வானரர்கள் ‘ஒருவரையொருவர் நோக்கி நகர்ந்தவாறு’ — ஒருவருக்கொருவர் அடைக்கலம் தேடியவாறு. அறுபத்திரண்டு முதல் அறுபத்துநான்கு வரையிலான பெயர்ப்பட்டியலில் அனுமன் முதலாமவன் — ஆகவே அவனும் துளைக்கப்பட்டான்; ஆனால் பிரம்மனின் வரத்தால் அவன் அஸ்திரத்தால் கொல்லப்படாதவன் என்பது பின்னர் தெரியவரும். அறுபத்தாறாம் சுலோகத்தில் அவன் ‘லக்ஷ்மணனோடு கூடிய ராமன்’ மீதும் பொழிந்தான் — இப்போது போரின் இறுதி இலக்கு தெளிவாகிறது.

அம்புமழைகளால் பொழியப்பட்டபோதும், மிக வியத்தகு பொலிவுடைய ராமன் அவற்றை மழைத்தாரைகளைப் போலப் பொருட்படுத்தாமல், சுற்றிலும் நோக்கியவாறு அப்போது லக்ஷ்மணனிடம் இவ்வாறு கூறினான் — ‘லக்ஷ்மணா, தேவேந்திரனின் பகைவனான இந்த ராக்ஷசத் தலைவன் மீண்டும் பிரம்மாஸ்திரத்தைச் சார்ந்து, வானரப் படையை வீழ்த்தி, நம்மைக் கூரிய அம்புகளால் இடைவிடாமல் வதைக்கிறான். சுயம்புவான பிரம்மனிடம் வரம் பெற்ற அந்த மகாத்மா மனம் ஒருமுகப்பட்டவனாய், தன் அச்சமூட்டும் உடலை மறைத்துக்கொண்டிருக்கிறான். போரில் உடல் புலப்படாதவனாய், அஸ்திரத்தை ஓங்கியவனாய் நிற்கும் இந்திரஜித்தை இன்று எப்படித்தான் கொல்ல முடியும்? எண்ணிப்பார்க்க முடியாத பகவானான சுயம்புவே — இந்த அஸ்திரம் அவனுடையது, இதன் மூலமும் அவனே — என்று நான் கருதுகிறேன். அறிவுடையவனே, இன்று இங்கே என்னோடு சேர்ந்து, கலக்கமற்ற மனத்தோடு நீ இந்த அம்புவீச்சைப் பொறுத்துக்கொள். இந்த ராக்ஷசத் தலைவன் அம்புமழை வலைகளால் எல்லாத் திசைகளையும் மூடுகிறான்; முதன்மையான சூரர்கள் வீழ்ந்துவிட்ட இந்த வானரமன்னனின் படை முழுவதும் ஒளியிழந்து நிற்கிறது. நாம் இருவரும் வீழ்ந்து, நினைவிழந்து, போரை நிறுத்தி, மகிழ்ச்சியும் சினமும் இழந்து கிடப்பதைக் கண்டு, இவன் போர்முனையின் வெற்றித்திருவை அடைந்து, நிச்சயமாகத் தேவர் பகைவர்களின் உறைவிடமான இலங்கைக்குள் புகுவான்.’ ராமனின் சொற்கள் அவனுடைய அறவுணர்வைக் காட்டுகின்றன — அவன் பிரம்மனின் அஸ்திரத்தை மதிக்கிறான், அதற்கு எதிர்நடவடிக்கை எடுக்கவில்லை; ‘கலக்கமற்ற மனத்தோடு பொறுத்துக்கொள்’ என்று லக்ஷ்மணனுக்கு அறிவுரை கூறுகிறான். தாங்கள் இருவரும் வீழ்ந்ததைக் கண்டால் இந்திரஜித் திரும்பிவிடுவான் என்று அவன் அறிவான் — ஆகவே இந்தப் பொறுமை ஒரு உத்தியும் கூட. ‘தாராநிபாதானிவ’ — அம்புகள் மழைத்தாரைகள் போல; ராமன் அவற்றைப் பொருட்படுத்தவில்லை. ஆறு சுலோகங்களும் உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்தவை. எழுபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘ஹதஹர்ஷரோஷௌ’ என்றும், திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஹதரோஷஹர்ஷௌ’ என்றும் சொல்வரிசை வேறுபாடு. அறுபத்தேழாம் சுலோகத்தில் ராமன் ‘பரமாத்புதஸ்ரீ:’ — ஆபத்திலும் அவனுடைய பொலிவு வாடவில்லை. அறுபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘மீண்டும்’ என்ற சொல் முன்பு நாகபாசத்தால் கட்டுண்டதை நினைவூட்டுகிறது — இந்திரஜித் இரண்டாம் முறையாக அவர்களை வீழ்த்துகிறான். எழுபதாம் சுலோகத்தில் ராமன் பிரம்மனின் அஸ்திரத்துக்கு ‘மூலம்’ சுயம்புவே என்கிறான் — அஸ்திரத்தின் மூலமே வணக்கத்துக்குரியது; ஆகவே அதைத் தடுப்பது முறையல்ல.

பிறகு அந்த உடன்பிறந்தோர் இருவரும் இந்திரஜித்தின் அஸ்திர வலைகளால் அங்கே அப்போது உடல் சிதைக்கப்பட்டனர். அந்த ராக்ஷசத் தலைவனும் அங்கே அவர்களைச் செயலிழக்கச் செய்து, போரில் மகிழ்ச்சியால் முழங்கினான். பிறகு அவன் போரில் வானரப் படையையும் லக்ஷ்மணனோடு கூடிய ராமனையும் செயலிழக்கச் செய்து, பத்துத்தலையனின் புயங்களால் காக்கப்படும் நகரத்துக்குள் திடீரெனப் புகுந்தான்; யாதுதானர்களால் புகழப்பட்டவனாய், மகிழ்ச்சியோடு தந்தையிடம் நடந்ததையெல்லாம் கூறினான். எழுபத்துநான்காம் சுலோகம் ஆறு அடிகள் கொண்டது — உபஜாதியின் மூன்று பாதிகள்; அதன் மூன்றாம் பாதி (‘யாதுதானர்களால் புகழப்பட்டவனாய், மகிழ்ச்சியோடு தந்தையிடம் எல்லாவற்றையும் கூறினான்’) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. இவ்வாறு, ராமலக்ஷ்மணர்கள் இரண்டாம் முறையாக வீழ்ந்ததன் வருணனையோடு சர்க்கம் நிறைவுபெறுகிறது — முதலில் நாகபாசத்தால், இப்போது பிரம்மாஸ்திரத்தால். எழுபத்துமூன்றாம் சுலோகத்தில் ‘விசஸ்தௌ’ — உடல் சிதைக்கப்பட்டவர்கள்; ‘விஷாதயித்வா’ — செயலற்றவர்களாக்கி. எழுபத்துநான்காம் சுலோகத்தில் இலங்கை ‘தசக்ரீவபுஜாபிகுப்தா’ — ராவணனின் புயவலிமையால் காக்கப்படுவது — என்பது இந்திரஜித்தின் செருக்கு.

ಅಲ್ಲಿ ಹತರಾಗದೆ ಉಳಿದ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು ಅವಸರದಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು — ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ದೇವಾಂತಕ, ತ್ರಿಶಿರ, ಅತಿಕಾಯ ಮೊದಲಾದವರು ಹತರಾದರು ಎಂದು. ಅವರು ಹತರಾದುದನ್ನು ತಟ್ಟನೆ ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಘೋರವಾದ ಪುತ್ರನಾಶವನ್ನೂ ಸಹೋದರವಧೆಯನ್ನೂ ನೆನೆದು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ದೀನನಾಗಿ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು, ರಥಿಕಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಪ್ಪಾ, ನೈರ್ಋತರ ಒಡೆಯನೇ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಬದುಕಿರುವಲ್ಲಿ ನೀನು ಮೋಹಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಬಾರದು. ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಾದ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಯಾರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಥನಲ್ಲ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಅದೇ ಶೋಕವನ್ನು ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮಗನು ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯತ್ರೇಂದ್ರಜಿಜ್ಜೀವತಿ’ — ನಾನು ಬದುಕಿರುವಾಗ ನೀನು ಶೋಕಿಸಬೇಡ ಎಂಬ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ. ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಪ್ರವೇಶ ಗಂಭೀರವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಬಹುತೇಕ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾಮ್ಯವಿದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 6.060ನೆಯ ಸರ್ಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿನ 72ನೆಯ ಸರ್ಗವಾದರೋ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿಪುಲಂ ಪ್ರದಧ್ಯೌ’ — ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮುಮೋಹ’ ಎಂದು ಮೋಹವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದ ದೇಹವುಳ್ಳ, ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವ, ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ವಾಂಗಗಳುಳ್ಳ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡು. ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಾದ ನನ್ನ ಈ ಸುನಿಶ್ಚಿತವಾದ, ಪೌರುಷದಿಂದಲೂ ದೈವದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳು — ಇಂದೇ ರಾಮನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಅಮೋಘ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವೆನು. ಇಂದು ಇಂದ್ರ, ವೈವಸ್ವತ ಯಮ, ವಿಷ್ಣು, ರುದ್ರ, ಸಾಧ್ಯರು, ವೈಶ್ವಾನರ, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ ಇವರೆಲ್ಲ ನನ್ನ ಅಪ್ರಮೇಯ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡುವರು, ಬಲಿಯ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉಗ್ರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿದಂತೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ದೀನತೆಯಿಲ್ಲದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಆ ದೇವೇಂದ್ರಶತ್ರು ರಾಜನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ವಾಯುವಿನಂತೆ ವೇಗವುಳ್ಳ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥವನ್ನು ಏರಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಅರಿಂದಮನು ಇಂದ್ರನ ರಥಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ರಥವನ್ನೇರಿ, ಯುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ತಟ್ಟನೆ ಹೋದನು. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪೌರುಷದೈವಯುಕ್ತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಪೌರುಷ ಎಂದರೆ ಸ್ವಪ್ರಯತ್ನ, ದೈವ ಎಂದರೆ ವರಬಲ; ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಲ ಎರಡನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಸಂತರ್ಪಯಿಷ್ಯಾಮಿ’ — ಬಾಣಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವೆನು, ತೃಪ್ತಿಯಾಗುವವರೆಗೆ ಚುಚ್ಚುವೆನು — ಎಂದಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಸಂತಾಪಯಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಸಂತಾಪಗೊಳಿಸುವೆನು) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಲಿಯ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮಣ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದನು. ‘ಖರಶ್ರೇಷ್ಠಸಮಾಧಿಯುಕ್ತಃ’ — ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ‘ಒಳ್ಳೆಯ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಹರಿರಥೋಪಮಃ’ — ಇಂದ್ರನ ರಥಕ್ಕೆ ಸಮಾನ. ‘ಗತಾಯುಷಂ ಭೂಮಿತಲೇ ಶಯಾನಮ್’ ಎಂಬುದು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಕಲ್ಪನೆ — ಮುಂದೆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುವರು, ಆದರೆ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದವರಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಅವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅರ್ಧ ಮಾತ್ರ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೊರಟ ಆ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಅನೇಕ ಮಹಾಬಲರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಕೆಲವರು ಆನೆಗಳ ಹೆಗಲೇರಿ, ಕೆಲವರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೇರಿ; ಹುಲಿಗಳು, ಚೇಳುಗಳು, ಬೆಕ್ಕುಗಳು, ಕತ್ತೆಗಳು, ಒಂಟೆಗಳು, ಸರ್ಪಗಳು, ಹಂದಿಗಳು, ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಬೆಟ್ಟದಂತಿದ್ದ ನರಿಗಳು, ಕಾಗೆಗಳು, ಹಂಸಗಳು, ನವಿಲುಗಳು — ಇವುಗಳನ್ನೇರಿ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಹೊರಟರು. ಅವರು ಪ್ರಾಸ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಖಡ್ಗ, ಕೊಡಲಿ, ಗದೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು; ಭುಶುಂಡಿ, ಮುದ್ಗರ, ಯಷ್ಟಿ, ಶತಘ್ನಿ, ಪರಿಘಗಳೂ ಅವರ ಆಯುಧಗಳಾಗಿದ್ದವು. ತುಂಬು ಶಂಖನಾದಗಳಿಂದಲೂ ಭೇರಿಗಳ ಘೋಷಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಆ ದೇವೇಂದ್ರಶತ್ರು ವೇಗವಾಗಿ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಗೆ ಹೋದನು. ಶಂಖದಂತೆಯೂ ಚಂದ್ರನಂತೆಯೂ ಬೆಳ್ಳಗಿದ್ದ ಛತ್ರದಿಂದ ಆ ಶತ್ರುಸೂದನನು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಚಿನ್ನದ ಮುಖ್ಯವಾದ ಸುಂದರ ಚಾಮರಗಳಿಂದ ಬೀಸಲ್ಪಡುತ್ತ, ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟು, ಸರ್ವಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದ ಆ ವೀರನು ಹೊರಟನು. ಮಹಾಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾವಣನು ಮಗನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಗನೇ, ನಿನಗೆ ಸರಿಸಾಟಿಯಾದ ರಥಿಕನಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನಿಂದ ವಾಸವನೂ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಇನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸೋಲಿಸಬಹುದಾದ ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ನೀನು ಕೊಲ್ಲದಿರುವೆಯಾ?’ ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಹನಗಳ ಪಟ್ಟಿ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳು ಯುದ್ಧೋಚಿತ, ಆದರೆ ಚೇಳುಗಳು, ಬೆಕ್ಕುಗಳು, ಕಾಗೆಗಳು, ಹಂಸಗಳು, ನವಿಲುಗಳೂ ಇವೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದ ಮಾಯಾಮಯವಾದ ವಿಕೃತ ಸ್ವಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. 11ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ, 12ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ, 13ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಆ ಪಟ್ಟಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಸ್ತಾರ. ರಾವಣನ ಆಶೀರ್ವಾದ — ‘ನಿನ್ನಿಂದ ವಾಸವನು ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು’ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಕಾರಣವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಧೃಷ್ಯಂ ಮಾನುಷಮ್’ — ಸುಲಭವಾಗಿ ಸೋಲಿಸಬಹುದಾದ ಮನುಷ್ಯ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ನಾರಾಯಣನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದರೂ ರಾವಣನು ಇನ್ನೂ ಅವನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನೆಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. 18ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ನಿಹನಿಷ್ಯಸಿ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ (ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಕಿಂ… ನಿಹನಿಷ್ಯಸಿ’), ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನ ವಧಿಷ್ಯಸಿ’. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಕರು ‘ಸಂಹರ್ಷಮಾಣಾಃ’ — ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿದವರು; ಅತಿಕಾಯಾದಿಗಳ ವಧೆಯ ನಂತರವೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತೆ ಜಾಗೃತವಾಗುತ್ತದೆ. 14ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆಜಿಂ ವೇಗೇನ’ — ಯುದ್ಧಭೂಮಿಗೆ ಬೇಗನೆ; ‘ಆಜಿ’ ಎಂದರೆ ಯುದ್ಧ. 15ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಛತ್ರದ ಉಪಮೆ — ಬಿಳಿಯ ಛತ್ರ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಆಕಾಶ; ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳಾದ ಛತ್ರ-ಚಾಮರಗಳು ಅವನ ಯುವರಾಜತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. 16ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮುಖ್ಯಃ ಸರ್ವಧನುಷ್ಮತಾಮ್’ — ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ; ಈ ವಿಶೇಷಣ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲೂ ಅವನ ಪರಿಚಯವಾಗುವುದು. 13ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳ ಪಟ್ಟಿ — ಪ್ರಾಸಗಳು, ಪಟ್ಟಿಶಗಳು, ನಿಸ್ತ್ರಿಂಶಗಳು (ಖಡ್ಗಗಳು), ಕೊಡಲಿಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಭುಶುಂಡಿಗಳು, ಮುದ್ಗರಗಳು, ಯಷ್ಟಿಗಳು, ಶತಘ್ನಿಗಳು, ಪರಿಘಗಳು; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಮುದ್ಗರಾಯಷ್ಟಿ’ ಎಂದು ದೀರ್ಘದೊಡನೆ ಇದೆ, ಮುದ್ರಿತವಾದಂತೆಯೇ ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ. 17ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ‘ವಿನಿರ್ಯಾಂತಮ್’ — ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ — ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು ತಾನೇ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಂದ ಹಾಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಆ ಮಹಾ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ, ಅಪ್ರತಿಮ ವೀರ್ಯವುಳ್ಳ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನಿಂದ ಲಂಕೆಯು, ಹೊಳೆಯುವ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಆಕಾಶವು ಶೋಭಿಸುವಂತೆ, ಶೋಭಿಸಿತು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಅರಿಂದಮನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ ರಥದ ಸುತ್ತಲೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಭುಜಿಸುವ ಅಗ್ನಿಗೆ ಆಹುತಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಅರಳು, ಮಾಲೆ, ಗಂಧಗಳೊಡನೆ ಹವಿಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳೂ ಶರಪತ್ರಗಳೂ ದರ್ಭೆಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದವು, ತಾರೆಮರದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಸಮಿತ್ತುಗಳಾಗಿದ್ದವು, ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಗಳಿದ್ದವು, ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದ ಸ್ರುವವಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ತೋಮರಗಳೊಡನೆ ಶರಪತ್ರಗಳನ್ನು ಅಗ್ನಿಯ ಸುತ್ತ ಹರಡಿ, ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ಆಡಿನ ಕತ್ತನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಒಮ್ಮೆಗೇ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿದ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ, ಮಹಾಜ್ವಾಲೆಗಳುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಂಡುಬಂದವು — ಬಲಕ್ಕೆ ಸುತ್ತುವ ಜ್ವಾಲೆಯುಳ್ಳ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಂತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಯು ತಾನಾಗಿಯೇ ಎದ್ದು ಆ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಅಸ್ತ್ರವಿಶಾರದನಾದ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿದನು, ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ರಥವನ್ನೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದನು. ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆವಾಹಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ಸೂರ್ಯ-ಗ್ರಹ-ಚಂದ್ರ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳೊಡನೆ ಆಕಾಶಮಂಡಲವೇ ಭಯಗೊಂಡಿತು. ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುವ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ, ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ, ಊಹಿಸಲಾಗದ ವೀರ್ಯವುಳ್ಳ ಅವನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿ, ಬಿಲ್ಲು, ಬಾಣ, ಖಡ್ಗ, ರಥ, ಕುದುರೆಗಳು, ಸಾರಥಿ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳೊಡನೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ಈ ಹೋಮ ಸಾಮಾನ್ಯ ಯಜ್ಞವಲ್ಲ, ಅಭಿಚಾರ — ಶತ್ರುವಧೆಗಾಗಿ ಮಾಡುವಂಥದ್ದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಎಲ್ಲ ಉಪಕರಣಗಳೂ ವಿಪರೀತವಾದವು: ದರ್ಭೆಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳೂ ಶರಪತ್ರಗಳೂ, ಮುತ್ತುಗ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತಾರೆಮರ (ಅಶುಭ ವೃಕ್ಷ), ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಚಿನ್ನದ ಸ್ರುವದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದ್ದು, ಬಲಿಯಾದರೋ ಜೀವಂತ ಕಪ್ಪು ಆಡು. ಆದರೂ ಅಗ್ನಿ ‘ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾವರ್ತಶಿಖಃ’ — ಬಲಕ್ಕೆ ಸುತ್ತುವ ಜ್ವಾಲೆ ವಿಜಯದ ಶುಭಲಕ್ಷಣ. ‘ಖೇಽಂತರ್ದಧೇಽಽತ್ಮಾನಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅವಗ್ರಹಗಳಿವೆ (‘ಅಂತರ್ದಧೇ + ಆತ್ಮಾನಮ್’; ಎರಡನೆಯ ಅವಗ್ರಹ ಆಕಾರದ ಸೂಚಕ). ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅದೃಶ್ಯತೆಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಶಸ್ತ್ರ — ಮುಂದೆ ವಾನರರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಅವನನ್ನಲ್ಲ. 19 ಮತ್ತು 20ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಲಂಕೆಯ ಶೋಭೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಲೇ ಪಟ್ಟಣ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ; ಈ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳ ಸ್ಥಾನ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ, ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದಂತೆ. 22 ಮತ್ತು 23ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಜುಹುವೇ’ (ಹೋಮಮಾಡಿದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ, ಅನಂತರ ಹವಿಸ್ಸು-ಅರಳು-ಮಾಲೆ-ಗಂಧಗಳಿಂದ. 24ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ರುವಂ ಕಾರ್ಷ್ಣಾಯಸಮ್’ — ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದ ಸ್ರುವ; 25ನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಛಾಗಸ್ಯ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಸ್ಯ’ — ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ಆಡು; ಹೀಗೆ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣ ಅಭಿಚಾರದ ಚಿಹ್ನೆ. 26ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಮೂರು ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳು — ಸಕೃತ್ ಸಮಿದ್ಧ (ಒಮ್ಮೆಗೇ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ), ವಿಧೂಮ (ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ), ಮಹಾರ್ಚಿ (ಮಹಾಜ್ವಾಲೆ); ಅನಂತರ ಬಲಕ್ಕೆ ಸುತ್ತುವ ಜ್ವಾಲೆ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣ, ತಾನಾಗಿ ಏಳುವಿಕೆ. 28ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕಂಪನ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದುದನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿಯೂ ‘ದಿಶಶ್ಚ ಚಂದ್ರಾರ್ಕಮಹಾಗ್ರಹಾಶ್ಚ… ತತ್ರಾಸ’ ಎಂದಿತ್ತು; ಈಗ ಅದೇ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಶತ್ರು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. 21ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಥದ ಸುತ್ತಲೂ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹೋಮದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ. 27ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆಹಾರಯಾಮಾಸ’ — ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿ ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ತಂದನು. 29ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಚಿಂತ್ಯವೀರ್ಯಃ’ — ಯಾರ ಬಲವನ್ನು ಊಹಿಸಲೂ ಅಸಾಧ್ಯವೋ ಅವನು; ಅಂತರ್ಧಾನದಿಂದ ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ಅಜೇಯನಂತೆ.

ಆಮೇಲೆ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ರಥಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ, ಪತಾಕೆ-ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವು ಯುದ್ಧೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಹೊರಟಿತು. ಅವರು ಅನೇಕ ವಿಚಿತ್ರವಾದ, ತೀಕ್ಷ್ಣವೇಗದ, ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ತೋಮರಗಳಿಂದಲೂ ಅಂಕುಶಗಳಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ನಿಶಾಚರರನ್ನು ನೋಡಿ ‘ನೀವು ಹರ್ಷದಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಿರಿ’ ಎಂದನು. ಆಗ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಘೋರವಾದ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಅವನಾದರೋ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾಲೀಕ-ನಾರಾಚಗಳಿಂದಲೂ ಗದೆಗಳಿಂದಲೂ ಮುಸಲಗಳಿಂದಲೂ ವಾನರರನ್ನು ಅತ್ತಿತ್ತ ಎಳೆದಾಡಿ ಪೀಡಿಸಿದನು. ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ಮರಗಳನ್ನೇ ಆಯುಧಗಳನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ವಾನರರು ಸಮರದಲ್ಲಿ ತಟ್ಟನೆ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ರಾವಣಪುತ್ರನ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆದರು. ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮಹಾಬಲ ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ವಾನರರ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಛಿದ್ರಗೊಳಿಸಿದನು. ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಅವನು ಒಂಬತ್ತು, ಐದು, ಏಳು ವಾನರರನ್ನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಭೇದಿಸಿದನು, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹರ್ಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತ. ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅತಿ ದುರ್ಜಯನಾದ ಆ ವೀರನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಮಥಿಸಿದನು. ಅಂಗಗಳು ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ, ಸಂಕಲ್ಪ ಭಗ್ನವಾದ ಆ ವಾನರರು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಹತರಾದ ಮಹಾಸುರರಂತೆ ಬಿದ್ದರು. ಘೋರವಾದ ಬಾಣಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸುಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದ ಅವನತ್ತ ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಧಾವಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ದೇಹಗಳು ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ವಾನರರೆಲ್ಲ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡು ಓಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೂ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತೊರೆಯಲು ಸಿದ್ಧರಾದ ಅವರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ, ಹಿಂದಿರುಗದೆ, ಬಂಡೆಗಳನ್ನೇ ಆಯುಧವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಸಮರದಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತ ವಾನರರು ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ರಾವಣಪುತ್ರನ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆದರು. ಯುದ್ಧವಿಜಯಿಯಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಮರಗಳ ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳ ಆ ಪ್ರಾಣಹರವಾದ ಮಹಾವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಆ ಪ್ರಭುವು ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ, ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಿದ್ದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರರ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು. ಹದಿನೆಂಟು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನು ಗಂಧಮಾದನನನ್ನು ಚುಚ್ಚಿ, ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ನಲನನ್ನು ಒಂಬತ್ತರಿಂದ ಚುಚ್ಚಿದನು. ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ಅವನು ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಸೀಳುವ ಏಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮೈಂದನನ್ನೂ, ಐದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಜನನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಚುಚ್ಚಿದನು. ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಹತ್ತರಿಂದ, ನೀಲನನ್ನು ಮೂವತ್ತರಿಂದ, ಸುಗ್ರೀವ, ಋಷಭ, ಅಂಗದ, ದ್ವಿವಿದರನ್ನು ವರದಿಂದ ದೊರೆತ ಘೋರ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಗ ಪ್ರಾಣಹೀನರಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಮುಖ್ಯ ವಾನರರನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು, ಹೆಚ್ಚಿ ಉರಿಯುವ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ, ಪೀಡಿಸಿದನು. ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಶೀಘ್ರಗಾಮಿಗಳಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಮಥಿಸಿದನು. ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ, ಕಳವಳಗೊಂಡ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಅವನು ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ ನೋಡಿದನು. ಮತ್ತೆಯೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ದಾರುಣವಾದ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಸುರಿಸಿ ಸುತ್ತಲೂ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಜಜ್ಜಿದನು. ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಾಗ — 30ರಿಂದ 53ರವರೆಗಿನ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು, ನಲವತ್ತೆಂಟು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು — ಬರೋಡಾ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಂತರ್ಧಾನದ (6.060.028) ಅನಂತರವೇ ಅವನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಬಾಣಜಾಲವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ (6.060.029). ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ನಡುವೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಕಾಣುವವನಂತೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವೂ ಅವನೊಡನೆ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ವೀರ್ಯವನ್ನೂ ಎತ್ತಿತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ‘ರಾಮಸ್ಯಾರ್ಥೇ ಪರಾಕ್ರಮ್ಯ ವಾನರಾಸ್ತ್ಯಕ್ತಜೀವಿತಾಃ’ (ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಸಿದ್ಧರಾದ ವಾನರರು), ‘ಅನಿವೃತ್ತಾಃ’ (ಹಿಂದಿರುಗದವರು) — ಅವರು ಸೋತರೂ ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಾಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹದಿನೆಂಟು, ಒಂಬತ್ತು, ಏಳು, ಐದು, ಹತ್ತು, ಮೂವತ್ತು — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯೂಥಪನ ಬಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬಾಣಗಳು. ‘ಕಾಲಾಗ್ನಿರಿವ ಮೂರ್ಛಿತಃ’ — ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ; ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೂರ್ಛಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದ ‘ಪ್ರವೃದ್ಧ’ (ಹೆಚ್ಚಿದ) ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ, ‘ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಲ್ಲ. ‘ನಿಷ್ಪ್ರಾಣಾನ್ ಅಕರೋತ್’ — ಪ್ರಾಣಹೀನರಂತೆ ಮಾಡಿದನು; ಅವರು ಸತ್ತಿಲ್ಲ, ಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವಂತೆ. 30ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಹಯರಥಾಕೀರ್ಣಂ ಪತಾಕಾಧ್ವಜಶೋಭಿತಮ್’ ಎಂಬುದು ಸೈನ್ಯದ ಶೋಭೆ; ‘ನರ್ದಮಾನಂ ಯುಯುತ್ಸಯಾ’ — ಯುದ್ಧೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ. 31ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಆಯುಧಗಳು — ಬಾಣಗಳು, ತೋಮರಗಳು, ಅಂಕುಶಗಳು; ಅಂಕುಶ ಆನೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಇಲ್ಲಿ ಆಯುಧರೂಪದಲ್ಲಿ. 32ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಆದೇಶ — ‘ಹೃಷ್ಟಾಃ ಭವಂತಃ ಯುಧ್ಯಂತು’; ನಾಯಕನು ಸೈನಿಕರ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. 34ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಾಲೀಕನಾರಾಚೈಃ’ — ನಾಲೀಕಗಳು ಹಗುರವಾದ ಬಾಣಗಳು, ನಾರಾಚಗಳು ಲೋಹದವು; ‘ವಿಚಕರ್ಷ’ — ಅತ್ತಿತ್ತ ಎಳೆದು ಪೀಡಿಸಿದನು. 35ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ಪಾದಪಾಯುಧಾಃ’ — ಮರಗಳೇ ಅವರ ಆಯುಧಗಳು; ಅವರು ಸೋತರೂ ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. 37ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಅನೇಕರ ಭೇದನ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಸ್ತ್ರಕೌಶಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅತಿಕಾಯನು ಒಮ್ಮೆಗೇ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಅನೇಕರನ್ನು ಚುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ. 39ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸುರೈರಿವ ಮಹಾಸುರಾಃ’ — ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದ ಉಪಮೆ; ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ವಾನರರು ಅಸುರರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ — ಉಪಮೆ ತಲೆಕೆಳಗಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕವಿ ಬೀಳುವ ರೀತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. 40ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಪಂತಮಿವಾದಿತ್ಯಮ್’ — ಬಾಣಗಳೇ ಅವನ ಕಿರಣಗಳು. 44ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾವಣಪುತ್ರನು ‘ಸಮಿತಿಂಜಯಃ’ — ಯುದ್ಧವಿಜಯಿ; ಅವನು ವಾನರರ ಬಂಡೆಮಳೆಯನ್ನು ‘ವ್ಯಪೋಹತ’ — ನಿವಾರಿಸಿದನು. 45ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನ ಬಾಣಗಳು ‘ಪಾವಕಸಂಕಾಶಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಆಶೀವಿಷೋಪಮಾಃ’ — ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸರ್ಪ ಎರಡರ ಗುಣಗಳೂ. 46ರಿಂದ 49ರವರೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯೂಥಪನ ಹೆಸರನ್ನೂ ಬಾಣಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಗಂಧಮಾದನ ಹದಿನೆಂಟರಿಂದ, ನಲ ಒಂಬತ್ತರಿಂದ, ಮೈಂದ ಏಳರಿಂದ, ಗಜ ಐದರಿಂದ, ಜಾಂಬವಂತ ಹತ್ತರಿಂದ, ನೀಲ ಮೂವತ್ತರಿಂದ. ಈ ಭಾಗದ ಅನೇಕ ಹೆಸರುಗಳು ಮುಂದೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ನಾಮಾವಳಿಯಲ್ಲೂ (62–64) ಕಾಣುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಈ ವಿಸ್ತಾರ ಅಲ್ಲಿನ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. 52ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ‘ಪರಯಾ ಪ್ರೀತ್ಯಾ’ — ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ — ಶತ್ರುಸೇನೆಯ ದುರವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಕ್ರೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ. 53ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬಾಣವರ್ಷಂ ಶಸ್ತ್ರವರ್ಷಂ ಚ’ — ಎರಡು ಬಗೆಯ ವೃಷ್ಟಿ; ‘ಪರಿತಃ’ — ಎಲ್ಲೆಡೆ. 41ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ವಿಚೇತಸಃ’, ‘ರುಧಿರೇಣ ಸಮುಕ್ಷಿತಾಃ’ — ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವರು, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದವರು; ಆದರೂ 42ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವರು ‘ಅನಿವೃತ್ತಾಃ’ — ಹಿಂದಿರುಗದವರು — ಎಂದು ಕವಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎತ್ತಿತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. 43ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವರು ‘ಸಮವಸ್ಥಿತಾಃ’ — ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತು ಮತ್ತೆ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. 48 ಮತ್ತು 49ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವ, ಅಂಗದ, ಋಷಭ, ದ್ವಿವಿದರು ‘ನಿಷ್ಪ್ರಾಣಾಃ ಇವ’ — ಪ್ರಾಣಹೀನರಂತೆ — ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರಸೇನೆಯ ಮುಖ್ಯ ನಾಯಕರೂ ಬಿದ್ದರು. 50ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲಾಗ್ನಿರಿವ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುಡುವಂತೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಇಡೀ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು. 51ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ಮಮಂಥ’ — ಕಡೆಗೋಲು ಮೊಸರನ್ನು ಕಡೆಯುವಂತೆ ಮಥಿಸಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳ ಸಾಲುಗಳೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ (‘ಪುನರೇವ ಮಹಾತೇಜಾ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರಾತ್ಮಜೋ ಬಲೀ’ ಎಂಬುದು 6.059.048ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ವಿಸಿಷ್ಮಿಯೇ ಮಹಾತೇಜಾ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರಾತ್ಮಜೋ ಬಲೀ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ), ಆದರೆ ಅದು ಸೂತ್ರರೂಪದ ಪದಗುಚ್ಛಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಮಾತ್ರ, ಸಮಾನ ಪ್ರಸಂಗವಲ್ಲ.

ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಬೇಗನೆ ಬಂದು, ಕಾಣದಿರುತ್ತ ಅವನು, ಕಪ್ಪು ಮೋಡವು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ, ಉಗ್ರವಾದ ಬಾಣಜಾಲವನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ದೇಹಗಳುಳ್ಳ, ಮಾಯೆಯಿಂದ ಹತರಾದ, ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ, ಬೆಟ್ಟಗಳಂತಿದ್ದ ವಾನರರು, ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತರಾಜರಂತೆ, ರಣದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದರು. ಅವರು ರಣದಲ್ಲಿ ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇವಲ ಹರಿತ ಮೊನೆಯ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಂಡರು; ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮರೆಯಾಗಿದ್ದ ಆ ದೇವೇಂದ್ರಶತ್ರು ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಹರಿತ ಮೊನೆಯ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿದನು, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಸೀಳಿದನು. ಅವನು ಬೀಸಲ್ಪಟ್ಟು ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ, ಕಿಡಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ ಶೂಲ, ಖಡ್ಗ, ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಸುರಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರಯೂಥಪರು ಅರಳಿದ ಮುತ್ತುಗದ ಹೂಗಳಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಒಬ್ಬರ ಕಡೆಗೊಬ್ಬರು ತೆವಳುತ್ತ, ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತ ಬಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬರ ಮೇಲೊಬ್ಬರು ಬಿದ್ದರು, ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದರು. ಹನುಮಂತ, ಸುಗ್ರೀವ, ಅಂಗದ, ಗಂಧಮಾದನ, ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಷೇಣ, ವೇಗದರ್ಶಿ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ನೀಲ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಕೇಸರಿ, ಹರಿಲೋಮ, ವಿದ್ಯುದ್ದಂಷ್ಟ್ರ, ಸೂರ್ಯಾನನ, ಜ್ಯೋತಿರ್ಮುಖ, ದಧಿಮುಖ, ಪಾವಕಾಕ್ಷ, ನಲ, ಕುಮುದ — ಈ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಆ ರಾಕ್ಷಸೋತ್ತಮ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿತವಾದ ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದಲೂ ಶೂಲಗಳಿಂದಲೂ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಚುಚ್ಚಿದನು. ಅವನು ಗದೆಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ವಾನರಯೂಥಮುಖ್ಯರನ್ನು ಸೀಳಿ, ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತಿದ್ದ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಜಾಲಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆದನು. ‘ಮಾಯಾವಿಗೂಢಮ್’ — ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟವನು; ಈ ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ಅಸಮತೆಯೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ: ವಾನರರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಶತ್ರುವನ್ನಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣವನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರರು. ‘ಕಿಂಶುಕಾಃ’ — ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳು, ಅವುಗಳ ಹೂಗಳು ಕೆಂಪು; ರಕ್ತಲಿಪ್ತರಾದ ವಾನರರು ಅಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಯೂಥಪರ ನಾಮಾವಳಿ ಇಡೀ ವಾನರಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಹನುಮಂತನೂ ಅವರಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಬದುಕಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ. 54ರಿಂದ 58ರವರೆಗಿನ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳೂ 66ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. 58ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಾವಿದ್ಧದೀಪ್ತಾನಲಸಪ್ರಭಾಣಿ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಾವಿಧ್ಯ ದೀಪ್ತಾನಲಸಂನಿಭಾನಿ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. 63ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಗವಯಂ ತಥಾ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಗಜಗೋಮುಖೌ’ ಎಂದಿದೆ. 54ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಸೈನ್ಯಮುತ್ಸೃಜ್ಯ’ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಒಬ್ಬನೇ ವಾನರಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ; ‘ನೀಲಾಂಬುಧರೋ ಯಥಾಂಬು’ — ಕಪ್ಪು ಮೋಡವು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ ಅವನು ಬಾಣಗಳನ್ನು. 55ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ಮಾಯಾಹತಾಃ’ — ಕೇವಲ ಬಾಣಗಳಿಂದಲ್ಲ, ಮಾಯೆಯಿಂದಲೂ ಪೀಡಿತರು. 56ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಮಾಯಾವಿಗೂಢಂ ಚ ಸುರೇಂದ್ರಶತ್ರುಮ್’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಾಯಾ ನಿಗೂಢಂ ಚ’ ಎಂದಿದೆ. 57ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರವಿಪ್ರಕಾಶೈಃ’ ಬಾಣಗಳಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟವು — ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ಬಾಣಗಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ಕತ್ತಲೆಯಿಂದೆಂಬಂತೆ ಆವರಿಸುತ್ತವೆ. 61ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವಾನರರು ‘ಗಗನಮ್ ಉದೀಕ್ಷಮಾಣಾಃ’ — ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಾಣಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದವರು; ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೇ ಬಾಣಗಳು ಬೀಳುತ್ತವೆ — ಅದೃಶ್ಯ ಯೋಧನ ಕ್ರೂರ ಕೌಶಲ. 65ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳು ‘ಇಂದ್ರಜಿನ್ಮಂತ್ರಸಂಹಿತಾಃ’ — ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿತವಾದವು, ಆದ್ದರಿಂದ ದಿವ್ಯ. 59ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಫುಲ್ಲಾ ಇವ ಕಿಂಶುಕಾಃ’ — ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉಪಮೆ; ರಕ್ತಲಿಪ್ತ ವೀರರಿಗೂ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಿಗೂ ಸಾಮ್ಯ. 60ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ಅನ್ಯೋನ್ಯಮ್ ಅಭಿಸರ್ಪಂತಃ’ — ಒಬ್ಬರು ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತ. 62ರಿಂದ 64ರವರೆಗಿನ ನಾಮಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲಿಗ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೂ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟನು; ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ಅವನು ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅವಧ್ಯನೆಂದು ಮುಂದೆ ತಿಳಿಯುವುದು. 66ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ‘ಸಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ರಾಮಮ್’ — ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನ ಮೇಲೂ — ಮಳೆಗರೆದನು; ಈಗ ಯುದ್ಧದ ಅಂತಿಮ ಗುರಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಮಳೆಗರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಪರಮಾದ್ಭುತ ಶೋಭೆಯುಳ್ಳ ರಾಮನು ಅವುಗಳನ್ನು ಮಳೆಯ ಧಾರೆಗಳಂತೆ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿಸುತ್ತ ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಈ ದೇವೇಂದ್ರಶತ್ರು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಮತ್ತೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೆಡವಿ, ನಮ್ಮನ್ನು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎಡೆಬಿಡದೆ ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ವಯಂಭುವಿನಿಂದ ವರ ಪಡೆದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ತನ್ನ ಭಯಂಕರ ದೇಹವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇಹ ಕಾಣದಿರುವ, ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿರುವ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಇಂದು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಕೊಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯ? ಯಾರದು ಈ ಅಸ್ತ್ರವೋ, ಯಾರು ಇದರ ಮೂಲವೋ ಆ ಭಗವಾನ್ ಸ್ವಯಂಭುವು ಅಚಿಂತ್ಯನೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಬುದ್ಧಿವಂತನೇ, ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಡನೆ ನೀನು ಕಳವಳವಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಈ ಬಾಣಪಾತವನ್ನು ಸಹಿಸು. ಈ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಜಾಲಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಮುಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಮುಖ್ಯ ಶೂರರು ಬಿದ್ದಿರುವ ಈ ಇಡೀ ವಾನರರಾಜನ ಸೈನ್ಯ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಬಿದ್ದು, ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿ, ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗಿ, ಹರ್ಷವನ್ನೂ ರೋಷವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಇವನು ರಣಾಗ್ರದ ವಿಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ದೇವಶತ್ರುಗಳ ನಿವಾಸವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವನು.’ ರಾಮನ ಮಾತು ಅವನ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಅವ್ಯಗ್ರಮನಾಃ ಸಹಸ್ವ’ — ಕಳವಳವಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಹಿಸು — ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾವಿಬ್ಬರೂ ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹಿಂದಿರುಗುವನು ಎಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲನು — ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಹನೆ ಒಂದು ಯುಕ್ತಿಯೂ ಹೌದು. ‘ಧಾರಾನಿಪಾತಾನಿವ’ — ಬಾಣಗಳು ಮಳೆಯ ಧಾರೆಗಳಂತೆ; ರಾಮನು ಅವುಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. 72ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಹತಹರ್ಷರೋಷೌ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಹತರೋಷಹರ್ಷೌ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ರಮಭೇದವಿದೆ. 67ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ‘ಪರಮಾದ್ಭುತಶ್ರೀಃ’ — ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲೂ ಅವನ ಶೋಭೆ ಮಾಸುವುದಿಲ್ಲ. 68ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪುನಃ’ (ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಹಿಂದಿನ ನಾಗಪಾಶಬಂಧನವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಅವರನ್ನು ಕೆಡವುತ್ತಾನೆ. 70ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ‘ಪ್ರಭವ’ — ಮೂಲ — ಸ್ವಯಂಭು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಅಸ್ತ್ರದ ಮೂಲವೇ ಪೂಜ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ.

ಆಮೇಲೆ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಸ್ತ್ರಜಾಲಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಆಗ ಗಾಯಗೊಂಡು ಬಿದ್ದರು. ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನೂ ಅಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರನ್ನಾಗಿಸಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಾಮನನ್ನೂ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರನ್ನಾಗಿಸಿ, ತಟ್ಟನೆ ದಶಗ್ರೀವನ ಭುಜಬಲದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಯಾತುಧಾನರಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಹರ್ಷಿತನಾದ ಅವನು ತಂದೆಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದನು. 74ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಉಪಜಾತಿಯ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು; ಅದರ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧ (‘ಸಂಸ್ತೂಯಮಾನಃ ಸ ತು ಯಾತುಧಾನೈಃ ಪಿತ್ರೇ ಚ ಸರ್ವಂ ಹೃಷಿತೋಽಭ್ಯುವಾಚ’) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಎರಡನೆಯ ಪತನದ ವರ್ಣನೆಯೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ನಾಗಪಾಶದಿಂದ, ಈಗ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ. 73ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿಶಸ್ತೌ’ — ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವರು; ‘ವಿಷಾದಯಿತ್ವಾ’ — ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರನ್ನಾಗಿಸಿ. 74ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆ ‘ದಶಗ್ರೀವಭುಜಾಭಿಗುಪ್ತಾ’ — ರಾವಣನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ರಕ್ಷಿತ — ಎಂಬುದು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಗರ್ವ.

അവിടെ കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ച രാക്ഷസക്കൂട്ടങ്ങൾ തിടുക്കത്തിൽ രാവണനെ അറിയിച്ചു — രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരായ ദേവാന്തകൻ, ത്രിശിരസ്സ്, അതികായൻ മുതലായവർ വധിക്കപ്പെട്ടു എന്ന്. അവർ വധിക്കപ്പെട്ടതു പെട്ടെന്നു കേട്ട് കണ്ണുകൾ കണ്ണീരിൽ മുങ്ങിയ രാജാവ് പുത്രനാശവും ഘോരമായ സഹോദരവധവും ചിന്തിച്ച് ഏറെനേരം ധ്യാനമഗ്നനായി. അപ്പോൾ ദീനനായി ശോകസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിത്താഴുന്ന രാജാവിനെ കണ്ട് രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാക്ഷസരാജപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘അച്ഛാ, നൈർഋതേശ്വരാ, ഇന്ദ്രജിത്ത് ജീവിച്ചിരിക്കുന്നിടത്ത് അങ്ങ് മോഹത്തിന് അടിപ്പെടരുത്. ഇന്ദ്രശത്രുവിന്റെ ബാണങ്ങളേറ്റ ആർക്കും യുദ്ധത്തിൽ പ്രാണൻ രക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല.’ മുൻസർഗത്തിൽ രാവണൻ പുത്രശോകത്തോടെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ഈ സർഗത്തിൽ അവന്റെ അതേ ശോകം വീണ്ടും വർണിക്കപ്പെടുന്നു, പുത്രൻ അവനെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘യത്രേന്ദ്രജിജ്ജീവതി’ — ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ അങ്ങ് ശോകിക്കരുത് എന്ന ആത്മവിശ്വാസം. സർഗത്തിലെ ആദ്യത്തെ എട്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്, അതുവഴി ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പ്രവേശം ഗംഭീരമാകുന്നു. ഒന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി ഏതാണ്ടു പൂർണമായ സാമ്യമുണ്ട് — അതിനാൽ ഇവിടെ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 6.060 സർഗം വീണ്ടും ആരംഭിക്കുന്നു; മുമ്പത്തെ 72-ാം സർഗമാകട്ടെ പ്രക്ഷിപ്തമായിരുന്നു. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വിപുലം പ്രദധ്യൗ’ — ദീർഘനേരം ചിന്തിച്ചു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘മുമോഹ’ (മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു) എന്ന് മോഹവും പറയുന്നു.

‘ഇന്ന് എന്റെ ബാണങ്ങളാൽ പിളർന്നു ചിതറിയ ദേഹത്തോടെ, ആയുസ്സറ്റ്, ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്ന, മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങൾ ശരീരം മുഴുവൻ നിറഞ്ഞ രാമനെ അങ്ങു കാണുക. ഇന്ദ്രശത്രുവായ എന്റെ, പൗരുഷവും ദൈവവും ചേർന്ന, സുനിശ്ചിതമായ ഈ പ്രതിജ്ഞ കേൾക്കുക — ഇന്നുതന്നെ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം രാമനെ ഞാൻ അമോഘമായ ശരങ്ങളാൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തും. ഇന്ന് ഇന്ദ്രനും വൈവസ്വതനായ യമനും വിഷ്ണുവും രുദ്രനും സാധ്യന്മാരും വൈശ്വാനരനും ചന്ദ്രനും സൂര്യനും — ബലിയുടെ യജ്ഞശാലയിൽ വിഷ്ണുവിന്റെ ഉഗ്രമായ വിക്രമമെന്നപോലെ — എന്റെ അളവറ്റ വിക്രമം കാണും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ദേവേന്ദ്രശത്രുവും ദീനതയില്ലാത്ത മനസ്സുള്ളവനുമായ അവൻ രാജാവിനോടു യാത്ര ചോദിച്ച്, കാറ്റിനു തുല്യം വേഗമുള്ളതും ശ്രേഷ്ഠരായ കഴുതകളെ പൂട്ടിയതുമായ രഥത്തിൽ കയറി. മഹാതേജസ്വിയും ശത്രുനാശകനുമായ അവൻ ഇന്ദ്രരഥത്തിനു തുല്യമായ രഥത്തിൽ കയറി യുദ്ധം നടക്കുന്നിടത്തേക്ക് പെട്ടെന്നു പോയി. പ്രതിജ്ഞയിലെ ‘പൗരുഷദൈവയുക്താം’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — പൗരുഷം സ്വന്തം പ്രയത്നം, ദൈവം വരബലം; ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബലം ഈ രണ്ടിനെയും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘സംതർപയിഷ്യാമി’ എന്നാണ് — ശരങ്ങളാൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തും, തൃപ്തിയാകുംവരെ എയ്യും; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘സംതാപയിഷ്യാമി’ (തപിപ്പിക്കും) എന്നാണു പാഠം. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ബലിയുടെ യജ്ഞത്തിലെ വിഷ്ണുവിന്റെ ത്രിവിക്രമണം ഓർക്കപ്പെടുന്നു — മുൻസർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ അതേ ദൃഷ്ടാന്തം പ്രയോഗിച്ചു. ‘ഖരശ്രേഷ്ഠസമാധിയുക്തഃ’ — ശ്രേഷ്ഠരായ കഴുതകളെ പൂട്ടിയ രഥം; ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘നല്ല കഴുതകളെ പൂട്ടിയ’ എന്നു പറയുന്നു. ‘ഹരിരഥോപമഃ’ — ഇന്ദ്രന്റെ രഥത്തിനു തുല്യം. ‘ഗതായുഷം ഭൂമിതലേ ശയാനം’ (ആയുസ്സറ്റ് ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്ന) എന്നത് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സങ്കൽപമാണ് — പിന്നീട് രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഭൂമിയിൽ വീഴും, എന്നാൽ ആയുസ്സറ്റവരായല്ല; അവന്റെ പ്രതിജ്ഞ പകുതി മാത്രമേ സഫലമാകൂ.

പുറപ്പെട്ട ആ മഹാത്മാവിനെ, ഹർഷഭരിതരായി ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലുകൾ കൈയിലേന്തിയ മഹാബലരായ അനേകർ പിന്തുടർന്നു. ചിലർ ആനപ്പുറത്ത്, ചിലർ ഉത്തമാശ്വങ്ങളിൽ; ഭീമപരാക്രമികളായ രാക്ഷസന്മാർ പുലികൾ, തേളുകൾ, പൂച്ചകൾ, കഴുതകൾ, ഒട്ടകങ്ങൾ, സർപ്പങ്ങൾ, പന്നികൾ, ഹിംസ്രമൃഗങ്ങൾ, സിംഹങ്ങൾ, പർവതംപോലെയുള്ള കുറുക്കന്മാർ, കാക്കകൾ, അരയന്നങ്ങൾ, മയിലുകൾ എന്നിവയുടെ പുറത്തേറി പോയി. അവർ പ്രാസങ്ങൾ, പട്ടിശങ്ങൾ, വാളുകൾ, മഴുക്കൾ, ഗദകൾ എന്നിവയും ഭുശുണ്ഡികൾ, മുദ്ഗരങ്ങൾ, വടികൾ, ശതഘ്നികൾ, പരിഘങ്ങൾ എന്നീ ആയുധങ്ങളും ധരിച്ചിരുന്നു. നിറഞ്ഞ ശംഖനാദങ്ങളോടും ഭേരികളുടെ മുഴക്കത്തോടുംകൂടി വീര്യവാനായ ദേവേന്ദ്രശത്രു വേഗത്തിൽ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു പോയി. ശംഖംപോലെയും ചന്ദ്രനെപ്പോലെയും വെളുത്ത കുടകൊണ്ട് ആ ശത്രുനാശകൻ പൂർണചന്ദ്രനോടുകൂടിയ ആകാശംപോലെ ശോഭിച്ചു. സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ശ്രേഷ്ഠമായ മനോഹരചാമരങ്ങളാൽ വീശപ്പെട്ടുകൊണ്ട്, സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ്, എല്ലാ വില്ലാളികളിലും പ്രധാനിയായ ആ വീരൻ പോയി. വലിയ സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് പുറപ്പെടുന്ന അവനെ കണ്ട് ശ്രീമാനായ രാക്ഷസാധിപതി രാവണൻ പുത്രനോടു പറഞ്ഞു — ‘മകനേ, നിനക്ക് എതിരാളിയില്ല; നീ ഇന്ദ്രനെപ്പോലും ജയിച്ചു. പിന്നെ എളുപ്പം കീഴടക്കാവുന്ന മനുഷ്യനായ രാഘവനെ നീ കൊല്ലാതിരിക്കുമോ?’ രാക്ഷസന്മാരുടെ വാഹനങ്ങളുടെ പട്ടിക വിചിത്രമാണ് — ആനകളും കുതിരകളും യുദ്ധത്തിന് ഉചിതമാണ്, എന്നാൽ തേളുകളും പൂച്ചകളും കാക്കകളും അരയന്നങ്ങളും മയിലുകളുംകൂടി; ഇതുവഴി രാക്ഷസസൈന്യത്തിന്റെ മായാമയവും വികൃതവുമായ സ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. 11-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും 12-ാം ശ്ലോകവും 13-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; ആ പട്ടിക വൾഗേറ്റിന്റെ വിസ്താരമാണ്. രാവണന്റെ ആശീർവാദം — ‘നീ ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചു’ — ഇന്ദ്രജിത്ത് എന്ന പേരിന്റെ കാരണം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ധൃഷ്യം മാനുഷം’ — എളുപ്പം കീഴടക്കാവുന്ന മനുഷ്യൻ; മുൻസർഗത്തിൽ രാമനെ നാരായണനായി കരുതിയെങ്കിലും രാവണൻ ഇപ്പോഴും അവനെ മനുഷ്യനെന്നുതന്നെ പറയുന്നു. 18-ാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘നിഹനിഷ്യസി’ എന്ന ഒറ്റപ്പദം വ്യക്തമാണ് (ചോദ്യാർഥത്തിൽ ‘കിം… നിഹനിഷ്യസി’), സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ന വധിഷ്യസി’. 10-ാം ശ്ലോകത്തിൽ അനുഗാമികൾ ‘സംഹർഷമാണാഃ’ — ഹർഷഭരിതർ; അതികായൻ മുതലായവരുടെ വധത്തിനുശേഷവും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ അവരുടെ വിശ്വാസം വീണ്ടും ഉണരുന്നു. 14-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ആജിം വേഗേന’ — യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു വേഗത്തിൽ; ‘ആജി’ എന്ന പദം യുദ്ധം എന്നർഥമുള്ളതാണ്. 15-ാം ശ്ലോകത്തിൽ കുടയുടെ ഉപമ — വെളുത്ത കുട പൂർണചന്ദ്രനും ഇന്ദ്രജിത്ത് ആകാശവുംപോലെ; കുടയും ചാമരങ്ങളും എന്ന രാജചിഹ്നങ്ങൾ അവന്റെ യുവരാജത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. 16-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മുഖ്യഃ സർവധനുഷ്മതാം’ — എല്ലാ വില്ലാളികളിലും പ്രധാനി; ഈ വിശേഷണം വരും സർഗങ്ങളിലും അവന്റെ പരിചയമാകും. 13-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ആയുധങ്ങളുടെ പട്ടിക — പ്രാസങ്ങൾ, പട്ടിശങ്ങൾ, നിസ്ത്രിംശങ്ങൾ (വാളുകൾ), മഴുക്കൾ, ഗദകൾ, ഭുശുണ്ഡികൾ, മുദ്ഗരങ്ങൾ, വടികൾ, ശതഘ്നികൾ, പരിഘങ്ങൾ; അച്ചടിയിൽ ‘മുദ്ഗരായഷ്ടി’ എന്നു ദീർഘത്തോടെയാണ്, അച്ചടിച്ചപോലെ നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. 17-ാം ശ്ലോകത്തിൽ രാവണൻ പുത്രൻ ‘വിനിര്യാന്തം’ (പുറപ്പെടുന്നത്) കണ്ട് സ്വയം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു.

രാക്ഷസേന്ദ്രൻ അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ ആ മഹത്തായ ആശീർവാദങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു. അപ്പോൾ സൂര്യനു തുല്യം തേജസ്സുള്ള, എതിരില്ലാത്ത വീര്യമുള്ള ഇന്ദ്രജിത്തിനാൽ ലങ്ക, പ്രകാശിക്കുന്ന സൂര്യനാൽ ആകാശമെന്നപോലെ, ശോഭിച്ചു. മഹാതേജസ്വിയും ശത്രുനാശകനുമായ അവൻ യുദ്ധഭൂമിയിലെത്തി രഥത്തിനു ചുറ്റും എല്ലാവശത്തും രാക്ഷസന്മാരെ നിർത്തി. പിന്നെ അഗ്നിക്കു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ ഉത്തമമന്ത്രങ്ങളോടെ വിധിപ്രകാരം ഹവിസ്സു ഭുജിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ചു. പ്രതാപവാനായ ആ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ മലരുകളോടും മാലകളോടും ഗന്ധങ്ങളോടുംകൂടിയ ഹവിസ്സുകളാൽ അവിടെ അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ചു. അവിടെ ആയുധങ്ങളും ശരപത്രങ്ങളുമായിരുന്നു (ദർഭയ്ക്കു പകരം), താന്നിമരത്തിന്റെ ചമതകൾ, ചുവന്ന വസ്ത്രങ്ങൾ, കറുത്ത ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള സ്രുവം. അവൻ അവിടെ ശരപത്രങ്ങളും തോമരങ്ങളുംകൊണ്ട് അഗ്നിക്കു ചുറ്റും വിരിച്ച്, ജീവനുള്ള ഒരു കറുത്ത ആടിന്റെ കഴുത്തിൽ പിടിച്ചു. ഒറ്റത്തവണകൊണ്ടുതന്നെ ജ്വലിച്ച, പുകയില്ലാത്ത, വലിയ ജ്വാലകളുള്ള അഗ്നിയിൽ വിജയം കാണിക്കുന്ന ലക്ഷണങ്ങൾ ഉണ്ടായി — വലത്തോട്ടു ചുഴറ്റുന്ന ജ്വാലയുള്ളവനും ഉരുക്കിയ സ്വർണംപോലെയുള്ളവനുമായ അഗ്നിദേവൻ സ്വയം ഉയർന്നുവന്ന് ആ ഹവിസ്സു സ്വീകരിച്ചു. പിന്നെ അസ്ത്രവിശാരദനായ അവൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തെ ആവാഹിച്ചു, വില്ലിനെയും സ്വന്തം രഥത്തെയും എല്ലാം അവിടെ അഭിമന്ത്രണം ചെയ്തു. ആ അസ്ത്രം ആവാഹിക്കപ്പെടുകയും അഗ്നിയിൽ ഹോമം നടക്കുകയും ചെയ്തപ്പോൾ സൂര്യനും ഗ്രഹങ്ങളും ചന്ദ്രനും നക്ഷത്രങ്ങളുമടങ്ങിയ ആകാശം നടുങ്ങി. അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ളവനും മഹേന്ദ്രനു തുല്യം പ്രഭാവമുള്ളവനും അചിന്ത്യവീര്യനുമായ അവൻ അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ചിട്ട് വില്ല്, ബാണങ്ങൾ, വാൾ, രഥം, കുതിരകൾ, സാരഥി എന്നിവയോടൊപ്പം ആകാശത്തിൽ തന്നെത്തന്നെ മറച്ചു. ഈ ഹോമം സാധാരണ യജ്ഞമല്ല, അഭിചാരമാണ് — ശത്രുവധത്തിനായി ചെയ്യുന്നത്. അതിനാൽ അതിന്റെ ഉപകരണങ്ങളെല്ലാം വിപരീതമാണ്: ദർഭയ്ക്കു പകരം ആയുധങ്ങളും ശരപത്രങ്ങളും, പ്ലാശ് മുതലായവയ്ക്കു പകരം താന്നി (അശുഭവൃക്ഷം), വെള്ളവസ്ത്രങ്ങൾക്കു പകരം ചുവന്നവ, സ്വർണസ്രുവത്തിനു പകരം കറുത്ത ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളത്, ബലിയാകട്ടെ ജീവനുള്ള കറുത്ത ആട്. എന്നിട്ടും അഗ്നി ‘പ്രദക്ഷിണാവർത്തശിഖഃ’ ആണ് — വലത്തോട്ടു ചുഴറ്റുന്ന ജ്വാല വിജയത്തിന്റെ ശുഭലക്ഷണമാണ്. ‘ഖേഽന്തർദധേഽഽത്മാനം’ എന്നതിൽ രണ്ട് അവഗ്രഹങ്ങളുണ്ട് (‘അന്തർദധേ + ആത്മാനം’; രണ്ടാമത്തെ അവഗ്രഹം ആകാരത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു). ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അദൃശ്യതയാണ് ഈ സർഗത്തിലെ മുഖ്യായുധം — തുടർന്ന് വാനരന്മാർ ശരങ്ങളെ മാത്രം കാണുന്നു, അവനെ കാണുന്നില്ല. 19-ഉം 20-ഉം ശ്ലോകങ്ങളിൽ ലങ്കയുടെ ശോഭ സൂര്യനാൽ ആകാശമെന്നപോലെ — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സാന്നിധ്യംകൊണ്ടുതന്നെ നഗരം പ്രകാശിക്കുന്നു; ഈ രണ്ട് അർധങ്ങളുടെ സ്ഥാനം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ്, ടിപ്പണിയിൽ സൂചിപ്പിച്ചപോലെ. 22-ലും 23-ലും ‘ജുഹുവേ’ (ഹോമിച്ചു) എന്ന ക്രിയാപദം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ആദ്യം മന്ത്രങ്ങളോടെ, പിന്നെ ഹവിസ്സും മലരും മാലയും ഗന്ധവുംകൊണ്ട്. 24-ൽ ‘സ്രുവം കാർഷ്ണായസം’ — കറുത്ത ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള സ്രുവം; 25-ൽ ‘ഛാഗസ്യ കൃഷ്ണവർണസ്യ’ — ഇങ്ങനെ കറുപ്പുനിറം അഭിചാരത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. 26-ൽ അഗ്നിയുടെ മൂന്നു ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ — സകൃത് സമിദ്ധം (ഒറ്റത്തവണകൊണ്ടുതന്നെ ജ്വലിച്ചത്), പുകയില്ലാത്തത്, വലിയ ജ്വാലയുള്ളത്; പിന്നെ വലത്തോട്ടു ചുഴറ്റുന്ന ജ്വാല, ഉരുക്കിയ സ്വർണത്തിന്റെ നിറം, സ്വയം ഉയർന്നുവരൽ. 28-ലെ സൃഷ്ടിയുടെ കമ്പനം മുൻസർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം യോജിപ്പിച്ചതും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവിടെയും ‘ദിശശ്ച ചന്ദ്രാർകമഹാഗ്രഹാശ്ച… തത്രാസ’ എന്നുണ്ട്; ഇപ്പോൾ അതേ അസ്ത്രം ശത്രു പ്രയോഗിക്കുന്നു. 21-ൽ രാക്ഷസന്മാരെ രഥത്തിനു ചുറ്റും നിർത്തിയിരിക്കുന്നു — ഹോമസമയത്തെ രക്ഷയ്ക്കായി. 27-ൽ ‘ആഹാരയാമാസ’ — അസ്ത്രത്തെ ആവാഹിച്ച് തന്റെ അടുത്തേക്കു കൊണ്ടുവന്നു. 29-ൽ ‘അചിന്ത്യവീര്യഃ’ — ബലം ചിന്തിക്കാൻപോലും കഴിയാത്തവൻ; അന്തർധാനത്താൽ അവൻ എല്ലാവിധത്തിലും അജയ്യനെന്നപോലെയാകുന്നു.

പിന്നെ കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞതും പതാകകളാലും കൊടികളാലും ശോഭിക്കുന്നതുമായ രാക്ഷസസൈന്യം യുദ്ധേച്ഛയോടെ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് പുറപ്പെട്ടു. അവർ അനേകം വിചിത്രവും തീക്ഷ്ണവേഗമുള്ളതും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ ശരങ്ങളാലും തോമരങ്ങളാലും അങ്കുശങ്ങളാലും യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ പ്രഹരിച്ചു. അത്യന്തം കുപിതനായ രാവണി നിശാചരന്മാരെ നോക്കി ‘നിങ്ങൾ ഹർഷത്തോടെ വാനരന്മാരെ കൊല്ലാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്യുവിൻ’ എന്നു പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ജയകാംക്ഷികളായ ആ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് വാനരന്മാരുടെ മേൽ ഘോരമായ ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. അവനാകട്ടെ രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് യുദ്ധത്തിൽ നാളീകങ്ങൾ, നാരാചങ്ങൾ, ഗദകൾ, മുസലങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് വാനരന്മാരെ പീഡിപ്പിച്ചു. പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട, മരങ്ങൾ ആയുധമാക്കിയ വാനരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ പെട്ടെന്ന് പാറകളും മരങ്ങളുംകൊണ്ട് രാവണിയുടെ മേൽ വർഷിച്ചു. അപ്പോൾ കുപിതനും മഹാതേജസ്വിയും മഹാബലനുമായ രാവണപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് വാനരന്മാരുടെ ശരീരങ്ങൾ തകർത്തു. ഒറ്റ ശരംകൊണ്ട് അവൻ ഒമ്പതും അഞ്ചും ഏഴും വാനരന്മാരെ യുദ്ധത്തിൽ പിളർന്നു, രാക്ഷസന്മാരെ സന്തോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്. സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന, സ്വർണാലംകൃതമായ ശരങ്ങളാൽ ജയിക്കാൻ അതിപ്രയാസമുള്ള ആ വീരൻ യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ മഥിച്ചു. ശരീരം പിളർന്നവരും ശരങ്ങളാൽ പീഡിതരും സങ്കൽപം തകർന്നവരുമായ ആ വാനരന്മാർ ദേവന്മാരാൽ വധിക്കപ്പെട്ട മഹാസുരന്മാരെപ്പോലെ വീണു. ഘോരമായ ബാണരശ്മികളാൽ തപിപ്പിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെയുള്ള അവന്റെ നേരെ അത്യന്തം കുപിതരായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ പാഞ്ഞടുത്തു. പിന്നെ ദേഹം പിളർന്ന്, ബോധം കെട്ട്, രക്തത്തിൽ കുളിച്ച വാനരന്മാരെല്ലാം വ്യഥിതരായി ഓടിപ്പോയി. എന്നിട്ടും രാമനുവേണ്ടി പരാക്രമം കാണിച്ച്, ജീവൻ ത്യജിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയ അവർ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് പിന്മാറാതെ പാറകളാകുന്ന ആയുധങ്ങളുമായി യുദ്ധത്തിൽ നിലകൊണ്ടു. ഉറച്ചുനിന്ന ആ വാനരന്മാർ മരങ്ങളും പർവതശിഖരങ്ങളും പാറകളുംകൊണ്ട് രാവണിയുടെ മേൽ വർഷിച്ചു. യുദ്ധവിജയിയും മഹാതേജസ്വിയുമായ രാവണി മരങ്ങളുടെയും പാറകളുടെയും പ്രാണഹരമായ ആ വലിയ വർഷത്തെ തട്ടിമാറ്റി. പിന്നെ ആ പ്രഭു അഗ്നിപോലെയുള്ളതും വിഷസർപ്പംപോലെയുള്ളതുമായ ശരങ്ങളാൽ വാനരന്മാരുടെ സൈന്യവിഭാഗങ്ങളെ പിളർന്നു. പതിനെട്ടു മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ ഗന്ധമാദനനെ എയ്തിട്ട് ദൂരെ നിന്നിരുന്ന നളനെ ഒമ്പതു ശരങ്ങളാൽ എയ്തു. മഹാവീര്യനായ അവൻ മർമം പിളർക്കുന്ന ഏഴു ശരങ്ങളാൽ മൈന്ദനെയും അഞ്ചു ബാണങ്ങളാൽ ഗജനെയും യുദ്ധത്തിൽ എയ്തു. ജാംബവാനെ പത്തും നീലനെ മുപ്പതും ശരങ്ങളാൽ എയ്ത്, സുഗ്രീവനെയും ഋഷഭനെയും അംഗദനെയും ദ്വിവിദനെയും വരമായി ലഭിച്ച ഘോരവും മൂർച്ചയുള്ളതുമായ ശരങ്ങളാൽ അപ്പോൾ പ്രാണനറ്റവരെപ്പോലെയാക്കി. മറ്റു മുഖ്യവാനരന്മാരെയും അനേകം ശരങ്ങളാൽ, പ്രളയാഗ്നിപോലെ ആളിക്കത്തിയ കോപത്തോടെ, അവൻ പീഡിപ്പിച്ചു. സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന, നന്നായി എയ്ത, വേഗത്തിൽ പായുന്ന ശരങ്ങളാൽ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ അവൻ വാനരന്മാരുടെ സൈന്യവിഭാഗങ്ങളെ കടഞ്ഞുമഥിച്ചു. ശരജാലത്താൽ പീഡിതവും രക്തത്തിൽ കുതിർന്നതും പരിഭ്രാന്തവുമായ വാനരസേനയെ അവൻ അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ ഹർഷഭരിതനായി കണ്ടു. വീണ്ടും മഹാതേജസ്വിയും ബലവാനുമായ രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് ദാരുണമായ ബാണവർഷവും ശസ്ത്രവർഷവും ചൊരിഞ്ഞ് എല്ലാവശത്തും വാനരസൈന്യത്തെ മർദിച്ചു. ഈ ഭാഗം മുഴുവനും — 30 മുതൽ 53 വരെയുള്ള ഇരുപത്തിനാലു ശ്ലോകങ്ങൾ, നാൽപ്പത്തെട്ട് അർധശ്ലോകങ്ങൾ — ബറോഡ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അന്തർധാനത്തിനു (6.060.028) തൊട്ടുപിന്നാലെ അദൃശ്യനായ അവൻ ശരജാലം വർഷിക്കുന്നു (6.060.029). വൾഗേറ്റിലാകട്ടെ നടുവിൽ ഒരു പ്രത്യക്ഷയുദ്ധം ചേർത്തിരിക്കുന്നു; അതിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ദൃശ്യനെന്നപോലെ പൊരുതുന്നു, രാക്ഷസസൈന്യം അവനോടൊപ്പം പുറപ്പെടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് വാനരന്മാരുടെ വീര്യവും അടിവരയിട്ടു കാണിക്കുന്നു — ‘രാമസ്യാർഥേ പരാക്രമ്യ വാനരാസ്ത്യക്തജീവിതാഃ’ (രാമനുവേണ്ടി പരാക്രമം കാണിച്ച്, ജീവൻ ത്യജിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയ വാനരന്മാർ), ‘അനിവൃത്താഃ’ (പിന്മാറാത്തവർ) — തകർന്നിട്ടും അവർ ഓടിപ്പോകുന്നില്ല. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബാണസംഖ്യകളും എണ്ണിപ്പറയുന്നു — പതിനെട്ട്, ഒമ്പത്, ഏഴ്, അഞ്ച്, പത്ത്, മുപ്പത് — ഓരോ യൂഥപന്റെയും ബലമനുസരിച്ചുള്ള ശരങ്ങൾ. ‘കാലാഗ്നിരിവ മൂർച്ഛിതഃ’ — പ്രളയകാലത്ത് ആളിക്കത്തുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ; ഇവിടെ ‘മൂർച്ഛിതഃ’ എന്ന പദം ‘വളർന്ന, ആളിക്കത്തിയ’ എന്ന അർഥത്തിലാണ്, ‘ബോധമറ്റ’ എന്ന അർഥത്തിലല്ല. ‘നിഷ്പ്രാണാനകരോത്’ — പ്രാണനറ്റവരെപ്പോലെയാക്കി; അവർ മരിച്ചില്ല, മോഹാലസ്യപ്പെട്ടതേയുള്ളൂ, പിന്നീടു വ്യക്തമാകുന്നതുപോലെ. 30-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഹയരഥാകീർണം പതാകാധ്വജശോഭിതം’ എന്നു സൈന്യത്തിന്റെ ശോഭ; ‘നർദമാനം യുയുത്സയാ’ — യുദ്ധേച്ഛയോടെ ഗർജിക്കുന്നത്. 31-ൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ ആയുധങ്ങൾ — ശരങ്ങൾ, തോമരങ്ങൾ, അങ്കുശങ്ങൾ; അങ്കുശം ആനയെ നിയന്ത്രിക്കാനുള്ളതാണ്, ഇവിടെ ആയുധമായി. 32-ൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ആജ്ഞ — ‘ഹർഷത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്യുവിൻ’; നായകൻ സൈനികരുടെ ഉത്സാഹം വർധിപ്പിക്കുന്നു. 34-ൽ ‘നാളീകനാരാചൈഃ’ — നാളീകങ്ങൾ ചെറിയ ശരങ്ങൾ, നാരാചങ്ങൾ ഇരുമ്പുശരങ്ങൾ; ‘വിചകർഷ’ — അങ്ങുമിങ്ങും വലിച്ചിഴച്ചു പീഡിപ്പിച്ചു. 35-ൽ വാനരന്മാർ ‘പാദപായുധാഃ’ — മരങ്ങൾതന്നെയാണ് അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ; തകർന്നിട്ടും അവർ തിരിച്ചാക്രമിക്കുന്നു. 37-ൽ ഒറ്റ ശരംകൊണ്ട് അനേകരെ എയ്യുന്നത് — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അസ്ത്രകൗശലത്തിന്റെ തെളിവ്; മുൻസർഗത്തിൽ അതികായനും ഒരേസമയം അനേകം ശരങ്ങൾ വിട്ടു, എന്നാൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഒറ്റ ശരംകൊണ്ട് അനേകരെ എയ്യുന്നു. 39-ൽ ‘സുരൈരിവ മഹാസുരാഃ’ — ദേവാസുരയുദ്ധത്തിന്റെ ഉപമ; ഇവിടെ ഇന്ദ്രജിത്ത് ദേവന്മാരുടെ സ്ഥാനത്തും വാനരന്മാർ അസുരന്മാരുടെ സ്ഥാനത്തും — ഉപമ വിപരീതമായി തോന്നാം, എന്നാൽ കവി വീഴ്ചയുടെ രീതി മാത്രമാണ് വർണിക്കുന്നത്. 40-ൽ ‘തപന്തമിവാദിത്യം’ — ബാണങ്ങൾതന്നെയാണ് അവന്റെ രശ്മികൾ. 44-ൽ രാവണി ‘സമിതിഞ്ജയഃ’ — യുദ്ധവിജയി; അവൻ വാനരന്മാരുടെ ശിലാവർഷം ‘വ്യപോഹത’ — തടുത്തുമാറ്റി. 45-ൽ അവന്റെ ശരങ്ങൾ ‘പാവകസങ്കാശാഃ’, ‘ആശീവിഷോപമാഃ’ — അഗ്നിയുടെയും സർപ്പത്തിന്റെയും രണ്ടു ഗുണങ്ങളും. 46 മുതൽ 49 വരെ ഓരോ യൂഥപന്റെയും പേരും ശരസംഖ്യയും എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ഗന്ധമാദനനു പതിനെട്ട്, നളന് ഒമ്പത്, മൈന്ദന് ഏഴ്, ഗജന് അഞ്ച്, ജാംബവാനു പത്ത്, നീലനു മുപ്പത്. ഈ ഭാഗത്തെ പല പേരുകളും പിന്നീട് സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ നാമാവലിയിലും (62–64) കാണാം, അതിനാൽ വൾഗേറ്റിലെ ഈ വിസ്താരം അവിടത്തെ പട്ടികയെ മുൻകൂട്ടി പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. 52-ൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ‘പരയാ പ്രീത്യാ’ (അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ) ശത്രുസേനയുടെ ദുരവസ്ഥ കാണുന്നു — അവന്റെ ക്രൗര്യവും ഹർഷവും. 53-ൽ ‘ബാണവർഷം ശസ്ത്രവർഷം ച’ — രണ്ടുവിധം വർഷം; ‘പരിതഃ’ — എല്ലാവശത്തും. 41-ൽ വാനരന്മാർ ‘വിചേതസഃ’ (ബോധം കെട്ടവർ), ‘രുധിരേണ സമുക്ഷിതാഃ’ (രക്തത്തിൽ കുളിച്ചവർ) — എന്നിട്ടും 42-ൽ അവർ ‘അനിവൃത്താഃ’ (പിന്മാറാത്തവർ) എന്നു കവി പ്രത്യേകം അടിവരയിടുന്നു; രാമന്റെ കാര്യത്തിൽ അവർ പ്രാണനെപ്പോലും പുല്ലുപോലെ കരുതുന്നു. 43-ൽ അവർ ‘സമവസ്ഥിതാഃ’ — ഉറച്ചുനിന്ന് വീണ്ടും ആക്രമിക്കുന്നു. 48-ലും 49-ലും സുഗ്രീവനും അംഗദനും ഋഷഭനും ദ്വിവിദനും ‘പ്രാണനറ്റവരെപ്പോലെ’ ആക്കപ്പെടുന്നു — അതിനാൽ വാനരസേനയുടെ മുഖ്യനേതാക്കളും വീണു. 50-ൽ ‘കാലാഗ്നിരിവ’ എന്ന ഉപമ — പ്രളയാഗ്നി എല്ലാം ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ഇന്ദ്രജിത്ത് വാനരസൈന്യത്തെ മുഴുവനും. 51-ൽ ‘നിർമമന്ഥ’ — കടകോൽ തൈരു കടയുന്നതുപോലെ കടഞ്ഞുമഥിച്ചു. ഈ ഭാഗത്തെ ചില അർധശ്ലോകങ്ങൾ മുൻസർഗങ്ങളിലെ വരികളുമായി അൽപം സാമ്യം കാണിക്കുന്നു (‘പുനരേവ മഹാതേജാ രാക്ഷസേന്ദ്രാത്മജോ ബലീ’ എന്നതും 6.059.048-ന്റെ ഉത്തരാർധമായ ‘വിസിസ്മിയേ മഹാതേജാ രാക്ഷസേന്ദ്രാത്മജോ ബലീ’ എന്നതും), എന്നാൽ അത് സൂത്രരൂപത്തിലുള്ള പദങ്ങളുടെ ആവർത്തനം മാത്രമാണ്, സമാനസന്ദർഭമല്ല.

മഹായുദ്ധത്തിൽ സ്വന്തം സൈന്യത്തെ വിട്ട് വേഗത്തിൽ വാനരസൈന്യങ്ങളുടെ മേലെത്തി, അദൃശ്യനായി നിന്ന് അവൻ, കാർമേഘം ജലമെന്നപോലെ, ഉഗ്രമായ ശരജാലം വർഷിച്ചു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബാണങ്ങളാൽ ദേഹം ചിന്നിച്ചിതറിയ, മായയാൽ വധിക്കപ്പെട്ട, പർവതംപോലെയുള്ള വാനരന്മാർ വികൃതസ്വരത്തിൽ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട്, ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രമേറ്റ പർവതരാജന്മാരെപ്പോലെ, യുദ്ധത്തിൽ വീണു. അവർ യുദ്ധത്തിൽ വാനരസൈന്യങ്ങളുടെ മേൽ മൂർച്ചയുള്ള മുനകളുള്ള ബാണങ്ങളെ മാത്രം കണ്ടു; മായയാൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ദേവേന്ദ്രശത്രുവായ ആ രാക്ഷസനെ അവിടെ കണ്ടില്ല. പിന്നെ മഹാത്മാവായ ആ രാക്ഷസാധിപൻ സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന മൂർച്ചയുള്ള ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാൽ എല്ലാ ദിക്കുകളെയും മൂടി, വാനരേന്ദ്രന്മാരെ പിളർക്കുകയും ചെയ്തു. ചുഴറ്റിയെറിയുന്ന ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നവയും തീപ്പൊരികളോടുകൂടി ആളുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെയുള്ളവയുമായ ശൂലങ്ങളും വാളുകളും മഴുക്കളും അവൻ വാനരേന്ദ്രസൈന്യത്തിന്മേൽ തീവ്രമായി വർഷിച്ചു. പിന്നെ അഗ്നിപോലെയുള്ള ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബാണങ്ങളേറ്റ വാനരയൂഥപന്മാർ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന പ്ലാശുകൾപോലെ ചുവന്നു കാണപ്പെട്ടു. രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ പിളർക്കപ്പെട്ട വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ പരസ്പരം ഇഴഞ്ഞടുത്തുകൊണ്ടും വികൃതസ്വരത്തിൽ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ടും വീണു. ചിലർ ആകാശത്തേക്കു നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കെ കണ്ണുകളിൽ പ്രഹരമേറ്റു, ശരങ്ങളേറ്റ് പരസ്പരം കൂട്ടിമുട്ടി ഭൂമിയിൽ വീണു. ഹനുമാൻ, സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, ഗന്ധമാദനൻ, ജാംബവാൻ, സുഷേണൻ, വേഗദർശി, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, നീലൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, കേസരി, ഹരിലോമാവ്, വിദ്യുദ്ദംഷ്ട്രൻ, സൂര്യാനനൻ, ജ്യോതിർമുഖൻ, ദധിമുഖൻ, പാവകാക്ഷൻ, നളൻ, കുമുദൻ — വാനരശ്രേഷ്ഠരായ ഇവരെയെല്ലാം ആ രാക്ഷസോത്തമൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് മന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിച്ച പ്രാസങ്ങളാലും ശൂലങ്ങളാലും മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാലും എയ്തു. ഗദകളാൽ വാനരയൂഥമുഖ്യന്മാരെയും സ്വർണവർണമുള്ള ബാണങ്ങളാലും പിളർന്നിട്ട്, സൂര്യരശ്മികൾപോലെയുള്ള ശരവർഷജാലങ്ങളാൽ അവൻ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമന്റെ മേൽ വർഷിച്ചു. ‘മായാവിഗൂഢം’ — മായയാൽ മറയ്ക്കപ്പെട്ടവൻ; ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ എല്ലാ അസമത്വവും ഇവിടെയാണ്: വാനരന്മാർ ശരങ്ങളെ കാണുന്നു, ശത്രുവിനെ കാണുന്നില്ല; അതിനാൽ അവർക്കു തിരിച്ചാക്രമിക്കാൻപോലും കഴിയുന്നില്ല. ‘കിംശുകാഃ’ — പ്ലാശുമരങ്ങൾ, അവയുടെ പൂക്കൾ ചുവന്നവയാണ്; രക്തംപുരണ്ട വാനരന്മാർ അതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ഇരുപത്തിരണ്ടു യൂഥപന്മാരുടെ നാമാവലി വാനരസൈന്യത്തിലെ എല്ലാ മുഖ്യന്മാരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു — ഹനുമാനും അവരിലുണ്ട്; അതിനാൽ അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആർ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന ചോദ്യം വലുതാകും. ഒടുവിൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെയും ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു. 54 മുതൽ 58 വരെയുള്ള അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളും 66-ാം ശ്ലോകവും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. 58-ാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘വ്യാവിദ്ധദീപ്താനലസപ്രഭാണി’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വ്യാവിധ്യ ദീപ്താനലസംനിഭാനി’ എന്നുമാണു പാഠം. 63-ൽ അച്ചടിയിൽ ‘ഗവയം തഥാ’, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഗജഗോമുഖൗ’. 54-ൽ ‘സ്വസൈന്യമുത്സൃജ്യ’ — ഇന്ദ്രജിത്ത് സ്വന്തം സൈന്യത്തെ വിട്ട് ഒറ്റയ്ക്ക് വാനരസേനയുടെ മുകളിൽ ആകാശത്തിൽ ചെല്ലുന്നു; ‘നീലാംബുധരോ യഥാംബു’ — കാർമേഘം ജലം വർഷിക്കുന്നതുപോലെ അവൻ ശരങ്ങൾ. 55-ൽ വാനരന്മാർ ‘മായാഹതാഃ’ — ശരങ്ങളാൽ മാത്രമല്ല, മായയാലും പീഡിതർ. 56-ൽ അച്ചടിയിൽ ‘മായാവിഗൂഢം ച സുരേന്ദ്രശത്രും’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘മായാ നിഗൂഢം ച’ എന്നും. 57-ൽ ‘രവിപ്രകാശൈഃ’ ശരങ്ങളാൽ ദിക്കുകൾ മൂടപ്പെട്ടു — സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നവയാണെങ്കിലും ആ ശരങ്ങൾ ആകാശത്തെ ഇരുട്ടുകൊണ്ടെന്നപോലെ മൂടുന്നു. 61-ൽ ചില വാനരന്മാർ ‘ഗഗനമുദീക്ഷമാണാഃ’ — ശത്രുവിനെ കാണാൻ ശ്രമിക്കുന്നവർ; അവരുടെ കണ്ണുകളിൽത്തന്നെ ശരങ്ങൾ പതിക്കുന്നു — അദൃശ്യനായ യോദ്ധാവിന്റെ ക്രൂരമായ കൗശലം. 65-ൽ ശരങ്ങൾ ‘ഇന്ദ്രജിന്മന്ത്രസംഹിതാഃ’ — മന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിക്കപ്പെട്ടവ, അതിനാൽ ദിവ്യം. 59-ൽ ‘പ്രഫുല്ലാ ഇവ കിംശുകാഃ’ — യുദ്ധവർണനയിൽ പ്രസിദ്ധമായ ഉപമ; രക്തംപുരണ്ട വീരന്മാർക്ക് പൂത്ത പ്ലാശുകളോടുള്ള സാമ്യം. 60-ൽ വാനരന്മാർ ‘അന്യോന്യമഭിസർപന്തഃ’ — പരസ്പരം അഭയം തേടിക്കൊണ്ട്. 62 മുതൽ 64 വരെയുള്ള നാമാവലിയിൽ ഹനുമാൻ ഒന്നാമനാണ് — അതിനാൽ അവനും എയ്യപ്പെട്ടു; എന്നാൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്താൽ അവൻ ഈ അസ്ത്രത്താൽ അവധ്യനാണെന്ന് പിന്നീട് അറിയാം. 66-ൽ അവൻ ‘സലക്ഷ്മണം രാമം’ — ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമന്റെ മേലും — വർഷിച്ചു; ഇപ്പോൾ യുദ്ധത്തിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം വ്യക്തമാണ്.

ബാണവർഷങ്ങളാൽ വർഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടും പരമാദ്ഭുതമായ ശോഭയുള്ള രാമൻ അവയെ മഴത്തുള്ളികളുടെ പതനംപോലെ കണക്കാക്കാതെ നോക്കിക്കൊണ്ട് അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ലക്ഷ്മണാ, ദേവേന്ദ്രശത്രുവായ ഈ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ വീണ്ടും ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തെ ആശ്രയിച്ച് വാനരസൈന്യത്തെ വീഴ്ത്തി മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ നമ്മെ നിരന്തരം പീഡിപ്പിക്കുന്നു. സ്വയംഭൂ വരം നൽകിയ ആ മഹാത്മാവ് ഏകാഗ്രനാണ്, അവന്റെ ഭീമകായം മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ ദേഹം അദൃശ്യമായ, അസ്ത്രമുയർത്തി നിൽക്കുന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ ഇന്ന് എങ്ങനെ കൊല്ലാനാകും? ഈ അസ്ത്രം ആരുടേതോ, ഇതിന്റെ ഉദ്ഭവം ആരിൽനിന്നോ, ആ ഭഗവാൻ സ്വയംഭൂ അചിന്ത്യനാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. ബുദ്ധിമാനേ, ഇന്നിവിടെ എന്നോടൊപ്പം മനസ്സു പതറാതെ നീ ഈ ബാണവർഷം സഹിക്കുക. ഈ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ശരവർഷജാലങ്ങളാൽ എല്ലാ ദിക്കുകളെയും മൂടുന്നു; ശ്രേഷ്ഠശൂരന്മാർ വീണുകിടക്കുന്ന ഈ വാനരരാജസൈന്യം മുഴുവനും ശോഭിക്കുന്നില്ല. നാം ഇരുവരും ബോധമറ്റു വീണ്, യുദ്ധം നിർത്തി, ഹർഷവും രോഷവും നശിച്ചവരായിരിക്കുന്നതു കണ്ട് ഇവൻ യുദ്ധമുന്നണിയിലെ വിജയലക്ഷ്മിയെ നേടി നിശ്ചയമായും ദേവശത്രുവിന്റെ വാസസ്ഥാനത്ത് (ലങ്കയിൽ) പ്രവേശിക്കും.’ രാമന്റെ വാക്ക് അവന്റെ ധർമബുദ്ധി കാണിക്കുന്നു — അവൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അസ്ത്രത്തെ മാനിക്കുന്നു, അതിനെ പ്രതിരോധിക്കുന്നില്ല; ‘അവ്യഗ്രമനാഃ സഹസ്വ’ (മനസ്സു പതറാതെ സഹിക്കുക) എന്നു ലക്ഷ്മണനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. തങ്ങൾ വീണതു കണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്ത് പിന്മാറുമെന്ന് അവനറിയാം — അതിനാൽ ഈ സഹനം ഒരു യുക്തികൂടിയാണ്. ‘ധാരാനിപാതാനിവ’ — ശരങ്ങൾ മഴത്തുള്ളികൾപോലെ; രാമൻ അവയെ കണക്കാക്കുന്നില്ല. ആറു ശ്ലോകങ്ങളും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. 72-ാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘ഹതഹർഷരോഷൗ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഹതരോഷഹർഷൗ’ എന്നും പദക്രമഭേദമുണ്ട്. 67-ൽ രാമൻ ‘പരമാദ്ഭുതശ്രീഃ’ — ആപത്തിലും അവന്റെ ശോഭ മങ്ങുന്നില്ല. 68-ൽ ‘പുനഃ’ (വീണ്ടും) എന്ന പദം മുമ്പത്തെ നാഗപാശബന്ധനം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രജിത്ത് രണ്ടാംതവണയാണ് അവരെ വീഴ്ത്തുന്നത്. 70-ൽ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ ‘പ്രഭവൻ’ (ഉദ്ഭവസ്ഥാനം) സ്വയംഭൂവാണെന്നു രാമൻ പറയുന്നു — അസ്ത്രത്തിന്റെ മൂലംതന്നെ പൂജ്യമാണ്, അതിനാൽ അതിനെ തടുക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല.

പിന്നെ ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരും അവിടെ അപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അസ്ത്രജാലങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റവരായി. ആ രാക്ഷസേന്ദ്രനും അവിടെ അവരെ നിശ്ചേഷ്ടരാക്കി യുദ്ധത്തിൽ ഹർഷത്താൽ ഗർജിച്ചു. പിന്നെ അവൻ യുദ്ധത്തിൽ വാനരസൈന്യത്തെയും ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം രാമനെയും നിശ്ചേഷ്ടരാക്കി പെട്ടെന്ന് ദശഗ്രീവന്റെ ഭുജങ്ങളാൽ കാക്കപ്പെടുന്ന നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; യാതുധാനന്മാരാൽ സ്തുതിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് ഹർഷഭരിതനായ അവൻ പിതാവിനോട് എല്ലാം പറഞ്ഞു. 74-ാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ് — ഉപജാതിയുടെ മൂന്ന് അർധങ്ങൾ; അതിന്റെ മൂന്നാമത്തെ അർധം (‘സംസ്തൂയമാനഃ സ തു യാതുധാനൈഃ പിത്രേ ച സർവം ഹൃഷിതോഽഭ്യുവാച’) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. ഇങ്ങനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ രണ്ടാമത്തെ പതനത്തിന്റെ വർണനയോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു — ആദ്യം നാഗപാശത്താൽ, ഇപ്പോൾ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്താൽ. 73-ൽ ‘വിശസ്തൗ’ — അവയവങ്ങൾ മുറിവേറ്റവർ; ‘വിഷാദയിത്വാ’ — നിശ്ചേഷ്ടരാക്കി. 74-ൽ ലങ്ക ‘ദശഗ്രീവഭുജാഭിഗുപ്താ’ — രാവണന്റെ ബാഹുബലത്താൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത് എന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഗർവ്.

The rākṣasas who had survived the slaughter hurried to tell Rāvaṇa that those bulls among the rākṣasas, Devāntaka, Triśiras, Atikāya and the rest, had been slain. Hearing all at once of their death, the king, his eyes flooded with tears, brooded long on the loss of his sons and the dreadful slaying of his brothers. In the previous sarga he had gone into his palace grieving for his sons; here that grief is told again, and now a son comes to comfort him. Seeing the king wretched and drowning in an ocean of sorrow, Indrajit, son of the rākṣasa king and a bull among chariot-fighters, said: "Father, lord of the Nairṛtas, you should not give way to despair while Indrajit lives. No one struck by the arrows of Indra's foe can keep his life in battle." While I live, he meant, you have no cause to grieve; it is the voice of utter self-confidence. The poet opens the sarga with a run of verses in a stately metre, which gives Indrajit's entrance its weight.

"See today Rāma and Lakṣmaṇa lying lifeless on the ground, their bodies pierced and torn apart by my arrows, every limb covered with sharp shafts. Hear this vow of Śakra's foe, firmly made and backed by both my own effort and fate: this very day I shall glut Rāma and Lakṣmaṇa with unfailing arrows. Today Indra, Yama son of Vivasvat, Viṣṇu, Rudra, the Sādhyas, Agni, the Moon and the Sun shall see my boundless valour, as fierce as Viṣṇu's in the sacrificial enclosure of Bali." The phrase "backed by effort and by fate" matters: Indrajit's strength rested on two things, his own striving and the power of his boons. Viṣṇu's Three Strides at Bali's sacrifice are recalled here, the same example Lakṣmaṇa had used in the sarga before. Having spoken, the foe of the lord of the gods, undaunted in spirit, took leave of the king and mounted a chariot swift as the wind, yoked with the finest donkeys; mounted in that chariot, like Indra's own, the glorious tamer of foes went swiftly to where the battle was raging. His picture of the brothers lying lifeless on the ground will only half come true: they will fall, but they will not die.

As that great-souled warrior set out, many mighty rākṣasas followed him, rejoicing, with splendid bows in their hands; even after the deaths of Atikāya and the others, their faith in Indrajit's leadership woke again. Some rode on the shoulders of elephants and some on fine horses, but others rode tigers, scorpions, cats, donkeys, camels and serpents, boars, beasts of prey, lions and jackals as big as mountains, crows, swans and peacocks. Horses and elephants suit a battle, but scorpions, cats, crows, swans and peacocks show the strange, magical and monstrous nature of the rākṣasa host. They carried darts, spears, swords, axes and maces, and were armed with bhuśuṇḍis, hammers, staves, śataghnīs and iron clubs. With the full blare of conches and the roar of kettledrums, the valiant foe of the lord of the gods went swiftly to the battlefield. Under his parasol, white as a conch or the moon, the slayer of foes shone like the sky with the full moon in it; fanned with the finest chowries set in gold, himself adorned with gold, the hero, foremost of all bowmen, rode on. The white parasol and the chowries were royal emblems and marked him as the crown prince, and "foremost of all bowmen" will remain his title in the sargas that follow. Seeing his son setting out surrounded by a great army, the glorious Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, urged him on: "You have no rival among chariot-fighters, my son; even Vāsava was conquered by you. How much more will you kill Rāghava, a mere man and easily overcome!" The blessing recalls the reason for Indrajit's name, the conqueror of Indra. And Rāvaṇa still calls Rāma a mere man, although in the sarga before he had taken him for Nārāyaṇa.

So addressed by the lord of the rākṣasas, Indrajit accepted his great blessings. Laṅkā shone with the matchless valour of Indrajit, bright as the sun, as the sky shines with the blazing sun; the city was lit up by his very presence. Reaching the battlefield, the glorious tamer of foes stationed rākṣasas all around his chariot to guard him during the rite. Then that best of rākṣasas, bright as fire itself, made offering to the fire according to rule with the finest mantras; and the valiant lord of the rākṣasas offered into the fire oblations with parched grain and honours, with garlands and perfumes set before it. This was no ordinary sacrifice but a rite of sorcery, performed to kill an enemy, and so everything in it was reversed. In place of sacred grass there were weapons and śara-leaves; the kindling was vibhītaka wood, a tree of ill omen, instead of the usual sacred woods; the garments were red, not white; the ladle was of black iron, not gold; and the victim was a living goat, black all over, which he seized by the throat after strewing the fire round with śara-leaves and lances. Black is the colour of sorcery. Yet from the fire, which blazed up at a single stroke, smokeless and with mighty flames, there appeared the signs that foretold victory: its flame turned to the right, its colour was like refined gold, and the fire rose up of itself and received the offering. Then that master of weapons called up the weapon of Brahmā, drawing it to himself, and consecrated his bow, his chariot and everything he had. As the weapon was invoked and the oblation poured into the fire, the sky with its sun, planets, moon and stars trembled, just as all creation had trembled in the last sarga when Lakṣmaṇa joined Brahmā's weapon to his arrow; now the same weapon was in the enemy's hand. Having made his offering, blazing with fire's own splendour, with might like great Indra's, he vanished into the sky together with his bow, arrows, sword, chariot, horses and charioteer, a warrior whose valour was beyond thinking. His invisibility is the chief weapon of this sarga: from now on the monkeys see only the arrows, never him.

Then the rākṣasa army went forth, crowded with horses and chariots, splendid with banners and flags, roaring and eager for battle. With many bright arrows of fierce speed, finely adorned, and with lances and goads, they struck down the monkeys. Rāvaṇi, greatly enraged, looked at the night-rangers and fired their spirit: "Fight joyfully, with the will to kill the monkeys." Then all the rākṣasas, roaring and eager for victory, rained dreadful showers of arrows on the monkeys, and Indrajit, ringed by rākṣasas, harried the monkeys with light arrows and iron shafts, with maces and pestles. As they were struck down, the monkeys, whose only weapons were trees, suddenly rained rocks and trees upon Rāvaṇi, for even broken they struck back. Then Indrajit, glorious and mighty, shattered the monkeys' bodies in his anger. With a single arrow he pierced nine, five or seven monkeys at a time, to the delight of the rākṣasas; Atikāya had loosed many arrows at once, but Indrajit pierced many foes with one. With arrows bright as the sun and adorned with gold, that all but invincible hero crushed the monkeys, and they fell, their limbs torn, tormented by arrows, their resolve broken, like great asuras struck down by the gods; the simile only describes how they fell. The bulls among the monkeys rushed at him in fury as he blazed like the sun, his arrows its dreadful rays. Then all the monkeys, their bodies torn, their senses gone, drenched in blood, ran about in pain. Yet for Rāma's sake, putting forth their valour and careless of their lives, they roared and did not turn back, standing in the battle with rocks for weapons; the poet stresses that even broken they did not run, holding their lives cheap in Rāma's cause. Standing firm, they rained trees, mountain crags and rocks on Rāvaṇi, but that conqueror in battle turned aside the whole great, life-destroying shower. Then the lord shattered the monkeys' ranks with arrows that were like fire and like venomous serpents at once. He pierced Gandhamādana with eighteen sharp arrows and Nala, standing far off, with nine; the mighty rākṣasa pierced Mainda with seven arrows that tear the vitals and Gaja with five; Jāmbavān with ten and Nīla with thirty. Sugrīva, Ṛṣabha, Aṅgada and Dvivida he left all but lifeless with dreadful, sharp arrows won by a boon, so that even the chief leaders of the monkey army fell; "all but lifeless," for they were not dead but stunned, as will become clear. Many other leading monkeys too he tormented in his fury, blazing up like the fire at the end of an age that burns everything. With arrows bright as the sun, well loosed and swift, he churned the monkey ranks as a churning-stick churns curds. And he looked with the keenest delight upon the monkey army, bewildered, tormented by his net of arrows and bathed in blood, a sign of his cruelty. Again the glorious and mighty son of the rākṣasa king loosed a shower of arrows and a dreadful rain of weapons, and crushed the monkey host on every side.

Leaving his own army, he came swiftly over the monkey hosts and, unseen, rained on them a fierce net of arrows, as a dark cloud rains down water. Their bodies torn by the arrows of Śakra's conqueror, struck down not by arrows only but by his magic, crying out in broken voices, the monkeys, huge as mountains, fell in the battle like great mountains struck by Indra's thunderbolt. They saw only the sharp-pointed arrows falling on the monkey hosts; the rākṣasa himself, foe of the lord of the gods, hidden by his magic, they could not see at all. Here lies the whole unfairness of this fight: the monkeys saw the arrows but not the enemy, and so could not even strike back. Then that great-souled lord of the rākṣasas covered all the directions with hosts of sharp-pointed arrows bright as the sun, so that for all their brightness they veiled the sky, and he tore the monkey chiefs apart. He rained fiercely on the army of the monkey lords pikes, swords and axes, hurled blazing like fire and flashing with sparks and flame. Struck by the fiery arrows of Śakra's conqueror, the monkey leaders, red with blood, looked like flowering kiṃśuka trees, whose blossoms are red, a familiar image of wounded warriors. Pierced by the weapons of the rākṣasa lord, the bulls among monkeys crawled towards one another for shelter and fell, crying out in broken voices. Some, looking up at the sky to find their enemy, were struck in the eyes, a cruel mark of that unseen fighter's skill; pierced by arrows, they clung to one another and fell to the earth. Hanumān and Sugrīva, Aṅgada and Gandhamādana, Jāmbavān, Suṣeṇa and Vegadarśin, Mainda, Dvivida, Nīla, Gavākṣa and Gavaya, Kesarī, Harilomā and Vidyuddaṃṣṭra, Sūryānana, Jyotirmukha and Dadhimukha, Pāvakākṣa, Nala and Kumuda: all these tigers among monkeys the best of rākṣasas pierced with darts, pikes and sharp arrows charged with his mantras and so made divine. The list gathers up the chiefs of the whole monkey army, Hanumān first among them, so that in the next sarga the question of who is still alive will be a grave one; Hanumān, it will turn out, was protected from the weapon by Brahmā's boon. Having torn the leaders of the monkey troops with maces and with arrows the colour of refined gold, he rained on Rāma and Lakṣmaṇa themselves showers of arrows like the rays of the sun, and now the true target of the battle stood revealed.

Drenched by those showers of arrows, but heeding them no more than falling rain, Rāma, whose splendour did not fade even in danger, looked on and said to Lakṣmaṇa: "Lakṣmaṇa, this lord of the rākṣasas, the foe of the king of the gods, relying once again on the weapon of Brahmā, has struck down the monkey army and is tormenting us relentlessly with sharp arrows. Granted a boon by the Self-born, the great-souled one stands collected, his dreadful body hidden. How can Indrajit be killed in battle today, when his body cannot be seen and his weapon is raised? I think this weapon belongs to the Self-born, the blessed and unthinkable, who is also its source. Endure the falling arrows here with me today, wise one, with an untroubled mind. For this lord of the rākṣasas is covering all the directions with nets of arrow-rain, and all this army of the monkey king, its foremost heroes fallen, has lost its lustre. When he sees us two fallen and senseless, our fighting over, our joy and anger gone, he will surely go back into the dwelling of the gods' enemies, having won the glory of the battle's front." "Once again" recalls the earlier binding with serpent-arrows: this was the second time Indrajit brought the brothers down. Rāma's words show his reverence for dharma. He honoured the weapon of Brahmā and would not counter it, for the source of the weapon was itself worthy of worship, and he told Lakṣmaṇa to bear it with an untroubled mind. He also knew that once Indrajit saw them fallen he would withdraw, so that this endurance was good sense as well as reverence.

Then the two brothers lay there, cut down by Indrajit's nets of weapons, their limbs torn and their bodies motionless, and the lord of the rākṣasas, having laid them low, roared with joy in the battle. Having struck down the monkey army, and Rāma with Lakṣmaṇa, he swiftly entered the city guarded by the arms of the Ten-necked one, as he proudly thought of it, and, praised by the yātudhānas, he joyfully told his father everything. So the sarga ends with the second fall of Rāma and Lakṣmaṇa, the first by the serpent-noose, this one by the weapon of Brahmā.