महात्मना लक्ष्मणेन अतिकायं हतं श्रुत्वा राजा रावणः उद्वेगम् अगमत्, इदं च वचनम् अब्रवीत्। सः हतानां वीराणां नामानि एकैकशः स्मरति — परमामर्षी सर्वशस्त्रभृतां वरः धूम्राक्षः, अकम्पनः, प्रहस्तः, कुम्भकर्णः च। एते महाबलाः वीराः युद्धकाङ्क्षिणः राक्षसाः परसैन्यानां जेतारः, परैः नित्यम् अपराजिताः आसन्। ते सुमहाकायाः नानाशस्त्रविशारदाः राक्षसाः अक्लिष्टकर्मणा रामेण ससैन्याः हताः। ‘अक्लिष्टकर्मणा’ इति पदं रावणस्य एव मुखात् निर्गतम् — शत्रुः अनायासेन कर्म करोति इति सः स्वयं स्वीकरोति। एषः सर्गः युद्धस्य मध्ये विरामः इव — रावणः हतानां गणनां करोति, तस्य आत्मविश्वासः शिथिलः भवति। पूर्वसर्गेषु वर्णिताः धूम्राक्षप्रहस्तादीनां वधाः अत्र एकत्र स्मर्यन्ते। अयं सम्पूर्णः सर्गः बडोदा-समीक्षितपाठे नास्ति; तस्य स्थाने समीक्षिते ६.०६० इत्यस्य आरम्भे एव इन्द्रजितः निर्गमनं वर्ण्यते। चतुर्णाम् अपि नाम्नां क्रमः अपि सूचकः — धूम्राक्षः प्रथमः सेनापतिः, ततः अकम्पनः, ततः प्रहस्तः मुख्यः सेनापतिः, अन्ते कुम्भकर्णः स्वयं भ्राता। एवं क्रमेण हानिः गुरुतरा।

‘अन्ये च बहवः शूराः महात्मानः निपातिताः। प्रख्यातबलवीर्येण मम पुत्रेण इन्द्रजिता तौ भ्रातरौ तदा दत्तवरैः घोरैः शरैः बद्धौ। यत् बन्धनं सर्वैः सुरैः, महाबलैः असुरैः, यक्षगन्धर्वपन्नगैः अपि मोक्तुं न शक्यम्, तस्मात् शरबन्धात् तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ विमुक्तौ। केन प्रभावेण, मायया, मोहनेन वा इति न जाने। मम शासनात् ये शूराः राक्षसाः योधाः निर्गताः, ते सर्वे सुमहाबलैः वानरैः युद्धे निहताः। यः अद्य युद्धे सलक्ष्मणं रामं, सबलं वीरं ससुग्रीवं विभीषणं च नाशयेत्, तं न पश्यामि। अहो, रामः सुबलवान्, तस्य अस्त्रबलं च महत् वै, यस्य विक्रमम् आसाद्य राक्षसाः निधनं गताः। तं वीरं राघवम् अनामयं नारायणं मन्ये।’ इन्द्रजितः नागपाशः पूर्वं युद्धस्य आरम्भे वर्णितः; तदा गरुडस्य आगमनेन तौ मुक्तौ। रावणः तस्य कारणं न जानाति — ‘प्रभावः, माया, मोहनम्’ इति त्रयः विकल्पाः तस्य संशयं दर्शयन्ति। ‘नारायणम् अनामयम्’ इति — शत्रुः अपि रामस्य दिव्यत्वं अनुमिनोति। एतत् वचनं रावणस्य मुखात् निर्गतं विशेषेण महत्त्वपूर्णम्: यः रामं नरम् इति अवमन्यते स्म, सः अधुना तं नारायणं मन्यते, तथापि युद्धात् न निवर्तते, सीतां च न प्रत्यर्पयति। एतत् तस्य दर्पस्य दुराग्रहस्य च प्रमाणम्। ‘तन्न जाने’ इति रावणस्य अज्ञानस्वीकारः — सर्वज्ञः इव आत्मानं मन्यमानः सः अधुना ‘न जाने’ इति वदति। ‘अहो’ इति विस्मयवाचकं पदं शत्रोः प्रशंसां सूचयति।

‘तद्भयात् हि लङ्का पुरी पिहितद्वारतोरणा वर्तते। इयं पुरी सर्वत्र गुल्मेषु अप्रमत्तैः रक्ष्या; अशोकवनिका च, यत्र सीता अभिरक्ष्यते। निष्क्रमः वा प्रवेशः वा सर्वदा एव नः ज्ञातव्यः। यत्र यत्र गुल्मः भवेत्, तत्र तत्र पुनः पुनः सर्वतः स्वैः स्वैः बलैः परिवृताः तिष्ठध्वम्। निशाचराः, तेषां वानराणां पदं प्रदोषे, अर्धरात्रे, प्रत्यूषे वा अपि सर्वशः द्रष्टव्यम्। वानरेषु तत्र कदाचन अवज्ञा न कर्तव्या। द्विषतां बलम् उद्युक्तम्, आपतत्, किं वा यथा पूर्वं स्थितम् इति द्रष्टव्यम्।’ ‘गुल्मः’ इति सैन्यस्य लघुः विभागः, रक्षास्थानं वा; हिन्दीभाष्यं ‘सैनिकानां शिबिराणि’ इति वदति। रावणस्य आदेशे त्रयः भागाः — पुरद्वाराणां रक्षणम्, अशोकवनिकायाः रक्षणम्, शत्रोः गतेः निरीक्षणं च। पूर्वं यः आक्रमणं चिन्तयति स्म, सः अधुना केवलं रक्षणं चिन्तयति। सीतायाः उल्लेखः अपि सूचकः — सः तां न त्यजति; तस्याः रक्षणं पुरीरक्षणेन सह एव आदिशति। वानराः पूर्वं ‘मृगाः’ इति अवमानिताः, अधुना तेषु अवज्ञा निषिध्यते। ‘प्रदोषे वार्धरात्रे वा प्रत्यूषे’ — रात्रेः त्रयः यामाः; रावणः रात्रौ अपि आक्रमणम् आशङ्कते। ‘आपतत्किं स्थितं यथा’ — चलति वा, आगच्छति वा, पूर्ववत् तिष्ठति वा इति त्रिविधा परीक्षा।

ततः ते सर्वे महाबलाः राक्षसाः लङ्काधिपस्य तत् वचनं श्रुत्वा सर्वं यथावत् आतिष्ठन्। राक्षसाधिपः रावणः तान् सर्वान् समादिश्य मन्युशल्यं वहन् दीनः स्वम् आलयं प्रविवेश। ततः संदीपितकोपवह्निः महाबलः निशाचराणाम् अधिपः सः तत् एव पुत्रव्यसनं विचिन्तयन् तदा मुहुर्मुहुः विनिःश्वसन् आसीत्। ‘मन्युशल्यम्’ — दुःखरूपः क्रोधरूपः च शल्यः हृदये निखातः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थजातीयेन दीर्घवृत्तेन निबद्धः; तस्मिन् रावणस्य द्वौ भावौ — कोपवह्निः पुत्रशोकः च — एकत्र चित्रितौ। ‘पुत्रव्यसनम्’ इति अतिकायस्य, नरान्तकदेवान्तकत्रिशिरसां च वधः। अनेन शोकेन प्रेरितः अग्रिमे सर्गे इन्द्रजित् पुनः युद्धाय निर्गच्छति। रावणः सभां त्यक्त्वा ‘स्वम् आलयम्’ गच्छति — एकान्ते शोकः। ‘मुहुर्मुहुः विनिःश्वसन्’ इति तस्य आन्तरं दुःखं बाह्यचेष्टया दर्शितम्।

మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు అతికాయుని చంపాడని విని రాజైన రావణుడు కలవరపడ్డాడు, ఈ మాటలు అన్నాడు. హతులైన వీరుల పేర్లను అతడు ఒక్కొక్కటిగా స్మరిస్తాడు — మిక్కిలి అసహనశీలుడూ, శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడూ అయిన ధూమ్రాక్షుడు, అకంపనుడు, ప్రహస్తుడు, కుంభకర్ణుడు. ఈ మహాబలవంతులైన వీర రాక్షసులు యుద్ధం కోరేవారు, శత్రుసేనలను జయించేవారు, శత్రువుల చేత ఎప్పుడూ ఓడనివారు. మహాకాయులూ, నానాశస్త్రాలలో నిపుణులూ అయిన ఆ రాక్షసులను అలసట ఎరుగని పనులు చేసే రాముడు వారి సేనలతో సహా చంపాడు. ‘అక్లిష్టకర్మణా’ (శ్రమ లేకుండా కార్యం సాధించేవాని చేత) అనే పదం రావణుని నోటినుండే వచ్చింది — శత్రువు అనాయాసంగా కార్యం సాధిస్తాడని అతడే స్వయంగా ఒప్పుకుంటున్నాడు. ఈ సర్గ యుద్ధం మధ్యలో ఒక విరామం వంటిది — రావణుడు హతుల లెక్క వేసుకుంటాడు, అతని ఆత్మవిశ్వాసం సడలిపోతుంది. మునుపటి సర్గలలో వర్ణించిన ధూమ్రాక్షుడు, ప్రహస్తుడు మొదలైనవారి వధలు ఇక్కడ ఒకేచోట స్మరించబడతాయి. ఈ సర్గ మొత్తం బరోడా సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; దానికి బదులు సమీక్షిత సంస్కరణలో 6.060 ప్రారంభంలోనే ఇంద్రజిత్తు బయలుదేరడం వర్ణించబడుతుంది. నాలుగు పేర్ల క్రమం కూడా సూచనాత్మకమే — ధూమ్రాక్షుడు మొదటి సేనాపతి, తరువాత అకంపనుడు, తరువాత ప్రధాన సేనాపతి ప్రహస్తుడు, చివరకు స్వయంగా సోదరుడైన కుంభకర్ణుడు. ఇలా క్రమంగా నష్టం మరింత భారమవుతూ వచ్చింది.

‘ఇంకా ఎందరో మహాత్ములైన శూరులు కూలిపోయారు. ప్రసిద్ధమైన బలపరాక్రమాలు గల నా కుమారుడు ఇంద్రజిత్తు ఆనాడు వరప్రభావం గల ఘోరమైన బాణాలతో ఆ సోదరులిద్దరినీ బంధించాడు. దేవతలందరూ, మహాబలులైన అసురులూ, యక్ష గంధర్వ పన్నగులూ కూడా విడిపించలేని ఆ బాణబంధం నుండి ఆ సోదరులు రామలక్ష్మణులు విముక్తులయ్యారు. ఏ ప్రభావంతోనో, మాయతోనో, మోహనంతోనో నాకు తెలియదు. నా ఆజ్ఞపై బయలుదేరిన శూరులైన రాక్షసయోధులందరూ మహాబలులైన వానరుల చేత యుద్ధంలో చంపబడ్డారు. ఈనాడు యుద్ధంలో లక్ష్మణునితో కూడిన రాముని, సేనతోనూ సుగ్రీవునితోనూ కూడిన వీరుడైన విభీషణుని నాశనం చేయగలవాడెవడూ నాకు కనిపించడం లేదు. అహో, రాముడు మహాబలవంతుడు, అతని అస్త్రబలం కూడా నిజంగా గొప్పది; అతని పరాక్రమాన్ని ఎదుర్కొని రాక్షసులు మరణించారు. ఆ వీరుడైన రాఘవుడు అనామయుడైన (దోషరహితుడైన) నారాయణుడే అని నేను భావిస్తున్నాను.’ ఇంద్రజిత్తు నాగపాశం యుద్ధం ప్రారంభంలో ఇంతకుముందే వర్ణించబడింది; అప్పుడు గరుడుడు రావడంతో వారిద్దరూ విముక్తులయ్యారు. దాని కారణం రావణునికి తెలియదు — ‘ప్రభావం, మాయ, మోహనం’ అనే మూడు ప్రత్యామ్నాయాలు అతని సందేహాన్ని చూపుతాయి. ‘నారాయణమ్ అనామయమ్’ — శత్రువు కూడా రాముని దివ్యత్వాన్ని ఊహిస్తున్నాడు. రావణుని నోటినుండి వచ్చిన ఈ మాట విశేషంగా ముఖ్యమైనది: రాముని కేవలం నరుడని తృణీకరించినవాడు ఇప్పుడు అతనిని నారాయణునిగా భావిస్తున్నాడు, అయినా యుద్ధం నుండి వెనుదిరగడు, సీతను తిరిగి అప్పగించడు. ఇది అతని దర్పానికీ మొండిపట్టుదలకూ నిదర్శనం. ‘తన్న జానే’ (అది నాకు తెలియదు) అనేది రావణుని అజ్ఞాన అంగీకారం — తనను సర్వజ్ఞునిగా భావించుకొనేవాడు ఇప్పుడు ‘నాకు తెలియదు’ అంటున్నాడు. ‘అహో’ అనే ఆశ్చర్యసూచక పదం శత్రువు పట్ల ప్రశంసను సూచిస్తుంది.

‘ఆ భయం వల్లనే లంకానగరం ద్వారాలూ తోరణాలూ మూసుకొని ఉంది. ఈ నగరాన్ని అన్నిచోట్లా గుల్మాలలో అప్రమత్తులై కాపాడాలి; సీతను కాపలాలో ఉంచిన అశోకవనాన్ని కూడా. బయటకు వెళ్ళడమైనా లోపలికి రావడమైనా ఎల్లప్పుడూ మనకు తెలియాలి. ఎక్కడెక్కడ గుల్మం ఉంటుందో అక్కడక్కడ మళ్ళీ మళ్ళీ అన్నివైపులా మీమీ సేనలతో చుట్టుముట్టుకొని నిలవండి. నిశాచరులారా, ఆ వానరుల అడుగుజాడను సంధ్యవేళలోనూ, అర్ధరాత్రిలోనూ, తెల్లవారుజామునా అన్నివిధాలా గమనించాలి. అక్కడి వానరులను ఎన్నడూ తక్కువగా చూడకూడదు. శత్రుసేన సన్నద్ధమైందా, మీదికి దూసుకువస్తోందా, లేక మునుపటిలాగే నిలిచి ఉందా అని గమనించాలి.’ ‘గుల్మం’ అంటే సైన్యంలోని చిన్న విభాగం, లేదా కాపలా స్థానం; హిందీ భాష్యం దీనిని ‘సైనికుల శిబిరాలు’ అని వివరిస్తుంది. రావణుని ఆదేశంలో మూడు భాగాలు — నగరద్వారాల రక్షణ, అశోకవన రక్షణ, శత్రువు కదలికల పరిశీలన. ఒకప్పుడు దాడి గురించి ఆలోచించినవాడు ఇప్పుడు కేవలం రక్షణ గురించే ఆలోచిస్తున్నాడు. సీత ప్రస్తావన కూడా సూచనాత్మకమే — అతడు ఆమెను విడిచిపెట్టడు; నగరరక్షణతో పాటే ఆమె రక్షణను కూడా ఆదేశిస్తాడు. ఒకప్పుడు ‘మృగాలు’ అని అవమానించబడిన వానరుల విషయంలో ఇప్పుడు అలక్ష్యం నిషేధించబడుతోంది. ‘ప్రదోషే వార్ధరాత్రే వా ప్రత్యూషే’ — రాత్రిలోని మూడు యామాలు; రావణుడు రాత్రివేళ కూడా దాడిని శంకిస్తున్నాడు. ‘ఆపతత్కిం స్థితం యథా’ — కదులుతోందా, మీదికి వస్తోందా, మునుపటిలాగే నిలిచి ఉందా అనే మూడువిధాల పరీక్ష.

అప్పుడు మహాబలులైన ఆ రాక్షసులందరూ లంకాధిపతి ఆ మాటలు విని అంతా యథావిధిగా నెరవేర్చారు. రాక్షసాధిపతి అయిన రావణుడు వారందరికీ ఆదేశాలిచ్చి, హృదయంలో దుఃఖమనే ముల్లును మోస్తూ దీనుడై తన భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. అప్పుడు కోపాగ్ని రగులుకొన్న, మహాబలుడైన ఆ నిశాచరాధిపతి ఆ పుత్రశోకాన్నే మళ్ళీ మళ్ళీ తలచుకుంటూ పదే పదే నిట్టూర్పులు విడుస్తూ ఉన్నాడు. ‘మన్యుశల్యం’ — దుఃఖరూపమైన, క్రోధరూపమైన ముల్లు హృదయంలో గుచ్చుకొని ఉండడం. చివరి శ్లోకం వంశస్థ జాతికి చెందిన దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది; అందులో రావణుని రెండు భావాలు — కోపాగ్నీ పుత్రశోకమూ — ఒకేచోట చిత్రించబడ్డాయి. ‘పుత్రవ్యసనం’ అంటే అతికాయుని వధ, నరాంతక దేవాంతక త్రిశిరుల వధ కూడా. ఈ శోకంతో ప్రేరేపితుడై తరువాతి సర్గలో ఇంద్రజిత్తు మళ్ళీ యుద్ధానికి బయలుదేరుతాడు. రావణుడు సభను విడిచి ‘తన భవనానికి’ వెళతాడు — ఏకాంతంలో శోకం. ‘ముహుర్ముహుః వినిఃశ్వసన్’ (పదే పదే నిట్టూరుస్తూ) అనే మాటతో అతని అంతర్గత దుఃఖం బాహ్య చేష్ట ద్వారా చూపబడింది.

மகாத்மாவான லக்ஷ்மணனால் அதிகாயன் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டு மன்னன் ராவணன் கலக்கமுற்றான்; இந்தச் சொற்களையும் கூறினான். கொல்லப்பட்ட வீரர்களின் பெயர்களை அவன் ஒவ்வொன்றாக நினைவுகூர்கிறான் — பெருஞ்சினம் கொண்டவனும் ஆயுதம் ஏந்துவோரில் சிறந்தவனுமான தூம்ராக்ஷன், அகம்பனன், பிரஹஸ்தன், கும்பகர்ணன். இந்தப் பெருவலிமையுடைய வீரர்கள் போரை விரும்பிய ராக்ஷசர்கள்; பகைவர் படைகளை வென்றவர்கள்; பகைவர்களால் ஒருபோதும் தோற்கடிக்கப்படாதவர்கள். மிகப் பெரிய உடலுடைய, பலவகை ஆயுதங்களில் வல்ல அந்த ராக்ஷசர்கள், களைப்பின்றிச் செயலாற்றும் ராமனால் தம் படைகளுடன் கொல்லப்பட்டனர். ‘அக்லிஷ்டகர்மணா’ — ‘களைப்பின்றிச் செயலாற்றுபவனால்’ — என்ற சொல் ராவணனுடைய வாயிலிருந்தே வருகிறது; பகைவன் சிரமமின்றிச் செயலாற்றுகிறான் என்று அவனே ஒப்புக்கொள்கிறான். இந்தச் சர்க்கம் போரின் நடுவே ஒரு இடைவேளை போன்றது — ராவணன் கொல்லப்பட்டவர்களைக் கணக்கிடுகிறான்; அவனுடைய தன்னம்பிக்கை தளர்கிறது. முந்தைய சர்க்கங்களில் வருணிக்கப்பட்ட தூம்ராக்ஷன், பிரஹஸ்தன் முதலியோரின் வதங்கள் இங்கே ஒருசேர நினைவுகூரப்படுகின்றன. இந்தச் சர்க்கம் முழுவதுமே பரோடா திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அதற்குப் பதிலாகத் திறனாய்வுப் பதிப்பில் 6.060இன் தொடக்கத்திலேயே இந்திரஜித் புறப்படுவது வருணிக்கப்படுகிறது. நான்கு பெயர்களின் வரிசையும் பொருள் பொதிந்தது — தூம்ராக்ஷன் முதல் சேனாபதி, பிறகு அகம்பனன், பிறகு தலைமைச் சேனாபதியான பிரஹஸ்தன், இறுதியில் தன் சொந்த உடன்பிறந்தவனான கும்பகர்ணன். இவ்வாறு வரிசையாக இழப்பு மேலும் மேலும் கனமாகிறது.

‘மகாத்மாக்களான வேறு பல சூரர்களும் வீழ்த்தப்பட்டனர். புகழ்பெற்ற வலிமையும் வீரமும் உடைய என் மகன் இந்திரஜித், வரமாகப் பெற்ற கொடிய அம்புகளால் அப்போது அந்த உடன்பிறந்தவர்கள் இருவரையும் கட்டினான். எல்லாத் தேவர்களாலும், பெருவலிமையுடைய அசுரர்களாலும், யக்ஷர், கந்தர்வர், நாகர்களாலும் கூட அவிழ்க்க முடியாத அந்தக் கட்டு — அந்த அம்புக்கட்டிலிருந்து ராமலக்ஷ்மணர்களான அந்த உடன்பிறந்தவர்கள் விடுபட்டனர். எந்த ஆற்றலால், எந்த மாயையால், அல்லது எந்த மயக்குவித்தையால் என்று எனக்குத் தெரியவில்லை. என் ஆணைப்படி புறப்பட்டுச் சென்ற சூரர்களான ராக்ஷச வீரர்கள் எல்லோரும் பெருவலிமையுடைய வானரர்களால் போரில் கொல்லப்பட்டனர். இன்று போரில் லக்ஷ்மணனோடு கூடிய ராமனையும், படையோடும் சுக்ரீவனோடும் கூடிய வீரனான விபீஷணனையும் அழிக்கக்கூடியவன் ஒருவனையும் நான் காணவில்லை. ஆ! ராமன் மிகுந்த வலிமை உடையவன்; அவனுடைய அஸ்திர வலிமையும் உண்மையிலேயே பெரிது — அவனுடைய பராக்கிரமத்தை எதிர்கொண்டு ராக்ஷசர்கள் அழிவை அடைந்தனர். அந்த வீரனான ராகவனைக் குறையற்ற நாராயணன் என்றே நான் கருதுகிறேன்.’ இந்திரஜித்தின் நாகபாசம் முன்னரே போரின் தொடக்கத்தில் வருணிக்கப்பட்டது; அப்போது கருடன் வந்ததால் அவர்கள் இருவரும் விடுபட்டனர். அதன் காரணம் ராவணனுக்குத் தெரியவில்லை — ‘ஆற்றல், மாயை, மயக்கம்’ என்ற மூன்று மாற்றுகள் அவனுடைய ஐயத்தைக் காட்டுகின்றன. ‘நாராயணம் அநாமயம்’ — ‘குறையற்ற நாராயணன்’ — என்பதால், பகைவனும் கூட ராமனின் தெய்வத்தன்மையை ஊகித்து உணர்கிறான். ராவணனுடைய வாயிலிருந்து வரும் இந்தச் சொல் தனிச் சிறப்புடையது: ராமனை வெறும் மனிதன் என்று இகழ்ந்தவன் இப்போது அவனை நாராயணன் என்று கருதுகிறான்; ஆனாலும் போரிலிருந்து பின்வாங்கவுமில்லை, சீதையைத் திருப்பி ஒப்படைக்கவுமில்லை. இது அவனுடைய செருக்குக்கும் பிடிவாதத்துக்கும் சான்று. ‘தன்ன ஜானே’ — ‘அது எனக்குத் தெரியாது’ — என்பது ராவணன் தன் அறியாமையை ஒப்புக்கொள்வது; தன்னை எல்லாம் அறிந்தவன் போல எண்ணிக்கொண்டிருந்தவன் இப்போது ‘தெரியவில்லை’ என்கிறான். ‘அஹோ’ — ‘ஆ!’ — என்ற வியப்புச்சொல் பகைவனைப் புகழ்வதையே குறிக்கிறது.

‘அவனிடம் கொண்ட அச்சத்தால்தான் இலங்கை நகரம் வாயில்களும் தோரணங்களும் அடைக்கப்பட்டதாக இருக்கிறது. இந்த நகரம் எல்லா இடங்களிலும் உள்ள காவல்நிலைகளில் கவனக்குறைவின்றிக் காக்கப்பட வேண்டும்; சீதை காவலில் வைக்கப்பட்டிருக்கும் அசோகவனமும் காக்கப்பட வேண்டும். யார் வெளியே போகிறார்கள், யார் உள்ளே வருகிறார்கள் என்பது எப்போதும் நமக்குத் தெரிந்திருக்க வேண்டும். எங்கெங்கே காவல்நிலை உண்டோ, அங்கங்கே மீண்டும் மீண்டும், எல்லாப் பக்கங்களிலும் உங்கள் உங்கள் படைகளால் சூழப்பட்டவர்களாய் நில்லுங்கள். இரவில் திரிபவர்களே, அந்த வானரர்களுடைய நடமாட்டத்தை மாலைப்பொழுதிலும், நள்ளிரவிலும், விடியற்காலையிலும் முழுமையாகக் கண்காணிக்க வேண்டும். அங்கே வானரர்களிடம் ஒருபோதும் அலட்சியம் காட்டக்கூடாது. பகைவர்களின் படை முனைந்து எழுகிறதா, நம்மை நோக்கி வருகிறதா, அல்லது முன்பு போலவே நிலைகொண்டிருக்கிறதா என்று கவனிக்க வேண்டும்.’ ‘குல்மம்’ என்பது படையின் சிறு பிரிவு, அல்லது காவல்நிலை; இந்தி உரை இதனை ‘படைவீரர்களின் பாசறைகள்’ என்கிறது. ராவணனுடைய ஆணையில் மூன்று பகுதிகள் உள்ளன — நகர வாயில்களைக் காத்தல், அசோகவனத்தைக் காத்தல், பகைவனின் நகர்வைக் கண்காணித்தல். முன்பு தாக்குதலைப் பற்றியே எண்ணியவன் இப்போது தற்காப்பை மட்டுமே எண்ணுகிறான். சீதையைக் குறிப்பிடுவதும் பொருள் பொதிந்தது — அவன் அவளை விட்டுவிடவில்லை; நகரைக் காப்பதோடு சேர்த்தே அவளைக் காப்பதற்கும் ஆணையிடுகிறான். முன்பு ‘விலங்குகள்’ என்று இகழப்பட்ட வானரர்களிடம் இப்போது அலட்சியம் காட்டுவது தடுக்கப்படுகிறது. ‘ப்ரதோஷே வார்தராத்ரே வா ப்ரத்யூஷே’ — மாலைப்பொழுது, நள்ளிரவு, விடியல் — இரவின் மூன்று யாமங்கள்; இரவிலும் தாக்குதல் வரக்கூடும் என்று ராவணன் அஞ்சுகிறான். ‘ஆபதத்கிம் ஸ்திதம் யதா’ — நகர்கிறதா, நெருங்கி வருகிறதா, அல்லது முன்பு போலவே நிற்கிறதா என்ற மூவகைச் சோதனை.

பிறகு, பெருவலிமையுடைய அந்த ராக்ஷசர்கள் எல்லோரும் இலங்கை மன்னனின் அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு, எல்லாவற்றையும் உள்ளபடியே செய்து முடித்தனர். ராக்ஷசர்களின் தலைவனான ராவணன் அவர்கள் எல்லோருக்கும் ஆணையிட்டுவிட்டு, சினமும் துயரமுமாகிய முள்ளைச் சுமந்தவனாய், மனம் தளர்ந்து தன் மாளிகைக்குள் புகுந்தான். பிறகு, கொழுந்துவிட்டு எரியும் சினத்தீ உடையவனும் பெருவலிமையுடையவனுமான இரவில் திரிபவர்களின் அந்தத் தலைவன், தன் மகன்களுக்கு நேர்ந்த அந்தப் பேரிழப்பையே எண்ணியவனாய், அப்போது மீண்டும் மீண்டும் பெருமூச்செறிந்துகொண்டிருந்தான். ‘மன்யுசல்யம்’ — துயரமும் சினமுமாகிய முள், நெஞ்சில் ஆழப் பதிந்தது. இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த வகையைச் சேர்ந்த நீண்ட யாப்பில் அமைந்துள்ளது; அதில் ராவணனின் இரண்டு உணர்வுகள் — சினத்தீயும் மகன்களுக்கான துயரமும் — ஒருசேரச் சித்திரிக்கப்படுகின்றன. ‘புத்ரவ்யஸனம்’ — மகன்களுக்கு நேர்ந்த பேரிழப்பு — என்பது அதிகாயன், நராந்தகன், தேவாந்தகன், திரிசிரஸ் ஆகியோரின் வதம். இந்தத் துயரத்தால் தூண்டப்பட்டு அடுத்த சர்க்கத்தில் இந்திரஜித் மீண்டும் போருக்குப் புறப்படுகிறான். ராவணன் அவையை விட்டுத் ‘தன் மாளிகைக்கு’ச் செல்கிறான் — தனிமையில் துயரம். ‘மீண்டும் மீண்டும் பெருமூச்செறிந்தான்’ என்பதால் அவனுடைய உள்ளத் துயரம் வெளிச் செயலால் காட்டப்படுகிறது.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಅತಿಕಾಯನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜ ರಾವಣನು ಉದ್ವೇಗಗೊಂಡನು, ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅವನು ಹತರಾದ ವೀರರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ಪರಮ ಅಸಹನಶೀಲನೂ ಸರ್ವಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ಅಕಂಪನ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ಕುಂಭಕರ್ಣ. ಈ ಮಹಾಬಲರಾದ, ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವರು, ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಎಂದೂ ಸೋಲದವರು ಆಗಿದ್ದರು. ಅತಿದೊಡ್ಡ ಶರೀರಗಳುಳ್ಳ, ನಾನಾ ಶಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶಾರದರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನಿಂದ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಹತರಾದರು. ‘ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಣಾ’ — ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವವನಿಂದ — ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಹೊರಟಿದೆ; ಶತ್ರುವು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಅವನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗ ಯುದ್ಧದ ನಡುವಿನ ವಿರಾಮದಂತೆ — ರಾವಣನು ಹತರಾದವರನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಸಡಿಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ಪ್ರಹಸ್ತ ಮೊದಲಾದವರ ವಧೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸರ್ಗ ಬರೋಡಾ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 6.060ರ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ನಿರ್ಗಮನ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕೂ ಹೆಸರುಗಳ ಕ್ರಮವೂ ಸೂಚಕ — ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ ಮೊದಲ ಸೇನಾಪತಿ, ಅನಂತರ ಅಕಂಪನ, ಅನಂತರ ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ತಮ್ಮನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣ. ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಷ್ಟ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಗುರುತರವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಶೂರರಾದ ಮಹಾತ್ಮರು ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟರು. ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಬಲವೀರ್ಯವುಳ್ಳ ನನ್ನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರನ್ನು ಆಗ ವರದಿಂದ ದೊರೆತ ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಿದ್ದನು. ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳೂ, ಮಹಾಬಲರಾದ ಅಸುರರೂ, ಯಕ್ಷ-ಗಂಧರ್ವ-ನಾಗರೂ ಬಿಡಿಸಲಾಗದ ಆ ಬಾಣಬಂಧನದಿಂದ ಸಹೋದರರಾದ ಆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡರು. ಯಾವ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ, ಮಾಯೆಯಿಂದ, ಅಥವಾ ಮೋಹನದಿಂದ ಎಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು. ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹೊರಟ ಶೂರರಾದ ರಾಕ್ಷಸಯೋಧರೆಲ್ಲ ಅತಿ ಮಹಾಬಲರಾದ ವಾನರರಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನೂ, ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾದ ವೀರ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ, ವಿಭೀಷಣನನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡಬಲ್ಲವನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಹೋ, ರಾಮನು ಅತಿ ಬಲವಂತ, ಅವನ ಅಸ್ತ್ರಬಲವೂ ನಿಜವಾಗಿ ಮಹತ್ತಾದುದು; ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಮರಣವನ್ನಪ್ಪಿದರು. ವೀರನಾದ ಆ ರಾಘವನನ್ನು ನಿರ್ವಿಕಾರನಾದ ನಾರಾಯಣನೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ನಾಗಪಾಶ ಹಿಂದೆ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಆಗ ಗರುಡನ ಆಗಮನದಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡರು. ರಾವಣನಿಗೆ ಅದರ ಕಾರಣ ತಿಳಿಯದು — ‘ಪ್ರಭಾವ, ಮಾಯೆ, ಮೋಹನ’ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಕಲ್ಪಗಳು ಅವನ ಸಂಶಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ನಾರಾಯಣಮ್ ಅನಾಮಯಮ್’ — ನಿರ್ವಿಕಾರನಾದ ನಾರಾಯಣ — ಶತ್ರುವೂ ರಾಮನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಟ ಈ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು: ರಾಮನನ್ನು ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ಅವನನ್ನು ನಾರಾಯಣನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಅವನ ದರ್ಪಕ್ಕೂ ದುರಾಗ್ರಹಕ್ಕೂ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ತನ್ನ ಜಾನೇ’ — ಅದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು — ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಅಜ್ಞಾನದ ಒಪ್ಪಿಗೆ; ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಜ್ಞನಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ‘ತಿಳಿಯದು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಹೋ’ ಎಂಬ ವಿಸ್ಮಯಸೂಚಕ ಪದ ಶತ್ರುವಿನ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಅವನ ಭಯದಿಂದಲೇ ಲಂಕಾಪುರಿಯ ದ್ವಾರಗಳೂ ತೋರಣಗಳೂ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಗುಲ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರುವವರು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು; ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿಟ್ಟಿರುವ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಯಾರು ಹೊರಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಯಾರು ಒಳಬರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ನಮಗೆ ಸದಾ ತಿಳಿದಿರಬೇಕು. ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಗುಲ್ಮವಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಿಮ್ಮ ನಿಮ್ಮ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಲ್ಲಿರಿ. ನಿಶಾಚರರೇ, ಆ ವಾನರರ ಚಲನವಲನವನ್ನು ಸಂಜೆಯಲ್ಲಾಗಲಿ, ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಾಗಲಿ, ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದಲ್ಲಾಗಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ವಾನರರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಅಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಬಾರದು. ಶತ್ರುಗಳ ಸೈನ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತಿದೆಯೋ, ನುಗ್ಗಿಬರುತ್ತಿದೆಯೋ, ಅಥವಾ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ನಿಂತಿದೆಯೋ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡಬೇಕು.’ ‘ಗುಲ್ಮ’ ಎಂದರೆ ಸೈನ್ಯದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ವಿಭಾಗ, ಅಥವಾ ಕಾವಲುಠಾಣೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ‘ಸೈನಿಕರ ಶಿಬಿರಗಳು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳು — ಪುರದ್ವಾರಗಳ ರಕ್ಷಣೆ, ಅಶೋಕವನಿಕೆಯ ರಕ್ಷಣೆ, ಶತ್ರುವಿನ ಚಲನವಲನದ ನಿರೀಕ್ಷಣೆ. ಹಿಂದೆ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ಕೇವಲ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಸೂಚಕ — ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವಳ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಪುರರಕ್ಷಣೆಯೊಡನೆಯೇ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ವಾನರರನ್ನು ‘ಮೃಗಗಳು’ ಎಂದು ಅವಮಾನಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಈಗ ಅವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರದೋಷೇ ವಾರ್ಧರಾತ್ರೇ ವಾ ಪ್ರತ್ಯೂಷೇ’ — ರಾತ್ರಿಯ ಮೂರು ಯಾಮಗಳು; ರಾವಣನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೂ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಪತತ್ಕಿಂ ಸ್ಥಿತಂ ಯಥಾ’ — ಚಲಿಸುತ್ತಿದೆಯೋ, ಬರುತ್ತಿದೆಯೋ, ಹಿಂದಿನಂತೆ ನಿಂತಿದೆಯೋ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆ.

ಆಮೇಲೆ ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲ ಲಂಕಾಧಿಪನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಮುಳ್ಳನ್ನು ಹೊತ್ತು, ದೀನನಾಗಿ ತನ್ನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಕೋಪಾಗ್ನಿ ಹೊತ್ತಿ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಆ ನಿಶಾಚರಾಧಿಪನು ಅದೇ ಪುತ್ರಶೋಕವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತ ಆಗ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ‘ಮನ್ಯುಶಲ್ಯಮ್’ — ದುಃಖರೂಪವಾದ, ಕ್ರೋಧರೂಪವಾದ ಮುಳ್ಳು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನಾಟಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥಜಾತಿಯ ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಎರಡು ಭಾವಗಳು — ಕೋಪಾಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಪುತ್ರಶೋಕ — ಒಟ್ಟಿಗೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಪುತ್ರವ್ಯಸನಮ್’ — ಅತಿಕಾಯನ, ಹಾಗೆಯೇ ನರಾಂತಕ, ದೇವಾಂತಕ, ತ್ರಿಶಿರರ ವಧೆ. ಈ ಶೋಕದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನು ಸಭೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ‘ಸ್ವಮ್ ಆಲಯಮ್’ — ತನ್ನ ಅರಮನೆಗೆ — ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಶೋಕ. ‘ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ವಿನಿಃಶ್ವಸನ್’ — ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ — ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಆಂತರಿಕ ದುಃಖ ಬಾಹ್ಯ ಚೇಷ್ಟೆಯ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ അതികായനെ വധിച്ചതു കേട്ട് രാവണരാജാവ് ഉദ്വിഗ്നനായി, ഈ വാക്കു പറയുകയും ചെയ്തു. വധിക്കപ്പെട്ട വീരന്മാരുടെ പേരുകൾ അവൻ ഓരോന്നായി ഓർക്കുന്നു — അത്യന്തം അസഹിഷ്ണുവും എല്ലാ ആയുധധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠനുമായ ധൂമ്രാക്ഷൻ, അകമ്പനൻ, പ്രഹസ്തൻ, കുംഭകർണൻ. മഹാബലരും യുദ്ധകാംക്ഷികളുമായ ഈ വീരരാക്ഷസന്മാർ ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവരും ശത്രുക്കളാൽ ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെടാത്തവരുമായിരുന്നു. അതിമഹാകായരും നാനാവിധ ആയുധങ്ങളിൽ നിപുണരുമായ ആ രാക്ഷസന്മാർ അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്ന രാമനാൽ സൈന്യത്തോടൊപ്പം വധിക്കപ്പെട്ടു. ‘അക്ലിഷ്ടകർമണാ’ (അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്നവനാൽ) എന്ന പദം രാവണന്റെതന്നെ വായിൽനിന്നാണ് പുറപ്പെടുന്നത് — ശത്രു അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്നുവെന്ന് അവൻതന്നെ സമ്മതിക്കുന്നു. ഈ സർഗം യുദ്ധത്തിനിടയിലെ ഒരു വിരാമംപോലെയാണ് — രാവണൻ വധിക്കപ്പെട്ടവരുടെ കണക്കെടുക്കുന്നു, അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം അയയുന്നു. മുൻസർഗങ്ങളിൽ വർണിച്ച ധൂമ്രാക്ഷൻ, പ്രഹസ്തൻ മുതലായവരുടെ വധങ്ങൾ ഇവിടെ ഒരുമിച്ച് ഓർക്കപ്പെടുന്നു. ഈ സർഗം മുഴുവനും ബറോഡ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അതിനു പകരം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ 6.060-ന്റെ ആരംഭത്തിൽത്തന്നെ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പുറപ്പാട് വർണിക്കപ്പെടുന്നു. നാലു പേരുകളുടെയും ക്രമവും സൂചകമാണ് — ധൂമ്രാക്ഷൻ ആദ്യത്തെ സേനാപതി, പിന്നെ അകമ്പനൻ, പിന്നെ മുഖ്യസേനാപതിയായ പ്രഹസ്തൻ, ഒടുവിൽ സ്വന്തം സഹോദരനായ കുംഭകർണൻ. ഇങ്ങനെ ക്രമത്തിൽ നഷ്ടം കൂടുതൽ ഭാരമേറിയതാകുന്നു.

‘മഹാത്മാക്കളായ മറ്റനേകം ശൂരന്മാരും വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. ബലവീര്യങ്ങൾക്കു പ്രസിദ്ധനായ എന്റെ പുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് അന്ന് ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരെയും വരമായി ലഭിച്ച ഘോരശരങ്ങളാൽ ബന്ധിച്ചു. എല്ലാ ദേവന്മാർക്കും മഹാബലരായ അസുരന്മാർക്കും യക്ഷഗന്ധർവപന്നഗന്മാർക്കുംപോലും അഴിക്കാനാവാത്ത ആ ശരബന്ധനത്തിൽനിന്ന് രാമലക്ഷ്മണന്മാരായ ആ സഹോദരന്മാർ മോചിതരായി. എന്തു പ്രഭാവംകൊണ്ടോ മായകൊണ്ടോ മോഹനംകൊണ്ടോ എന്ന് എനിക്കറിയില്ല. എന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് പുറപ്പെട്ട ശൂരരായ രാക്ഷസയോദ്ധാക്കളെല്ലാം അതിമഹാബലരായ വാനരന്മാരാൽ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ടു. ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമനെയും സൈന്യത്തോടുകൂടിയ വീരനായ സുഗ്രീവനെയും വിഭീഷണനെയും നശിപ്പിക്കാൻ കഴിവുള്ള ഒരാളെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ആശ്ചര്യം! രാമൻ അതിബലവാൻതന്നെ, അവന്റെ അസ്ത്രബലവും മഹത്തുതന്നെ; അവന്റെ പരാക്രമത്തെ നേരിട്ട് രാക്ഷസന്മാർ മരണമടഞ്ഞു. വീരനായ ആ രാഘവനെ നിർവികാരനായ നാരായണനായി ഞാൻ കരുതുന്നു.’ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നാഗപാശം യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ മുമ്പു വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്; അന്ന് ഗരുഡന്റെ ആഗമനത്താൽ ഇരുവരും മോചിതരായി. രാവണന് അതിന്റെ കാരണം അറിയില്ല — ‘പ്രഭാവം, മായ, മോഹനം’ എന്ന മൂന്നു വികൽപങ്ങൾ അവന്റെ സംശയം കാണിക്കുന്നു. ‘നാരായണമനാമയം’ എന്നതുകൊണ്ട് — ശത്രുപോലും രാമന്റെ ദിവ്യത്വം ഊഹിക്കുന്നു. രാവണന്റെ വായിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട ഈ വാക്ക് വിശേഷിച്ചും പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്: രാമനെ മനുഷ്യനെന്നു നിന്ദിച്ചിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ അവനെ നാരായണനായി കരുതുന്നു, എന്നിട്ടും യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്മാറുന്നില്ല, സീതയെ തിരിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നുമില്ല. ഇത് അവന്റെ ദർപ്പത്തിന്റെയും ദുർവാശിയുടെയും തെളിവാണ്. ‘തന്ന ജാനേ’ (അത് എനിക്കറിയില്ല) എന്നത് രാവണന്റെ അജ്ഞതാസമ്മതമാണ് — സർവജ്ഞനെന്നപോലെ തന്നെത്തന്നെ കരുതിയിരുന്ന അവൻ ഇപ്പോൾ ‘അറിയില്ല’ എന്നു പറയുന്നു. ‘അഹോ’ എന്ന വിസ്മയവാചകമായ പദം ശത്രുവിനോടുള്ള പ്രശംസയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘അവനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയംകൊണ്ടാണല്ലോ ലങ്കാനഗരം വാതിലുകളും തോരണങ്ങളും അടച്ചിരിക്കുന്നത്. ഈ നഗരം എല്ലായിടത്തും കാവൽസ്ഥാനങ്ങളിൽ ജാഗരൂകരായവരാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടണം; സീതയെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്ന അശോകവനികയും. പുറത്തേക്കുള്ള പോക്കോ അകത്തേക്കുള്ള വരവോ ആകട്ടെ, എല്ലായ്പ്പോഴും നാം അറിഞ്ഞിരിക്കണം. എവിടെയെല്ലാം കാവൽസ്ഥാനമുണ്ടോ, അവിടെയെല്ലാം വീണ്ടും വീണ്ടും സ്വന്തം സൈന്യങ്ങളാൽ എല്ലാവശത്തും ചുറ്റപ്പെട്ടു നിൽക്കുവിൻ. നിശാചരന്മാരേ, ആ വാനരന്മാരുടെ നീക്കം സന്ധ്യയ്ക്കോ അർധരാത്രിയിലോ പുലർച്ചെയോ ആകട്ടെ, എല്ലാവിധത്തിലും നിരീക്ഷിക്കണം. അവിടെ വാനരന്മാരെ ഒരിക്കലും അവഗണിക്കരുത്. ശത്രുക്കളുടെ സൈന്യം ഒരുങ്ങുന്നുണ്ടോ, പാഞ്ഞുവരുന്നുണ്ടോ, അതോ മുമ്പത്തെപ്പോലെ നിൽക്കുന്നുണ്ടോ എന്നു നോക്കണം.’ ‘ഗുൽമം’ എന്നാൽ സൈന്യത്തിന്റെ ചെറിയ വിഭാഗം, അല്ലെങ്കിൽ കാവൽസ്ഥാനം; ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘സൈനികരുടെ താവളങ്ങൾ’ എന്നു പറയുന്നു. രാവണന്റെ ആജ്ഞയ്ക്കു മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — നഗരകവാടങ്ങളുടെ രക്ഷ, അശോകവനികയുടെ രക്ഷ, ശത്രുവിന്റെ നീക്കങ്ങളുടെ നിരീക്ഷണം. മുമ്പ് ആക്രമണം ചിന്തിച്ചിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ രക്ഷയെക്കുറിച്ചു മാത്രം ചിന്തിക്കുന്നു. സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശവും സൂചകമാണ് — അവൻ അവളെ വിട്ടുകൊടുക്കുന്നില്ല; നഗരരക്ഷയോടൊപ്പംതന്നെ അവളുടെ രക്ഷയും ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. മുമ്പ് ‘മൃഗങ്ങൾ’ എന്നു നിന്ദിക്കപ്പെട്ട വാനരന്മാരെ ഇപ്പോൾ അവഗണിക്കുന്നതു വിലക്കപ്പെടുന്നു. ‘പ്രദോഷേ വാർധരാത്രേ വാ പ്രത്യൂഷേ’ — രാത്രിയുടെ മൂന്നു യാമങ്ങൾ; രാത്രിയിലും രാവണൻ ആക്രമണം ശങ്കിക്കുന്നു. ‘ആപതത്കിം സ്ഥിതം യഥാ’ — നീങ്ങുന്നുണ്ടോ, വരുന്നുണ്ടോ, മുമ്പത്തെപ്പോലെ നിൽക്കുന്നുണ്ടോ എന്ന മൂന്നുവിധമുള്ള പരിശോധന.

പിന്നെ മഹാബലരായ ആ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം ലങ്കാധിപന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് എല്ലാം യഥാവിധി അനുഷ്ഠിച്ചു. രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ അവരെയെല്ലാം ആജ്ഞാപിച്ചിട്ട്, ഹൃദയത്തിൽ തറച്ച ദുഃഖത്തിന്റെ മുള്ളുമായി ദീനനായി തന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. പിന്നെ കോപാഗ്നി ആളിക്കത്തിയ, മഹാബലനായ ആ നിശാചരാധിപൻ പുത്രവിയോഗദുഃഖംതന്നെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് അപ്പോൾ വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു. ‘മന്യുശല്യം’ — ദുഃഖരൂപവും ക്രോധരൂപവുമായ ഒരു മുള്ള് ഹൃദയത്തിൽ തറച്ചിരിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥജാതിയിലുള്ള ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്; അതിൽ രാവണന്റെ രണ്ടു ഭാവങ്ങൾ — കോപാഗ്നിയും പുത്രശോകവും — ഒരുമിച്ചു ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘പുത്രവ്യസനം’ എന്നത് അതികായന്റെയും നരാന്തകൻ, ദേവാന്തകൻ, ത്രിശിരസ്സ് എന്നിവരുടെയും വധമാണ്. ഈ ശോകത്താൽ പ്രേരിതനായി അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു. രാവണൻ സഭ വിട്ട് ‘സ്വമാലയം’ (സ്വന്തം ഭവനത്തിലേക്ക്) പോകുന്നു — ഏകാന്തത്തിലെ ശോകം. ‘മുഹുർമുഹുർവിനിഃശ്വസൻ’ (വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്) എന്നതിലൂടെ അവന്റെ ആന്തരദുഃഖം ബാഹ്യചേഷ്ടയിലൂടെ കാണിച്ചിരിക്കുന്നു.

When King Rāvaṇa heard that Atikāya had been slain by the great-souled Lakṣmaṇa, he was filled with dismay and spoke. One by one he called to mind the heroes who had fallen: "Dhūmrākṣa, supremely wrathful, best of all who bear arms; Akampana; Prahasta; and Kumbhakarṇa too. These mighty heroes, rākṣasas eager for battle, conquerors of enemy armies, never defeated by any foe, rākṣasas of huge bodies skilled in many weapons, have all been slain with their armies by Rāma, who does his work without effort." Those words, "without effort," came from Rāvaṇa's own mouth: he himself admitted that his enemy accomplished his deeds with ease. This sarga is a kind of pause in the middle of the fighting, in which Rāvaṇa counts his dead and his confidence begins to slacken, and the killings of Dhūmrākṣa, Prahasta and the rest, told in earlier sargas, are gathered together here. Even the order of the four names tells something: Dhūmrākṣa, the first general to go out, then Akampana, then Prahasta, the commander-in-chief, and last Kumbhakarṇa, his own brother, so that each loss was heavier than the one before.

"And many other great-souled heroes have been struck down," he went on. "My son Indrajit, renowned for his strength and valour, bound those two brothers with dreadful arrows won by a boon, a bond that neither all the gods, nor the mighty asuras, nor yakṣas, gandharvas and serpents could loosen. Yet Rāma and Lakṣmaṇa were freed from that bond of arrows, and I do not know whether it was by some power, by magic, or by a spell. The heroic rākṣasa warriors who went out at my command have all been slain in battle by the mighty monkeys. I see no one who could destroy in battle today Rāma with Lakṣmaṇa, and that hero's army, with Sugrīva and Vibhīṣaṇa. Ah, how mighty Rāma is, and how great the power of his weapons, that the rākṣasas who met his valour have gone to their death! I think the hero Rāghava is Nārāyaṇa himself, the changeless one." Indrajit's binding of the brothers with serpent-arrows had been told at the start of the war, when Garuḍa's coming set them free; Rāvaṇa does not know how it happened, and his three guesses, power, magic or a spell, show his bewilderment. He who thought himself all-knowing now says, "I do not know." That he should call Rāma Nārāyaṇa is especially weighty: the enemy himself guesses at Rāma's divinity. He who once scorned Rāma as a mere man now takes him for Nārāyaṇa, and still he will not give up the war or give Sītā back, which is the proof of his pride and his obstinacy. His "Ah!" of wonder is praise wrung from an enemy.

"Out of fear of him the city of Laṅkā keeps its gates and arches shut. This city must be guarded everywhere, at every post, by men who stay watchful, and the Aśoka grove too, where Sītā is kept under guard. Every going out and every coming in must always be known to us. Wherever there is a guard-post, stand there again and again, on every side, each of you surrounded by his own troops. Night-rangers, watch every movement of those monkeys, at dusk, at midnight and at dawn. Never be careless about the monkeys; see whether the enemy's army is making ready, whether it is advancing, or whether it stands as before." A guard-post here means a small detachment of the army or the place it guards. His orders fall into three parts: guard the city gates, guard the Aśoka grove, and watch the enemy's movements. The king who used to think of attack now thinks only of defence. The mention of Sītā is telling as well: he will not let her go, and orders her guarding along with the city's. The monkeys he once scorned as mere beasts he now forbids his men to take lightly, and by naming the three watches of the night he shows that he fears an attack even in the dark. His men are to test the enemy three ways: is it stirring, is it coming, or is it standing still?

Then all the mighty rākṣasas, hearing the command of the lord of Laṅkā, carried out every word of it exactly. Having given them all their orders, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, wretched and carrying the dart of his grief and anger lodged in his heart, left the assembly and entered his own palace to grieve alone. There the mighty lord of the night-rangers, the fire of his wrath blazing, brooded over and over on the loss of his sons, Atikāya, and Narāntaka, Devāntaka and Triśiras before him, and sighed again and again, his inner pain showing in his outward signs. The closing verse, in a longer metre, paints both his feelings together, the blaze of anger and the grief for his sons. Driven by this grief, Indrajit will go out to battle once more in the next sarga.