स्वबलं व्यथितं, तुमुलं लोमहर्षणं दृष्ट्वा, शक्रतुल्यपराक्रमान् भ्रातॄन् नरान्तकदेवान्तकत्रिशिरसः निहतान् दृष्ट्वा, पितृव्यौ राक्षसोत्तमौ युद्धोन्मत्तं मत्तं च — महोदरं महापार्श्वं च — समरे संनिपातितौ संदृश्य ब्रह्मदत्तवरः महातेजाः अतिकायः चुकोप। सः अद्रिसंकाशः देवदानवदर्पहा च आसीत्। सः भास्करसहस्रस्य संघातम् इव भास्वरं रथम् आरुह्य शक्रारिः वानरान् अभिदुद्राव। किरीटी मृष्टकुण्डलः सः चापं विस्फार्य स्वं नाम संश्रावयामास, महास्वनं ननाद च। तेन सिंहप्रणादेन, नामविश्रावणेन, भीमेन ज्याशब्देन च सः वानरान् त्रासयामास। तस्य देहमाहात्म्यं दृष्ट्वा ‘अयं कुम्भकर्णः पुनः उत्थितः’ इति मत्वा भयार्ताः सर्वे वानराः परस्परं संश्रयन्ते। त्रिविक्रमे विष्णोः रूपम् इव तस्य रूपम् आलोक्य वानरयोधाः भयात् ततस्ततः विद्रवन्ति। मूढचेतसः ते अतिकायं समासाद्य आहवे शरण्यं लक्ष्मणाग्रजं रामं शरणं जग्मुः। ततः काकुत्स्थः रथस्थं पर्वतोपमं धन्विनं कालमेघवत् गर्जन्तम् अतिकायं दूरात् ददर्श। सर्गस्य आरम्भः पूर्वसर्गस्य परिणामम् एव अनुवर्तते — चत्वारः वीराः हताः, अतः अवशिष्टः रावणपुत्रः स्वयम् आगच्छति। ‘ब्रह्मदत्तवरः’ इति प्रथमे एव श्लोकत्रये उक्तम्; सर्गस्य अन्ते सः एव वरः तस्य वधस्य उपायं निर्दिशति — ब्रह्मणः अस्त्रम्। ‘कुम्भकर्णोऽयमुत्थितः’ इति वानराणां भ्रमः सप्तमे श्लोके, सः समीक्षितपाठे नास्ति; तेन कुम्भकर्णस्य भयं अद्यापि तेषां मनसि जागर्ति इति सूच्यते। वानराः शरण्यं रामं प्रति धावन्ति — रामः एव सर्वेषां शरणम् इति भावः पुनः पुनः दृश्यते। अतिकायस्य रथः ‘भास्करसहस्रस्य संघातम् इव’ — सहस्रसूर्याणां समूहः इव दीप्तः। सः किरीटी मृष्टकुण्डलः च — राजपुत्रस्य वेषः। नाम्नः उच्चैः श्रावणं वीराणां रीतिः — ‘अहम् अमुकः, मया सह युध्यस्व’ इति। सिंहनादः, नामघोषः, ज्याशब्दः च — त्रिभिः शब्दैः सः वानरान् त्रासयति; अद्यापि बाणः न मुक्तः, तथापि भयं जातम्। विष्णोः त्रिविक्रमस्य उपमा अत्र वानराणां दृष्ट्या — सः आकाशं व्याप्नुवन् इव महाकायः दृश्यते। दशमे श्लोके रामः तं ‘कालमेघवत् गर्जन्तम्’ पश्यति — प्रलयकालस्य मेघः इव। द्वितीये श्लोके समीक्षिते ‘समरे संनिषूदितौ’ इति, मुद्रणे ‘संनिपातितौ’ इति पाठः। नवमे वानराः ‘मूढचेतसः’ — भयेन विवेकः नष्टः; तथापि ते शरण्यं न विस्मरन्ति। रामः ‘शरण्यः’ इति विशेषणम् अयोध्याकाण्डात् आरभ्य पुनः पुनः दृश्यते; विभीषणः अपि तम् एव शरणं गतः आसीत्।

तं महाकायं दृष्ट्वा राघवः सुविस्मितः अभवत्; सः वानरान् सान्त्वयित्वा विभीषणम् उवाच — ‘कः असौ पर्वतसंकाशः धनुष्मान् हरिलोचनः, हयसहस्रेण युक्ते विशाले स्यन्दने स्थितः? यः एषः निशितैः शूलैः, सुतीक्ष्णैः प्रासतोमरैः, अर्चिष्मद्भिः आयुधैः वृतः भूतैः वृतः महेश्वरः इव भाति; यः कालजिह्वाप्रकाशाभिः रथशक्तीभिः आवृतः विद्युद्भिः तोयदः इव विराजते। अस्य सज्जानि हेमपृष्ठानि धनूंषि सर्वशः रथश्रेष्ठं शोभयन्ति, शक्रचापम् अम्बरम् इव। यः एषः रक्षःशार्दूलः रथिनां श्रेष्ठः आदित्यवर्चसा रथेन रणभूमिं विराजयन् अभ्येति; ध्वजशृङ्गे प्रतिष्ठितेन राहुणा अभिविराजते, सूर्यरश्मिप्रभैः बाणैः दश दिशः विराजयति। अस्य त्रिनतं मेघनिर्ह्रादं हेमपृष्ठम् अलंकृतं धनुः शतक्रतुधनुःप्रख्यं विराजते। सध्वजः सपताकः सानुकर्षः चतुःसादिसमायुक्तः मेघस्तनितनिःस्वनः महारथः। रथम् आस्थिताः विंशतिः दश अष्टौ च तूणाः, भीमानि कार्मुकाणि, काञ्चनपिङ्गलाः ज्याः च; पार्श्वस्थौ प्रदीप्तौ पार्श्वशोभितौ द्वौ खड्गौ, चतुर्हस्तत्सरुयुतौ व्यक्तहस्तदशायतौ। रक्तकण्ठगुणः धीरः महापर्वतसंनिभः कालः कालमहावक्त्रः मेघस्थः भास्करः इव। काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यां भुजाभ्याम् एषः शोभते, तुङ्गाभ्यां शृङ्गाभ्यां हिमवान् पर्वतोत्तमः इव। उभाभ्यां कुण्डलाभ्यां तस्य सुभीषणं वक्त्रं भाति, पुनर्वस्वन्तरगतः परिपूर्णः निशाकरः इव।’ रामस्य प्रश्नः एव अतिकायस्य दीर्घं वर्णनम्। कविः शत्रोः महिमानं रामस्य मुखेन वदति — येन तस्य वधः लक्ष्मणस्य महत् कर्म इति पूर्वम् एव स्थाप्यते। रथस्य, धनुषः, खड्गयोः, तूणानां, शरीरस्य, मुखस्य च क्रमशः वर्णनं दृष्टिं रथात् मुखं प्रति आनयति। उपमाः अपि बह्व्यः — महेश्वरः भूतैः वृतः, तोयदः विद्युद्भिः, अम्बरं शक्रचापेन, भास्करः मेघस्थः, हिमवान् शृङ्गाभ्याम्, चन्द्रः पुनर्वस्वोः अन्तरे। ‘पुनर्वस्वन्तरगतः’ इति — पुनर्वसुनक्षत्रस्य द्वयोः तारयोः मध्ये स्थितः चन्द्रः, यथा द्वयोः कुण्डलयोः मध्ये मुखम्। चतुर्विंशे समीक्षितपाठे ‘पूर्णबिम्बमिवैन्दवम्’ इति भिन्नं पठ्यते। रामः वानरान् प्रथमं ‘सान्त्वयित्वा’ ततः प्रश्नं करोति — नायकस्य प्रथमं कर्तव्यं स्वसैन्यस्य आश्वासनम्। सः शत्रुं न जानाति, अतः विभीषणं पृच्छति; विभीषणः लङ्कायाः सर्वान् वीरान् जानाति, अतः सः रामस्य सचिवः इव। ‘हरिलोचनः’ इति — सिंहस्य इव पिङ्गले नेत्रे यस्य। ‘त्रिनतं धनुः’ — मध्ये अन्तयोः च नतम्। ‘चतुःसादिसमायुक्तः’ — चतुर्भिः सारथिभिः अश्वारोहैः वा युक्तः; हिन्दीभाष्यं ‘चतुर्भिः सारथिभिः नियन्त्रितः’ इति वदति। ‘सानुकर्षः’ — रथस्य अधोभागे लग्नं आधारकाष्ठम् अनुकर्षः। अष्टत्रिंशत् तूणाः, अनेकानि धनूंषि, दश हस्तायतौ खड्गौ — एतत् सर्वं दिव्यं युद्धोपकरणं तस्य तपसः फलम् इति अग्रे विभीषणः वक्ष्यति। ‘रक्तकण्ठगुणः’ — कण्ठे रक्तमाल्यधारी; ‘कालः’ — श्यामवर्णः, कालः इव भयङ्करः च। ध्वजे राहुः — राहुः सूर्यं ग्रसति, अतः सूर्यवंशस्य रामस्य प्रति इदं चिह्नं विशेषेण अशुभम् इव। पञ्चदशे समीक्षिते ‘सज्यानि’ इति, मुद्रणे ‘सज्जानि’। त्रयोदशे ‘भूतैरिव महेश्वरः’ — शिवः भूतगणैः परिवृतः; अत्र शूलप्रासतोमराणि एव भूतगणाः। चतुर्दशे ‘रथशक्तयः’ — रथे स्थापिताः शक्त्यायुधानि, ‘कालजिह्वाप्रकाशाः’ — यमस्य जिह्वा इव लोलाः दीप्ताः च। सप्तदशे ‘सूर्यरश्मिप्रभैर्बाणैः’ — शराः सूर्यकिरणाः इव दश दिशः व्याप्नुवन्ति। एकविंशे ‘व्यक्तहस्तदशायतौ’ — स्पष्टं दशहस्तदीर्घौ। द्वाविंशे ‘मेघस्थ इव भास्करः’ — श्यामे देहे दीप्तं मुखम्। षोडशे ‘रणभूमिं विराजयन्’, सप्तदशे ‘दिशो दश विराजयन्’, अष्टादशे ‘धनुश्चास्य विराजते’ — ‘विराज्’ धातोः पुनरुक्तिः तस्य दीप्तिं दृढीकरोति।

‘महाबाहो, एनं राक्षसोत्तमं मे आचक्ष्व, यं दृष्ट्वा सर्वे वानराः भयार्ताः दिशः विद्रुताः’ इति रामः अपृच्छत्। अमिततेजसा राजपुत्रेण रामेण पृष्टः महातेजाः विभीषणः राघवाय आचचक्षे। ‘दशग्रीवः महातेजाः वैश्रवणानुजः राजा, भीमकर्मा महात्मा राक्षसेश्वरः रावणः। तस्य बले रावणप्रतिमः वीर्यवान् पुत्रः आसीत् — वृद्धसेवी, श्रुतिधरः, सर्वास्त्रविदुषां वरः। अश्वपृष्ठे, नागपृष्ठे, खड्गे, धनुषि, कर्षणे, भेदे, सान्त्वे, दाने, नये, मन्त्रे च सः सम्मतः। यस्य बाहुं समाश्रित्य लङ्का निर्भया भवति, तं धान्यमालिन्याः तनयम् अतिकायम् इमं विदुः। भावितात्मना एतेन तपसा ब्रह्मा आराधितः, अस्त्राणि च अवाप्तानि, रिपवः च पराजिताः। स्वयंभुवा अस्मै सुरासुरैः अवध्यत्वं दत्तम्, एतत् दिव्यं कवचं, रविभास्वरः रथः च। एतेन शतशः देवाः दानवाः च पराजिताः, रक्षांसि रक्षितानि, यक्षाः च निषूदिताः। धीमता येन बाणैः इन्द्रस्य वज्रं विष्टम्भितं, युद्धे सलिलराजस्य वरुणस्य पाशः च प्रतिहतः। एषः बलवान् राक्षसानाम् ऋषभः रावणसुतः अतिकायः देवदानवदर्पहा। पुरुषपुङ्गव, अस्मिन् क्षिप्रं यत्नः क्रियताम्, पुरा सायकैः वानरसैन्यानि क्षयं नयति।’ विभीषणस्य वर्णनं रामस्य वर्णनात् भिन्नम् — रामः बाह्यं रूपं पश्यति, विभीषणः आन्तरं गुणं वदति। अतिकायः न केवलं बलवान्, अपितु वृद्धसेवी, श्रुतिधरः, नये मन्त्रे च कुशलः; सः राक्षसेषु अपि विशिष्टः। ‘धान्यमालिन्याः तनयः’ इति — सः रावणस्य मन्दोदर्याः पुत्रः न, अपितु अन्यस्याः पत्न्याः; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘रावणस्य अपरा पत्नी’ इति वदति। ब्रह्मणः वरः, दिव्यं कवचं, इन्द्रवरुणयोः पराजयः — एतत् सर्वं अग्रे युद्धे फलिष्यति: कवचेन लक्ष्मणस्य शराः भग्नाः भविष्यन्ति, वरेण एव तस्य वधस्य मार्गः दर्शितः भविष्यति। विभीषणः रामं शीघ्रं यत्नं कर्तुं प्रार्थयते — शत्रुः वानरसैन्यं नाशयिष्यति इति भयात्। ‘वैश्रवणानुजः’ इति रावणस्य विशेषणं तस्य कुलं स्मारयति — कुबेरस्य भ्राता अपि सः अधर्मम् आश्रितः। अतिकायः ‘रावणप्रतिमः बले’ — पितुः समः। ‘अश्वपृष्ठे नागपृष्ठे…’ इति श्लोके सर्वाः राजविद्याः — अश्वारोहणं, गजारोहणं, खड्गधनुर्विद्या, सामदानभेदाः, नयः, मन्त्रः च — गणिताः; सः न केवलं योद्धा, अपितु राजनीतिज्ञः अपि। समीक्षिते ‘अश्वपृष्ठे रथे नागे’ इति पाठः। वज्रस्य विष्टम्भनं, वरुणपाशस्य प्रतिघातः च — द्वौ लोकपालौ तेन पराजितौ। अतः सः देवानाम् अपि दुर्जयः। ‘पुरा… क्षयं नयति’ इति — ‘पुरा’ शब्दः भविष्यदर्थे ‘यावत् न’ इति अर्थे प्रयुक्तः: यावत् सः वानरसैन्यानि न नाशयति, तावत् पूर्वम् एव यत्नः क्रियताम्। अष्टाविंशे ‘वृद्धसेवी’ — ज्येष्ठानां सेवकः, विनीतः; ‘श्रुतिधरः’ — वेदशास्त्रधारकः। राक्षसकुले अपि विद्यावान् विनीतः च पुत्रः — एतत् रावणस्य कुलस्य विनाशं अधिकं करुणं करोति। त्रयस्त्रिंशे ‘रक्षितानि च रक्षांसि’ — सः राक्षसानां रक्षकः अपि।

ततः बलवान् अतिकायः हरिवाहिनीं प्रविश्य धनुः विस्फारयामास, पुनः पुनः ननाद च। तं भीमवपुषं रथस्थं रथिनां वरं दृष्ट्वा ये प्रधानाः वनौकसः महात्मानः ते अभिपेतुः — कुमुदः, द्विविदः, मैन्दः, नीलः, शरभः च पादपैः गिरिशृङ्गैः च युगपत् समभिद्रवन्। अस्त्रविदां वरः महातेजाः अतिकायः तेषां वृक्षान् शैलान् च कनकभूषणैः शरैः चिच्छेद। सः भीमकायः बली निशाचरः सर्वायसैः शरैः अभिमुखान् तान् सर्वान् हरीन् संख्ये विव्याध। बाणवर्षेण अर्दिताः भिन्नगात्राः पराजिताः ते महाहवे अतिकायस्य प्रतिकर्तुं न शेकुः। यौवनदर्पितः क्रुद्धः हरिः सिंहः मृगयूथम् इव सः राक्षसः हरिवीराणां तत् सैन्यं त्रासयामास। सः राक्षसेन्द्रः हरियूथमध्ये अयुध्यमानं कंचित् न निजघान — युद्धधर्मं पालयन्। ततः धनुःकलापी सः उत्पत्य रामं समीपं गत्वा सगर्वितं वाक्यम् इदं बभाषे — ‘शरचापपाणिः अहं रथे स्थितः; प्राकृतं कंचन न योधयामि। यस्य शक्तिः व्यवसाययुक्ता अस्ति, सः शीघ्रम् इह अद्य मे युद्धं ददातु।’ अतिकायस्य स्वभावः अत्र द्विधा प्रकाशते — एकतः सः गर्वितः, अन्यतः युद्धधर्मज्ञः। अयुध्यमानं न हन्ति, प्राकृतं सामान्यं योधं न योधयति; केवलं समं प्रतियोद्धारम् इच्छति। विभीषणेन उक्तं ‘वृद्धसेवी’ इति विशेषणम् अत्र सार्थकं दृश्यते। चतुश्चत्वारिंशः पञ्चचत्वारिंशः च श्लोकौ उपजात्या निबद्धौ; आह्वानस्य गौरवं छन्दसा अपि सूच्यते। कुमुदादयः पञ्च यूथपाः ‘युगपत्’ अभिद्रवन्ति — एकैकशः न, सर्वे मिलित्वा; तथापि अतिकायः एकः सर्वेषां वृक्षशैलान् छिनत्ति। ‘कनकभूषणैः शरैः’, ‘सर्वायसैः शरैः’ — तस्य बाणाः सुवर्णभूषिताः लोहमयाः च। ‘हरिः यौवनदर्पितः’ — अत्र ‘हरि’ शब्दः सिंहवाची, न वानरवाची; वानराः मृगाः इव, अतिकायः सिंहः इव। समीक्षिते ‘हरिर्यौवनमास्थितः’ इति पाठः। रामं प्रति आह्वानं ‘सगर्वितम्’ — किन्तु रामः स्वयं न उत्तिष्ठति; लक्ष्मणः एव उत्तिष्ठति, यथा पूर्वं कुम्भकर्णादिषु अपि लक्ष्मणः अग्रे अभवत्। एकचत्वारिंशे ‘भीमकायो निशाचरः’ — तस्य शरीरस्य विशालता पुनः उक्ता। द्विचत्वारिंशे वानराः ‘प्रतिकर्तुं न शेकुः’ — प्रत्याक्रमणम् अपि न शक्तवन्तः।

ब्रुवतः तस्य तत् वाक्यं निशम्य अमित्रहन्ता सौमित्रिः चुकोप। अमृष्यमाणः सः समुत्पपात, स्मयित्वा च चापं जग्राह। क्रुद्धः सौमित्रिः उत्पत्य तूणात् सायकम् आक्षिप्य अतिकायस्य पुरस्तात् महत् धनुः विचकर्ष। लक्ष्मणस्य उग्रः ज्याशब्दः सर्वां महीम्, आकाशं, सागरं, दिशः च पूरयन् रजनीचरान् त्रासयामास। सौमित्रेः प्रतिभयं चापनिर्घोषं श्रुत्वा महातेजाः बली राक्षसेन्द्रात्मजः विसिस्मिये। तदा कुपितः अतिकायः लक्ष्मणम् उत्थितं दृष्ट्वा निशितं बाणम् आदाय इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘सौमित्रे, त्वं बालः असि, विक्रमेषु अविचक्षणः। गच्छ; कालसंकाशं मां किं योधयितुम् इच्छसि? मद्बाहुसृष्टानां बाणानां वेगं हिमवान् अपि, अन्तरिक्षम्, अथो मही अपि सोढुं न उत्सहते। सुखप्रसुप्तं कालाग्निं विबोधयितुम् इच्छसि। चापं न्यस्य निवर्तस्व; मद्गतः सन् प्राणान् न जहि। अथवा प्रतिस्तब्धः त्वं निवर्तितुं न इच्छसि चेत्, तिष्ठ — प्राणान् परित्यज्य यमक्षयं गमिष्यसि। रिपुदर्पनिषूदनान् ईश्वरायुधसंकाशान् तप्तकाञ्चनभूषणान् मे निशितान् बाणान् पश्य। एषः सर्पसंकाशः बाणः ते शोणितं पास्यति, यथा क्रुद्धः मृगराजः नागराजस्य शोणितम्।’ इति उक्त्वा संक्रुद्धः सः धनुषि शरं संदधे। लक्ष्मणः ‘स्मयित्वा’ चापं जग्राह — तस्य क्रोधः अपि धैर्येण युक्तः। अतिकायस्य वचने त्रयः भावाः — उपहासः (‘बालः असि’), करुणा इव (‘निवर्तस्व’), तर्जनं च (‘यमक्षयं गमिष्यसि’)। सः लक्ष्मणं समं प्रतियोद्धारं न मन्यते, अतः एव तस्य दर्पः। षट्पञ्चाशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः — उपमा (‘मृगराज इव…’) वाक्यस्य अन्तम् ‘इत्येवमुक्त्वा…’ इति अर्धेन सह योजयति, सः अर्धः समीक्षिते नास्ति। षट्चत्वारिंशः उपजातिः। लक्ष्मणस्य ज्याशब्दः ‘महीं सर्वाम् आकाशं सागरं दिशः’ पूरयति — अतिकायस्य ज्याशब्दः पूर्वं वानरान् अत्रासयत्, अधुना लक्ष्मणस्य ज्याशब्दः राक्षसान् त्रासयति। अतिकायः तं श्रुत्वा ‘विसिस्मिये’ — सः प्रथमं लक्ष्मणस्य बलं जानाति। तथापि तस्य दर्पः न शान्तः। ‘कालसंकाशं माम्’, ‘सुखप्रसुप्तं कालाग्निम्’ इति सः आत्मानं कालेन प्रलयाग्निना च उपमिनोति। ‘प्राणान्न जहि मद्गतः’ — मां प्राप्य प्राणान् मा त्यज; एषा उपदेशरूपा तर्जना। ‘प्रतिस्तब्धः’ — हठी, दुराग्रही। ‘ईश्वरायुधसंकाशान्’ — शिवस्य त्रिशूलसदृशान्, यथा हिन्दीभाष्यम् अपि व्याचष्टे। ‘मृगराज इव क्रुद्धो नागराजस्य शोणितम्’ — सिंहः गजस्य रक्तं पिबति, तथा मम बाणः तव रक्तं पास्यति। अस्याम् उपमायां लक्ष्मणः गजः, अतिकायः सिंहः; किन्तु अग्रे विपरीतं भविष्यति। सप्तचत्वारिंशे ‘तूणादाक्षिप्य सायकम्’ — तूणात् शीघ्रं बाणम् आकृष्य; लक्ष्मणस्य त्वरा अत्र दृश्यते।

संयति अतिकायस्य सरोषं सगर्वितं वचः श्रुत्वा अतिबलः मनस्वी राजपुत्रः लक्ष्मणः संचुकोप, ततः च महार्थं वाक्यम् उवाच — ‘न वाक्यमात्रेण भवान् प्रधानः; न कत्थनात् सत्पुरुषाः भवन्ति। मयि धन्विनि बाणपाणौ स्थिते, दुरात्मन्, आत्मबलं निदर्शयस्व। कर्मणा आत्मानं सूचय; विकत्थितुं न अर्हसि। यः पौरुषेण युक्तः, सः एव शूरः इति स्मृतः। सर्वायुधसमायुक्तः धन्वी त्वं रथम् आस्थितः; शरैः वा यदि वा अस्त्रैः पराक्रमं दर्शयस्व। ततः निशितैः शरैः ते शिरः पातयिष्यामि, यथा मारुतः कालसम्पक्वं तालफलं वृन्तात्। अद्य मामकाः तप्तकाञ्चनभूषणाः बाणाः बाणशल्यान्तरोत्थितं ते रुधिरं गात्रात् पास्यन्ति। “बालः अयम्” इति विज्ञाय माम् अवज्ञातुं न अर्हसि; बालः वा यदि वा वृद्धः, संयुगे मां मृत्युं जानीहि। बालेन विष्णुना त्रिविक्रमैः त्रयः लोकाः क्रान्ताः।’ लक्ष्मणस्य हेतुमत् परमार्थवत् वचः श्रुत्वा अतिकायः प्रचुक्रोध, उत्तमं बाणं च आददे। लक्ष्मणस्य उत्तरं द्विधा — प्रथमं सामान्यं तत्त्वम् (‘कर्मणा सूचयात्मानम्’, ‘पौरुषेण युक्तः एव शूरः’), ततः विशेषः दृष्टान्तः (‘बालेन विष्णुना…’)। वामनः बालः अपि त्रिभिः पदैः लोकत्रयम् आक्रान्तवान् — अतः वयः बलस्य मानं न। पूर्वं वानराः अतिकायं त्रिविक्रमे विष्णोः रूपेण उपमितवन्तः; अधुना लक्ष्मणः तम् एव दृष्टान्तं स्वपक्षे योजयति। चतुःषष्टितमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः; तस्य प्रथमार्धं (वामनदृष्टान्तः) समीक्षिते न दृश्यते। सप्तपञ्चाशः अष्टपञ्चाशः च उपजात्या निबद्धौ। अतिकायेन उक्तं ‘बालः’ इति पदं लक्ष्मणः त्रिवारं प्रत्यावर्तयति — ‘बालोऽयम्’, ‘बालो वा’, ‘बालेन विष्णुना’। एकषष्टितमे उपमा — ‘मारुतः कालसम्पक्वं वृन्तात् तालफलं यथा’ — पक्वं फलं वायुना अनायासेन पतति; तथा कालेन परिपक्वः अतिकायः अपि पतिष्यति इति भावः। लक्ष्मणस्य उत्तरं ‘हेतुमत्’ ‘परमार्थवत्’ इति कविः स्वयं प्रशंसति। अष्टपञ्चाशे ‘निदर्शयस्वात्मबलम्’ — लक्ष्मणः शत्रुं कर्मणा बलं दर्शयितुम् आह्वयति; सः अपि ‘दुरात्मन्’ इति सम्बोधनेन प्रत्युत्तरं ददाति।

ततः विद्याधराः, भूताः, देवाः, दैत्याः, महर्षयः, महात्मानः गुह्यकाः च तत् युद्धं द्रष्टुम् आगमन्। ततः कुपितः अतिकायः चापे सायकम् आरोप्य अम्बरं संक्षिपन् इव लक्ष्मणाय प्रचिक्षेप। परवीरहा लक्ष्मणः तम् आपतन्तं निशितम् आशीविषोपमं शरम् अर्धचन्द्रेण चिच्छेद। कृत्तभोगम् उरगम् इव तं निकृत्तं शरं दृष्ट्वा भृशं क्रुद्धः अतिकायः पञ्च बाणान् समादधे। निशाचरः तान् शरान् लक्ष्मणाय सम्प्रचिक्षेप; भरतानुजः तान् अप्राप्तान् एव शितैः बाणैः चिच्छेद। परवीरहा लक्ष्मणः तान् छित्त्वा तेजसा ज्वलन्तम् इव निशितं बाणम् आददे। तं धनुःश्रेष्ठे योजयामास, वेगेन विचकर्ष, सायकं विससर्ज च। पूर्णायतविसृष्टेन नतपर्वणा शरेण वीर्यवान् सः राक्षसश्रेष्ठं ललाटे आजघान। सः शरः तस्य भीमस्य रक्षसः ललाटे मग्नः शोणितेन अक्तः अचले पन्नगेन्द्रः इव ददृशे। लक्ष्मणेषुप्रपीडितः राक्षसः अथ प्रचकम्पे, यथा रुद्रबाणहतं घोरं त्रिपुरगोपुरम्। महाबलः सः आश्वास्य विमृश्य च चिन्तयामास — ‘साधु, बाणनिपातेन मे श्लाघनीयः रिपुः असि।’ एवम् उक्त्वा आस्यं विदार्य, महाभुजौ नियम्य, रथोपस्थम् आस्थाय सः रथेन प्रचचार। राक्षसर्षभः एकं, त्रीन्, पञ्च, सप्त इति क्रमेण सायकान् आददे, संदधे, विचकर्ष, उत्ससर्ज च। राक्षसेन्द्रधनुश्च्युताः कालसंकाशाः हेमपुङ्खाः रविप्रख्याः ते बाणाः अम्बरं दीप्तम् इव चक्रुः। राघवानुजः असम्भ्रान्तः राक्षसोत्सृष्टान् तान् शरौघान् बहुभिः निशितैः शरैः प्रचिच्छेद। युधि निकृत्तान् तान् शरान् सम्प्रेक्ष्य त्रिदशेन्द्रारिः रावणात्मजः चुकोप, निशितं शरं जग्राह। महातेजाः सः तं बाणं संधाय सहसा उत्सृजत्, तेन आयान्तं सौमित्रिं स्तनान्तरे आजघान। अतिकायस्य चरित्रं पुनः प्रकाशते — ललाटे विद्धः अपि सः शत्रुं ‘श्लाघनीयः’ इति प्रशंसति; वीरः वीरं मानयति। पञ्चषष्टितमे देवाः दैत्याः च उभे अपि युद्धं द्रष्टुम् आगताः — अतः इदं युद्धं लोकोत्तरम्। त्रिपुरगोपुरस्य उपमा — रुद्रः एकेन बाणेन त्रिपुरं ददाह; अत्र लक्ष्मणः रुद्रस्थाने, अतिकायः त्रिपुरस्य गोपुरस्थाने। सप्तसप्ततितमे ‘एवं त्रीन्पञ्च सप्तेति’ इति संख्यानां क्रमः शराणां वर्धमानां संख्यां सूचयति। चतुःसप्ततितमः पञ्चसप्ततितमः च श्लोकौ वाक्यं मध्ये विभजतः — ‘चिन्तयामास…’ इति ७५तमस्य आरम्भः। पञ्चषष्टितमे श्लोके युद्धस्य दर्शकाः गणिताः — विद्याधराः, भूताः, देवाः, दैत्याः, महर्षयः, गुह्यकाः च; समीक्षिते ‘ददृशुस्तदा’ इति, मुद्रणे ‘द्रष्टुमागमन्’ इति। उभयपक्षीयाः दर्शकाः — देवाः लक्ष्मणस्य, दैत्याः अतिकायस्य पक्षे — युद्धं द्रष्टुम् आगताः। अतिकायस्य प्रथमः शरः ‘अम्बरं संक्षिपन् इव’ — आकाशं ग्रसन् इव वेगेन गच्छति। लक्ष्मणः तं ‘अर्धचन्द्रेण’ छिनत्ति — अर्धचन्द्राकारमुखेन बाणेन। ततः पञ्च, ततः एकः ज्वलन् — लक्ष्मणस्य प्रथमः प्रहारः एव शत्रोः ललाटं विध्यति। ‘पूर्णायतविसृष्टेन’ — कर्णपर्यन्तं पूर्णम् आयतेन धनुषा मुक्तेन। ‘नतपर्वणा’ — सुसंहितग्रन्थिना। ‘पन्नगेन्द्र इवाचले’ — ललाटे मग्नः रक्ताक्तः शरः पर्वते सर्पः इव दृश्यते; समीक्षिते ‘इवाहवे’ इति पाठः। सः ‘प्रचकम्पे’ — प्रथमवारं सः कम्पते। तथापि सः आश्वस्य ‘साधु’ इति वदति — शत्रोः कौशलं श्लाघते। ततः आस्यं विदार्य, भुजौ नियम्य, पुनः युद्धाय सज्जः भवति; समीक्षिते ‘विचार्यैवं विनम्यास्यं’ इति भिन्नः पाठः। एकादिक्रमेण शराणां वर्धनं तस्य कौशलं दर्शयति — एकेन आदाने एव सप्त शराः। ते बाणाः ‘चक्रुर्दीप्तमिवाम्बरम्’ — आकाशः एव ज्वलितः इव। लक्ष्मणः ‘असम्भ्रान्तः’ — न व्याकुलः, स्थिरचित्तः। एकाशीतितमे अतिकायस्य शरः लक्ष्मणस्य स्तनान्तरे प्रविशति — युद्धं समबलम् इव। अष्टषष्टितमे छिन्नः शरः ‘कृत्तभोगम् उरगम् इव’ — यस्य फणा छिन्ना सः सर्पः इव निष्प्रभः। एकोनसप्ततितमे लक्ष्मणः शरान् ‘अप्राप्तान्’ एव छिनत्ति — समीपम् आगमनात् पूर्वम्; एतत् तस्य दृष्टेः हस्तस्य च लाघवं दर्शयति। चतुःसप्ततितमे ‘लक्ष्मणेषु’ इति पदं ‘लक्ष्मणस्य इषुः’ इति समासः — ‘लक्ष्मण + इषु’ इति गुणसन्धिः। अस्मिन् खण्डे लक्ष्मणस्य त्रयः गुणाः क्रमेण प्रकाशन्ते — लाघवम् (अप्राप्तानां शराणां छेदनम्), लक्ष्यवेधः (ललाटे प्रहारः), धैर्यं च (असम्भ्रान्तः)। अतिकायस्य अपि त्रयः — वेगः, बहुशरमोक्षः, शत्रोः प्रशंसा च।

अतिकायेन युधि वक्षसि ताडितः सौमित्रिः मत्तः द्विपः मदम् इव तीव्रं रुधिरं सुस्राव। विभुः सः सहसा आत्मानं विशल्यं चकार — शरं निष्कृष्य; तीक्ष्णं शरं जग्राह, अस्त्रेण अपि समादधे। आग्नेयेन अस्त्रेण सः सायकं योजयामास; तदा महात्मनः तस्य धनुषि सः बाणः जज्वाल। अतितेजस्वी अतिकायः रौद्रम् अस्त्रं समाददे, तेन भुजङ्गाभं हेमपुङ्खं बाणम् अयोजयत्। लक्ष्मणः तत् आहितं ज्वलितं घोरं शरास्त्रम् अतिकायाय चिक्षेप, यथा अन्तकः कालदण्डम्। आग्नेयास्त्राभिसंयुक्तं बाणं दृष्ट्वा निशाचरः सूर्यास्त्रयोजितं रौद्रं बाणम् उत्ससर्ज। तौ उभौ बाणौ अम्बरे अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः — तेजसा सम्प्रदीप्ताग्रौ क्रुद्धौ भुजङ्गमौ इव। तौ अन्योन्यं विनिर्दह्य पृथिवीतले पेततुः। निरर्चिषौ भस्मकृतौ तौ शरोत्तमौ पूर्वं दीप्यमानौ अपि महीतले न भ्राजेते। ततः संक्रुद्धः अतिकायः त्वाष्ट्रम् ऐषीकम् अस्त्रम् उत्सृजत्; वीर्यवान् सौमित्रिः ऐन्द्रेण अस्त्रेण तत् चिच्छेद। ऐषीकं निहतं दृष्ट्वा रावणात्मजः कुमारः संक्रुद्धः याम्येन अस्त्रेण सायकं योजयामास। निशाचरः तत् अस्त्रं लक्ष्मणाय चिक्षेप; लक्ष्मणः वायव्येन अस्त्रेण तत् निजघान। अथ संक्रुद्धः लक्ष्मणः तोयदः धाराभिः इव शरधाराभिः रावणात्मजम् अभ्यवर्षत। ते बाणाः वज्रभूषिते कवचे अतिकायं समासाद्य भग्नाग्रशल्याः सहसा महीतले पेतुः। तान् मोघान् अभिसम्प्रेक्ष्य परवीरहा महायशाः लक्ष्मणः बाणानां सहस्रेण अभ्यवर्षत। बाणौघैः वृष्यमाणः अपि अवध्यकवचः महाबलः राक्षसः अतिकायः संख्ये न एव विव्यथे। अयं खण्डः अस्त्रविद्यायाः प्रदर्शनम् — प्रत्येकस्य अस्त्रस्य प्रत्यस्त्रम्: आग्नेयस्य सौर्यम्, ऐषीकस्य ऐन्द्रम्, याम्यस्य वायव्यम्। उभौ समबलौ, अतः कोऽपि न जयति। विभीषणेन पूर्वम् उक्तं दिव्यं कवचम् अत्र लक्ष्मणस्य सर्वान् सामान्यान् शरान् निष्फलान् करोति। एकोननवतितमः श्लोकः एकेन एव अर्धेन निबद्धः — ‘तावन्योन्यं विनिर्दह्य पेततुः पृथिवीतले’। नवतितमस्य उत्तरार्धं (‘तावुभौ दीप्यमानौ स्म…’) समीक्षिते नास्ति; तेन एव अर्धेन वुल्गेटस्य विभागः पुनः समीकृतः। हिन्दीभाष्यम् ८८–८९ एकत्र व्याचष्टे। लक्ष्मणः ‘मत्तः द्विपः मदम् इव’ रुधिरं स्रवति — गजस्य मदः यथा तस्य बलं न ह्रासयति, अपितु वर्धयति, तथा लक्ष्मणस्य अपि। ‘विशल्यं चकार’ — स्वयम् एव शरं निष्कृष्य; ‘विभुः’ इति पदं तस्य सामर्थ्यं सूचयति। अस्त्राणि मन्त्रैः आहूयन्ते, बाणेषु योज्यन्ते च — ‘अस्त्रेणापि समादधे’, ‘आग्नेयेन तदास्त्रेण योजयामास सायकम्’। बाणः शरीरं, अस्त्रं तस्य शक्तिः। आग्नेयास्त्रं रौद्रसौर्यास्त्राभ्यां प्रतिहतम् — अग्निः सूर्यः च उभौ तेजोरूपौ, अतः ‘अन्योन्यं विनिर्दह्य’ उभौ भस्मीभूतौ। ‘त्वाष्ट्रम् ऐषीकम्’ — त्वष्टृदेवताकम् इषीकास्त्रम्; तस्य प्रतिकारः ऐन्द्रम् — इन्द्रः त्वष्टुः पुत्रस्य हन्ता इति पूर्वसर्गे उक्तम्, अतः इन्द्रास्त्रं त्वाष्ट्रास्त्रस्य स्वाभाविकः प्रतिकारः। याम्यस्य — मृत्युदेवस्य अस्त्रस्य — वायव्यम् प्रतिकारः; अग्रे वायुः एव लक्ष्मणस्य उपदेष्टा भविष्यति। सर्वेषु अस्त्रेषु निष्फलेषु लक्ष्मणः पुनः सामान्यान् शरान् वर्षति — प्रथमं धाराभिः, ततः सहस्रेण। किन्तु ‘वज्रभूषिते कवचे’ ते भग्नाः। ‘अवध्यकवचः’ इति सप्तनवतितमे पुनः उक्तम् — अतः इदानीं स्पष्टं यत् सामान्येन अस्त्रेण अयं न वध्यः; नूतनः उपायः अपेक्ष्यते। सप्ताशीतितमे मुद्रणे ‘बाणं रौद्रं सूर्यास्त्रयोजितम्’ इति, समीक्षिते तु ‘बाणं दीप्तं सूर्यास्त्रयोजितम्’ इति पाठः। नवतितमे ‘निरर्चिषौ भस्मकृतौ’ — ज्वालाहीनौ भस्मीभूतौ; ‘न भ्राजेते’ इति वर्तमानकालेन दृश्यस्य सजीवता। चतुर्नवतितमे ‘शरधाराभिर्धाराभिरिव तोयदः’ — ‘धारा’ शब्दस्य द्विवारं प्रयोगः — शराणां धाराः, जलस्य धाराः। त्र्यशीतितमे समीक्षिते ‘तीष्णम्’ इति लेखदोषः (‘तीक्ष्णम्’ अपेक्ष्यते); मुद्रणे ‘तीक्ष्णम्’ स्पष्टम्, ‘समादधे’ इति च उभयत्र समानम्। अष्टषष्टितमे तु मुद्रणे ‘समादधे’, समीक्षिते ‘समाददे’ इति भेदः। पञ्चाशीतितमे अतिकायः ‘अतितेजस्वी’ — नाम्ना अपि ‘अति’ शब्दः, विशेषणे अपि।

अतिकायः आशीविषाकारं शरं लक्ष्मणाय व्यपासृजत्; तेन शरेण विद्धः सौमित्रिः मर्मदेशे आहतः। शत्रुतापनः सः मुहूर्तमात्रं निःसंज्ञः अभवत्। ततः संज्ञाम् उपालभ्य महाबलः अरिंदमः चतुर्भिः सायकोत्तमैः संख्ये तस्य हयान् सारथिं च निजघान, शरवर्षैः ध्वजस्य उन्मथनं कृत्वा। असम्भ्रान्तः सौमित्रिः लक्ष्मणः तस्य रक्षसः वधार्थं तान् अभिलक्षितान् बाणान् मुमोच। तथापि नरोत्तमः युधि तस्य रुजं कर्तुं न शशाक। अथ वायुः एनम् अभ्युपागम्य वाक्यम् उवाच — ‘एषः ब्रह्मदत्तवरः, अवध्यकवचावृतः। एनं ब्राह्मेण अस्त्रेण भिन्धि; एषः अन्यथा वध्यः न। कवची बली एषः अन्येषाम् अस्त्राणाम् अवध्यः।’ ततः इन्द्रप्रतिमानवीर्यः सौमित्रिः वायोः वचनं निशम्य उग्रवेगं बाणम् आदाय तत् ब्राह्मम् अस्त्रं सहसा नियुज्य समादधे। शिताग्रे बाणवरे सौमित्रिणा तस्मिन् वरास्त्रे नियुज्यमाने दिशः, चन्द्रार्कमहाग्रहाः, नभः च तत्रास, उर्वी च ररास। सौमित्रिः ब्रह्मणः अस्त्रेण चापे यमदूतकल्पं सपुङ्खं शरं नियुज्य युधि इन्द्रारिसुतस्य तस्य वज्रकल्पं बाणं ससर्ज। लक्ष्मणोत्सृष्टविवृद्धवेगं श्वसनोग्रवेगं सुपर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खं समापतन्तं तं बाणम् अतिकायः समरे तदा ददर्श। तं प्रेक्षमाणः अतिकायः सहसा अनेकैः निशितैः बाणैः जघान; तथापि सुपर्णवेगः सः सायकः अतिवेगेन तस्य पार्श्वं जगाम। प्रदीप्तान्तककालकल्पं तं बाणम् आगतं प्रेक्ष्य अविपन्नचेष्टः अतिकायः शक्त्यृष्टिगदाकुठारैः शूलैः शरैः च जघान। अष्टनवतितः एकोत्तरशतपर्यन्तम् अष्टौ अर्धश्लोकाः — लक्ष्मणस्य मूर्च्छा, अश्वसारथिध्वजानां नाशः, अभिलक्षितबाणमोक्षः च — समीक्षितपाठे न दृश्यन्ते; त्र्युत्तरशततमस्य तृतीयः अर्धः (‘अवध्य एष ह्यन्येषामस्त्राणां कवची बली’) अपि वुल्गेटमात्रः। वायुः लक्ष्मणस्य सहायकः — पूर्वं हनूमतः पिता, अधुना लक्ष्मणस्य उपदेष्टा। चतुरुत्तरशततः नवोत्तरशतपर्यन्तं षट् श्लोकाः उपजात्या निबद्धाः — ब्रह्मास्त्रस्य गौरवं छन्दसा अपि सूच्यते। पञ्चोत्तरशततमे सृष्टेः कम्पः — दिशः, ग्रहाः, नभः, पृथिवी च — अस्त्रस्य लोकोत्तरं बलं दर्शयति। नवनवतितमे लक्ष्मणः ‘मुहूर्तमात्रं निःसंज्ञः’ — अस्मिन् सर्गे प्रथमवारं लक्ष्मणः आपदि पतितः; किन्तु शीघ्रं संज्ञां लब्ध्वा शत्रोः रथं हयान् सारथिं ध्वजं च नाशयति। अतिकायः अधुना रथहीनः अपि ‘अविपन्नचेष्टः’ युध्यते। वायोः उपदेशः गूढः अपि सरलः — ‘ब्रह्मणा दत्तः वरः, ब्रह्मणः एव अस्त्रेण भेद्यः’। यः वरः रक्षकः, तस्य एव दाता विनाशकः। वायुः अदृश्यः सन् आगच्छति — ‘अभ्युपागम्य’। ब्रह्मास्त्रस्य योजने सृष्टिः कम्पते; ‘तत्रास ररास चोर्वी’ — आकाशः त्रस्तः, पृथिवी च आरटत्। बाणः ‘यमदूतकल्पः’, ‘वज्रकल्पः’, ‘सुपर्णवेगः’ — मृत्युः, इन्द्रः, गरुडः इति त्रयाणां शक्तयः तस्मिन् एकत्र। अतिकायः सर्वैः आयुधैः तं निवारयितुं यतते, किन्तु न शक्नोति। एकोत्तरशततमे लक्ष्मणः ‘अभिलक्षितान्’ बाणान् मुञ्चति — सुलक्ष्यान्, किन्तु तेऽपि न फलन्ति। सप्तोत्तरशततमे बाणस्य पुङ्खः ‘सुपर्णवज्रोत्तमचित्रः’ — गरुडपत्रैः वज्रैः च चित्रितः। अष्टनवतितमे ‘आशीविषाकारं शरम्’ — सर्पाकारं बाणम्; तेन ‘मर्मदेशे’ विद्धः लक्ष्मणः मूर्च्छितः। मर्मस्थाने प्रहारः अतिकायस्य कौशलं दर्शयति।

अग्निदीप्तः सः शरः अद्भुतविग्रहाणि तानि आयुधानि मोघानि कृत्वा तस्य एव किरीटजुष्टं शिरः प्रगृह्य तदा अतिकायस्य शिरः जहार। लक्ष्मणेषुप्रमर्दितं सशिरस्त्राणं तत् शिरः हिमवतः शृङ्गं यथा सहसा भूमौ पपात। भूमौ पतितं विक्षिप्ताम्बरभूषणं तं दृष्ट्वा हतशेषाः सर्वे निशाचराः व्यथिताः बभूवुः। विषण्णमुखाः दीनाः प्रहारजनितश्रमाः ते बहवः सहसा विस्वरैः स्वरैः उच्चैः विनेदुः। नायके हते ततः निरपेक्षाः भीताः निशाचराः द्रवन्तः पुरीम् अभिमुखाः त्वरितं याताः। प्रहर्षयुक्ताः प्रफुल्लपद्मप्रतिमाननाः बहवः वानराः भीमबले दुरासदे रिपौ हते इष्टभागिनं लक्ष्मणम् अपूजयन्। अतिबलम् अभ्रकल्पम् अतिकायं युधि विनिपात्य प्रहृष्टः सः लक्ष्मणः कपिनिवहैः सुपूजितः त्वरितं रामपार्श्वं जगाम। सर्गस्य अन्ते राक्षसानां वानराणां च भावयोः वैपरीत्यं दर्शितम् — तेषां मुखानि विषण्णानि, एषां मुखानि प्रफुल्लपद्मप्रतिमानि; ते विस्वरं विनदन्ति, एते लक्ष्मणं पूजयन्ति। द्वादशोत्तरशततः चतुर्दशोत्तरशतपर्यन्तं त्रयः श्लोकाः (राक्षसानां विलापः पलायनं च) समीक्षिते न दृश्यन्ते। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन — पञ्चदशोत्तरशततमः वंशस्थेन, षोडशोत्तरशततमः पुष्पिताग्रया — निबद्धौ; अन्तिमः समीक्षिते नास्ति। लक्ष्मणः विजयं लब्ध्वा प्रथमं रामस्य समीपं गच्छति — तस्य सर्वं कर्म रामार्थम् एव। ‘शृङ्गं हिमवतो यथा’ — पूर्वं रामः अतिकायं ‘हिमवान् पर्वतोत्तमः’ इव वर्णितवान् (२३); अधुना तस्य शिरः हिमवतः शृङ्गम् इव पतति। एवम् उपमा सर्गस्य आदौ अन्ते च सङ्गच्छते। राक्षसाः ‘निरपेक्षाः’ — नायकं विना कस्यापि अपेक्षां न कुर्वन्तः, केवलं पलायन्ते। एकादशोत्तरशततमे ‘सशिरस्त्राणम्’ — शिरस्त्राणेन सहितम्; तत् अपि कवचस्य भागः, तथापि ब्रह्मास्त्रेण भिन्नम्। ‘लक्ष्मणेषुप्रमर्दितम्’ — लक्ष्मणस्य इषुणा प्रमर्दितम्; ब्रह्मणः वरः ब्रह्मणः एव अस्त्रेण निष्फलीकृतः।

తన సేన కలవరపడడం, భయంకరమైన రోమాంచకరమైన యుద్ధం జరగడం చూసి, ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గల తన సోదరులు నరాంతకుడు, దేవాంతకుడు, త్రిశిరుడు హతులైనట్లు చూసి, రాక్షసోత్తములైన తన పినతండ్రులు ఇద్దరూ — యుద్ధోన్మత్తుడు, మత్తుడు అనే మహోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు — సమరంలో పడగొట్టబడినట్లు గమనించి, బ్రహ్మ వరం పొందిన మహాతేజస్వి అతికాయుడు కోపించాడు. అతడు కొండంత ఆకారం గలవాడు, దేవదానవుల దర్పాన్ని అణచినవాడు. వేయి సూర్యుల సముదాయంలా ప్రకాశించే రథాన్ని ఎక్కి ఆ ఇంద్రశత్రువు వానరులపైకి దూసుకువచ్చాడు. కిరీటం ధరించి, మెరుగుపెట్టిన కుండలాలతో ఉన్న అతడు విల్లు ఎక్కుపెట్టి తన పేరును ఎలుగెత్తి చాటి మహానాదం చేశాడు. ఆ సింహనాదంతో, నామఘోషణతో, భయంకరమైన అల్లెత్రాటి ధ్వనితో అతడు వానరులను భయపెట్టాడు. అతని దేహపు మహత్త్వాన్ని చూసి ‘ఈ కుంభకర్ణుడే మళ్ళీ లేచాడు’ అనుకొని భయార్తులైన వానరులందరూ ఒకరినొకరు ఆశ్రయించుకున్నారు. త్రివిక్రమావతారంలో విష్ణువు రూపంలా ఉన్న అతని రూపాన్ని చూసి వానరయోధులు భయంతో అటూ ఇటూ పారిపోయారు. మూఢచిత్తులైన వారు యుద్ధంలో అతికాయుని ఎదుర్కొని, శరణాగతులను కాపాడే లక్ష్మణాగ్రజుడైన రాముని శరణు వేడారు. అప్పుడు కాకుత్స్థుడు రథంలో ఉన్న, పర్వతంలాంటి, ధనుర్ధారి, ప్రళయమేఘంలా గర్జిస్తున్న అతికాయుని దూరం నుంచే చూశాడు. సర్గ ఆరంభం పూర్వసర్గ పరిణామాన్నే కొనసాగిస్తుంది — నలుగురు వీరులు హతులయ్యారు, కాబట్టి మిగిలిన రావణపుత్రుడు స్వయంగా వస్తాడు. ‘బ్రహ్మదత్తవరః’ (బ్రహ్మ వరం పొందినవాడు) అని మొదటి మూడు శ్లోకాలలోనే చెప్పబడింది; సర్గ చివర అదే వరం అతని వధకు ఉపాయాన్ని సూచిస్తుంది — బ్రహ్మాస్త్రం. ‘కుంభకర్ణోఽయముత్థితః’ (ఈ కుంభకర్ణుడే లేచాడు) అనే వానరుల భ్రాంతి 7వ శ్లోకంలో ఉంది, అది సమీక్షిత పాఠంలో లేదు; దాని ద్వారా కుంభకర్ణుని భయం ఇంకా వారి మనస్సులో మేలుకొనే ఉందని సూచించబడుతుంది. వానరులు శరణ్యుడైన రాముని వైపు పరుగెత్తుతారు — రాముడే అందరికీ శరణం అనే భావం మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. అతికాయుని రథం ‘భాస్కరసహస్రస్య సంఘాతమివ’ — వేయి సూర్యుల సమూహంలా ప్రకాశించేది. అతడు కిరీటీ, మృష్టకుండలుడు — రాజకుమారుని వేషం. తన పేరును ఎలుగెత్తి చాటడం వీరుల పద్ధతి — ‘నేను ఫలానావాడిని, నాతో యుద్ధం చెయ్యి’ అని. సింహనాదం, నామఘోషం, అల్లెత్రాటి ధ్వని — ఈ మూడు శబ్దాలతో అతడు వానరులను భయపెడతాడు; ఇంకా ఒక్క బాణమూ విడువలేదు, అయినా భయం పుట్టింది. త్రివిక్రముడైన విష్ణువు ఉపమానం ఇక్కడ వానరుల దృష్టిలో — అతడు ఆకాశాన్ని వ్యాపిస్తున్నట్లు మహాకాయుడై కనిపిస్తాడు. 10వ శ్లోకంలో రాముడు అతనిని ‘కాలమేఘవత్ గర్జంతమ్’ (ప్రళయకాలపు మేఘంలా గర్జిస్తున్నవానిని) అని చూస్తాడు. 2వ శ్లోకంలో సమీక్షిత పాఠంలో ‘సమరే సంనిషూదితౌ’ అని, ముద్రితంలో ‘సంనిపాతితౌ’ అని పాఠం ఉంది. 9వ శ్లోకంలో వానరులు ‘మూఢచేతసః’ — భయంతో వివేకం నశించినవారు; అయినా వారు శరణ్యుని మరచిపోరు. రాముడు ‘శరణ్యుడు’ అనే విశేషణం అయోధ్యాకాండం నుంచి మొదలుకొని మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది; విభీషణుడు కూడా ఆయననే శరణు పొందాడు.

ఆ మహాకాయుని చూసి రాఘవుడు ఎంతో విస్మయం చెందాడు; వానరులను ఊరడించి విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు: ‘వేయి గుర్రాలు పూన్చిన విశాలమైన రథంలో నిలిచిన, కొండలాంటి, విల్లు ధరించిన, సింహంలాంటి పింగళనేత్రాలు గల ఇతడెవరు? వాడి శూలాలతో, మిక్కిలి పదునైన ప్రాసలతో తోమరాలతో, జ్వలించే ఆయుధాలతో చుట్టబడిన ఇతడు భూతగణాలతో చుట్టబడిన మహేశ్వరునిలా ప్రకాశిస్తున్నాడు; యముని నాలుకలా మెరిసే రథశక్తులతో ఆవరించబడి మెరుపులతో కూడిన మేఘంలా విరాజిల్లుతున్నాడు. ఎక్కుపెట్టిన, బంగారు వీపులు గల ఇతని విల్లులు అన్నివైపులా ఆ శ్రేష్ఠమైన రథాన్ని ఇంద్రధనుస్సు ఆకాశాన్ని అలంకరించినట్లు శోభింపజేస్తున్నాయి. రాక్షసశార్దూలుడు, రథికులలో శ్రేష్ఠుడు అయిన ఇతడు సూర్యతేజస్సు గల రథంతో రణభూమిని ప్రకాశింపజేస్తూ వస్తున్నాడు; ధ్వజాగ్రంపై నిలిపిన రాహువుతో విరాజిల్లుతున్నాడు, సూర్యకిరణాలవంటి కాంతి గల బాణాలతో పది దిక్కులను ప్రకాశింపజేస్తున్నాడు. మూడు చోట్ల వంగిన, మేఘగర్జన వంటి ధ్వని గల, బంగారు వీపుతో అలంకరించబడిన ఇతని విల్లు ఇంద్రధనుస్సులా ప్రకాశిస్తోంది. ధ్వజంతో, పతాకంతో, అనుకర్షంతో కూడి, నలుగురు సారథులతో నడిచే ఈ మహారథం మేఘగర్జనలా ధ్వనిస్తోంది. రథంలో ముప్పై ఎనిమిది అమ్ములపొదులు, భయంకరమైన విల్లులు, బంగారు పింగళవర్ణపు అల్లెత్రాళ్ళు ఉన్నాయి; ఇరుపక్కలా జ్వలించే, పక్కలకు శోభనిచ్చే రెండు ఖడ్గాలు ఉన్నాయి — నాలుగు మూరల పిడులు గలవి, స్పష్టంగా పది మూరల పొడవు గలవి. ఎర్రని మాల కంఠంలో ధరించిన, ధీరుడైన, మహాపర్వతం వంటి, నల్లనివాడైన, యమునిలా భయంకరమైన పెద్ద ముఖం గల ఇతడు మేఘంలో ఉన్న సూర్యునిలా ఉన్నాడు. బంగారు భుజకీర్తులు కట్టిన రెండు బాహువులతో ఇతడు, ఎత్తైన రెండు శిఖరాలతో పర్వతోత్తముడైన హిమవంతునిలా శోభిస్తున్నాడు. రెండు కుండలాల మధ్య ఇతని మిక్కిలి భయంకరమైన ముఖం పునర్వసు నక్షత్రాల మధ్య ఉన్న పూర్ణచంద్రునిలా ప్రకాశిస్తోంది.’ రాముని ప్రశ్నయే అతికాయుని దీర్ఘ వర్ణన. కవి శత్రువు మహిమను రాముని నోటితో చెప్పిస్తాడు — దానివల్ల అతని వధ లక్ష్మణుని గొప్ప కార్యమని ముందుగానే స్థాపించబడుతుంది. రథం, విల్లు, ఖడ్గాలు, అమ్ములపొదులు, శరీరం, ముఖం — ఈ క్రమంలో సాగే వర్ణన దృష్టిని రథం నుంచి ముఖం వైపుకు తీసుకువస్తుంది. ఉపమానాలు కూడా అనేకం — భూతగణాలతో చుట్టబడిన మహేశ్వరుడు, మెరుపులతో మేఘం, ఇంద్రధనుస్సుతో ఆకాశం, మేఘంలోని సూర్యుడు, శిఖరాలతో హిమవంతుడు, పునర్వసు నక్షత్రాల మధ్య చంద్రుడు. ‘పునర్వస్వంతరగతః’ — పునర్వసు నక్షత్రపు రెండు తారల మధ్య ఉన్న చంద్రుడు, రెండు కుండలాల మధ్య ముఖం ఉన్నట్లు. 24వ శ్లోకంలో సమీక్షిత పాఠంలో ‘పూర్ణబింబమివైందవమ్’ అని భిన్నంగా చదువబడుతుంది. రాముడు మొదట వానరులను ‘సాంత్వయిత్వా’ (ఊరడించి) తరువాత ప్రశ్న అడుగుతాడు — నాయకుని మొదటి కర్తవ్యం తన సేనకు ధైర్యం చెప్పడం. ఆయనకు శత్రువు ఎవరో తెలియదు, కాబట్టి విభీషణుని అడుగుతాడు; విభీషణునికి లంకలోని వీరులందరూ తెలుసు, కాబట్టి అతడు రామునికి మంత్రివంటివాడు. ‘హరిలోచనః’ — సింహానికి ఉన్నట్లు పింగళవర్ణపు కన్నులు గలవాడు. ‘త్రినతం ధనుః’ — మధ్యలోనూ రెండు చివరలలోనూ వంగిన విల్లు. ‘చతుఃసాదిసమాయుక్తః’ — నలుగురు సారథులతో లేదా అశ్వారోహులతో కూడినది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘నలుగురు సారథులచేత నడుపబడేది’ అని చెబుతుంది. ‘సానుకర్షః’ — రథపు అడుగుభాగానికి అమర్చిన ఆధారపు కొయ్యను అనుకర్షం అంటారు. ముప్పై ఎనిమిది అమ్ములపొదులు, అనేక విల్లులు, పది మూరల పొడవు గల రెండు ఖడ్గాలు — ఈ దివ్యమైన యుద్ధసామగ్రి అంతా అతని తపస్సు ఫలమని ముందు విభీషణుడు చెబుతాడు. ‘రక్తకంఠగుణః’ — కంఠంలో ఎర్రని మాల ధరించినవాడు; ‘కాలః’ — నల్లనివాడు, యమునిలా భయంకరుడు కూడా. ధ్వజంపై రాహువు — రాహువు సూర్యుని మింగుతాడు, కాబట్టి సూర్యవంశీయుడైన రాముని పట్ల ఈ చిహ్నం విశేషంగా అశుభంలా ఉంది. 15వ శ్లోకంలో సమీక్షిత పాఠంలో ‘సజ్యాని’ అని, ముద్రితంలో ‘సజ్జాని’ అని ఉంది. 13వ శ్లోకంలో ‘భూతైరివ మహేశ్వరః’ — భూతగణాలతో చుట్టబడిన శివుడు; ఇక్కడ శూలాలు, ప్రాసాలు, తోమరాలే భూతగణాలు. 14వ శ్లోకంలో ‘రథశక్తయః’ — రథంలో ఉంచిన శక్తి అనే ఆయుధాలు; ‘కాలజిహ్వాప్రకాశాః’ — యముని నాలుకలా చలిస్తూ మెరిసేవి. 17వ శ్లోకంలో ‘సూర్యరశ్మిప్రభైర్బాణైః’ — బాణాలు సూర్యకిరణాల్లా పది దిక్కులనూ వ్యాపిస్తాయి. 21వ శ్లోకంలో ‘వ్యక్తహస్తదశాయతౌ’ — స్పష్టంగా పది మూరల పొడవు గలవి. 22వ శ్లోకంలో ‘మేఘస్థ ఇవ భాస్కరః’ — నల్లని దేహంలో ప్రకాశించే ముఖం. 16వ శ్లోకంలో ‘రణభూమిం విరాజయన్’, 17వ శ్లోకంలో ‘దిశో దశ విరాజయన్’, 18వ శ్లోకంలో ‘ధనుశ్చాస్య విరాజతే’ — ‘విరాజ్’ (ప్రకాశించు) అనే ధాతువు పునరుక్తి అతని దీప్తిని దృఢపరుస్తుంది.

‘మహాబాహూ, ఎవరిని చూసి వానరులందరూ భయార్తులై దిక్కులకు పారిపోయారో ఆ రాక్షసోత్తముని గురించి నాకు చెప్పు’ అని రాముడు అడిగాడు. అమితతేజస్వి అయిన రాజకుమారుడు రాముడు అడుగగా మహాతేజస్వి విభీషణుడు రాఘవునికి ఇలా వివరించాడు: ‘దశగ్రీవుడు, మహాతేజస్వి, కుబేరుని తమ్ముడు, భయంకరకర్ముడు, మహాత్ముడు అయిన రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు రాజు. అతనికి బలంలో రావణునితో సమానుడైన వీర్యవంతుడైన కుమారుడు ఉన్నాడు — పెద్దలను సేవించేవాడు, శ్రుతులను ధరించినవాడు, సర్వాస్త్రవిదులలో శ్రేష్ఠుడు. గుర్రపు స్వారీలో, ఏనుగు స్వారీలో, ఖడ్గవిద్యలో, ధనుర్విద్యలో, శత్రువులను లాగివేయడంలో, భేదంలో, సామంలో, దానంలో, నీతిలో, మంత్రాలోచనలో అతడు అందరిచేత గౌరవించబడినవాడు. ఎవని బాహువును ఆశ్రయించి లంక నిర్భయంగా ఉంటుందో, ధాన్యమాలిని కుమారుడైన ఆ అతికాయుడే ఇతడని తెలుసుకో. పవిత్రమైన మనస్సు గల ఇతడు తపస్సుతో బ్రహ్మను ఆరాధించాడు, అస్త్రాలను పొందాడు, శత్రువులను జయించాడు. స్వయంభువైన బ్రహ్మ ఇతనికి దేవాసురులచేత వధించబడని వరాన్ని, ఈ దివ్య కవచాన్ని, సూర్యునిలా ప్రకాశించే రథాన్ని ఇచ్చాడు. ఇతడు వందలాది దేవతలను, దానవులను జయించాడు, రాక్షసులను రక్షించాడు, యక్షులను సంహరించాడు. బుద్ధిమంతుడైన ఇతడు బాణాలతో ఇంద్రుని వజ్రాన్ని స్తంభింపజేశాడు, యుద్ధంలో జలాధిపతి వరుణుని పాశాన్ని త్రిప్పికొట్టాడు. బలవంతుడు, రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడు, రావణపుత్రుడు అయిన ఈ అతికాయుడు దేవదానవుల దర్పాన్ని అణచినవాడు. పురుషశ్రేష్ఠా, ఇతడు బాణాలతో వానరసేనలను నాశనం చేయకముందే ఇతనిపై త్వరగా ప్రయత్నం చెయ్యి.’ విభీషణుని వర్ణన రాముని వర్ణనకు భిన్నం — రాముడు బాహ్యరూపాన్ని చూస్తాడు, విభీషణుడు అంతరంగ గుణాలను చెబుతాడు. అతికాయుడు బలవంతుడు మాత్రమే కాదు, పెద్దలను సేవించేవాడు, శ్రుతిధరుడు, నీతిలోనూ మంత్రాలోచనలోనూ కుశలుడు; రాక్షసులలోనే అతడు విశిష్టుడు. ‘ధాన్యమాలిన్యాః తనయః’ (ధాన్యమాలిని కుమారుడు) — అతడు రావణునికి మండోదరి వల్ల కలిగిన కుమారుడు కాదు, మరొక భార్య కుమారుడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘రావణుని రెండవ భార్య’ అని చెబుతుంది. బ్రహ్మ వరం, దివ్య కవచం, ఇంద్రవరుణుల పరాజయం — ఇవన్నీ ముందు యుద్ధంలో ఫలిస్తాయి: కవచం వల్ల లక్ష్మణుని బాణాలు విరిగిపోతాయి, వరం ద్వారానే అతని వధకు మార్గం చూపబడుతుంది. శత్రువు వానరసేనను నాశనం చేస్తాడనే భయంతో విభీషణుడు రాముని త్వరగా ప్రయత్నించమని ప్రార్థిస్తాడు. ‘వైశ్రవణానుజః’ (కుబేరుని తమ్ముడు) అనే రావణుని విశేషణం అతని వంశాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — కుబేరుని సోదరుడైనా అతడు అధర్మాన్ని ఆశ్రయించాడు. అతికాయుడు ‘రావణప్రతిమః బలే’ — బలంలో తండ్రితో సమానుడు. ‘అశ్వపృష్ఠే నాగపృష్ఠే…’ అనే శ్లోకంలో సమస్త రాజవిద్యలు — గుర్రపు స్వారీ, ఏనుగు స్వారీ, ఖడ్గధనుర్విద్యలు, సామదానభేదాలు, నీతి, మంత్రాలోచన — లెక్కించబడ్డాయి; అతడు యోధుడు మాత్రమే కాదు, రాజనీతిజ్ఞుడు కూడా. సమీక్షిత పాఠంలో ‘అశ్వపృష్ఠే రథే నాగే’ అని ఉంది. వజ్రాన్ని స్తంభింపజేయడం, వరుణపాశాన్ని త్రిప్పికొట్టడం — ఇద్దరు లోకపాలకులు అతని చేత ఓడించబడ్డారు. కాబట్టి అతడు దేవతలకు కూడా జయింపరానివాడు. ‘పురా… క్షయం నయతి’ — ‘పురా’ అనే పదం భవిష్యదర్థంలో ‘…కాకముందే’ అనే అర్థంలో ప్రయోగించబడింది: అతడు వానరసేనలను నాశనం చేయకముందే ప్రయత్నం జరగాలి. 28వ శ్లోకంలో ‘వృద్ధసేవీ’ — పెద్దలను సేవించేవాడు, వినయవంతుడు; ‘శ్రుతిధరః’ — వేదశాస్త్రాలను ధరించినవాడు. రాక్షసవంశంలో కూడా విద్యావంతుడూ వినయవంతుడూ అయిన కుమారుడు — ఇది రావణవంశ వినాశాన్ని మరింత కరుణాజనకం చేస్తుంది. 33వ శ్లోకంలో ‘రక్షితాని చ రక్షాంసి’ — అతడు రాక్షసులకు రక్షకుడు కూడా.

అప్పుడు బలవంతుడైన అతికాయుడు వానరసేనలోకి ప్రవేశించి విల్లు ఎక్కుపెట్టి మళ్ళీ మళ్ళీ గర్జించాడు. భయంకరదేహుడై రథంలో ఉన్న ఆ రథికశ్రేష్ఠుని చూసి వనవాసులలో ప్రధానులైన మహాత్ములు అతనిపైకి దూకారు — కుముదుడు, ద్వివిదుడు, మైందుడు, నీలుడు, శరభుడు చెట్లతో, కొండశిఖరాలతో ఒక్కసారిగా అతనిపైకి దూసుకువచ్చారు. అస్త్రవిదులలో శ్రేష్ఠుడైన మహాతేజస్వి అతికాయుడు బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలతో వారి చెట్లను, కొండలను ఖండించాడు. భయంకరకాయుడైన ఆ బలశాలి నిశాచరుడు పూర్తిగా ఇనుముతో చేసిన బాణాలతో ఎదురుగా వచ్చిన ఆ వానరులందరినీ యుద్ధంలో గాయపరిచాడు. బాణవర్షంతో పీడితులై, శరీరాలు చీలిపోయి, ఓడిపోయిన వారు ఆ మహాయుద్ధంలో అతికాయునికి ప్రతీకారం చేయలేకపోయారు. యౌవనదర్పంతో క్రుద్ధుడైన సింహం జింకల గుంపును భయపెట్టినట్లు ఆ రాక్షసుడు వానరవీరుల ఆ సేనను భయపెట్టాడు. ఆ రాక్షసేంద్రుడు యుద్ధధర్మాన్ని పాటిస్తూ వానరయూథాల మధ్య యుద్ధం చేయని ఎవరినీ చంపలేదు. అప్పుడు విల్లూ అమ్ములపొదీ ధరించిన అతడు ఎగిరి రాముని సమీపానికి వెళ్ళి గర్వంతో ఈ మాట పలికాడు: ‘బాణమూ విల్లూ చేత పట్టి నేను రథంలో నిలిచి ఉన్నాను; సామాన్యుడెవరితోనూ నేను యుద్ధం చేయను. ఎవనికి సంకల్పంతో కూడిన శక్తి ఉందో, అతడు వెంటనే ఈ రోజు ఇక్కడ నాతో యుద్ధానికి రావాలి.’ ఇక్కడ అతికాయుని స్వభావం రెండు విధాలుగా ప్రకాశిస్తుంది — ఒకవైపు అతడు గర్వితుడు, మరొకవైపు యుద్ధధర్మం తెలిసినవాడు. యుద్ధం చేయనివానిని చంపడు, సామాన్య యోధునితో పోరాడడు; సమానుడైన ప్రతియోధునే కోరుకుంటాడు. విభీషణుడు చెప్పిన ‘వృద్ధసేవీ’ అనే విశేషణం ఇక్కడ సార్థకంగా కనిపిస్తుంది. 44, 45 శ్లోకాలు ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడ్డాయి; సవాలు గౌరవం ఛందస్సు ద్వారా కూడా సూచించబడుతుంది. కుముదుడు మొదలైన ఐదుగురు యూథపతులు ‘యుగపత్’ — ఒక్కొక్కరుగా కాక, అందరూ కలిసి — దాడి చేస్తారు; అయినా అతికాయుడు ఒక్కడే అందరి చెట్లనూ కొండలనూ ఛేదిస్తాడు. ‘కనకభూషణైః శరైః’, ‘సర్వాయసైః శరైః’ — అతని బాణాలు బంగారంతో అలంకరించబడినవి, ఇనుముతో చేయబడినవి. ‘హరిః యౌవనదర్పితః’ — ఇక్కడ ‘హరి’ అనే పదం సింహాన్ని సూచిస్తుంది, వానరుని కాదు; వానరులు జింకల్లా, అతికాయుడు సింహంలా. సమీక్షిత పాఠంలో ‘హరిర్యౌవనమాస్థితః’ అని ఉంది. రాముని పట్ల సవాలు ‘సగర్వితమ్’ — కానీ రాముడు స్వయంగా లేవడు; లక్ష్మణుడే లేస్తాడు, మునుపు కుంభకర్ణుడు మొదలైనవారి విషయంలో కూడా లక్ష్మణుడు ముందు నిలిచినట్లే. 41వ శ్లోకంలో ‘భీమకాయో నిశాచరః’ — అతని శరీరపు విశాలత మళ్ళీ చెప్పబడింది. 42వ శ్లోకంలో వానరులు ‘ప్రతికర్తుం న శేకుః’ — ఎదురుదాడి కూడా చేయలేకపోయారు.

అలా మాట్లాడుతున్న అతని మాట విని శత్రుసంహారకుడైన సౌమిత్రి కోపించాడు. సహించలేక అతడు ఒక్కసారిగా లేచి, చిరునవ్వు నవ్వి విల్లు అందుకున్నాడు. క్రుద్ధుడైన సౌమిత్రి ఎగిరి, అమ్ములపొదిలో నుంచి బాణాన్ని లాగి, అతికాయుని ఎదుట తన మహాధనుస్సును ఎక్కుపెట్టి లాగాడు. లక్ష్మణుని భయంకరమైన అల్లెత్రాటి ధ్వని భూమినంతా, ఆకాశాన్ని, సముద్రాన్ని, దిక్కులను నింపుతూ నిశాచరులను భయపెట్టింది. సౌమిత్రి విల్లు చేసిన భయంకరమైన ధ్వని విని మహాతేజస్వి, బలవంతుడు అయిన రాక్షసేంద్రుని కుమారుడు విస్మయం చెందాడు. అప్పుడు కుపితుడైన అతికాయుడు లేచి నిలిచిన లక్ష్మణుని చూసి వాడి బాణాన్ని తీసుకుని ఈ మాట అన్నాడు: ‘సౌమిత్రీ, నీవు బాలుడవు, పరాక్రమకార్యాలలో అనుభవం లేనివాడవు. వెళ్ళిపో; యమునివంటి నాతో ఎందుకు యుద్ధం చేయాలనుకుంటున్నావు? నా బాహువులు విడిచిన బాణాల వేగాన్ని హిమవంతుడు గానీ, ఆకాశం గానీ, భూమి గానీ సహించలేవు. సుఖంగా నిద్రిస్తున్న ప్రళయాగ్నిని లేపాలనుకుంటున్నావు. విల్లు కింద పెట్టి వెనక్కి మళ్ళు; నన్ను ఎదుర్కొని ప్రాణాలు పోగొట్టుకోకు. లేదా మొండిపట్టుదలతో వెనక్కి మళ్ళడానికి ఇష్టపడకపోతే నిలబడు — ప్రాణాలు విడిచి యమలోకానికి వెళతావు. శత్రువుల దర్పాన్ని అణచే, ఈశ్వరుని ఆయుధం వంటి, పుటం పెట్టిన బంగారంతో అలంకరించబడిన నా వాడి బాణాలను చూడు. సర్పంలాంటి ఈ బాణం, క్రుద్ధుడైన మృగరాజు గజరాజు రక్తాన్ని తాగినట్లు, నీ రక్తాన్ని తాగుతుంది.’ ఇలా చెప్పి మిక్కిలి కోపంతో అతడు విల్లుపై బాణాన్ని సంధించాడు. లక్ష్మణుడు ‘స్మయిత్వా’ (చిరునవ్వు నవ్వి) విల్లు అందుకున్నాడు — అతని కోపం కూడా ధైర్యంతో కూడినది. అతికాయుని మాటలో మూడు భావాలు — పరిహాసం (‘బాలుడవు’), కరుణ వంటిది (‘వెనక్కి మళ్ళు’), బెదిరింపు (‘యమలోకానికి వెళతావు’). అతడు లక్ష్మణుని సమానుడైన ప్రతియోధునిగా భావించడు, అందుకే అతని దర్పం. 56వ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో రచించబడింది — ఉపమానం (‘మృగరాజ ఇవ…’) వాక్యాంతాన్ని ‘ఇత్యేవముక్త్వా…’ (ఇలా చెప్పి) అనే అర్ధంతో కలుపుతుంది, ఆ అర్ధం సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. 46వ శ్లోకం ఉపజాతి. లక్ష్మణుని అల్లెత్రాటి ధ్వని ‘మహీం సర్వామ్ ఆకాశం సాగరం దిశః’ (భూమినంతా, ఆకాశాన్ని, సముద్రాన్ని, దిక్కులను) నింపుతుంది — అతికాయుని అల్లెత్రాటి ధ్వని మునుపు వానరులను భయపెట్టింది, ఇప్పుడు లక్ష్మణుని అల్లెత్రాటి ధ్వని రాక్షసులను భయపెడుతుంది. అది విని అతికాయుడు ‘విసిస్మియే’ (విస్మయం చెందాడు) — మొదటిసారి అతడు లక్ష్మణుని బలాన్ని తెలుసుకుంటాడు. అయినా అతని దర్పం శాంతించలేదు. ‘కాలసంకాశం మామ్’ (యముని వంటి నన్ను), ‘సుఖప్రసుప్తం కాలాగ్నిమ్’ (సుఖంగా నిద్రిస్తున్న ప్రళయాగ్నిని) అంటూ అతడు తనను యమునితో, ప్రళయాగ్నితో పోల్చుకుంటాడు. ‘ప్రాణాన్న జహి మద్గతః’ — నన్ను ఎదుర్కొని ప్రాణాలు విడువకు; ఇది ఉపదేశరూపంలోని బెదిరింపు. ‘ప్రతిస్తబ్ధః’ — మొండివాడు, దురాగ్రహి. ‘ఈశ్వరాయుధసంకాశాన్’ — శివుని త్రిశూలం వంటివి, హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా అలాగే వివరిస్తుంది. ‘మృగరాజ ఇవ క్రుద్ధో నాగరాజస్య శోణితమ్’ — సింహం ఏనుగు రక్తాన్ని తాగినట్లు నా బాణం నీ రక్తాన్ని తాగుతుంది. ఈ ఉపమానంలో లక్ష్మణుడు ఏనుగు, అతికాయుడు సింహం; కానీ ముందు దీనికి విపరీతంగా జరుగుతుంది. 47వ శ్లోకంలో ‘తూణాదాక్షిప్య సాయకమ్’ — అమ్ములపొది నుంచి బాణాన్ని త్వరగా లాగి; ఇక్కడ లక్ష్మణుని త్వర కనిపిస్తుంది.

యుద్ధంలో అతికాయుని రోషంతో గర్వంతో కూడిన మాట విని, అతిబలుడు, మనస్వి అయిన రాజకుమారుడు లక్ష్మణుడు మిక్కిలి కోపించి, అప్పుడు గొప్ప అర్థం గల ఈ మాట అన్నాడు: ‘కేవలం మాటలతో నీవు ప్రధానుడవు కావు; ప్రగల్భాలు పలకడం వల్ల సత్పురుషులు కారు. విల్లు ధరించి బాణం చేతపట్టి నేను నిలిచి ఉన్నాను, దురాత్మా, నీ బలాన్ని ప్రదర్శించు. కర్మతో నిన్ను నీవు తెలియజేసుకో; ప్రగల్భాలు పలకడం నీకు తగదు. పౌరుషం గలవాడే శూరుడని చెప్పబడతాడు. సర్వాయుధాలతో కూడి విల్లు ధరించి నీవు రథంలో నిలిచి ఉన్నావు; బాణాలతో గానీ అస్త్రాలతో గానీ నీ పరాక్రమాన్ని చూపించు. ఆ తరువాత గాలి కాలం వల్ల పండిన తాటిపండును తొడిమ నుంచి రాల్చినట్లు నేను వాడి బాణాలతో నీ తలను పడగొడతాను. ఈ రోజు పుటం పెట్టిన బంగారంతో అలంకరించబడిన నా బాణాలు, బాణపు ములుకులు చేసిన గాయాల నుంచి ఉబికే నీ రక్తాన్ని నీ శరీరం నుంచి తాగుతాయి. “ఇతడు బాలుడు” అనుకొని నన్ను తిరస్కరించడం నీకు తగదు; బాలుడినైనా వృద్ధుడినైనా, యుద్ధంలో నన్ను మృత్యువుగా తెలుసుకో. బాలుడైన విష్ణువు మూడు అడుగులతో మూడు లోకాలను ఆక్రమించాడు.’ లక్ష్మణుని హేతుబద్ధమైన, పరమార్థంతో కూడిన మాట విని అతికాయుడు తీవ్రంగా కోపించి, ఉత్తమమైన బాణాన్ని అందుకున్నాడు. లక్ష్మణుని సమాధానం రెండు విధాలు — మొదట సామాన్య తత్త్వం (‘కర్మణా సూచయాత్మానమ్’ — కర్మతో నిన్ను నీవు తెలియజేసుకో, ‘పౌరుషం గలవాడే శూరుడు’), తరువాత విశేష దృష్టాంతం (‘బాలేన విష్ణునా…’). వామనుడు బాలుడైనా మూడు అడుగులతో మూడు లోకాలను ఆక్రమించాడు — కాబట్టి వయస్సు బలానికి కొలమానం కాదు. మునుపు వానరులు అతికాయుని త్రివిక్రమావతారంలోని విష్ణువు రూపంతో పోల్చారు; ఇప్పుడు లక్ష్మణుడు అదే దృష్టాంతాన్ని తన పక్షానికి అన్వయిస్తాడు. 64వ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో రచించబడింది; దాని మొదటి అర్ధం (వామన దృష్టాంతం) సమీక్షిత పాఠంలో కనిపించదు. 57, 58 శ్లోకాలు ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడ్డాయి. అతికాయుడు అన్న ‘బాలుడు’ అనే పదాన్ని లక్ష్మణుడు మూడుసార్లు తిరిగి అతనిపైకే ప్రయోగిస్తాడు — ‘బాలోఽయమ్’ (ఇతడు బాలుడు), ‘బాలో వా’ (బాలుడినైనా), ‘బాలేన విష్ణునా’ (బాలుడైన విష్ణువు చేత). 61వ శ్లోకంలో ఉపమానం — ‘మారుతః కాలసంపక్వం వృంతాత్ తాలఫలం యథా’ — పండిన పండు గాలికి అనాయాసంగా రాలిపోతుంది; అలాగే కాలం చేత పరిపక్వుడైన అతికాయుడు కూడా పడిపోతాడని భావం. లక్ష్మణుని సమాధానాన్ని ‘హేతుమత్’ (హేతుబద్ధమైనది), ‘పరమార్థవత్’ (పరమార్థంతో కూడినది) అని కవి స్వయంగా ప్రశంసిస్తాడు. 58వ శ్లోకంలో ‘నిదర్శయస్వాత్మబలమ్’ — లక్ష్మణుడు శత్రువును కర్మతో బలాన్ని చూపమని సవాలు చేస్తాడు; అతడు కూడా ‘దురాత్మన్’ (దురాత్మా) అనే సంబోధనతో ప్రత్యుత్తరం ఇస్తాడు.

అప్పుడు విద్యాధరులు, భూతాలు, దేవతలు, దైత్యులు, మహర్షులు, మహాత్ములైన గుహ్యకులు ఆ యుద్ధాన్ని చూడడానికి వచ్చారు. అప్పుడు కుపితుడైన అతికాయుడు వింటిపై బాణాన్ని ఎక్కించి, ఆకాశాన్ని కుదించివేస్తున్నట్లు లక్ష్మణునిపై విసిరాడు. శత్రువీరసంహారకుడైన లక్ష్మణుడు తనపైకి వస్తున్న, విషసర్పంలాంటి ఆ వాడి బాణాన్ని అర్ధచంద్ర బాణంతో ఖండించాడు. పడగ తెగిన పాములా ఖండించబడిన ఆ బాణాన్ని చూసి తీవ్రంగా కోపించిన అతికాయుడు ఐదు బాణాలను సంధించాడు. ఆ నిశాచరుడు ఆ బాణాలను లక్ష్మణునిపై విసిరాడు; భరతుని తమ్ముడు అవి తనను చేరకముందే వాడి బాణాలతో వాటిని ఖండించాడు. శత్రువీరసంహారకుడైన లక్ష్మణుడు వాటిని ఖండించి, తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్లున్న వాడి బాణాన్ని తీసుకున్నాడు. దానిని శ్రేష్ఠమైన విల్లుకు సంధించి, వేగంగా లాగి, బాణాన్ని విడిచాడు. పూర్తిగా లాగి విడిచిన, వంగిన కణుపులు గల ఆ బాణంతో వీర్యవంతుడైన లక్ష్మణుడు ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుని నుదుటిపై కొట్టాడు. ఆ భయంకర రాక్షసుని నుదుటిలో దిగిపోయి, రక్తంతో తడిసిన ఆ బాణం పర్వతంపై ఉన్న సర్పరాజులా కనిపించింది. లక్ష్మణుని బాణంతో పీడితుడైన రాక్షసుడు, రుద్రుని బాణంతో కొట్టబడిన భయంకరమైన త్రిపురపు గోపురంలా కంపించాడు. మహాబలుడైన అతడు ఊపిరి తీసుకుని ఆలోచించి ఇలా అనుకున్నాడు: ‘బాగుంది, బాణప్రయోగంలో నీవు నాకు ప్రశంసనీయమైన శత్రువువు.’ ఇలా చెప్పి నోరు తెరిచి, మహాబాహువులను అదుపులో పెట్టుకుని, రథపు పీఠంపై నిలిచి అతడు రథంతో సంచరించాడు. ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు ఒకటి, మూడు, ఐదు, ఏడు — ఈ క్రమంలో బాణాలను తీసుకుని, సంధించి, లాగి, విడిచాడు. రాక్షసేంద్రుని విల్లు నుంచి విడిచిన, యమునివంటి, బంగారు పింఛాలు గల, సూర్యునిలా ప్రకాశించే ఆ బాణాలు ఆకాశాన్ని జ్వలిస్తున్నట్లు చేశాయి. రాఘవుని తమ్ముడు కలవరపడకుండా రాక్షసుడు విడిచిన ఆ బాణసమూహాలను అనేక వాడి బాణాలతో ఖండించాడు. యుద్ధంలో ఖండించబడిన ఆ బాణాలను చూసి దేవేంద్రుని శత్రువు, రావణాత్మజుడు అయిన అతికాయుడు కోపించి వాడి బాణాన్ని అందుకున్నాడు. మహాతేజస్వి అయిన అతడు ఆ బాణాన్ని సంధించి వెంటనే విడిచాడు, దానితో ముందుకు వస్తున్న సౌమిత్రిని వక్షస్సు మధ్య కొట్టాడు. అతికాయుని స్వభావం మళ్ళీ ప్రకాశిస్తుంది — నుదుటిపై గాయపడినా అతడు శత్రువును ‘శ్లాఘనీయః’ (ప్రశంసనీయుడు) అని పొగడుతాడు; వీరుడు వీరుని గౌరవిస్తాడు. 65వ శ్లోకంలో దేవతలు, దైత్యులు ఇద్దరూ యుద్ధాన్ని చూడడానికి వచ్చారు — కాబట్టి ఈ యుద్ధం లోకోత్తరమైనది. త్రిపుర గోపురపు ఉపమానం — రుద్రుడు ఒకే బాణంతో త్రిపురాన్ని దహించాడు; ఇక్కడ లక్ష్మణుడు రుద్రుని స్థానంలో, అతికాయుడు త్రిపుర గోపురపు స్థానంలో. 77వ శ్లోకంలో ‘ఏవం త్రీన్పంచ సప్తేతి’ అనే సంఖ్యల క్రమం బాణాల పెరుగుతున్న సంఖ్యను సూచిస్తుంది. 74, 75 శ్లోకాలు వాక్యాన్ని మధ్యలో విభజిస్తాయి — ‘చింతయామాస…’ (ఆలోచించాడు) అనేది 75వ శ్లోకపు ఆరంభం. 65వ శ్లోకంలో యుద్ధపు ప్రేక్షకులు లెక్కించబడ్డారు — విద్యాధరులు, భూతాలు, దేవతలు, దైత్యులు, మహర్షులు, గుహ్యకులు; సమీక్షిత పాఠంలో ‘దదృశుస్తదా’ (అప్పుడు చూశారు) అని, ముద్రితంలో ‘ద్రష్టుమాగమన్’ (చూడడానికి వచ్చారు) అని ఉంది. రెండు పక్షాల ప్రేక్షకులూ — దేవతలు లక్ష్మణుని పక్షాన, దైత్యులు అతికాయుని పక్షాన — యుద్ధాన్ని చూడడానికి వచ్చారు. అతికాయుని మొదటి బాణం ‘అంబరం సంక్షిపన్ ఇవ’ — ఆకాశాన్ని మింగివేస్తున్నట్లు వేగంగా వెళుతుంది. లక్ష్మణుడు దానిని ‘అర్ధచంద్రేణ’ — అర్ధచంద్రాకారపు ముఖం గల బాణంతో — ఖండిస్తాడు. తరువాత ఐదు, తరువాత జ్వలించే ఒక బాణం — లక్ష్మణుని మొదటి దెబ్బే శత్రువు నుదుటిని ఛేదిస్తుంది. ‘పూర్ణాయతవిసృష్టేన’ — చెవి వరకు పూర్తిగా లాగిన విల్లు నుంచి విడిచినది. ‘నతపర్వణా’ — చక్కగా అమర్చిన కణుపులు గలది. ‘పన్నగేంద్ర ఇవాచలే’ — నుదుటిలో దిగిన, రక్తంతో తడిసిన బాణం పర్వతంపై సర్పంలా కనిపిస్తుంది; సమీక్షిత పాఠంలో ‘ఇవాహవే’ అని ఉంది. అతడు ‘ప్రచకంపే’ (కంపించాడు) — మొదటిసారి అతడు కంపిస్తాడు. అయినా అతడు ఊపిరి తీసుకుని ‘సాధు’ (బాగుంది) అంటాడు — శత్రువు నైపుణ్యాన్ని ప్రశంసిస్తాడు. తరువాత నోరు తెరిచి, బాహువులను అదుపులో పెట్టుకుని, మళ్ళీ యుద్ధానికి సిద్ధమవుతాడు; సమీక్షిత పాఠంలో ‘విచార్యైవం వినమ్యాస్యం’ అనే భిన్నపాఠం ఉంది. ఒకటి మొదలైన క్రమంలో బాణాల సంఖ్యను పెంచడం అతని నైపుణ్యాన్ని చూపుతుంది — ఒక్కసారి అందుకోవడంలోనే ఏడు బాణాలు. ఆ బాణాలు ‘చక్రుర్దీప్తమివాంబరమ్’ — ఆకాశమే జ్వలిస్తున్నట్లు చేశాయి. లక్ష్మణుడు ‘అసంభ్రాంతః’ — కలవరపడనివాడు, స్థిరచిత్తుడు. 81వ శ్లోకంలో అతికాయుని బాణం లక్ష్మణుని వక్షస్సు మధ్య ప్రవేశిస్తుంది — యుద్ధం సమబలంగా ఉన్నట్లు. 68వ శ్లోకంలో ఖండించబడిన బాణం ‘కృత్తభోగమ్ ఉరగమ్ ఇవ’ — పడగ తెగిన పాములా నిష్ప్రభంగా ఉంది. 69వ శ్లోకంలో లక్ష్మణుడు బాణాలను ‘అప్రాప్తాన్’ — తనను చేరకముందే — ఖండిస్తాడు; ఇది అతని దృష్టి, చేతి లాఘవాన్ని చూపుతుంది. 74వ శ్లోకంలో ‘లక్ష్మణేషు’ అనే పదం ‘లక్ష్మణస్య ఇషుః’ (లక్ష్మణుని బాణం) అనే సమాసం — ‘లక్ష్మణ + ఇషు’ అనే గుణసంధి. ఈ ఖండంలో లక్ష్మణుని మూడు గుణాలు క్రమంగా ప్రకాశిస్తాయి — లాఘవం (చేరకముందే బాణాలను ఖండించడం), లక్ష్యవేధ (నుదుటిపై దెబ్బ), ధైర్యం (కలవరపడకపోవడం). అతికాయునిలో కూడా మూడు — వేగం, అనేక బాణాలను విడవడం, శత్రువును ప్రశంసించడం.

యుద్ధంలో అతికాయుని చేత వక్షస్సుపై కొట్టబడిన సౌమిత్రి, మదించిన ఏనుగు మదజలాన్ని స్రవించినట్లు తీవ్రంగా రక్తాన్ని స్రవించాడు. సమర్థుడైన అతడు వెంటనే బాణాన్ని పెకలించి తనను బాణరహితునిగా చేసుకున్నాడు; వాడి బాణాన్ని అందుకుని దానిని అస్త్రంతో కూడా సంధించాడు. ఆగ్నేయాస్త్రంతో అతడు బాణాన్ని కూర్చాడు; అప్పుడు ఆ మహాత్ముని వింటిపై ఆ బాణం జ్వలించింది. అతితేజస్వి అయిన అతికాయుడు రౌద్రాస్త్రాన్ని అందుకుని, దానితో సర్పంలాంటి, బంగారు పింఛం గల బాణాన్ని కూర్చాడు. లక్ష్మణుడు సంధించిన, జ్వలిస్తున్న ఆ భయంకరమైన శరాస్త్రాన్ని, యముడు కాలదండాన్ని విసిరినట్లు, అతికాయునిపై విసిరాడు. ఆగ్నేయాస్త్రంతో కూడిన బాణాన్ని చూసి నిశాచరుడు సూర్యాస్త్రంతో కూర్చిన రౌద్రబాణాన్ని విడిచాడు. ఆ రెండు బాణాలూ, తేజస్సుతో జ్వలించే అగ్రభాగాలు గల రెండు క్రుద్ధ సర్పాల్లా, ఆకాశంలో ఒకదానినొకటి కొట్టుకున్నాయి. అవి ఒకదానినొకటి దహించుకుని భూమిపై పడ్డాయి. జ్వాలలు లేక బూడిదైపోయిన ఆ రెండు శ్రేష్ఠమైన బాణాలు, మునుపు ప్రకాశించినవైనా, నేలపై ప్రకాశించడం లేదు. అప్పుడు మిక్కిలి కోపించిన అతికాయుడు త్వష్టృదేవతాకమైన ఐషీకాస్త్రాన్ని విడిచాడు; వీర్యవంతుడైన సౌమిత్రి ఐంద్రాస్త్రంతో దానిని ఖండించాడు. ఐషీకాస్త్రం నశించడం చూసి రావణాత్మజుడైన ఆ కుమారుడు మిక్కిలి కోపించి యామ్యాస్త్రంతో బాణాన్ని కూర్చాడు. నిశాచరుడు ఆ అస్త్రాన్ని లక్ష్మణునిపై విసిరాడు; లక్ష్మణుడు వాయవ్యాస్త్రంతో దానిని నాశనం చేశాడు. అప్పుడు మిక్కిలి కోపించిన లక్ష్మణుడు మేఘం జలధారలను కురిపించినట్లు శరధారలతో రావణాత్మజునిపై వర్షించాడు. ఆ బాణాలు వజ్రాలతో అలంకరించబడిన కవచంపై అతికాయుని తాకి, అగ్రాలూ ములుకులూ విరిగి వెంటనే నేలపై పడ్డాయి. అవి వ్యర్థమవడం చూసి శత్రువీరసంహారకుడు, మహాయశస్వి అయిన లక్ష్మణుడు వేయి బాణాలతో వర్షించాడు. బాణసమూహాలతో కురిపించబడుతున్నా, అభేద్యమైన కవచం ధరించిన మహాబలుడైన రాక్షసుడు అతికాయుడు యుద్ధంలో ఏమాత్రం వ్యథ చెందలేదు. ఈ ఖండం అస్త్రవిద్య ప్రదర్శన — ప్రతి అస్త్రానికీ ఒక ప్రత్యస్త్రం: ఆగ్నేయానికి సౌర్యం, ఐషీకానికి ఐంద్రం, యామ్యానికి వాయవ్యం. ఇద్దరూ సమబలులు, కాబట్టి ఎవరూ గెలవరు. విభీషణుడు మునుపు చెప్పిన దివ్య కవచం ఇక్కడ లక్ష్మణుని సామాన్య బాణాలన్నిటినీ నిష్ఫలం చేస్తుంది. 89వ శ్లోకం ఒకే అర్ధంతో రచించబడింది — ‘తావన్యోన్యం వినిర్దహ్య పేతతుః పృథివీతలే’. 90వ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం (‘తావుభౌ దీప్యమానౌ స్మ…’) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు; ఆ అర్ధం ద్వారానే వల్గేట్ విభాగం మళ్ళీ సమం చేయబడింది. హిందీ వ్యాఖ్యానం 88–89 శ్లోకాలను కలిపి వివరిస్తుంది. లక్ష్మణుడు ‘మదించిన ఏనుగు మదజలంలా’ రక్తం స్రవిస్తాడు — ఏనుగు మదం దాని బలాన్ని తగ్గించకుండా పెంచినట్లే లక్ష్మణునికి కూడా. ‘విశల్యం చకార’ — స్వయంగానే బాణాన్ని పెకలించి; ‘విభుః’ అనే పదం అతని సామర్థ్యాన్ని సూచిస్తుంది. అస్త్రాలు మంత్రాలతో ఆవాహన చేయబడి బాణాలలో కూర్చబడతాయి — ‘అస్త్రేణాపి సమాదధే’, ‘ఆగ్నేయేన తదాస్త్రేణ యోజయామాస సాయకమ్’. బాణం శరీరం, అస్త్రం దాని శక్తి. ఆగ్నేయాస్త్రం రౌద్ర-సౌర్యాస్త్రాలతో ఎదుర్కొనబడింది — అగ్నీ సూర్యుడూ ఇద్దరూ తేజోరూపులే, కాబట్టి ‘అన్యోన్యం వినిర్దహ్య’ (ఒకదానినొకటి దహించుకుని) రెండూ బూడిదయ్యాయి. ‘త్వాష్ట్రమ్ ఐషీకమ్’ — త్వష్ట దేవతగా గల ఇషీకాస్త్రం; దానికి ప్రతీకారం ఐంద్రాస్త్రం — ఇంద్రుడు త్వష్ట కుమారుని సంహరించినవాడని పూర్వసర్గలో చెప్పబడింది, కాబట్టి ఇంద్రాస్త్రం త్వాష్ట్రాస్త్రానికి సహజమైన ప్రతీకారం. యామ్యానికి — మృత్యుదేవత అస్త్రానికి — వాయవ్యం ప్రతీకారం; ముందు వాయువే లక్ష్మణునికి ఉపదేశకుడవుతాడు. అస్త్రాలన్నీ నిష్ఫలమైన తరువాత లక్ష్మణుడు మళ్ళీ సామాన్య బాణాలను కురిపిస్తాడు — మొదట ధారలుగా, తరువాత వేయిగా. కానీ ‘వజ్రభూషితే కవచే’ (వజ్రాలతో అలంకరించబడిన కవచంపై) అవి విరిగిపోయాయి. ‘అవధ్యకవచః’ (అభేద్య కవచం గలవాడు) అని 97వ శ్లోకంలో మళ్ళీ చెప్పబడింది — కాబట్టి సామాన్య అస్త్రంతో ఇతడు వధ్యుడు కాడని ఇప్పుడు స్పష్టమవుతుంది; కొత్త ఉపాయం కావాలి. 87వ శ్లోకంలో ముద్రితంలో ‘బాణం రౌద్రం సూర్యాస్త్రయోజితమ్’ అని, సమీక్షిత పాఠంలో మాత్రం ‘బాణం దీప్తం సూర్యాస్త్రయోజితమ్’ అని పాఠం ఉంది. 90వ శ్లోకంలో ‘నిరర్చిషౌ భస్మకృతౌ’ — జ్వాలలు లేనివి, బూడిదైపోయినవి; ‘న భ్రాజేతే’ (ప్రకాశించడం లేదు) అనే వర్తమానకాల ప్రయోగం దృశ్యానికి సజీవతనిస్తుంది. 94వ శ్లోకంలో ‘శరధారాభిర్ధారాభిరివ తోయదః’ — ‘ధార’ అనే పదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — బాణాల ధారలు, నీటి ధారలు. 83వ శ్లోకంలో సమీక్షిత పాఠంలో ‘తీష్ణమ్’ అనే లేఖనదోషం ఉంది (‘తీక్ష్ణమ్’ ఉండాలి); ముద్రితంలో ‘తీక్ష్ణమ్’ స్పష్టంగా ఉంది, ‘సమాదధే’ అనేది రెండింటిలోనూ ఒకటే. 68వ శ్లోకంలో మాత్రం ముద్రితంలో ‘సమాదధే’, సమీక్షిత పాఠంలో ‘సమాదదే’ అనే భేదం ఉంది. 85వ శ్లోకంలో అతికాయుడు ‘అతితేజస్వీ’ — పేరులోనూ ‘అతి’ అనే శబ్దం, విశేషణంలోనూ.

అతికాయుడు సర్పాకారపు బాణాన్ని లక్ష్మణునిపై విడిచాడు; ఆ బాణంతో గాయపడిన సౌమిత్రి మర్మస్థానంలో దెబ్బతిన్నాడు. శత్రుతాపనుడైన అతడు ముహూర్తకాలం స్పృహ కోల్పోయాడు. తరువాత స్పృహ పొంది మహాబలుడు, శత్రుదమనుడు అయిన అతడు యుద్ధంలో నాలుగు శ్రేష్ఠమైన బాణాలతో అతని గుర్రాలను, సారథిని చంపాడు, బాణవర్షాలతో ధ్వజాన్ని పెకలించాడు. కలవరపడని సౌమిత్రి లక్ష్మణుడు ఆ రాక్షసుని వధించడానికి గురిపెట్టిన ఆ బాణాలను విడిచాడు. అయినా నరోత్తముడైన అతడు యుద్ధంలో అతనికి బాధ కలిగించలేకపోయాడు. అప్పుడు వాయువు అతని దగ్గరకు వచ్చి ఈ మాట అన్నాడు: ‘ఇతడు బ్రహ్మ వరం పొందినవాడు, అభేద్యమైన కవచంతో ఆవరించబడినవాడు. ఇతనిని బ్రహ్మాస్త్రంతో ఛేదించు; ఇతడు మరో విధంగా వధ్యుడు కాడు. కవచధారి, బలవంతుడు అయిన ఇతడు ఇతర అస్త్రాలకు అవధ్యుడు.’ అప్పుడు ఇంద్రునితో సమానమైన వీర్యం గల సౌమిత్రి వాయువు మాట విని, భయంకర వేగం గల బాణాన్ని అందుకుని, ఆ బ్రహ్మాస్త్రాన్ని వెంటనే కూర్చి సంధించాడు. సౌమిత్రి వాడి అగ్రం గల ఆ శ్రేష్ఠమైన బాణంలో ఆ శ్రేష్ఠమైన అస్త్రాన్ని కూర్చుతుండగా దిక్కులు, చంద్రసూర్యులు, మహాగ్రహాలు, ఆకాశం భయపడ్డాయి, భూమి ఘోషించింది. సౌమిత్రి బ్రహ్మాస్త్రంతో యమదూత వంటి, పింఛంతో కూడిన బాణాన్ని వింటిపై కూర్చి, యుద్ధంలో ఇంద్రశత్రువు కుమారుడైన అతనిపై వజ్రం వంటి ఆ బాణాన్ని విడిచాడు. లక్ష్మణుడు విడవడంతో వేగం పెరిగిన, వాయువులా భయంకర వేగం గల, గరుడుని ఈకలతో వజ్రాలతో అలంకరించబడిన చిత్రమైన పింఛం గల ఆ బాణం తనపైకి వస్తుండడం అతికాయుడు అప్పుడు యుద్ధంలో చూశాడు. దానిని చూస్తూ అతికాయుడు వెంటనే అనేక వాడి బాణాలతో దానిని కొట్టాడు; అయినా గరుడవేగం గల ఆ బాణం అతివేగంతో అతని దగ్గరకు చేరింది. ప్రజ్వలించే అంతకుడు, కాలుడు వంటి ఆ బాణం సమీపించడం చూసి, ప్రయత్నం విడువని అతికాయుడు శక్తులతో, ఋష్టులతో, గదలతో, గొడ్డళ్ళతో, శూలాలతో, బాణాలతో దానిని కొట్టాడు. 98 నుంచి 101 వరకు ఎనిమిది అర్ధశ్లోకాలు — లక్ష్మణుని మూర్ఛ, గుర్రాలు సారథి ధ్వజాల నాశనం, గురిపెట్టిన బాణాల విడుదల — సమీక్షిత పాఠంలో కనిపించవు; 103వ శ్లోకపు మూడవ అర్ధం (‘అవధ్య ఏష హ్యన్యేషామస్త్రాణాం కవచీ బలీ’) కూడా వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. వాయువు లక్ష్మణునికి సహాయకుడు — మునుపు హనుమంతుని తండ్రి, ఇప్పుడు లక్ష్మణునికి ఉపదేశకుడు. 104 నుంచి 109 వరకు ఆరు శ్లోకాలు ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడ్డాయి — బ్రహ్మాస్త్రపు గౌరవం ఛందస్సు ద్వారా కూడా సూచించబడుతుంది. 105వ శ్లోకంలో సృష్టి కంపనం — దిక్కులు, గ్రహాలు, ఆకాశం, భూమి — అస్త్రపు లోకోత్తర బలాన్ని చూపుతుంది. 99వ శ్లోకంలో లక్ష్మణుడు ‘ముహూర్తమాత్రం నిఃసంజ్ఞః’ (ముహూర్తకాలం స్పృహ లేనివాడు) — ఈ సర్గలో మొదటిసారి లక్ష్మణుడు ఆపదలో పడ్డాడు; కానీ త్వరగా స్పృహ పొంది శత్రువు రథాన్ని, గుర్రాలను, సారథిని, ధ్వజాన్ని నాశనం చేస్తాడు. అతికాయుడు ఇప్పుడు రథం లేనివాడైనా ‘అవిపన్నచేష్టః’ (ప్రయత్నం విడువనివాడై) యుద్ధం చేస్తాడు. వాయువు ఉపదేశం గూఢమైనా సరళమైనది — ‘బ్రహ్మ ఇచ్చిన వరం బ్రహ్మ అస్త్రంతోనే ఛేదించబడుతుంది’. ఏ వరం రక్షకమో, దాని దాతయే వినాశకుడు. వాయువు అదృశ్యుడై వస్తాడు — ‘అభ్యుపాగమ్య’ (దగ్గరకు వచ్చి). బ్రహ్మాస్త్రాన్ని కూర్చినప్పుడు సృష్టి కంపిస్తుంది; ‘తత్రాస రరాస చోర్వీ’ — ఆకాశం భయపడింది, భూమి ఘోషించింది. బాణం ‘యమదూతకల్పః’ (యమదూత వంటిది), ‘వజ్రకల్పః’ (వజ్రం వంటిది), ‘సుపర్ణవేగః’ (గరుడవేగం గలది) — మృత్యువు, ఇంద్రుడు, గరుడుడు అనే ముగ్గురి శక్తులు దానిలో ఒక్కచోట ఉన్నాయి. అతికాయుడు అన్ని ఆయుధాలతో దానిని నివారించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు, కానీ చేయలేకపోతాడు. 101వ శ్లోకంలో లక్ష్మణుడు ‘అభిలక్షితాన్’ — బాగా గురిపెట్టిన — బాణాలను విడుస్తాడు, కానీ అవి కూడా ఫలించవు. 107వ శ్లోకంలో బాణపు పింఛం ‘సుపర్ణవజ్రోత్తమచిత్రః’ — గరుడుని ఈకలతో, వజ్రాలతో చిత్రించబడినది. 98వ శ్లోకంలో ‘ఆశీవిషాకారం శరమ్’ — సర్పాకారపు బాణం; దానితో ‘మర్మదేశే’ (మర్మస్థానంలో) గాయపడిన లక్ష్మణుడు మూర్ఛపోయాడు. మర్మస్థానంపై దెబ్బ అతికాయుని నైపుణ్యాన్ని చూపుతుంది.

అగ్నిలా జ్వలించే ఆ బాణం అద్భుతాకారాలు గల ఆ ఆయుధాలను వ్యర్థం చేసి, కిరీటంతో కూడిన అతికాయుని తలను పట్టుకుని అప్పుడు దానిని హరించింది. లక్ష్మణుని బాణంతో నలిగిన, శిరస్త్రాణంతో కూడిన ఆ తల హిమవంతుని శిఖరంలా ఒక్కసారిగా నేలపై పడింది. వస్త్రాలూ ఆభరణాలూ చెల్లాచెదురై నేలపై పడిన అతనిని చూసి చావగా మిగిలిన నిశాచరులందరూ వ్యథ చెందారు. విషణ్ణ వదనాలతో, దీనులై, దెబ్బల వల్ల అలసిపోయిన ఆ అనేకులు ఒక్కసారిగా వికృత స్వరాలతో బిగ్గరగా అరిచారు. నాయకుడు హతుడవడంతో ఆశ వదులుకుని భయపడిన నిశాచరులు పరుగెత్తుతూ నగరం వైపు త్వరగా వెళ్ళిపోయారు. భయంకరబలుడు, ఎదుర్కొనశక్యం కానివాడు అయిన శత్రువు హతుడవడంతో, ఆనందంతో నిండి వికసించిన పద్మాల వంటి ముఖాలు గల అనేక వానరులు తమ కోరిక నెరవేర్చిన లక్ష్మణుని పూజించారు. అతిబలుడు, మేఘం వంటివాడు అయిన అతికాయుని యుద్ధంలో పడగొట్టి, సంతోషించిన ఆ లక్ష్మణుడు వానరసమూహాలచేత బాగా పూజించబడి త్వరగా రాముని దగ్గరకు వెళ్ళాడు. సర్గ చివర రాక్షసుల, వానరుల భావాల వైరుధ్యం చూపబడింది — వారి ముఖాలు విషణ్ణంగా ఉన్నాయి, వీరి ముఖాలు వికసించిన పద్మాల్లా ఉన్నాయి; వారు వికృతంగా అరుస్తారు, వీరు లక్ష్మణుని పూజిస్తారు. 112 నుంచి 114 వరకు మూడు శ్లోకాలు (రాక్షసుల విలాపం, పలాయనం) సమీక్షిత పాఠంలో కనిపించవు. చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తాలలో — 115వది వంశస్థంలో, 116వది పుష్పితాగ్రలో — రచించబడ్డాయి; చివరిది సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. లక్ష్మణుడు విజయం పొందిన తరువాత మొదట రాముని దగ్గరకు వెళతాడు — అతని కర్మ అంతా రాముని కోసమే. ‘శృంగం హిమవతో యథా’ (హిమవంతుని శిఖరంలా) — మునుపు రాముడు అతికాయుని ‘హిమవాన్ పర్వతోత్తమః’ (పర్వతోత్తముడైన హిమవంతుడు) లా వర్ణించాడు (23); ఇప్పుడు అతని తల హిమవంతుని శిఖరంలా పడుతుంది. ఈ విధంగా ఉపమానం సర్గ ఆదిలోనూ అంతంలోనూ పొందిక కలిగి ఉంది. రాక్షసులు ‘నిరపేక్షాః’ — నాయకుడు లేకపోవడంతో ఎవరి మీదా ఆశ పెట్టుకోకుండా కేవలం పారిపోతారు. 111వ శ్లోకంలో ‘సశిరస్త్రాణమ్’ — శిరస్త్రాణంతో కూడినది; అది కూడా కవచంలో భాగమే, అయినా బ్రహ్మాస్త్రంతో ఛేదించబడింది. ‘లక్ష్మణేషుప్రమర్దితమ్’ — లక్ష్మణుని బాణంతో నలిగినది; బ్రహ్మ వరం బ్రహ్మాస్త్రంతోనే నిష్ఫలం చేయబడింది.

தன் படை துயருற்றதையும், மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் கொந்தளிப்பையும் கண்டு, இந்திரனுக்கு நிகரான பராக்கிரமம் உடைய தன் உடன்பிறந்தவர்களான நராந்தகன், தேவாந்தகன், திரிசிரஸ் ஆகியோர் கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு, ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவர்களான தன் சிற்றப்பன்மார் இருவரும் — போர்வெறி கொண்ட மகோதரனும் மத்தனான மகாபார்சுவனும் — போர்க்களத்தில் வீழ்த்தப்பட்டதைப் பார்த்து, பிரம்மனிடம் வரம் பெற்ற பேரொளியுடைய அதிகாயன் சினங்கொண்டான். அவன் மலையைப் போன்றவன்; தேவர்களுடையவும் தானவர்களுடையவும் செருக்கை அழித்தவன். ஆயிரம் சூரியர்களின் திரள் போல ஒளிர்ந்த தேரில் ஏறி, இந்திரனின் பகைவனான அவன் வானரர்களை நோக்கிப் பாய்ந்தான். மணிமுடி அணிந்து, மெருகிட்ட குண்டலங்கள் பூண்ட அவன் வில்லை நாணேற்றி இழுத்துத் தன் பெயரை உரக்க அறிவித்தான்; பெருமுழக்கமும் செய்தான். அந்தச் சிங்க முழக்கத்தாலும், பெயர் அறிவிப்பாலும், அச்சமூட்டும் நாணொலியாலும் அவன் வானரர்களை நடுங்கச் செய்தான். அவனுடைய உடலின் பெருமையைக் கண்டு ‘இதோ கும்பகர்ணன் மீண்டும் எழுந்துவிட்டான்’ என்று எண்ணி அச்சத்தால் வருந்திய வானரர்கள் எல்லோரும் ஒருவரையொருவர் பற்றிக்கொள்கின்றனர். திரிவிக்கிரமனாக நின்ற விஷ்ணுவின் உருவம் போன்ற அவனுடைய உருவத்தைக் கண்டு வானர வீரர்கள் அச்சத்தால் அங்குமிங்கும் ஓடுகின்றனர். மனம் மயங்கிய அவர்கள் போரில் அதிகாயனை எதிர்கொண்டதும், அடைக்கலம் தருபவனான லக்ஷ்மணனின் அண்ணன் ராமனிடம் சரண் புகுந்தனர். அப்போது காகுத்தன், தேரில் நின்ற, மலைபோன்ற, வில்லேந்திய, ஊழிக்கால மேகம் போல முழங்கும் அதிகாயனைத் தொலைவிலிருந்தே கண்டான். சர்க்கத்தின் தொடக்கம் முந்தைய சர்க்கத்தின் விளைவையே தொடர்கிறது — நான்கு வீரர்கள் கொல்லப்பட்டனர்; ஆகவே எஞ்சியிருக்கும் ராவணனின் மகன் தானே வருகிறான். ‘பிரம்மதத்தவர:’ — பிரம்மனிடம் வரம் பெற்றவன் — என்பது முதல் மூன்று சுலோகங்களிலேயே சொல்லப்படுகிறது; சர்க்கத்தின் முடிவில் அதே வரமே அவனுடைய வதத்துக்கு வழியைக் காட்டுகிறது — பிரம்மனின் அஸ்திரம். ‘கும்பகர்ணோ(அ)யமுத்தித:’ — ‘இதோ கும்பகர்ணன் எழுந்துவிட்டான்’ — என்ற வானரர்களின் மயக்கம் ஏழாம் சுலோகத்தில் உள்ளது; அது திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; கும்பகர்ணனைப் பற்றிய அச்சம் இன்னும் அவர்கள் மனத்தில் விழித்திருக்கிறது என்பதை அது குறிக்கிறது. வானரர்கள் அடைக்கலம் தரும் ராமனிடம் ஓடுகின்றனர் — ராமனே எல்லோருக்கும் புகலிடம் என்ற கருத்து மீண்டும் மீண்டும் காணப்படுகிறது. அதிகாயனின் தேர் ‘ஆயிரம் சூரியர்களின் திரள் போல’ — ஆயிரம் சூரியர்களின் கூட்டம் போல ஒளிர்கிறது. அவன் மணிமுடியும் மெருகிட்ட குண்டலங்களும் அணிந்தவன் — இளவரசனின் கோலம். தன் பெயரை உரக்க அறிவிப்பது வீரர்களின் வழக்கம் — ‘நான் இன்னான், என்னோடு போரிடு’ என்று. சிங்க முழக்கம், பெயர் முழக்கம், நாணொலி — இந்த மூன்று ஒலிகளால் அவன் வானரர்களை நடுங்கச் செய்கிறான்; இன்னும் ஓர் அம்புகூட எய்யப்படவில்லை, ஆயினும் அச்சம் பிறந்துவிட்டது. திரிவிக்கிரமனான விஷ்ணுவின் உவமை இங்கே வானரர்களின் பார்வையில் அமைந்தது — அவன் வானத்தையே நிறைப்பவன் போலப் பேருடலுடன் தோன்றுகிறான். பத்தாம் சுலோகத்தில் ராமன் அவனை ‘காலமேகம் போல முழங்குபவனாக’ — ஊழிக்கால மேகம் போல — காண்கிறான். இரண்டாம் சுலோகத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸமரே ஸம்நிஷூதிதௌ’ (போரில் கொல்லப்பட்ட இருவர்) என்றும், அச்சுப் பதிப்பில் ‘ஸம்நிபாதிதௌ’ (வீழ்த்தப்பட்ட இருவர்) என்றும் பாடம் உள்ளது. ஒன்பதாம் சுலோகத்தில் வானரர்கள் ‘மூடசேதஸ:’ — அச்சத்தால் பகுத்தறிவை இழந்தவர்கள்; ஆயினும் அவர்கள் அடைக்கலம் தருபவனை மறக்கவில்லை. ராமன் ‘சரண்ய:’ — அடைக்கலம் தருபவன் — என்ற அடைமொழி அயோத்தியா காண்டம் முதல் மீண்டும் மீண்டும் காணப்படுகிறது; விபீஷணனும் அவனிடமே சரண் புகுந்திருந்தான்.

பேருடல் கொண்ட அவனைக் கண்டு ராகவன் மிகவும் வியப்படைந்தான்; வானரர்களைத் தேற்றிய பின் அவன் விபீஷணனிடம் சொன்னான்: ‘ஆயிரம் குதிரைகள் பூட்டிய பெரிய தேரில் நிற்கும், மலைபோன்ற, வில்லேந்திய, சிங்கக் கண்களுடைய இவன் யார்? கூர்மையான சூலங்களாலும், மிகக் கூரிய பிராசங்களாலும் தோமரங்களாலும், சுடர்விடும் ஆயுதங்களாலும் சூழப்பட்ட இவன், பூதகணங்களால் சூழப்பட்ட மகேசுவரன் போல விளங்குகிறான்; யமனின் நாக்குப் போல ஒளிரும் தேர்ச்சக்திகளால் சூழப்பட்டு, மின்னல்களோடு கூடிய மேகம் போலத் திகழ்கிறான். நாணேற்றி ஆயத்தமாக வைக்கப்பட்ட, பொன் முதுகுடைய இவனுடைய விற்கள், இந்திரவில் வானத்தை அழகுபடுத்துவது போல, அந்தச் சிறந்த தேரை எங்கும் அழகுபடுத்துகின்றன. ராக்ஷசர்களில் புலி போன்றவனும் தேர்வீரர்களில் சிறந்தவனுமான இவன் சூரியனின் ஒளியுடைய தேரால் போர்க்களத்தையே ஒளிரச் செய்தபடி வருகிறான்; கொடிமர உச்சியில் நிறுவப்பட்ட ராகுவால் இவன் விளங்குகிறான்; சூரியக் கதிர்கள் போல ஒளிரும் அம்புகளால் பத்துத் திசைகளையும் ஒளிரச் செய்கிறான். மூன்று இடங்களில் வளைந்த, மேக முழக்கம் போல ஒலிக்கும், பொன் முதுகுடைய, அணி செய்யப்பட்ட இவனுடைய வில் இந்திரனின் வில்லைப் போல விளங்குகிறது. கொடியும் பதாகையும் அனுகர்ஷமும் உடைய, நான்கு சாரதிகள் பூட்டப்பெற்ற, மேக இடிபோல முழங்கும் பெருந்தேர் இது. தேரில் இருபதும் பத்தும் எட்டுமாக அம்பறாத்தூணிகளும், அச்சமூட்டும் விற்களும், பொன்னிறமும் பழுப்புமான நாண்களும் உள்ளன; இருபுறமும் விளங்கும், ஒளிரும் இரண்டு வாள்கள் — நான்கு முழப் பிடியுடையவை, தெளிவாகப் பத்து முழ நீளமுடையவை. கழுத்தில் செம்மாலை அணிந்த, உறுதியான, பெருமலை போன்ற, கரிய நிறமுடைய, யமனின் பெருவாய் போன்ற வாயுடைய இவன் மேகத்தில் நிற்கும் சூரியன் போலத் தோன்றுகிறான். பொன் தோள்வளைகள் பூட்டிய தோள்களால் இவன், உயர்ந்த இரண்டு சிகரங்களால் விளங்கும் மலைகளில் சிறந்த இமயம் போல விளங்குகிறான். இரண்டு குண்டலங்களுக்கு இடையே இவனுடைய மிக அச்சமூட்டும் முகம், புனர்பூச நட்சத்திரத்தின் இரண்டு தாரகைகளுக்கு இடையே நிற்கும் முழுநிலவு போல ஒளிர்கிறது.’ ராமனின் வினாவே அதிகாயனைப் பற்றிய நீண்ட வருணனை. கவிஞர் பகைவனின் பெருமையை ராமனின் வாயாலேயே சொல்கிறார் — இதனால் அவனுடைய வதம் லக்ஷ்மணனின் பெருஞ்செயல் என்பது முன்னதாகவே நிலைநிறுத்தப்படுகிறது. தேர், வில், வாள்கள், அம்பறாத்தூணிகள், உடல், முகம் என்ற வரிசையில் அமைந்த வருணனை பார்வையைத் தேரிலிருந்து முகத்தை நோக்கி இட்டுச் செல்கிறது. உவமைகளும் பல — பூதகணங்களால் சூழப்பட்ட மகேசுவரன், மின்னல்களோடு மேகம், இந்திரவில்லோடு வானம், மேகத்தில் நிற்கும் சூரியன், இரு சிகரங்களோடு இமயம், புனர்பூசத்தின் இரு தாரகைகளுக்கு இடையே சந்திரன். ‘புனர்வஸ்வந்தரகத:’ — புனர்பூச நட்சத்திரத்தின் இரண்டு தாரகைகளுக்கு நடுவே நிற்கும் சந்திரன்; அதுபோல இரண்டு குண்டலங்களுக்கு நடுவே முகம். இருபத்துநான்காம் சுலோகத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘பூர்ணபிம்பமிவைந்தவம்’ (சந்திரனின் முழு வட்டம் போல) என்று வேறுவிதமாகப் படிக்கப்படுகிறது. ராமன் முதலில் வானரர்களை ‘தேற்றிய பின்’ வினவுகிறான் — தலைவனின் முதல் கடமை தன் படைக்கு ஆறுதல் தருவது. அவன் பகைவனை அறியான்; ஆகவே விபீஷணனைக் கேட்கிறான்; விபீஷணன் இலங்கையின் வீரர்கள் அனைவரையும் அறிந்தவன்; ஆகவே அவன் ராமனுக்கு அமைச்சன் போன்றவன். ‘ஹரிலோசன:’ — சிங்கத்தினுடையவை போலப் பழுப்பு நிறக் கண்களுடையவன். ‘த்ரிநதம் தனு:’ — நடுவிலும் இரு முனைகளிலும் வளைந்த வில். ‘சது:ஸாதிஸமாயுக்த:’ — நான்கு சாரதிகளோடோ நான்கு குதிரை வீரர்களோடோ கூடியது; இந்தி உரை ‘நான்கு சாரதிகளால் செலுத்தப்படுவது’ என்று சொல்கிறது. ‘ஸானுகர்ஷ:’ — தேரின் அடிப்பகுதியில் பொருத்தப்பட்ட தாங்குமரம் அனுகர்ஷம் எனப்படும். முப்பத்தெட்டு அம்பறாத்தூணிகள், பல விற்கள், பத்து முழ நீளமுள்ள இரண்டு வாள்கள் — இந்தத் தெய்வீகப் போர்க்கருவிகள் எல்லாம் அவனுடைய தவத்தின் பயன் என்று விபீஷணன் பின்னர் சொல்லப்போகிறான். ‘ரக்தகண்டகுண:’ — கழுத்தில் செம்மாலை அணிந்தவன்; ‘கால:’ — கரிய நிறமுடையவன், யமனைப் போல அச்சமூட்டுபவனும் கூட. கொடியில் ராகு — ராகு சூரியனை விழுங்குபவன்; ஆகவே சூரிய குலத்து ராமனைப் பொறுத்தவரை இந்தச் சின்னம் தனித்து அமங்கலமானது போலத் தோன்றுகிறது. பதினைந்தாம் சுலோகத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸஜ்யானி’ (நாணேற்றப்பட்டவை) என்றும், அச்சுப் பதிப்பில் ‘ஸஜ்ஜானி’ (ஆயத்தமானவை) என்றும் உள்ளது. பதின்மூன்றாம் சுலோகத்தில் ‘பூதைரிவ மஹேஶ்வர:’ — பூதகணங்களால் சூழப்பட்ட சிவன்; இங்கே சூலம், பிராசம், தோமரம் ஆகிய ஆயுதங்களே பூதகணங்கள். பதினான்காம் சுலோகத்தில் ‘ரதஶக்தய:’ — தேரில் வைக்கப்பட்ட சக்தி என்னும் ஆயுதங்கள்; ‘காலஜிஹ்வாப்ரகாஶா:’ — யமனின் நாக்குப் போல அசைந்தாடுபவையும் ஒளிர்பவையும். பதினேழாம் சுலோகத்தில் ‘ஸூர்யரஶ்மிப்ரபைர்பாணை:’ — அம்புகள் சூரியக் கதிர்கள் போலப் பத்துத் திசைகளையும் நிறைக்கின்றன. இருபத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் ‘வ்யக்தஹஸ்ததஶாயதௌ’ — தெளிவாகப் பத்து முழ நீளமுடைய இரண்டு வாள்கள். இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘மேகஸ்த இவ பாஸ்கர:’ — கரிய உடலில் ஒளிரும் முகம். பதினாறாம் சுலோகத்தில் ‘ரணபூமியை ஒளிரச் செய்தபடி’, பதினேழாம் சுலோகத்தில் ‘பத்துத் திசைகளையும் ஒளிரச் செய்தபடி’, பதினெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘இவனுடைய வில்லும் விளங்குகிறது’ — ‘விராஜ்’ (ஒளிர்தல்) என்ற வினைவேர் திரும்பத் திரும்ப வருவது அவனுடைய ஒளியை உறுதிப்படுத்துகிறது.

‘பெருந்தோளனே, எந்த ராக்ஷசனைக் கண்டு வானரர்கள் எல்லோரும் அச்சத்தால் வருந்தித் திசைதோறும் ஓடினார்களோ, அந்த ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனைப் பற்றி எனக்குச் சொல்’ என்று ராமன் கேட்டான். அளவற்ற ஒளியுடைய இளவரசனான ராமனால் இவ்வாறு கேட்கப்பட்ட பேரொளியுடைய விபீஷணன் ராகவனுக்கு எடுத்துரைத்தான்: ‘பத்துத் தலையனும் பேரொளியுடையவனும் வைசிரவணனின் தம்பியுமான அரசன், அஞ்சத்தக்க செயல்களைச் செய்யும் மகாத்மாவான ராக்ஷசர்களின் தலைவன் ராவணன். அவனுக்கு வலிமையில் ராவணனுக்கு நிகரான வீரமுடைய மகன் ஒருவன் இருந்தான் — முதியோரைப் பணிந்து பேணுபவன், கேட்டதைக் கற்றதை நினைவில் தாங்குபவன், அஸ்திரங்கள் அனைத்தையும் அறிந்தவர்களில் சிறந்தவன். குதிரைமேல் ஏறிப் போரிடுவதிலும், யானைமேல் ஏறிப் போரிடுவதிலும், வாளிலும், வில்லிலும், இழுத்து வீழ்த்துவதிலும், பேதத்திலும், சாமத்திலும், தானத்திலும், நீதியிலும், ஆலோசனையிலும் அவன் மதிக்கப்படுபவன். எவனுடைய தோள்வலிமையைச் சார்ந்து இலங்கை அச்சமின்றி இருக்கிறதோ, தான்யமாலினியின் மகனான அந்த அதிகாயன் இவன் என்று அறிவார்கள். தூய உள்ளமுடைய இவன் தவத்தால் பிரம்மனை வழிபட்டான்; அஸ்திரங்களைப் பெற்றான்; பகைவர்களை வென்றான். சுயம்புவான பிரம்மன் இவனுக்குத் தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும் கொல்லப்பட முடியாத தன்மையையும், இந்தத் தெய்வீகக் கவசத்தையும், சூரியன் போல ஒளிரும் தேரையும் தந்தான். இவனால் நூற்றுக்கணக்கான தேவர்களும் தானவர்களும் தோற்கடிக்கப்பட்டனர்; ராக்ஷசர்கள் காக்கப்பட்டனர்; யக்ஷர்கள் அழிக்கப்பட்டனர். அறிவுடைய இவன் தன் அம்புகளால் இந்திரனின் வஜ்ராயுதத்தைத் தடுத்து நிறுத்தினான்; போரில் நீர்களின் அரசனான வருணனின் பாசக்கயிற்றையும் முறியடித்தான். ராவணனின் மகனான இந்த அதிகாயன் வலிமைமிக்கவன், ராக்ஷசர்களில் காளை போன்றவன், தேவர்களுடையவும் தானவர்களுடையவும் செருக்கை அழித்தவன். ஆண்களில் சிறந்தவனே, இவன் தன் அம்புகளால் வானரப் படைகளை அழிப்பதற்கு முன்பே, இவனை நோக்கி விரைவில் முயற்சி செய்யப்படட்டும்.’ விபீஷணனின் வருணனை ராமனின் வருணனையிலிருந்து வேறுபட்டது — ராமன் வெளித்தோற்றத்தைக் காண்கிறான்; விபீஷணன் உள்ளிருக்கும் குணங்களைச் சொல்கிறான். அதிகாயன் வலிமையுடையவன் மட்டுமல்லன்; முதியோரைப் பேணுபவன், கற்றதைத் தாங்குபவன், நீதியிலும் ஆலோசனையிலும் வல்லவன்; ராக்ஷசர்களுக்குள்ளும் தனித்தன்மை உடையவன். ‘தான்யமாலினியின் மகன்’ — அவன் ராவணனுக்கு மண்டோதரியிடம் பிறந்த மகன் அல்லன்; வேறொரு மனைவியின் மகன்; இந்தி உரையும் ‘ராவணனின் இரண்டாம் மனைவி’ என்று சொல்கிறது. பிரம்மனின் வரம், தெய்வீகக் கவசம், இந்திரனையும் வருணனையும் வென்றது — இவை எல்லாம் பின்னர் போரில் பயன் தரும்: கவசத்தால் லக்ஷ்மணனின் அம்புகள் முறிந்துபோகும்; வரத்தின் வழியாகவே அவனுடைய வதத்துக்கான வழியும் காட்டப்படும். பகைவன் வானரப் படையை அழித்துவிடுவான் என்ற அச்சத்தால் விபீஷணன் ராமனை விரைவில் முயற்சி செய்யுமாறு வேண்டுகிறான். ‘வைசிரவணனின் தம்பி’ என்ற ராவணனின் அடைமொழி அவனுடைய குலத்தை நினைவூட்டுகிறது — குபேரனின் உடன்பிறந்தவனாக இருந்தும் அவன் அதர்மத்தைச் சார்ந்தான். அதிகாயன் ‘வலிமையில் ராவணனுக்கு நிகரானவன்’ — தந்தைக்குச் சமமானவன். ‘அஶ்வப்ருஷ்டே நாகப்ருஷ்டே…’ என்ற சுலோகத்தில் அரச வித்தைகள் அனைத்தும் — குதிரையேற்றம், யானையேற்றம், வாள்வித்தை, வில்வித்தை, சாம தான பேதங்கள், நீதி, ஆலோசனை — எண்ணப்படுகின்றன; அவன் போர்வீரன் மட்டுமல்லன், அரசியல் அறிஞனும் கூட. திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘அஶ்வப்ருஷ்டே ரதே நாகே’ (குதிரைமேல், தேரில், யானைமேல்) என்று பாடம் உள்ளது. வஜ்ராயுதத்தைத் தடுத்ததும் வருணபாசத்தை முறியடித்ததும் — இரண்டு லோகபாலர்கள் அவனால் தோற்கடிக்கப்பட்டனர். ஆகவே அவன் தேவர்களாலும் வெல்ல அரியவன். ‘புரா… க்ஷயம் நயதி’ — இங்கே ‘புரா’ என்ற சொல் எதிர்காலப் பொருளில் ‘அதற்கு முன்’ என்ற கருத்தில் வருகிறது: அவன் வானரப் படைகளை அழிப்பதற்கு முன்னரே முயற்சி செய்யப்படட்டும். இருபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘வ்ருத்தஸேவீ’ — மூத்தோருக்குப் பணிவிடை செய்பவன், பணிவுடையவன்; ‘ஶ்ருதிதர:’ — வேதங்களையும் சாஸ்திரங்களையும் நினைவில் தாங்குபவன். ராக்ஷச குலத்திலும் கல்வியும் பணிவும் உடைய மகன் — இது ராவணனுடைய குலத்தின் அழிவை இன்னும் இரக்கத்துக்குரியதாக்குகிறது. முப்பத்துமூன்றாம் சுலோகத்தில் ‘ரக்ஷிதானி ச ரக்ஷாம்ஸி’ — அவன் ராக்ஷசர்களைக் காப்பவனும் கூட.

பின்னர் வலிமைமிக்க அதிகாயன் வானரப் படைக்குள் புகுந்து வில்லை நாணேற்றி இழுத்தான்; மீண்டும் மீண்டும் முழங்கினான். அஞ்சத்தக்க உடலுடன் தேரில் நின்ற, தேர்வீரர்களில் சிறந்த அவனைக் கண்டு, காட்டில் வாழ்வோரில் முதன்மையான மகாத்மாக்கள் — குமுதன், துவிவிதன், மைந்தன், நீலன், சரபன் — மரங்களோடும் மலைச்சிகரங்களோடும் ஒரே நேரத்தில் அவனை நோக்கிப் பாய்ந்தனர். அஸ்திரம் அறிந்தவர்களில் சிறந்தவனான பேரொளியுடைய அதிகாயன் பொன்னணி பூண்ட அம்புகளால் அவர்களுடைய மரங்களையும் பாறைகளையும் துண்டித்தான். அஞ்சத்தக்க உடலுடைய வலிமைமிக்க அந்த இரவில் திரிபவன், முழுதும் இரும்பாலான அம்புகளால் தன்னை எதிர்த்து வந்த அந்த வானரர்கள் அனைவரையும் போரில் துளைத்தான். அம்பு மழையால் வருந்தி, உடல் கிழிபட்டுத் தோற்ற அவர்கள் அந்தப் பெரும்போரில் அதிகாயனுக்கு எதிர்த்தாக்குதல் செய்ய இயலவில்லை. இளமைச் செருக்குக் கொண்ட சினமுற்ற சிங்கம் மான்கூட்டத்தை அஞ்சச் செய்வது போல, அந்த ராக்ஷசன் வானர வீரர்களின் அந்தப் படையை நடுங்கச் செய்தான். ராக்ஷசர்களின் தலைவனான அவன் போர் அறத்தைக் காத்து, வானரக் கூட்டத்தின் நடுவில் போரிடாமல் இருந்த எவனையும் கொல்லவில்லை. பின்னர் வில்லும் அம்பறாத்தூணியும் தாங்கிய அவன் பாய்ந்து ராமனின் அருகே சென்று செருக்குடன் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘அம்பும் வில்லும் கையிலேந்தி நான் தேரில் நிற்கிறேன்; சாதாரணமான எவனோடும் நான் போரிடுவதில்லை. எவனிடம் உறுதியோடு கூடிய வலிமை இருக்கிறதோ, அவன் இன்று இங்கே விரைவில் எனக்குப் போர் தரட்டும்.’ அதிகாயனின் இயல்பு இங்கே இருவிதமாக வெளிப்படுகிறது — ஒருபுறம் அவன் செருக்குடையவன், மறுபுறம் போர் அறம் அறிந்தவன். போரிடாதவனை அவன் கொல்வதில்லை; சாதாரணப் போர்வீரனோடு போரிடுவதில்லை; தனக்கு நிகரான எதிரியையே விரும்புகிறான். விபீஷணன் சொன்ன ‘முதியோரைப் பேணுபவன்’ என்ற அடைமொழி இங்கே பொருளுடையதாகத் தோன்றுகிறது. நாற்பத்துநான்காம், நாற்பத்தைந்தாம் சுலோகங்கள் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்துள்ளன; அறைகூவலின் கம்பீரம் யாப்பாலும் குறிக்கப்படுகிறது. குமுதன் முதலான ஐந்து படைத்தலைவர்கள் ‘ஒரே நேரத்தில்’ பாய்கின்றனர் — ஒவ்வொருவராக அல்ல, எல்லோரும் சேர்ந்து; ஆயினும் அதிகாயன் தனியொருவனாக எல்லோருடைய மரங்களையும் பாறைகளையும் துண்டிக்கிறான். ‘பொன்னணி பூண்ட அம்புகள்’, ‘முழுதும் இரும்பாலான அம்புகள்’ — அவனுடைய அம்புகள் பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்டவை, இரும்பாலானவை. ‘ஹரிர் யௌவனதர்பித:’ — இங்கே ‘ஹரி’ என்ற சொல் சிங்கத்தைக் குறிக்கிறது, வானரத்தை அல்ல; வானரர்கள் மான்கள் போல, அதிகாயன் சிங்கம் போல. திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஹரிர் யௌவனமாஸ்தித:’ (இளமையை அடைந்த சிங்கம்) என்று பாடம் உள்ளது. ராமனுக்கு விடுத்த அறைகூவல் ‘செருக்குடன்’ கூடியது — ஆயினும் ராமன் தானே எழவில்லை; முன்பு கும்பகர்ணன் முதலியோரிடமும் லக்ஷ்மணன் முன்னே நின்றது போல, இப்போதும் லக்ஷ்மணனே எழுகிறான். நாற்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் ‘பீமகாயோ நிஶாசர:’ — அவனுடைய உடலின் பெருமை மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது. நாற்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் வானரர்கள் ‘எதிர்த்துச் செய்ய இயலவில்லை’ — எதிர்த்தாக்குதல் செய்யவும் அவர்களால் முடியவில்லை.

அவன் சொன்ன அந்தச் சொல்லைக் கேட்டுப் பகைவரை அழிப்பவனான சௌமித்திரி சினங்கொண்டான். பொறுக்க முடியாமல் அவன் பாய்ந்து எழுந்தான்; புன்னகைத்து வில்லை எடுத்தான். சினமுற்ற சௌமித்திரி பாய்ந்து, அம்பறாத்தூணியிலிருந்து அம்பை உருவி, அதிகாயனின் முன்னே தன் பெரிய வில்லை இழுத்தான். லக்ஷ்மணனின் கடுமையான நாணொலி பூமி முழுவதையும், வானத்தையும், கடலையும், திசைகளையும் நிறைத்து இரவில் திரிபவர்களை நடுங்கச் செய்தது. சௌமித்திரியின் அச்சமூட்டும் வில்லொலியைக் கேட்டுப் பேரொளியுடைய வலிமைமிக்க ராக்ஷசேந்திரனின் மகன் வியப்படைந்தான். அப்போது சினமுற்ற அதிகாயன் லக்ஷ்மணன் எழுந்து நிற்பதைக் கண்டு கூர்மையான அம்பை எடுத்துக்கொண்டு இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘சௌமித்திரியே, நீ சிறுவன்; வீரச்செயல்களில் தேர்ச்சியற்றவன். போ; யமனைப் போன்ற என்னோடு ஏன் போரிட விரும்புகிறாய்? என் தோள்களால் எய்யப்படும் அம்புகளின் வேகத்தை இமயமலையும், வானமும், பூமியும் கூடத் தாங்க இயலாது. சுகமாக உறங்கும் ஊழித்தீயை எழுப்ப விரும்புகிறாய். வில்லைக் கீழே வைத்துவிட்டுத் திரும்பிப் போ; என்னை எதிர்கொண்டு உயிரை இழக்காதே. அல்லது பிடிவாதம் கொண்ட நீ திரும்பிச் செல்ல விரும்பவில்லை என்றால், நில் — உயிரைத் துறந்து யமனுலகுக்குச் செல்வாய். பகைவர்களின் செருக்கை அழிப்பவையும், ஈசுவரனின் ஆயுதம் போன்றவையும், புடமிட்ட பொன்னணி பூண்டவையுமான என் கூர்மையான அம்புகளைப் பார். சினமுற்ற சிங்கம் யானையரசனின் குருதியைக் குடிப்பது போல, பாம்பைப் போன்ற இந்த அம்பு உன் குருதியைக் குடிக்கும்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு மிகுந்த சினங்கொண்ட அவன் வில்லில் அம்பைப் பூட்டினான். லக்ஷ்மணன் ‘புன்னகைத்து’ வில்லை எடுத்தான் — அவனுடைய சினமும் மனஉறுதியோடு கூடியது. அதிகாயனின் சொல்லில் மூன்று உணர்வுகள் உள்ளன — ஏளனம் (‘நீ சிறுவன்’), இரக்கம் போன்ற ஒன்று (‘திரும்பிப் போ’), அச்சுறுத்தல் (‘யமனுலகுக்குச் செல்வாய்’). அவன் லக்ஷ்மணனைத் தனக்கு நிகரான எதிரியாகக் கருதவில்லை; அதுவே அவனுடைய செருக்கு. ஐம்பத்தாறாம் சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது — உவமை (‘சிங்கம் போல…’) வாக்கியத்தின் முடிவை ‘இவ்வாறு சொல்லி…’ என்ற அரையடியோடு இணைக்கிறது; அந்த அரையடி திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. நாற்பத்தாறாம் சுலோகம் உபஜாதி. லக்ஷ்மணனின் நாணொலி ‘பூமி முழுவதையும், வானத்தையும், கடலையும், திசைகளையும்’ நிறைக்கிறது — முன்பு அதிகாயனின் நாணொலி வானரர்களை நடுங்கச் செய்தது; இப்போது லக்ஷ்மணனின் நாணொலி ராக்ஷசர்களை நடுங்கச் செய்கிறது. அதைக் கேட்டு அதிகாயன் ‘வியப்படைந்தான்’ — முதன்முறையாக அவன் லக்ஷ்மணனின் வலிமையை அறிகிறான். ஆயினும் அவனுடைய செருக்கு அடங்கவில்லை. ‘யமனைப் போன்ற என்னை’, ‘சுகமாக உறங்கும் ஊழித்தீ’ என்று அவன் தன்னை யமனோடும் ஊழித்தீயோடும் ஒப்பிடுகிறான். ‘ப்ராணான்ன ஜஹி மத்கத:’ — என்னை அடைந்து உயிரை விடாதே; இது அறிவுரை வடிவிலான அச்சுறுத்தல். ‘ப்ரதிஸ்தப்த:’ — பிடிவாதக்காரன், வீண்பிடிவாதம் கொண்டவன். ‘ஈஶ்வராயுதஸங்காஶான்’ — சிவனின் திரிசூலம் போன்றவை; இந்தி உரையும் இவ்வாறே விளக்குகிறது. ‘ம்ருகராஜ இவ க்ருத்தோ நாகராஜஸ்ய ஶோணிதம்’ — சிங்கம் யானையின் குருதியைக் குடிப்பது போல, என் அம்பு உன் குருதியைக் குடிக்கும். இந்த உவமையில் லக்ஷ்மணன் யானை, அதிகாயன் சிங்கம்; ஆனால் பின்னர் நடப்பது தலைகீழாக இருக்கும். நாற்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘தூணாதாக்ஷிப்ய ஸாயகம்’ — அம்பறாத்தூணியிலிருந்து விரைவாக அம்பை உருவி; லக்ஷ்மணனின் விரைவு இங்கே தெரிகிறது.

போர்க்களத்தில் அதிகாயனின் சீற்றமும் செருக்கும் நிறைந்த சொல்லைக் கேட்டு, மிகுந்த வலிமையுடைய, மனஉறுதி கொண்ட இளவரசனான லக்ஷ்மணன் மிகவும் சினங்கொண்டான்; பின்னர் பெரும்பொருள் கொண்ட இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘வெறும் பேச்சால் நீ பெரியவன் ஆகிவிடமாட்டாய்; தற்புகழ்ச்சியால் யாரும் நல்லோர் ஆவதில்லை. தீய உள்ளம் கொண்டவனே, வில்லேந்தி அம்பைக் கையில் கொண்டு நான் நிற்கும்போது உன் வலிமையைக் காட்டு. செயலால் உன்னை வெளிப்படுத்து; தற்புகழ்ச்சி செய்வது உனக்குத் தகாது. ஆண்மையுடையவனே சூரன் என்று கருதப்படுகிறான். எல்லா ஆயுதங்களோடும் கூடி, வில்லேந்தி நீ தேரில் நிற்கிறாய்; அம்புகளாலோ அஸ்திரங்களாலோ உன் பராக்கிரமத்தைக் காட்டு. பின்னர், காலத்தால் கனிந்த பனம்பழத்தைக் காற்று காம்பிலிருந்து வீழ்த்துவது போல, கூர்மையான அம்புகளால் உன் தலையை வீழ்த்துவேன். இன்று புடமிட்ட பொன்னணி பூண்ட என் அம்புகள், அம்புமுனைகள் துளைத்த இடங்களிலிருந்து பொங்கும் உன் குருதியை உன் உடலிலிருந்து குடிக்கும். “இவன் சிறுவன்” என்று எண்ணி என்னை இகழ்வது உனக்குத் தகாது; சிறுவனோ முதியவனோ, போரில் என்னை உன் மரணம் என்று அறிந்துகொள். சிறுவனான விஷ்ணு மூன்று அடிகளால் மூவுலகங்களையும் அளந்தான்.’ லக்ஷ்மணனின் காரணம் நிறைந்த, உண்மைப்பொருள் கொண்ட சொல்லைக் கேட்டு அதிகாயன் கடுஞ்சினம் கொண்டான்; சிறந்த அம்பையும் எடுத்தான். லக்ஷ்மணனின் மறுமொழி இருபகுதிகளாக அமைந்தது — முதலில் பொதுவான உண்மை (‘செயலால் உன்னை வெளிப்படுத்து’, ‘ஆண்மையுடையவனே சூரன்’), பின்னர் தனிப்பட்ட எடுத்துக்காட்டு (‘சிறுவனான விஷ்ணு…’). வாமனன் சிறுவனாக இருந்தும் மூன்று அடிகளால் மூவுலகங்களையும் அளந்தான் — ஆகவே வயது வலிமையின் அளவுகோல் அல்ல. முன்பு வானரர்கள் அதிகாயனைத் திரிவிக்கிரமனான விஷ்ணுவின் உருவத்தோடு ஒப்பிட்டனர்; இப்போது லக்ஷ்மணன் அதே எடுத்துக்காட்டைத் தன் பக்கத்துக்குப் பயன்படுத்துகிறான். அறுபத்துநான்காம் சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது; அதன் முதல் அரையடி (வாமன எடுத்துக்காட்டு) திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை. ஐம்பத்தேழாம், ஐம்பத்தெட்டாம் சுலோகங்கள் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தவை. அதிகாயன் சொன்ன ‘சிறுவன்’ என்ற சொல்லை லக்ஷ்மணன் மூன்று முறை திருப்பிச் சொல்கிறான் — ‘இவன் சிறுவன்’, ‘சிறுவனோ’, ‘சிறுவனான விஷ்ணு’. அறுபத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் உவமை — ‘காலத்தால் கனிந்த பனம்பழத்தைக் காற்று காம்பிலிருந்து வீழ்த்துவது போல’ — கனிந்த பழம் காற்றால் எளிதில் விழுகிறது; அதுபோலக் காலத்தால் கனிந்த அதிகாயனும் விழுவான் என்பது கருத்து. லக்ஷ்மணனின் மறுமொழியைக் ‘காரணம் நிறைந்தது’, ‘உண்மைப்பொருள் கொண்டது’ என்று கவிஞரே புகழ்கிறார். ஐம்பத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘நிதர்ஶயஸ்வாத்மபலம்’ — உன் வலிமையைக் காட்டு — லக்ஷ்மணன் பகைவனைச் செயலால் வலிமையைக் காட்டுமாறு அறைகூவுகிறான்; ‘தீய உள்ளம் கொண்டவனே’ என்ற விளியால் அவனும் பதிலடி தருகிறான்.

பின்னர் வித்யாதரர்கள், பூதங்கள், தேவர்கள், தைத்தியர்கள், மகரிஷிகள், மகாத்மாக்களான குஹ்யகர்கள் ஆகியோர் அந்தப் போரைக் காண வந்தனர். அப்போது சினமுற்ற அதிகாயன் வில்லில் அம்பைப் பூட்டி, வானத்தையே சுருக்குவது போல லக்ஷ்மணனை நோக்கி எய்தான். பகைவீரர்களை அழிப்பவனான லக்ஷ்மணன், பாய்ந்து வரும், கூர்மையான, நச்சுப்பாம்பு போன்ற அந்த அம்பை அர்த்தசந்திர அம்பால் துண்டித்தான். உடல் துண்டிக்கப்பட்ட பாம்பு போலத் துண்டிக்கப்பட்ட அந்த அம்பைக் கண்டு கடுஞ்சினம் கொண்ட அதிகாயன் ஐந்து அம்புகளைப் பூட்டினான். இரவில் திரிபவனான அவன் அந்த அம்புகளை லக்ஷ்மணனை நோக்கி எய்தான்; பரதனின் தம்பியோ அவை தன்னை அடைவதற்கு முன்பே கூர்மையான அம்புகளால் அவற்றைத் துண்டித்தான். பகைவீரர்களை அழிப்பவனான லக்ஷ்மணன் அவற்றைத் துண்டித்தபின், ஒளியால் சுடர்விடுவது போன்ற கூர்மையான அம்பை எடுத்தான். அதைச் சிறந்த வில்லில் பூட்டி, வேகமாக இழுத்து, அந்த அம்பை எய்தான். முழுதும் இழுத்து விடப்பட்ட, கணுக்கள் வளைந்த அந்த அம்பால் வீரமுடைய அவன் ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனை நெற்றியில் தாக்கினான். அஞ்சத்தக்க அந்த ராக்ஷசனின் நெற்றியில் புதைந்து குருதியில் நனைந்த அந்த அம்பு மலையில் நிற்கும் நாகராஜன் போலத் தோன்றியது. லக்ஷ்மணனின் அம்பால் வருத்தப்பட்ட அந்த ராக்ஷசன், ருத்திரனின் அம்பால் தாக்கப்பட்ட அச்சமூட்டும் திரிபுரத்தின் கோபுரம் போல நடுங்கினான். பெருவலிமையுடைய அவன் மூச்சுவாங்கித் தெளிந்து, ஆராய்ந்து சிந்தித்தான்: ‘நன்று! அம்பு எய்வதில் நீ புகழத்தக்க பகைவன்.’ இவ்வாறு சொல்லி வாயைப் பிளந்து, பெருந்தோள்களை அடக்கி, தேர்த்தட்டில் நின்று அவன் தேரோடு சுற்றி வந்தான். ராக்ஷசர்களில் காளை போன்ற அவன் ஒன்று, மூன்று, ஐந்து, ஏழு என்ற வரிசையில் அம்புகளை எடுத்து, பூட்டி, இழுத்து, எய்தான். ராக்ஷசேந்திரனின் வில்லிலிருந்து விடுபட்ட, யமனைப் போன்ற, பொன் சிறகுடைய, சூரியன் போல ஒளிரும் அந்த அம்புகள் வானத்தையே சுடர்விடச் செய்வது போல இருந்தன. ராகவனின் தம்பி கலங்காமல், ராக்ஷசன் எய்த அந்த அம்புக் கூட்டங்களைப் பல கூர்மையான அம்புகளால் துண்டித்தான். போரில் துண்டிக்கப்பட்ட அந்த அம்புகளைக் கண்டு, தேவேந்திரனின் பகைவனான ராவணனின் மகன் சினங்கொண்டான்; கூர்மையான அம்பை எடுத்தான். பேரொளியுடைய அவன் அந்த அம்பைப் பூட்டி உடனே எய்தான்; அதனால் தன்னை நோக்கி வந்த சௌமித்திரியின் மார்பின் நடுவில் தாக்கினான். அதிகாயனின் பண்பு மீண்டும் வெளிப்படுகிறது — நெற்றியில் துளைக்கப்பட்டும் அவன் பகைவனைப் ‘புகழத்தக்கவன்’ என்று போற்றுகிறான்; வீரன் வீரனை மதிக்கிறான். அறுபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் தேவர்களும் தைத்தியர்களும் ஆகிய இருசாராரும் போரைக் காண வந்துள்ளனர் — ஆகவே இந்தப் போர் உலகியலுக்கு அப்பாற்பட்டது. திரிபுரக் கோபுரத்தின் உவமை — ருத்திரன் ஒரே அம்பால் திரிபுரத்தை எரித்தான்; இங்கே லக்ஷ்மணன் ருத்திரனின் இடத்திலும், அதிகாயன் திரிபுரக் கோபுரத்தின் இடத்திலும் இருக்கிறார்கள். எழுபத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘ஏவம் த்ரீன்பஞ்ச ஸப்தேதி’ என்ற எண்களின் வரிசை அம்புகளின் பெருகும் எண்ணிக்கையைக் குறிக்கிறது. எழுபத்துநான்காம், எழுபத்தைந்தாம் சுலோகங்கள் வாக்கியத்தை நடுவில் பிரிக்கின்றன — ‘சிந்தயாமாஸ…’ (சிந்தித்தான்) என்பது 75ஆம் சுலோகத்தின் தொடக்கம். அறுபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் போரைக் காண வந்தவர்கள் எண்ணப்படுகின்றனர் — வித்யாதரர்கள், பூதங்கள், தேவர்கள், தைத்தியர்கள், மகரிஷிகள், குஹ்யகர்கள்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘தத்ருஶுஸ்ததா’ (அப்போது கண்டனர்) என்றும், அச்சுப் பதிப்பில் ‘த்ரஷ்டுமாகமன்’ (காண வந்தனர்) என்றும் உள்ளது. இருதரப்புப் பார்வையாளர்களும் — தேவர்கள் லக்ஷ்மணனின் பக்கமும், தைத்தியர்கள் அதிகாயனின் பக்கமும் — போரைக் காண வந்துள்ளனர். அதிகாயனின் முதல் அம்பு ‘வானத்தையே சுருக்குவது போல’ — வானத்தை விழுங்குவது போல வேகமாகச் செல்கிறது. லக்ஷ்மணன் அதை ‘அர்த்தசந்திரத்தால்’ — பிறைநிலா வடிவ முனையுடைய அம்பால் — துண்டிக்கிறான். பின்னர் ஐந்து, பின்னர் சுடர்விடும் ஒன்று — லக்ஷ்மணனின் முதல் தாக்குதலே பகைவனின் நெற்றியைத் துளைக்கிறது. ‘பூர்ணாயதவிஸ்ருஷ்டேன’ — காதுவரை முழுமையாக இழுக்கப்பட்ட வில்லிலிருந்து விடப்பட்டது. ‘நதபர்வணா’ — கணுக்கள் நன்கு பொருந்தியது. ‘பன்னகேந்த்ர இவாசலே’ — நெற்றியில் புதைந்து குருதியில் நனைந்த அம்பு மலையில் இருக்கும் பாம்பு போலத் தோன்றுகிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘இவாஹவே’ (போரில் போல) என்று பாடம் உள்ளது. அவன் ‘நடுங்கினான்’ — முதன்முறையாக அவன் நடுங்குகிறான். ஆயினும் அவன் தெளிந்து ‘நன்று’ என்கிறான் — பகைவனின் திறமையைப் புகழ்கிறான். பின்னர் வாயைப் பிளந்து, தோள்களை அடக்கி, மீண்டும் போருக்கு ஆயத்தமாகிறான்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘விசார்யைவம் வினம்யாஸ்யம்’ என்று வேறு பாடம் உள்ளது. ஒன்று முதலிய வரிசையில் அம்புகள் பெருகுவது அவனுடைய திறமையைக் காட்டுகிறது — ஒரே எடுப்பில் ஏழு அம்புகள். அந்த அம்புகள் ‘வானத்தையே சுடர்விடச் செய்வது போல’ — வானமே தீப்பற்றியது போல. லக்ஷ்மணன் ‘கலங்காதவன்’ — பதற்றமில்லாதவன், நிலைத்த மனமுடையவன். எண்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் அதிகாயனின் அம்பு லக்ஷ்மணனின் மார்பின் நடுவில் புகுகிறது — போர் சம வலிமையுடையது போலத் தோன்றுகிறது. அறுபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் துண்டிக்கப்பட்ட அம்பு ‘உடல் துண்டிக்கப்பட்ட பாம்பு போல’ — படம் வெட்டப்பட்ட பாம்பு போல ஒளியிழந்தது. அறுபத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் லக்ஷ்மணன் அம்புகளை ‘அடையாதபோதே’ — அருகில் வருவதற்கு முன்பே — துண்டிக்கிறான்; இது அவனுடைய பார்வையின் கூர்மையையும் கையின் விரைவையும் காட்டுகிறது. எழுபத்துநான்காம் சுலோகத்தில் ‘லக்ஷ்மணேஷு’ என்ற சொல் ‘லக்ஷ்மணனின் அம்பு’ என்ற பொருளுடைய தொகைச்சொல் — ‘லக்ஷ்மண + இஷு’ என்ற குணசந்தி. இந்தப் பகுதியில் லக்ஷ்மணனின் மூன்று குணங்கள் வரிசையாக வெளிப்படுகின்றன — கைவிரைவு (அடையாத அம்புகளைத் துண்டித்தல்), இலக்குத் துல்லியம் (நெற்றியில் தாக்குதல்), மனஉறுதி (கலங்காமை). அதிகாயனுக்கும் மூன்று — வேகம், பல அம்புகளை ஒருசேர எய்தல், பகைவனைப் புகழ்தல்.

போரில் அதிகாயனால் மார்பில் தாக்கப்பட்ட சௌமித்திரி, மதங்கொண்ட யானை மதநீர் சொரிவது போலக் குருதியை வேகமாகப் பெருக்கினான். வல்லமையுடைய அவன் உடனே அம்பைப் பிடுங்கித் தன்னை அம்பில்லாதவனாக்கினான்; கூர்மையான அம்பை எடுத்து, அதை அஸ்திரத்தோடும் பூட்டினான். ஆக்னேய அஸ்திரத்தோடு அவன் அந்த அம்பை இணைத்தான்; அப்போது மகாத்மாவான அவனுடைய வில்லில் அந்த அம்பு சுடர்விட்டு எரிந்தது. மிகுந்த ஒளியுடைய அதிகாயன் ரௌத்திர அஸ்திரத்தை எடுத்து, அதனோடு பாம்பு போன்ற, பொன் சிறகுடைய அம்பைப் பூட்டினான். அந்தகன் காலதண்டத்தை வீசுவது போல, லக்ஷ்மணன் பூட்டி வைத்திருந்த சுடர்விடும் அச்சமூட்டும் அந்த அம்பு-அஸ்திரத்தை அதிகாயனை நோக்கி எய்தான். ஆக்னேய அஸ்திரத்தோடு கூடிய அம்பைக் கண்டு, இரவில் திரிபவன் சூரிய அஸ்திரத்தோடு இணைத்த ரௌத்திர அம்பை எய்தான். அந்த இரண்டு அம்புகளும் வானில், ஒளியால் சுடர்விடும் முனைகளுடைய சினமுற்ற இரண்டு பாம்புகள் போல ஒன்றையொன்று தாக்கின. ஒன்றையொன்று எரித்துவிட்டு அவை தரையில் விழுந்தன. முன்பு சுடர்விட்டு ஒளிர்ந்த அந்த இரண்டு சிறந்த அம்புகளும் சுடரிழந்து சாம்பலாகித் தரையில் ஒளியின்றிக் கிடக்கின்றன. பின்னர் கடுஞ்சினம் கொண்ட அதிகாயன் த்வஷ்டாவுக்குரிய ஐஷீக அஸ்திரத்தை எய்தான்; வீரமுடைய சௌமித்திரி ஐந்திர அஸ்திரத்தால் அதைத் துண்டித்தான். ஐஷீகம் அழிந்ததைக் கண்டு ராவணனின் மகனான அந்த இளவரசன் கடுஞ்சினம் கொண்டு யாம்ய அஸ்திரத்தோடு அம்பை இணைத்தான். இரவில் திரிபவன் அந்த அஸ்திரத்தை லக்ஷ்மணனை நோக்கி எய்தான்; லக்ஷ்மணன் வாயவ்ய அஸ்திரத்தால் அதை அழித்தான். பின்னர் கடுஞ்சினம் கொண்ட லக்ஷ்மணன், மேகம் மழைத்தாரைகளைப் பொழிவது போல, அம்புத்தாரைகளை ராவணனின் மகன்மீது பொழிந்தான். அந்த அம்புகள் வஜ்ரத்தால் அணிசெய்யப்பட்ட கவசத்தில் அதிகாயனை அடைந்து, முனைகளும் அலகுகளும் முறிந்து உடனே தரையில் விழுந்தன. அவை வீணானதைக் கண்டு, பகைவீரர்களை அழிப்பவனும் பெரும்புகழுடையவனுமான லக்ஷ்மணன் ஆயிரம் அம்புகளைப் பொழிந்தான். அம்புக் கூட்டங்கள் பொழியப்பட்டபோதும், துளைக்க முடியாத கவசமுடைய பெருவலிமையுடைய ராக்ஷசனான அதிகாயன் போரில் சிறிதும் வருந்தவில்லை. இந்தப் பகுதி அஸ்திர வித்தையின் காட்சி — ஒவ்வொரு அஸ்திரத்துக்கும் ஓர் எதிர் அஸ்திரம்: ஆக்னேயத்துக்குச் சௌரம், ஐஷீகத்துக்கு ஐந்திரம், யாம்யத்துக்கு வாயவ்யம். இருவரும் சம வலிமையுடையவர்கள்; ஆகவே யாரும் வெல்லவில்லை. முன்பு விபீஷணன் சொன்ன தெய்வீகக் கவசம் இங்கே லக்ஷ்மணனின் சாதாரண அம்புகள் அனைத்தையும் பயனற்றவையாக்குகிறது. எண்பத்தொன்பதாம் சுலோகம் ஒரே அரையடியால் அமைந்தது — ‘தாவன்யோன்யம் வினிர்தஹ்ய பேததுஃ ப்ருதிவீதலே’. தொண்ணூறாம் சுலோகத்தின் பின்பாதி (‘தாவுபௌ தீப்யமானௌ ஸ்ம…’) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அந்த அரையடியாலேயே வல்கேட் பதிப்பின் பிரிவு மீண்டும் சமன் செய்யப்படுகிறது. இந்தி உரை 88–89 சுலோகங்களை ஒன்றாக விளக்குகிறது. லக்ஷ்மணன் ‘மதங்கொண்ட யானை மதநீர் சொரிவது போல’ குருதி பெருக்குகிறான் — யானையின் மதம் அதன் வலிமையைக் குறைக்காமல் பெருக்குவது போல, லக்ஷ்மணனுடைய வலிமையும் பெருகுகிறது. ‘விஶல்யம் சகார’ — தானே அம்பைப் பிடுங்கி; ‘விபு:’ (வல்லமையுடையவன்) என்ற சொல் அவனுடைய ஆற்றலைக் குறிக்கிறது. அஸ்திரங்கள் மந்திரங்களால் அழைக்கப்பட்டு அம்புகளில் பூட்டப்படுகின்றன — ‘அஸ்திரத்தோடும் பூட்டினான்’, ‘ஆக்னேய அஸ்திரத்தோடு அம்பை இணைத்தான்’. அம்பு உடல்; அஸ்திரம் அதன் ஆற்றல். ஆக்னேய அஸ்திரம் ரௌத்திர-சௌர அஸ்திரத்தால் முறியடிக்கப்பட்டது — நெருப்பும் சூரியனும் இரண்டும் ஒளிவடிவானவை; ஆகவே ‘ஒன்றையொன்று எரித்து’ இரண்டும் சாம்பலாயின. ‘த்வாஷ்ட்ரம் ஐஷீகம்’ — த்வஷ்டாவைத் தெய்வமாகக் கொண்ட இஷீகாஸ்திரம்; அதன் எதிர்வினை ஐந்திரம் — இந்திரன் த்வஷ்டாவின் மகனைக் கொன்றவன் என்று முந்தைய சர்க்கத்தில் சொல்லப்பட்டது; ஆகவே இந்திராஸ்திரம் த்வாஷ்ட்ராஸ்திரத்துக்கு இயல்பான எதிர்வினை. யாம்யத்துக்கு — மரணத்தின் தேவனுடைய அஸ்திரத்துக்கு — வாயவ்யம் எதிர்வினை; பின்னர் வாயுவே லக்ஷ்மணனுக்கு அறிவுரை தருபவனாக இருப்பான். எல்லா அஸ்திரங்களும் பயனற்றுப் போனபின் லக்ஷ்மணன் மீண்டும் சாதாரண அம்புகளைப் பொழிகிறான் — முதலில் தாரைகளாக, பின்னர் ஆயிரமாக. ஆனால் ‘வஜ்ரத்தால் அணிசெய்யப்பட்ட கவசத்தில்’ அவை முறிகின்றன. ‘அவத்யகவச:’ — துளைக்க முடியாத கவசமுடையவன் — என்று தொண்ணூற்றேழாம் சுலோகத்தில் மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது; ஆகவே சாதாரண அஸ்திரத்தால் இவனைக் கொல்ல முடியாது என்பது இப்போது தெளிவு; புதிய வழி தேவைப்படுகிறது. எண்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘பாணம் ரௌத்ரம் ஸூர்யாஸ்த்ரயோஜிதம்’ என்றும், திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘பாணம் தீப்தம் ஸூர்யாஸ்த்ரயோஜிதம்’ (சுடர்விடும் அம்பு) என்றும் பாடம் உள்ளது. தொண்ணூறாம் சுலோகத்தில் ‘நிரர்சிஷௌ பஸ்மக்ருதௌ’ — சுடரிழந்து சாம்பலானவை; ‘ந ப்ராஜேதே’ (ஒளிர்வதில்லை) என்ற நிகழ்காலம் காட்சிக்கு உயிரூட்டுகிறது. தொண்ணூற்றுநான்காம் சுலோகத்தில் ‘ஶரதாராபிர்தாராபிரிவ தோயத:’ — ‘தாரா’ என்ற சொல் இருமுறை வருகிறது — அம்புத்தாரைகள், நீர்த்தாரைகள். எண்பத்துமூன்றாம் சுலோகத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘தீஷ்ணம்’ என்பது எழுத்துப்பிழை (‘தீக்ஷ்ணம்’ என்பதே எதிர்பார்க்கப்படுவது); அச்சுப் பதிப்பில் ‘தீக்ஷ்ணம்’ என்பது தெளிவாக உள்ளது; ‘ஸமாததே’ (பூட்டினான்) என்பது இரண்டிலும் ஒன்றே. அறுபத்தெட்டாம் சுலோகத்திலோ அச்சுப் பதிப்பில் ‘பூட்டினான்’ என்ற பொருளுடைய ‘ஸமாததே’ என்றும், திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘எடுத்தான்’ என்ற பொருளுடைய, ஒரே ஒலிபோலத் தோன்றும் வேறு சொல் என்றும் வேறுபாடு உள்ளது. எண்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் அதிகாயன் ‘அதிதேஜஸ்வீ’ — பெயரிலும் ‘அதி’ என்ற சொல், அடைமொழியிலும் அதே.

அதிகாயன் நச்சுப்பாம்பு வடிவுடைய அம்பை லக்ஷ்மணனை நோக்கி எய்தான்; அந்த அம்பால் துளைக்கப்பட்ட சௌமித்திரி உயிர்நிலையில் தாக்கப்பட்டான். பகைவரை வாட்டுபவனான அவன் ஒரு முகூர்த்த நேரம் உணர்விழந்தான். பின்னர் உணர்வு பெற்ற, பெருவலிமையுடைய, பகைவரை அடக்கும் அவன் சிறந்த நான்கு அம்புகளால் போரில் அவனுடைய குதிரைகளையும் சாரதியையும் கொன்றான்; அம்பு மழைகளால் கொடியையும் சிதைத்தான். கலங்காத சௌமித்திரியான லக்ஷ்மணன் அந்த ராக்ஷசனைக் கொல்லும் பொருட்டு நன்கு குறிவைத்த அம்புகளை எய்தான். ஆயினும் மனிதர்களில் சிறந்த அவனால் போரில் அவனுக்குச் சிறு வலியையும் உண்டாக்க முடியவில்லை. அப்போது வாயு அவனை அணுகி இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘இவன் பிரம்மனிடம் வரம் பெற்றவன்; துளைக்க முடியாத கவசத்தால் மூடப்பட்டவன். இவனைப் பிரம்மாஸ்திரத்தால் பிள; இல்லாவிட்டால் இவனைக் கொல்ல முடியாது. கவசம் அணிந்த வலிமைமிக்க இவன் மற்ற அஸ்திரங்களால் கொல்லப்பட முடியாதவன்.’ பின்னர் இந்திரனுக்கு நிகரான வீரமுடைய சௌமித்திரி வாயுவின் சொல்லைக் கேட்டு, கடும் வேகமுடைய அம்பை எடுத்து, அந்தப் பிரம்மாஸ்திரத்தை உடனே இணைத்துப் பூட்டினான். கூர்முனையுடைய அந்தச் சிறந்த அம்பில் சௌமித்திரி அந்த உயர்ந்த அஸ்திரத்தை இணைக்கும்போது திசைகளும், சந்திரனும் சூரியனும் பெருங்கோள்களும், வானமும் அஞ்சின; பூமியும் முழங்கியது. சௌமித்திரி பிரம்மனின் அஸ்திரத்தோடு, யமதூதன் போன்ற, சிறகுடைய அம்பை வில்லில் பூட்டி, போரில் இந்திரனின் பகைவனுடைய மகனான அவன்மீது வஜ்ராயுதம் போன்ற அந்த அம்பை எய்தான். லக்ஷ்மணன் எய்ததால் பெருகிய வேகமுடைய, காற்றைப் போலக் கடும் வேகமுடைய, கருடனின் இறகுகளாலும் வைரங்களாலும் அழகுற அணிசெய்யப்பட்ட சிறகுடைய அந்த அம்பு தன்னை நோக்கி வருவதை அதிகாயன் அப்போது போரில் கண்டான். அதைக் கண்ட அதிகாயன் உடனே பல கூர்மையான அம்புகளால் அதைத் தாக்கினான்; ஆயினும் கருடனின் வேகமுடைய அந்த அம்பு பெருவேகத்துடன் அவனருகே சென்றது. சுடர்விடும் அந்தகனும் காலனும் போன்ற அந்த அம்பு வந்ததைக் கண்டு, முயற்சியில் தளராத அதிகாயன் சக்திகளாலும், ரிஷ்டிகளாலும், கதைகளாலும், கோடரிகளாலும், சூலங்களாலும், அம்புகளாலும் அதைத் தாக்கினான். தொண்ணூற்றெட்டாம் சுலோகம் முதல் நூற்றொன்றாம் சுலோகம் வரையுள்ள எட்டு அரைச்சுலோகங்கள் — லக்ஷ்மணனின் மயக்கம், குதிரைகள், சாரதி, கொடி ஆகியவற்றின் அழிவு, குறிவைத்த அம்புகளை எய்தல் — திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை; நூற்றுமூன்றாம் சுலோகத்தின் மூன்றாம் அரையடியும் (‘அவத்ய ஏஷ ஹ்யன்யேஷாமஸ்த்ராணாம் கவசீ பலீ’) வல்கேட் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது. வாயு லக்ஷ்மணனுக்கு உதவுபவன் — முன்பு அனுமனின் தந்தை, இப்போது லக்ஷ்மணனுக்கு அறிவுரை தருபவன். நூற்றுநான்காம் சுலோகம் முதல் நூற்றொன்பதாம் சுலோகம் வரையுள்ள ஆறு சுலோகங்கள் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்துள்ளன — பிரம்மாஸ்திரத்தின் பெருமை யாப்பாலும் குறிக்கப்படுகிறது. நூற்றைந்தாம் சுலோகத்தில் படைப்பின் நடுக்கம் — திசைகள், கோள்கள், வானம், பூமி — அஸ்திரத்தின் உலகியலுக்கு அப்பாற்பட்ட ஆற்றலைக் காட்டுகிறது. தொண்ணூற்றொன்பதாம் சுலோகத்தில் லக்ஷ்மணன் ‘ஒரு முகூர்த்த நேரம் உணர்விழந்தான்’ — இந்தச் சர்க்கத்தில் முதன்முறையாக லக்ஷ்மணன் இடருக்குள்ளாகிறான்; ஆனால் விரைவில் உணர்வு பெற்றுப் பகைவனின் தேர், குதிரைகள், சாரதி, கொடி ஆகியவற்றை அழிக்கிறான். இப்போது தேரை இழந்தும் அதிகாயன் ‘முயற்சியில் தளராமல்’ போரிடுகிறான். வாயுவின் அறிவுரை நுட்பமானது, ஆயினும் எளியது — ‘பிரம்மன் தந்த வரம், பிரம்மனின் அஸ்திரத்தாலேயே பிளக்கப்பட வேண்டும்.’ எந்த வரம் காப்பதோ, அதைத் தந்தவனே அழிப்பவனும் ஆகிறான். வாயு கண்ணுக்குப் புலப்படாமல் வருகிறான் — ‘அணுகி’. பிரம்மாஸ்திரத்தைப் பூட்டும்போது படைப்பே நடுங்குகிறது; ‘த்ராஸ ரராஸ சோர்வீ’ — வானம் அஞ்சியது, பூமி முழங்கியது. அம்பு ‘யமதூதன் போன்றது’, ‘வஜ்ரம் போன்றது’, ‘கருடனின் வேகமுடையது’ — மரணம், இந்திரன், கருடன் ஆகிய மூவருடைய ஆற்றல்களும் அதில் ஒன்றுசேர்ந்துள்ளன. அதிகாயன் எல்லா ஆயுதங்களாலும் அதைத் தடுக்க முயல்கிறான்; ஆனால் இயலவில்லை. நூற்றொன்றாம் சுலோகத்தில் லக்ஷ்மணன் ‘நன்கு குறிவைத்த’ அம்புகளை எய்கிறான் — இலக்கைச் சரியாகத் தாக்குபவை; ஆயினும் அவையும் பயன் தரவில்லை. நூற்றேழாம் சுலோகத்தில் அம்பின் சிறகு ‘ஸுபர்ணவஜ்ரோத்தமசித்ர:’ — கருடனின் இறகுகளாலும் வைரங்களாலும் அழகுறச் செய்யப்பட்டது. தொண்ணூற்றெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘ஆஶீவிஷாகாரம் ஶரம்’ — பாம்பின் வடிவுடைய அம்பு; அதனால் ‘உயிர்நிலையில்’ துளைக்கப்பட்ட லக்ஷ்மணன் மயங்கினான். உயிர்நிலையில் தாக்கியது அதிகாயனின் திறமையைக் காட்டுகிறது.

நெருப்பாய்ச் சுடர்விட்ட அந்த அம்பு, வியத்தகு வடிவுடைய அந்த ஆயுதங்களை எல்லாம் பயனற்றவையாக்கி, மணிமுடி அணிந்த அதிகாயனின் தலையைப் பற்றி அப்போது கொய்தது. லக்ஷ்மணனின் அம்பால் நசுக்கப்பட்ட, தலைக்கவசத்தோடு கூடிய அந்தத் தலை இமயமலையின் சிகரம் போல உடனே தரையில் விழுந்தது. ஆடைகளும் அணிகளும் சிதறித் தரையில் விழுந்து கிடந்த அவனைக் கண்டு, கொல்லப்படாமல் எஞ்சிய இரவில் திரிபவர்கள் எல்லோரும் வேதனையுற்றனர். வாடிய முகங்களுடன், இரங்கத்தக்கவர்களாய், அடிகளால் களைத்திருந்த அவர்களில் பலர் உடனே கம்மிய குரல்களில் உரக்க ஓலமிட்டனர். தலைவன் கொல்லப்பட்டதும், எதையும் பொருட்படுத்தாமல் அஞ்சிய இரவில் திரிபவர்கள் நகரை நோக்கி விரைந்து ஓடினர். அஞ்சத்தக்க வலிமையுடைய, அணுக அரிய பகைவன் கொல்லப்பட்டதும், மகிழ்ச்சி நிறைந்த, மலர்ந்த தாமரை போன்ற முகங்களுடைய பல வானரர்கள், விரும்பியதை நிறைவேற்றிய லக்ஷ்மணனைப் போற்றினர். மிகுந்த வலிமையுடைய, மேகம் போன்ற அதிகாயனைப் போரில் வீழ்த்திய லக்ஷ்மணன் மகிழ்ச்சியுற்று, வானரக் கூட்டங்களால் நன்கு போற்றப்பட்டு, விரைந்து ராமனின் அருகே சென்றான். சர்க்கத்தின் முடிவில் ராக்ஷசர்களுடையவும் வானரர்களுடையவும் உணர்வுகளுக்கு இடையிலான முரண் காட்டப்படுகிறது — அவர்களுடைய முகங்கள் வாடியவை, இவர்களுடைய முகங்கள் மலர்ந்த தாமரை போன்றவை; அவர்கள் கம்மிய குரலில் ஓலமிடுகிறார்கள், இவர்கள் லக்ஷ்மணனைப் போற்றுகிறார்கள். நூற்றுப்பன்னிரண்டாம் சுலோகம் முதல் நூற்றுப்பதினான்காம் சுலோகம் வரையுள்ள மூன்று சுலோகங்கள் (ராக்ஷசர்களின் புலம்பலும் ஓட்டமும்) திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை. இறுதி இரண்டு சுலோகங்களும் நீண்ட யாப்பில் அமைந்தவை — நூற்றுப்பதினைந்தாம் சுலோகம் வம்சஸ்தத்திலும், நூற்றுப்பதினாறாம் சுலோகம் புஷ்பிதாக்ரையிலும்; இறுதிச் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. வெற்றி பெற்ற லக்ஷ்மணன் முதலில் ராமனின் அருகே செல்கிறான் — அவனுடைய செயல்கள் எல்லாம் ராமனுக்காகவே. ‘இமயமலையின் சிகரம் போல’ — முன்பு ராமன் அதிகாயனை ‘மலைகளில் சிறந்த இமயம்’ போல வருணித்தான் (23); இப்போது அவனுடைய தலை இமயத்தின் சிகரம் போல விழுகிறது. இவ்வாறு உவமை சர்க்கத்தின் தொடக்கத்தையும் முடிவையும் இணைக்கிறது. ராக்ஷசர்கள் ‘நிரபேக்ஷா:’ — தலைவன் இல்லாமல் யாரையும் பொருட்படுத்தாமல், வெறுமனே ஓடுகிறார்கள். நூற்றுப்பதினொன்றாம் சுலோகத்தில் ‘ஸஶிரஸ்த்ராணம்’ — தலைக்கவசத்தோடு கூடியது; அதுவும் கவசத்தின் ஒரு பகுதியே; ஆயினும் பிரம்மாஸ்திரத்தால் பிளக்கப்பட்டது. ‘லக்ஷ்மணேஷுப்ரமர்திதம்’ — லக்ஷ்மணனின் அம்பால் நசுக்கப்பட்டது; பிரம்மனின் வரம் பிரம்மனின் அஸ்திரத்தாலேயே பயனற்றதாக்கப்பட்டது.

ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವು ತತ್ತರಿಸಿದುದನ್ನೂ, ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ ಆ ತುಮುಲವನ್ನೂ ಕಂಡು, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ತನ್ನ ಸಹೋದರರಾದ ನರಾಂತಕ, ದೇವಾಂತಕ, ತ್ರಿಶಿರರು ಹತರಾದುದನ್ನು ಕಂಡು, ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರು — ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತನೂ ಮತ್ತನೂ, ಅಂದರೆ ಮಹೋದರನೂ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನೂ — ಸಮರದಲ್ಲಿ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅತಿಕಾಯನು ಕೋಪಗೊಂಡನು. ಅವನು ಬೆಟ್ಟದಂತಿದ್ದನು, ದೇವದಾನವರ ದರ್ಪವನ್ನು ಅಡಗಿಸಿದವನಾಗಿದ್ದನು. ಇಂದ್ರನ ಶತ್ರುವಾದ ಅವನು ಸಾವಿರ ಸೂರ್ಯರ ರಾಶಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಥವನ್ನೇರಿ ವಾನರರತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಕಿರೀಟವನ್ನೂ ಹೊಳೆಯುವ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ್ದ ಅವನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರಗೊಳಿಸಿ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದನು, ಮಹಾನಾದವನ್ನೂ ಮಾಡಿದನು. ಆ ಸಿಂಹನಾದದಿಂದ, ಹೆಸರಿನ ಘೋಷಣೆಯಿಂದ, ಭಯಂಕರವಾದ ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದದಿಂದ ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ನಡುಗಿಸಿದನು. ಅವನ ದೇಹದ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಕಂಡು ‘ಈ ಕುಂಭಕರ್ಣನೇ ಮತ್ತೆ ಎದ್ದುಬಂದಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಭಯಪೀಡಿತರಾದ ವಾನರರೆಲ್ಲ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ತ್ರಿವಿಕ್ರಮಾವತಾರದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ರೂಪದಂತಿದ್ದ ಅವನ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರಯೋಧರು ಭಯದಿಂದ ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡುತ್ತಾರೆ. ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಂಡ ಅವರು ಅತಿಕಾಯನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದಾಗ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಕನಾದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಹೊಕ್ಕರು. ಆಗ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ, ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾಗಿ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅತಿಕಾಯನನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಂಡನು. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೇ ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತದೆ — ನಾಲ್ವರು ವೀರರು ಹತರಾದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಉಳಿದಿದ್ದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ತಾನೇ ಬರುತ್ತಾನೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತವರಃ’ — ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವರ ಪಡೆದವನು — ಎಂದು ಮೊದಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ವರವು ಅವನ ವಧೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಸ್ತ್ರ. ‘ಕುಂಭಕರ್ಣೋಽಯಮುತ್ಥಿತಃ’ — ಈ ಕುಂಭಕರ್ಣನೇ ಎದ್ದಿದ್ದಾನೆ — ಎಂಬ ವಾನರರ ಭ್ರಮೆ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ, ಅದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಭಯ ಇನ್ನೂ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಶರಣ್ಯನಾದ ರಾಮನತ್ತ ಓಡುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನೇ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಶರಣು ಎಂಬ ಭಾವ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅತಿಕಾಯನ ರಥ ‘ಭಾಸ್ಕರಸಹಸ್ರಸ್ಯ ಸಂಘಾತಮ್ ಇವ’ — ಸಾವಿರ ಸೂರ್ಯರ ಸಮೂಹದಂತೆ ದೀಪ್ತವಾದುದು. ಅವನು ಕಿರೀಟಧಾರಿ, ಹೊಳೆಯುವ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳವನು — ಇದು ರಾಜಕುಮಾರನ ವೇಷ. ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಘೋಷಿಸುವುದು ವೀರರ ರೀತಿ — ‘ನಾನು ಇಂಥವನು, ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡು’ ಎಂದು. ಸಿಂಹನಾದ, ನಾಮಘೋಷ, ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದ — ಈ ಮೂರು ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಬಾಣವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿದೆ. ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ವಾನರರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ — ಅವನು ಆಕಾಶವನ್ನೇ ವ್ಯಾಪಿಸುವಂತಹ ಮಹಾಕಾಯನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ‘ಕಾಲಮೇಘವತ್ ಗರ್ಜಂತಮ್’ — ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವವನನ್ನಾಗಿ — ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಮರೇ ಸಂನಿಷೂದಿತೌ’ ಎಂದೂ, ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಸಂನಿಪಾತಿತೌ’ ಎಂದೂ ಇದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ಮೂಢಚೇತಸಃ’ — ಭಯದಿಂದ ಅವರ ವಿವೇಕ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಅವರು ತಮ್ಮ ಶರಣ್ಯನನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ‘ಶರಣ್ಯ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ವಿಭೀಷಣನೂ ಅವನಲ್ಲಿಯೇ ಶರಣು ಹೊಕ್ಕಿದ್ದನು.

ಆ ಮಹಾಕಾಯನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು; ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಾವಿರ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ವಿಶಾಲವಾದ ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ, ಪರ್ವತದಂತಿರುವ, ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ, ಸಿಂಹದಂತೆ ಪಿಂಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಇವನು ಯಾರು? ಹರಿತವಾದ ಶೂಲಗಳಿಂದ, ಬಹು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಪ್ರಾಸ-ತೋಮರಗಳಿಂದ, ಜ್ವಲಿಸುವ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಇವನು ಭೂತಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮಹೇಶ್ವರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾನೆ; ಯಮನ ನಾಲಿಗೆಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ರಥಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇವನ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಬೆನ್ನಿನ ಧನುಸ್ಸುಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠರಥವನ್ನು ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ, ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸು ಆಕಾಶವನ್ನು ಶೋಭಿಸುವಂತೆ. ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಹುಲಿಯಂತಿರುವ, ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಇವನು ಸೂರ್ಯನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ರಥದಿಂದ ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಧ್ವಜದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾದ ರಾಹುವಿನಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಗಳಂತೆ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಬೆಳಗುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ಕಡೆ ಬಾಗಿದ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಮೊಳಗುವ, ಚಿನ್ನದ ಬೆನ್ನಿನ, ಅಲಂಕೃತವಾದ ಇವನ ಧನುಸ್ಸು ಶತಕ್ರತುವಿನ ಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತದೆ. ಧ್ವಜದಿಂದಲೂ ಪತಾಕೆಯಿಂದಲೂ ಅನುಕರ್ಷದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ, ನಾಲ್ವರು ಸಾರಥಿಗಳಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಸದ್ದುಮಾಡುವ ಮಹಾರಥ ಇದು. ರಥದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತು, ಹತ್ತು, ಎಂಟು — ಒಟ್ಟು ಮೂವತ್ತೆಂಟು — ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳಿವೆ, ಭಯಂಕರವಾದ ಬಿಲ್ಲುಗಳಿವೆ, ಚಿನ್ನದಂತೆ ಪಿಂಗಳವರ್ಣದ ಹೆದೆಗಳಿವೆ; ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉಜ್ವಲ ಖಡ್ಗಗಳು ಪಾರ್ಶ್ವಗಳನ್ನು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ — ನಾಲ್ಕು ಮೊಳದ ಹಿಡಿಗಳುಳ್ಳವು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹತ್ತು ಮೊಳ ಉದ್ದವಾದವು. ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಧೀರನಾದ, ಮಹಾಪರ್ವತದಂತಿರುವ, ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ, ಯಮನಂತೆ ಮಹಾಮುಖವುಳ್ಳ ಇವನು ಮೋಡದಲ್ಲಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಚಿನ್ನದ ತೋಳುಬಂದಿಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟ ಭುಜಗಳಿಂದ ಇವನು ಎತ್ತರವಾದ ಎರಡು ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಿಮವಂತನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಎರಡು ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಇವನ ಅತಿ ಭೀಷಣವಾದ ಮುಖವು ಪುನರ್ವಸು ನಕ್ಷತ್ರದ ಎರಡು ತಾರೆಗಳ ನಡುವಿನ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ.’ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಅತಿಕಾಯನ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆ. ಕವಿ ಶತ್ರುವಿನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ರಾಮನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಹೇಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ವಧೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ ಎಂಬುದು ಮೊದಲೇ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಥ, ಧನುಸ್ಸು, ಖಡ್ಗಗಳು, ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು, ಶರೀರ, ಮುಖ — ಇವುಗಳ ಕ್ರಮವಾದ ವರ್ಣನೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಥದಿಂದ ಮುಖದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಉಪಮೆಗಳೂ ಹಲವು — ಭೂತಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮಹೇಶ್ವರ, ಮಿಂಚುಗಳೊಡನೆ ಮೋಡ, ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನೊಡನೆ ಆಕಾಶ, ಮೋಡದಲ್ಲಿರುವ ಸೂರ್ಯ, ಎರಡು ಶಿಖರಗಳೊಡನೆ ಹಿಮವಂತ, ಪುನರ್ವಸುವಿನ ನಡುವಿನ ಚಂದ್ರ. ‘ಪುನರ್ವಸ್ವಂತರಗತಃ’ — ಪುನರ್ವಸು ನಕ್ಷತ್ರದ ಎರಡು ತಾರೆಗಳ ನಡುವೆ ನಿಂತ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಎರಡು ಕುಂಡಲಗಳ ನಡುವೆ ಮುಖ. 24ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿ ‘ಪೂರ್ಣಬಿಂಬಮಿವೈಂದವಮ್’ ಎಂದು ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಓದುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಮೊದಲು ವಾನರರನ್ನು ‘ಸಾಂತ್ವಯಿತ್ವಾ’ — ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ — ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಾಯಕನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬುವುದು. ಅವನಿಗೆ ಶತ್ರುವಿನ ಪರಿಚಯವಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ವಿಭೀಷಣನು ಲಂಕೆಯ ಎಲ್ಲ ವೀರರನ್ನೂ ಬಲ್ಲವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಸಚಿವನಂತೆ. ‘ಹರಿಲೋಚನಃ’ — ಸಿಂಹದಂತೆ ಪಿಂಗಳವರ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು. ‘ತ್ರಿನತಂ ಧನುಃ’ — ಮಧ್ಯದಲ್ಲೂ ಎರಡು ತುದಿಗಳಲ್ಲೂ ಬಾಗಿದ ಬಿಲ್ಲು. ‘ಚತುಃಸಾದಿಸಮಾಯುಕ್ತಃ’ — ನಾಲ್ವರು ಸಾರಥಿಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ‘ನಾಲ್ವರು ಸಾರಥಿಗಳಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾದುದು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಸಾನುಕರ್ಷಃ’ — ರಥದ ಕೆಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸಿದ ಆಧಾರದ ಮರವೇ ಅನುಕರ್ಷ. ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು, ಅನೇಕ ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಹತ್ತು ಮೊಳ ಉದ್ದದ ಖಡ್ಗಗಳು — ಈ ದಿವ್ಯ ಯುದ್ಧಸಾಮಗ್ರಿಯೆಲ್ಲ ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲ ಎಂದು ಮುಂದೆ ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳುವನು. ‘ರಕ್ತಕಂಠಗುಣಃ’ — ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು; ‘ಕಾಲಃ’ — ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದವನು, ಕಾಲನಂತೆ ಭಯಂಕರನೂ ಹೌದು. ಧ್ವಜದಲ್ಲಿ ರಾಹು — ರಾಹು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನುಂಗುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯವಂಶದ ರಾಮನಿಗೆ ಈ ಚಿಹ್ನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಶುಭಸೂಚಕದಂತೆ. 15ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿ ‘ಸಜ್ಯಾನಿ’ ಎಂದೂ, ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ ‘ಸಜ್ಜಾನಿ’ ಎಂದೂ ಓದುತ್ತವೆ. 13ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭೂತೈರಿವ ಮಹೇಶ್ವರಃ’ — ಭೂತಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಶಿವನಂತೆ; ಇಲ್ಲಿ ಶೂಲ-ಪ್ರಾಸ-ತೋಮರಗಳೇ ಭೂತಗಣಗಳು. 14ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಥಶಕ್ತಯಃ’ — ರಥದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ ಶಕ್ತಿ ಎಂಬ ಆಯುಧಗಳು; ‘ಕಾಲಜಿಹ್ವಾಪ್ರಕಾಶಾಃ’ — ಯಮನ ನಾಲಿಗೆಯಂತೆ ಚಲಿಸುವ, ಉರಿಯುವ. 17ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಪ್ರಭೈರ್ಬಾಣೈಃ’ — ಬಾಣಗಳು ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತವೆ. 21ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಕ್ತಹಸ್ತದಶಾಯತೌ’ — ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹತ್ತು ಮೊಳ ಉದ್ದವಾದವು. 22ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮೇಘಸ್ಥ ಇವ ಭಾಸ್ಕರಃ’ — ಕಪ್ಪು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಮುಖ. 16ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಣಭೂಮಿಂ ವಿರಾಜಯನ್’, 17ನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ದಿಶೋ ದಶ ವಿರಾಜಯನ್’, 18ನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಧನುಶ್ಚಾಸ್ಯ ವಿರಾಜತೇ’ — ‘ವಿರಾಜ್’ (ಹೊಳೆ) ಧಾತುವಿನ ಪುನರುಕ್ತಿ ಅವನ ದೀಪ್ತಿಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಯಾರನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರರೆಲ್ಲ ಭಯಾರ್ತರಾಗಿ ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರೋ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಹೇಳು’ ಎಂದು ರಾಮನು ಕೇಳಿದನು. ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜಕುಮಾರ ರಾಮನಿಂದ ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಘವನಿಗೆ ವಿವರಿಸಿದನು — ‘ದಶಗ್ರೀವನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ವೈಶ್ರವಣನ ತಮ್ಮ, ರಾಜ, ಭಯಂಕರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮಹಾತ್ಮ, ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣ. ಬಲದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಮನಾದ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಮಗನು ಅವನಿಗಿದ್ದಾನೆ — ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವವನು, ಶ್ರುತಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು, ಸರ್ವಾಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಕುದುರೆಯ ಬೆನ್ನಮೇಲೆ, ಆನೆಯ ಬೆನ್ನಮೇಲೆ, ಖಡ್ಗದಲ್ಲಿ, ಧನುಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಕರ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ಭೇದದಲ್ಲಿ, ಸಾಮದಲ್ಲಿ, ದಾನದಲ್ಲಿ, ನೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಾನ್ಯನು. ಯಾರ ಬಾಹುಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಲಂಕೆ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿರುತ್ತದೆಯೋ, ಧಾನ್ಯಮಾಲಿನಿಯ ಮಗನಾದ ಆ ಅತಿಕಾಯನೇ ಇವನು ಎಂದು ತಿಳಿ. ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ಇವನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದನು, ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪಡೆದನು, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಇವನಿಗೆ ಸುರಾಸುರರಿಂದ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನೂ, ಈ ದಿವ್ಯ ಕವಚವನ್ನೂ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ರಥವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು. ಇವನಿಂದ ನೂರಾರು ದೇವತೆಗಳೂ ದಾನವರೂ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ರಾಕ್ಷಸರು ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ಯಕ್ಷರು ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಇವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರವನ್ನೇ ತಡೆದನು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಲರಾಜನಾದ ವರುಣನ ಪಾಶವನ್ನೂ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದನು. ಬಲವಂತನಾದ, ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ವೃಷಭನಂತಿರುವ, ರಾವಣನ ಮಗನಾದ ಈ ಅತಿಕಾಯನು ದೇವದಾನವರ ದರ್ಪವನ್ನು ಅಡಗಿಸಿದವನು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬೇಗನೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸು — ಇವನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ.’ ವಿಭೀಷಣನ ವರ್ಣನೆ ರಾಮನ ವರ್ಣನೆಗಿಂತ ಭಿನ್ನ — ರಾಮನು ಹೊರರೂಪವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ವಿಭೀಷಣನು ಒಳಗಿನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅತಿಕಾಯನು ಕೇವಲ ಬಲಶಾಲಿಯಲ್ಲ, ಹಿರಿಯರ ಸೇವಕನೂ ಶ್ರುತಿಧರನೂ ನೀತಿ-ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲನೂ ಹೌದು; ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲೂ ಅವನು ವಿಶಿಷ್ಟನು. ‘ಧಾನ್ಯಮಾಲಿನಿಯ ಮಗ’ — ಅವನು ರಾವಣನಿಗೆ ಮಂಡೋದರಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗನಲ್ಲ, ಬೇರೊಬ್ಬ ಪತ್ನಿಯ ಮಗ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ರಾವಣನ ಎರಡನೆಯ ಪತ್ನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ವರ, ದಿವ್ಯ ಕವಚ, ಇಂದ್ರ-ವರುಣರ ಪರಾಜಯ — ಇವೆಲ್ಲ ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಫಲಿಸುತ್ತವೆ: ಕವಚದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳು ಮುರಿಯುವುವು, ವರದಿಂದಲೇ ಅವನ ವಧೆಯ ಮಾರ್ಗವೂ ತೋರಿಬರುವುದು. ಶತ್ರುವು ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವನು ಎಂಬ ಭಯದಿಂದ ವಿಭೀಷಣನು ಬೇಗನೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವೈಶ್ರವಣಾನುಜಃ’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಕುಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾದರೂ ಅವನು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು. ಅತಿಕಾಯನು ‘ರಾವಣಪ್ರತಿಮೋ ಬಲೇ’ — ಬಲದಲ್ಲಿ ತಂದೆಗೆ ಸಮನು. ‘ಅಶ್ವಪೃಷ್ಠೇ ನಾಗಪೃಷ್ಠೇ…’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರಾಜವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನೂ — ಅಶ್ವಾರೋಹಣ, ಗಜಾರೋಹಣ, ಖಡ್ಗವಿದ್ಯೆ, ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆ, ಸಾಮ-ದಾನ-ಭೇದಗಳು, ನೀತಿ, ಮಂತ್ರ — ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವನು ಕೇವಲ ಯೋಧನಲ್ಲ, ರಾಜನೀತಿಜ್ಞನೂ ಹೌದು. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅಶ್ವಪೃಷ್ಠೇ ರಥೇ ನಾಗೇ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ವಜ್ರವನ್ನು ತಡೆದುದು, ವರುಣಪಾಶವನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದುದು — ಇಬ್ಬರು ಲೋಕಪಾಲರು ಅವನಿಂದ ಸೋತರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಜಯನು. ‘ಪುರಾ… ಕ್ಷಯಂ ನಯತಿ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಪುರಾ’ ಶಬ್ದ ಭವಿಷ್ಯದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ … ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ: ಅವನು ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆಯಲಿ. 28ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವೃದ್ಧಸೇವೀ’ — ಹಿರಿಯರ ಸೇವಕ, ವಿನೀತ; ‘ಶ್ರುತಿಧರಃ’ — ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು. ರಾಕ್ಷಸಕುಲದಲ್ಲೂ ವಿದ್ಯಾವಂತನೂ ವಿನೀತನೂ ಆದ ಮಗ — ಇದು ರಾವಣನ ಕುಲದ ವಿನಾಶವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕರುಣಾಜನಕವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ. 33ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಕ್ಷಿತಾನಿ ಚ ರಕ್ಷಾಂಸಿ’ — ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ರಕ್ಷಕನೂ ಹೌದು.

ಆಮೇಲೆ ಬಲವಂತನಾದ ಅತಿಕಾಯನು ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರಗೊಳಿಸಿದನು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಭಯಂಕರ ದೇಹದ, ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ವನವಾಸಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನರಾದ ಮಹಾತ್ಮರು ಅವನತ್ತ ಎರಗಿದರು — ಕುಮುದ, ದ್ವಿವಿದ, ಮೈಂದ, ನೀಲ, ಶರಭ ಇವರು ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಧಾವಿಸಿದರು. ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಅತಿಕಾಯನು ಅವರ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಭಯಂಕರ ದೇಹದ ಆ ಬಲಶಾಲಿ ನಿಶಾಚರನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಲೋಹದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಚುಚ್ಚಿದನು. ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ, ಅಂಗಗಳು ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಸೋತ ಅವರು ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅತಿಕಾಯನಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರದಾದರು. ಯೌವನದ ದರ್ಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕ್ರುದ್ಧ ಸಿಂಹವು ಜಿಂಕೆಗಳ ಹಿಂಡನ್ನು ಹೆದರಿಸುವಂತೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ವಾನರವೀರರ ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೆದರಿಸಿದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ವಾನರಯೂಥಗಳ ನಡುವೆ ಯುದ್ಧಮಾಡದಿದ್ದ ಯಾರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಲಿಲ್ಲ — ಯುದ್ಧಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತ. ಆಮೇಲೆ ಬಿಲ್ಲು-ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಅವನು ಹಾರಿ ರಾಮನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಗರ್ವದಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಬಾಣವನ್ನೂ ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ನಾನು ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ; ಯಾವ ಸಾಮಾನ್ಯನೊಡನೆಯೂ ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಿಗೆ ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶಕ್ತಿಯಿದೆಯೋ ಅವನು ಬೇಗನೆ ಇಲ್ಲಿ ಈಗಲೇ ನನಗೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡಲಿ.’ ಅತಿಕಾಯನ ಸ್ವಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಗೆಯಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಅವನು ಗರ್ವಿಷ್ಠ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಯುದ್ಧಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು. ಯುದ್ಧಮಾಡದವನನ್ನು ಅವನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಯೋಧನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಸಮಾನನಾದ ಪ್ರತಿಯೋಧನನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದ ‘ವೃದ್ಧಸೇವೀ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. 44 ಮತ್ತು 45ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಆಹ್ವಾನದ ಗೌರವ ಛಂದಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಮುದನೇ ಮೊದಲಾದ ಐವರು ಯೂಥಪರು ‘ಯುಗಪತ್’ — ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ — ಧಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ; ಆದರೂ ಅತಿಕಾಯನೊಬ್ಬನೇ ಎಲ್ಲರ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕನಕಭೂಷಣೈಃ ಶರೈಃ’, ‘ಸರ್ವಾಯಸೈಃ ಶರೈಃ’ — ಅವನ ಬಾಣಗಳು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದವು, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಲೋಹದವು. ‘ಹರಿರ್ಯೌವನದರ್ಪಿತಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಹರಿ’ ಶಬ್ದ ಸಿಂಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ವಾನರನನ್ನಲ್ಲ; ವಾನರರು ಜಿಂಕೆಗಳಂತೆ, ಅತಿಕಾಯನು ಸಿಂಹದಂತೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಹರಿರ್ಯೌವನಮಾಸ್ಥಿತಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ರಾಮನಿಗೆ ಆಹ್ವಾನ ‘ಸಗರ್ವಿತಮ್’ — ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದುದು; ಆದರೆ ರಾಮನು ತಾನೇ ಏಳುವುದಿಲ್ಲ; ಹಿಂದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣಾದಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮುಂದೆ ಬಂದಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಏಳುತ್ತಾನೆ. 41ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭೀಮಕಾಯೋ ನಿಶಾಚರಃ’ — ಅವನ ಶರೀರದ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 42ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ಪ್ರತಿಕರ್ತುಂ ನ ಶೇಕುಃ’ — ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣವನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರದಾದರು.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಕೋಪಗೊಂಡನು. ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಅವನು ಮೇಲೆದ್ದನು, ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಮುಂದೆ ನೆಗೆದು ಬತ್ತಳಿಕೆಯಿಂದ ಬಾಣವನ್ನು ಸೆಳೆದು ಅತಿಕಾಯನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಗ್ರವಾದ ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಸಾಗರವನ್ನೂ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ತುಂಬುತ್ತ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ನಡುಗಿಸಿತು. ಸೌಮಿತ್ರಿಯ ಭಯಂಕರವಾದ ಧನುರ್ಘೋಷವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಗನು ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು. ಆಗ ಕುಪಿತನಾದ ಅತಿಕಾಯನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎದ್ದು ನಿಂತುದನ್ನು ಕಂಡು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ನೀನು ಬಾಲಕ, ಪರಾಕ್ರಮಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಭವವಿಲ್ಲದವನು. ಹೊರಟುಹೋಗು; ಕಾಲನಂತಿರುವ ನನ್ನೊಡನೆ ಏಕೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೀಯೆ? ನನ್ನ ಬಾಹುಗಳಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಣಗಳ ವೇಗವನ್ನು ಹಿಮವಂತನಾಗಲಿ, ಆಕಾಶವಾಗಲಿ, ಭೂಮಿಯಾಗಲಿ ಸಹಿಸಲಾರವು. ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿರುವ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯನ್ನು ನೀನು ಎಬ್ಬಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು ಹಿಂದಿರುಗು; ನನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಡ. ಅಥವಾ ಹಠಮಾರಿಯಾದ ನೀನು ಹಿಂದಿರುಗಲು ಬಯಸದಿದ್ದರೆ, ನಿಲ್ಲು — ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ. ಶತ್ರುಗಳ ದರ್ಪವನ್ನು ಅಡಗಿಸುವ, ಈಶ್ವರನ ಆಯುಧದಂತಿರುವ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನನ್ನ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನೋಡು. ಸರ್ಪದಂತಿರುವ ಈ ಬಾಣವು ನಿನ್ನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದು, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮೃಗರಾಜನು ಗಜರಾಜನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವಂತೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಧನುಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಸ್ಮಯಿತ್ವಾ’ — ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು — ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದನು; ಅವನ ಕೋಪವೂ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಅತಿಕಾಯನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾವಗಳಿವೆ — ಉಪಹಾಸ (‘ನೀನು ಬಾಲಕ’), ಕರುಣೆಯಂತಹುದು (‘ಹಿಂದಿರುಗು’), ಬೆದರಿಕೆ (‘ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ’). ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಮಾನ ಪ್ರತಿಯೋಧನೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದೇ ಅವನ ದರ್ಪ. 56ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಉಪಮೆಯು (‘ಮೃಗರಾಜ ಇವ…’) ವಾಕ್ಯದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ‘ಇತ್ಯೇವಮುಕ್ತ್ವಾ…’ ಎಂಬ ಅರ್ಧದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ; ಆ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. 46ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದ ‘ಮಹೀಂ ಸರ್ವಾಮ್ ಆಕಾಶಂ ಸಾಗರಂ ದಿಶಃ’ — ಇಡೀ ಭೂಮಿ, ಆಕಾಶ, ಸಾಗರ, ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು — ತುಂಬುತ್ತದೆ; ಹಿಂದೆ ಅತಿಕಾಯನ ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದ ವಾನರರನ್ನು ಹೆದರಿಸಿತ್ತು, ಈಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತಿಕಾಯನು ‘ವಿಸಿಸ್ಮಿಯೇ’ — ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು; ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅವನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಲದ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಅವನ ದರ್ಪ ಶಾಂತವಾಗಲಿಲ್ಲ. ‘ಕಾಲಸಂಕಾಶಂ ಮಾಮ್’, ‘ಸುಖಪ್ರಸುಪ್ತಂ ಕಾಲಾಗ್ನಿಮ್’ ಎಂದು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಕಾಲನಿಗೂ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಗೂ ಹೋಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಾಣಾನ್ನ ಜಹಿ ಮದ್ಗತಃ’ — ನನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಡ; ಇದು ಉಪದೇಶರೂಪದ ಬೆದರಿಕೆ. ‘ಪ್ರತಿಸ್ತಬ್ಧಃ’ — ಹಠಮಾರಿ, ದುರಾಗ್ರಹಿ. ‘ಈಶ್ವರಾಯುಧಸಂಕಾಶಾನ್’ — ಶಿವನ ತ್ರಿಶೂಲದಂತಿರುವ, ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮೃಗರಾಜ ಇವ ಕ್ರುದ್ಧೋ ನಾಗರಾಜಸ್ಯ ಶೋಣಿತಮ್’ — ಸಿಂಹವು ಆನೆಯ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವಂತೆ ನನ್ನ ಬಾಣವು ನಿನ್ನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದು. ಈ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆನೆ, ಅತಿಕಾಯನು ಸಿಂಹ; ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಇದು ತಲೆಕೆಳಗಾಗುವುದು. 47ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತೂಣಾದಾಕ್ಷಿಪ್ಯ ಸಾಯಕಮ್’ — ಬತ್ತಳಿಕೆಯಿಂದ ಬೇಗನೆ ಬಾಣವನ್ನು ಸೆಳೆದು; ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತ್ವರೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅತಿಕಾಯನ ರೋಷಭರಿತವಾದ, ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತಿಬಲನೂ ಮನಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾಜಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಹಳ ಕೋಪಗೊಂಡನು, ಆಮೇಲೆ ಮಹತ್ತಾದ ಅರ್ಥವುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೇವಲ ಮಾತಿನಿಂದ ನೀನು ಪ್ರಧಾನನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಜಂಬ ಕೊಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಸತ್ಪುರುಷರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಾಣವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ; ದುರಾತ್ಮನೇ, ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸು. ಕಾರ್ಯದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸು; ಜಂಬ ಕೊಚ್ಚುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಯಾರು ಪೌರುಷದಿಂದ ಕೂಡಿರುವನೋ ಅವನೇ ಶೂರನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ವಾಯುಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾಗಿ ನೀನು ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೀಯೆ; ಬಾಣಗಳಿಂದಾಗಲಿ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಾಗಲಿ ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸು. ಅನಂತರ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು ಉರುಳಿಸುವೆನು, ಗಾಳಿಯು ಕಾಲಕ್ಕೆ ಹಣ್ಣಾದ ತಾಳೆಯ ಹಣ್ಣನ್ನು ತೊಟ್ಟಿನಿಂದ ಉದುರಿಸುವಂತೆ. ಇಂದು ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳು, ಅವುಗಳ ಮೊನೆಗಳು ಮಾಡಿದ ಗಾಯಗಳಿಂದ ಚಿಮ್ಮುವ ನಿನ್ನ ರಕ್ತವನ್ನು ನಿನ್ನ ದೇಹದಿಂದ ಕುಡಿಯುವುವು. “ಇವನು ಬಾಲಕ” ಎಂದು ತಿಳಿದು ನನ್ನನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸಬೇಡ; ಬಾಲಕನಾಗಲಿ ವೃದ್ಧನಾಗಲಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಮೃತ್ಯುವೆಂದು ತಿಳಿ. ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದ ವಿಷ್ಣುವು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾದ, ಪರಮಾರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತಿಕಾಯನು ಅತಿಯಾಗಿ ಕೋಪಗೊಂಡನು, ಉತ್ತಮವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ತತ್ತ್ವ (‘ಕರ್ಮಣಾ ಸೂಚಯಾತ್ಮಾನಮ್’ — ಕಾರ್ಯದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ತೋರಿಸು; ‘ಪೌರುಷದಿಂದ ಕೂಡಿದವನೇ ಶೂರ’), ಅನಂತರ ವಿಶೇಷ ದೃಷ್ಟಾಂತ (‘ಬಾಲೇನ ವಿಷ್ಣುನಾ…’). ವಾಮನನು ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದರೂ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು — ಆದ್ದರಿಂದ ವಯಸ್ಸು ಬಲದ ಅಳತೆಗೋಲಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ವಾನರರು ಅತಿಕಾಯನನ್ನು ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ವಿಷ್ಣುವಿನ ರೂಪಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದ್ದರು; ಈಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ತನ್ನ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಾನೆ. 64ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ (ವಾಮನದೃಷ್ಟಾಂತ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. 57 ಮತ್ತು 58ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ಅತಿಕಾಯನು ಹೇಳಿದ ‘ಬಾಲ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಅವನಿಗೇ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಬಾಲೋಽಯಮ್’, ‘ಬಾಲೋ ವಾ’, ‘ಬಾಲೇನ ವಿಷ್ಣುನಾ’. 61ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉಪಮೆ — ‘ಮಾರುತಃ ಕಾಲಸಂಪಕ್ವಂ ವೃಂತಾತ್ ತಾಲಫಲಂ ಯಥಾ’ — ಹಣ್ಣಾದ ಫಲ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಲದಿಂದ ಪರಿಪಕ್ವನಾದ ಅತಿಕಾಯನೂ ಬೀಳುವನು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರ ‘ಹೇತುಮತ್’ — ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ — ‘ಪರಮಾರ್ಥವತ್’ — ಪರಮಾರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದುದು — ಎಂದು ಕವಿಯೇ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. 58ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿದರ್ಶಯಸ್ವಾತ್ಮಬಲಮ್’ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ದುರಾತ್ಮನ್’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವನೂ ತಕ್ಕ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಭೂತಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ದೈತ್ಯರು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಗುಹ್ಯಕರು ಆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದರು. ಆಮೇಲೆ ಕುಪಿತನಾದ ಅತಿಕಾಯನು ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಸಂಕುಚಿತಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ಎಸೆದನು. ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ, ವಿಷಸರ್ಪದಂತಿದ್ದ ಆ ಹರಿತ ಬಾಣವನ್ನು ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ಬಾಣದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಹೆಡೆ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪದಂತೆ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಕಂಡು ಅತಿಯಾಗಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅತಿಕಾಯನು ಐದು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದನು. ನಿಶಾಚರನು ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ಎಸೆದನು; ಭರತನ ತಮ್ಮನು ಅವು ತನ್ನನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಶತ್ರುವೀರಸಂಹಾರಕನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುವಂತಿದ್ದ ಹರಿತ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ಅದನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿದನು, ವೇಗದಿಂದ ಸೆಳೆದನು, ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೆಳೆದು ಬಿಟ್ಟ, ಬಾಗಿದ ಗಿಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಬಾಣದಿಂದ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನ ಹಣೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸನ ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ನಾಟಿಕೊಂಡು ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಆ ಬಾಣವು ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿನ ಸರ್ಪರಾಜನಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸನು, ರುದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ತ್ರಿಪುರದ ಘೋರ ಗೋಪುರದಂತೆ, ನಡುಗಿದನು. ಮಹಾಬಲನಾದ ಅವನು ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡು ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಭಲೆ, ಈ ಬಾಣಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ನೀನು ನನಗೆ ಶ್ಲಾಘನೀಯನಾದ ಶತ್ರುವಾಗಿರುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಬಾಯನ್ನು ತೆರೆದು, ಮಹಾಭುಜಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಹಿಡಿದು, ರಥದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಅವನು ರಥದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಒಂದು, ಮೂರು, ಐದು, ಏಳು ಎಂಬ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು, ಹೂಡಿದನು, ಸೆಳೆದನು, ಬಿಟ್ಟನು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಟ, ಕಾಲನಂತಿದ್ದ, ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬಾಣಗಳು ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಉರಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದವು. ರಾಘವನ ತಮ್ಮನು ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳ್ಳದೆ ರಾಕ್ಷಸನು ಬಿಟ್ಟ ಆ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಂಡು ದೇವೇಂದ್ರನ ಶತ್ರುವಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಕೋಪಗೊಂಡು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ ತಟ್ಟನೆ ಬಿಟ್ಟನು, ಅದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯ ಎದೆಯ ನಡುವೆ ಹೊಡೆದನು. ಅತಿಕಾಯನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡರೂ ಅವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ‘ಶ್ಲಾಘನೀಯ’ ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ವೀರನು ವೀರನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ. 65ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೂ ದೈತ್ಯರೂ ಇಬ್ಬರೂ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಯುದ್ಧ ಲೋಕೋತ್ತರವಾದುದು. ತ್ರಿಪುರಗೋಪುರದ ಉಪಮೆ — ರುದ್ರನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ತ್ರಿಪುರವನ್ನು ಸುಟ್ಟನು; ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರುದ್ರನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ಅತಿಕಾಯನು ತ್ರಿಪುರದ ಗೋಪುರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ. 77ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಏವಂ ತ್ರೀನ್ಪಂಚ ಸಪ್ತೇತಿ’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಕ್ರಮ ಬಾಣಗಳ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. 74 ಮತ್ತು 75ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತವೆ — ‘ಚಿಂತಯಾಮಾಸ…’ ಎಂಬುದು 75ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಆರಂಭ. 65ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಭೂತಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ದೈತ್ಯರು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಗುಹ್ಯಕರು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ದದೃಶುಸ್ತದಾ’ ಎಂದೂ, ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ದ್ರಷ್ಟುಮಾಗಮನ್’ ಎಂದೂ ಇದೆ. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು — ದೇವತೆಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ದೈತ್ಯರು ಅತಿಕಾಯನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ — ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅತಿಕಾಯನ ಮೊದಲ ಬಾಣ ‘ಅಂಬರಂ ಸಂಕ್ಷಿಪನ್ ಇವ’ — ಆಕಾಶವನ್ನೇ ನುಂಗುವಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದನ್ನು ‘ಅರ್ಧಚಂದ್ರೇಣ’ — ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರದ ಮೊನೆಯುಳ್ಳ ಬಾಣದಿಂದ — ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಐದು, ಅನಂತರ ಉರಿಯುವ ಒಂದು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೊದಲ ಪ್ರಹಾರವೇ ಶತ್ರುವಿನ ಹಣೆಯನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪೂರ್ಣಾಯತವಿಸೃಷ್ಟೇನ’ — ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೆಳೆದ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟುದು. ‘ನತಪರ್ವಣಾ’ — ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದ ಗಿಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳದ್ದು. ‘ಪನ್ನಗೇಂದ್ರ ಇವಾಚಲೇ’ — ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ನಾಟಿದ ರಕ್ತಲಿಪ್ತ ಬಾಣ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿನ ಸರ್ಪದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಇವಾಹವೇ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ಅವನು ‘ಪ್ರಚಕಂಪೇ’ — ನಡುಗಿದನು; ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅವನು ನಡುಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡು ‘ಸಾಧು’ — ಭಲೆ — ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಶತ್ರುವಿನ ಕೌಶಲವನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಬಾಯಿತೆರೆದು, ಭುಜಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಹಿಡಿದು, ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವಿಚಾರ್ಯೈವಂ ವಿನಮ್ಯಾಸ್ಯಂ’ ಎಂಬ ಭಿನ್ನ ಪಾಠವಿದೆ. ಒಂದರಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಬಾಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು ಅವನ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಒಂದೇ ಬಾರಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗಲೇ ಏಳು ಬಾಣಗಳು. ಆ ಬಾಣಗಳು ‘ಚಕ್ರುರ್ದೀಪ್ತಮಿವಾಂಬರಮ್’ — ಆಕಾಶವೇ ಉರಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದವು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಅಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ — ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳ್ಳದವನು, ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತನು. 81ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅತಿಕಾಯನ ಬಾಣ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎದೆಯ ನಡುವೆ ನಾಟುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧ ಸಮಬಲವಾದುದರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. 68ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಣ ‘ಕೃತ್ತಭೋಗಮ್ ಉರಗಮ್ ಇವ’ — ಹೆಡೆ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪದಂತೆ ನಿಷ್ಪ್ರಭವಾಗಿದೆ. 69ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ‘ಅಪ್ರಾಪ್ತಾನ್’ — ತನ್ನನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ — ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯ ಮತ್ತು ಕೈಯ ಚುರುಕುತನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. 74ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣೇಷು’ ಎಂಬ ಪದ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ಯ ಇಷುಃ’ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣ — ಎಂಬ ಸಮಾಸ; ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ + ಇಷು’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಗುಣಸಂಧಿ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ — ಹಸ್ತಲಾಘವ (ತಲುಪದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದು), ಲಕ್ಷ್ಯವೇಧ (ಹಣೆಗೆ ಪ್ರಹಾರ), ಧೈರ್ಯ (ಅಸಂಭ್ರಾಂತತೆ). ಅತಿಕಾಯನದೂ ಮೂರು — ವೇಗ, ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗ, ಶತ್ರುವಿನ ಪ್ರಶಂಸೆ.

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅತಿಕಾಯನಿಂದ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು, ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯು ಮದೋದಕವನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ, ತೀವ್ರವಾಗಿ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಸಮರ್ಥನಾದ ಅವನು ತಟ್ಟನೆ ಬಾಣವನ್ನು ಕಿತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಬಾಣರಹಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು; ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಅಸ್ತ್ರದೊಡನೆಯೂ ಹೂಡಿದನು. ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅವನು ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದನು; ಆಗ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಧನುಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆ ಬಾಣವು ಜ್ವಲಿಸಿತು. ಅತಿತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅತಿಕಾಯನು ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ಅದರಿಂದ ಸರ್ಪದಂತಿದ್ದ ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳ ಬಾಣವನ್ನು ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೂಡಿದ, ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಘೋರ ಬಾಣಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅತಿಕಾಯನತ್ತ ಎಸೆದನು, ಅಂತಕನು ಕಾಲದಂಡವನ್ನು ಎಸೆಯುವಂತೆ. ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಾಣವನ್ನು ಕಂಡು ನಿಶಾಚರನು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿತವಾದ ರೌದ್ರಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಎರಡು ಬಾಣಗಳೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನೊಂದು ಹೊಡೆದವು — ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುವ ಹೆಡೆಗಳುಳ್ಳ ಎರಡು ಕ್ರುದ್ಧ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ. ಅವು ಒಂದನ್ನೊಂದು ಸುಟ್ಟು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಜ್ವಾಲೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬೂದಿಯಾದ ಆ ಎರಡು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳು, ಹಿಂದೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದರೂ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅತಿಕಾಯನು ತ್ವಷ್ಟೃದೇವತೆಯ ಐಷೀಕಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು; ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಐಷೀಕಾಸ್ತ್ರ ನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನ ಮಗನಾದ ಆ ಕುಮಾರನು ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಯಾಮ್ಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಾಣವನ್ನು ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದನು. ನಿಶಾಚರನು ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ಎಸೆದನು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಾಯವ್ಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅದನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೋಡವು ಜಲಧಾರೆಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ ಬಾಣಧಾರೆಗಳಿಂದ ರಾವಣಪುತ್ರನ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆದನು. ಆ ಬಾಣಗಳು ವಜ್ರಾಲಂಕೃತವಾದ ಕವಚದಲ್ಲಿ ಅತಿಕಾಯನನ್ನು ತಲುಪಿ ಮೊನೆಗಳೂ ಅಲಗುಗಳೂ ಮುರಿದು ತಟ್ಟನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಅವು ವ್ಯರ್ಥವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಶತ್ರುವೀರಸಂಹಾರಕನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಬಾಣಸಮೂಹಗಳ ಮಳೆಗೆ ಒಳಗಾದರೂ, ಅಭೇದ್ಯ ಕವಚವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಅತಿಕಾಯನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೂ ಪ್ರತ್ಯಸ್ತ್ರ: ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ಸೌರ, ಐಷೀಕಕ್ಕೆ ಐಂದ್ರ, ಯಾಮ್ಯಕ್ಕೆ ವಾಯವ್ಯ. ಇಬ್ಬರೂ ಸಮಬಲರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರೂ ಗೆಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ದಿವ್ಯ ಕವಚ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. 89ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ‘ತಾವನ್ಯೋನ್ಯಂ ವಿನಿರ್ದಹ್ಯ ಪೇತತುಃ ಪೃಥಿವೀತಲೇ’. 90ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ (‘ತಾವುಭೌ ದೀಪ್ಯಮಾನೌ ಸ್ಮ…’) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅದೇ ಅರ್ಧದಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತೆ ಸರಿಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ 88–89ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಮತ್ತಃ ದ್ವಿಪಃ ಮದಮ್ ಇವ’ — ಮದಿಸಿದ ಆನೆ ಮದೋದಕವನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ — ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮದವು ಆನೆಯ ಬಲವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸದೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನದೂ. ‘ವಿಶಲ್ಯಂ ಚಕಾರ’ — ತಾನೇ ಬಾಣವನ್ನು ಕಿತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಶಲ್ಯರಹಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು; ‘ವಿಭುಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಆವಾಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಅಸ್ತ್ರೇಣಾಪಿ ಸಮಾದಧೇ’, ‘ಆಗ್ನೇಯೇನ ತದಾಸ್ತ್ರೇಣ ಯೋಜಯಾಮಾಸ ಸಾಯಕಮ್’. ಬಾಣವು ಶರೀರ, ಅಸ್ತ್ರವು ಅದರ ಶಕ್ತಿ. ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರ ರೌದ್ರ-ಸೌರಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಹತವಾಯಿತು — ಅಗ್ನಿಯೂ ಸೂರ್ಯನೂ ಇಬ್ಬರೂ ತೇಜೋರೂಪರು, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ ವಿನಿರ್ದಹ್ಯ’ — ಒಂದನ್ನೊಂದು ಸುಟ್ಟು — ಎರಡೂ ಬೂದಿಯಾದವು. ‘ತ್ವಾಷ್ಟ್ರಮ್ ಐಷೀಕಮ್’ — ತ್ವಷ್ಟೃವೇ ದೇವತೆಯಾಗಿರುವ ಇಷೀಕಾಸ್ತ್ರ; ಅದರ ಪ್ರತೀಕಾರ ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರ — ಇಂದ್ರನು ತ್ವಷ್ಟೃವಿನ ಮಗನನ್ನು ಕೊಂದವನು ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಾಸ್ತ್ರ ತ್ವಾಷ್ಟ್ರಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರತೀಕಾರ. ಯಾಮ್ಯಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ — ಮೃತ್ಯುದೇವತೆಯ ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ — ವಾಯವ್ಯಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರತೀಕಾರ; ಮುಂದೆ ವಾಯುವೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಉಪದೇಶಕನಾಗುವನು. ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳೂ ನಿಷ್ಫಲವಾದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮತ್ತೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಧಾರೆಗಳಾಗಿ, ಅನಂತರ ಸಾವಿರಗಟ್ಟಲೆ. ಆದರೆ ‘ವಜ್ರಭೂಷಿತೇ ಕವಚೇ’ — ವಜ್ರಾಲಂಕೃತ ಕವಚದಲ್ಲಿ — ಅವು ಮುರಿಯುತ್ತವೆ. ‘ಅವಧ್ಯಕವಚಃ’ ಎಂದು 97ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗದು ಎಂಬುದು ಈಗ ಸ್ಪಷ್ಟ; ಹೊಸ ಉಪಾಯ ಬೇಕಾಗಿದೆ. 87ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಬಾಣಂ ರೌದ್ರಂ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತ್ರಯೋಜಿತಮ್’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಬಾಣಂ ದೀಪ್ತಂ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತ್ರಯೋಜಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. 90ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿರರ್ಚಿಷೌ ಭಸ್ಮಕೃತೌ’ — ಜ್ವಾಲೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬೂದಿಯಾದವು; ‘ನ ಭ್ರಾಜೇತೇ’ (ಹೊಳೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ಪ್ರಯೋಗ ದೃಶ್ಯಕ್ಕೆ ಜೀವಂತಿಕೆ ಕೊಡುತ್ತದೆ. 94ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶರಧಾರಾಭಿರ್ಧಾರಾಭಿರಿವ ತೋಯದಃ’ — ‘ಧಾರಾ’ ಶಬ್ದದ ಎರಡು ಬಾರಿಯ ಪ್ರಯೋಗ — ಬಾಣಗಳ ಧಾರೆಗಳು, ನೀರಿನ ಧಾರೆಗಳು. 83ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ‘ತೀಷ್ಣಮ್’ ಎಂಬುದು ಲೇಖನದೋಷ (‘ತೀಕ್ಷ್ಣಮ್’ ಎಂದಿರಬೇಕು); ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ತೀಕ್ಷ್ಣಮ್’ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ‘ಸಮಾದಧೇ’ ಎಂಬುದು ಎರಡರಲ್ಲೂ ಸಮಾನ. 68ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾದಧೇ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾದದೇ’ ಎಂಬ ಭೇದವಿದೆ. 85ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅತಿಕಾಯನು ‘ಅತಿತೇಜಸ್ವೀ’ — ಹೆಸರಿನಲ್ಲೂ ‘ಅತಿ’ ಶಬ್ದ, ವಿಶೇಷಣದಲ್ಲೂ.

ಅತಿಕಾಯನು ವಿಷಸರ್ಪದ ಆಕಾರದ ಬಾಣವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ಬಿಟ್ಟನು; ಆ ಬಾಣದಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಮರ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪೆಟ್ಟುತಿಂದನು. ಶತ್ರುತಾಪನನಾದ ಅವನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದು ಮಹಾಬಲನಾದ ಆ ಅರಿಂದಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಕೊಂದನು, ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ಧ್ವಜವನ್ನೂ ಕಿತ್ತೊಗೆದನು. ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳ್ಳದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ವಧೆಗಾಗಿ ಗುರಿಯಿಟ್ಟ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಆದರೂ ಆ ನರೋತ್ತಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ನೋವುಂಟುಮಾಡಲು ಶಕ್ತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ವಾಯುದೇವನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇವನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವರ ಪಡೆದವನು, ಅಭೇದ್ಯ ಕವಚದಿಂದ ಆವೃತನು. ಇವನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಭೇದಿಸು; ಬೇರೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಇವನು ವಧ್ಯನಲ್ಲ. ಕವಚಧಾರಿಯಾದ ಈ ಬಲಶಾಲಿ ಇತರ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಅವಧ್ಯನು.’ ಆಮೇಲೆ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ವೀರ್ಯವುಳ್ಳ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ವಾಯುವಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಉಗ್ರವೇಗದ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತಟ್ಟನೆ ಅದರೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಿ ಹೂಡಿದನು. ಹರಿತ ಮೊನೆಯ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣದಲ್ಲಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ, ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯ-ಮಹಾಗ್ರಹಗಳೂ, ಆಕಾಶವೂ ನಡುಗಿದವು, ಭೂಮಿಯೂ ಆರ್ಭಟಿಸಿತು. ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಯಮದೂತನಂತಿದ್ದ, ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಿನ ಮಗನಾದ ಅವನತ್ತ ವಜ್ರದಂತಿದ್ದ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟು ವೇಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ, ಬಿರುಗಾಳಿಯಂತೆ ಉಗ್ರವೇಗದ, ಗರುಡನ ಗರಿಗಳಿಂದಲೂ ವಜ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಪುಂಖವುಳ್ಳ, ತನ್ನತ್ತ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಅತಿಕಾಯನು ಆಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಂಡನು. ಅದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಅತಿಕಾಯನು ತಟ್ಟನೆ ಅನೇಕ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಹೊಡೆದನು; ಆದರೂ ಗರುಡವೇಗದ ಆ ಬಾಣವು ಅತಿವೇಗದಿಂದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಸಾಗಿತು. ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಉರಿಯುವ ಅಂತಕನಂತಿದ್ದ ಆ ಬಾಣವು ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ಎದೆಗುಂದದ ಅತಿಕಾಯನು ಶಕ್ತಿ, ಋಷ್ಟಿ, ಗದೆ, ಕೊಡಲಿ, ಶೂಲ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಹೊಡೆದನು. 98ರಿಂದ 101ರವರೆಗಿನ ಎಂಟು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೂರ್ಛೆ, ಕುದುರೆ-ಸಾರಥಿ-ಧ್ವಜಗಳ ನಾಶ, ಗುರಿಯಿಟ್ಟ ಬಾಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; 103ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧವೂ (‘ಅವಧ್ಯ ಏಷ ಹ್ಯನ್ಯೇಷಾಮಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ಕವಚೀ ಬಲೀ’) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ವಾಯು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಹಾಯಕ — ಹಿಂದೆ ಹನುಮಂತನ ತಂದೆ, ಈಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಪದೇಶಕ. 104ರಿಂದ 109ರವರೆಗಿನ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ — ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಗೌರವ ಛಂದಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. 105ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕಂಪನ — ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಗ್ರಹಗಳು, ಆಕಾಶ, ಭೂಮಿ — ಅಸ್ತ್ರದ ಲೋಕೋತ್ತರ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. 99ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರಂ ನಿಃಸಂಜ್ಞಃ’ — ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನ; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಬೇಗನೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಶತ್ರುವಿನ ರಥ, ಕುದುರೆಗಳು, ಸಾರಥಿ, ಧ್ವಜಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅತಿಕಾಯನು ಈಗ ರಥಹೀನನಾದರೂ ‘ಅವಿಪನ್ನಚೇಷ್ಟಃ’ — ಎದೆಗುಂದದೆ — ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ವಾಯುವಿನ ಉಪದೇಶ ಗೂಢವಾದರೂ ಸರಳ — ‘ಬ್ರಹ್ಮನು ಕೊಟ್ಟ ವರವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದಲೇ ಭೇದಿಸಬೇಕು’. ಯಾವ ವರ ರಕ್ಷಕವೋ ಅದನ್ನು ಕೊಟ್ಟವನೇ ವಿನಾಶಕ. ವಾಯು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಬರುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಭ್ಯುಪಾಗಮ್ಯ’. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಜೋಡಿಸುವಾಗ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ನಡುಗುತ್ತದೆ; ‘ತತ್ರಾಸ ರರಾಸ ಚೋರ್ವೀ’ — ಆಕಾಶ ಭಯಗೊಂಡಿತು, ಭೂಮಿ ಆರ್ಭಟಿಸಿತು. ಬಾಣವು ‘ಯಮದೂತಕಲ್ಪ’, ‘ವಜ್ರಕಲ್ಪ’, ‘ಸುಪರ್ಣವೇಗ’ — ಮೃತ್ಯು, ಇಂದ್ರ, ಗರುಡ ಈ ಮೂವರ ಶಕ್ತಿಗಳೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿವೆ. ಅತಿಕಾಯನು ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳಿಂದಲೂ ಅದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. 101ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಅಭಿಲಕ್ಷಿತಾನ್’ — ಸರಿಯಾಗಿ ಗುರಿಯಿಟ್ಟ — ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವೂ ಫಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. 107ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಾಣದ ಪುಂಖ ‘ಸುಪರ್ಣವಜ್ರೋತ್ತಮಚಿತ್ರ’ — ಗರುಡನ ಗರಿಗಳಿಂದಲೂ ವಜ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಚಿತ್ರಿತವಾದುದು. 98ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆಶೀವಿಷಾಕಾರಂ ಶರಮ್’ — ಸರ್ಪಾಕಾರದ ಬಾಣ; ಅದರಿಂದ ‘ಮರ್ಮದೇಶೇ’ — ಮರ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ — ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಹಾರ ಅತಿಕಾಯನ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬಾಣವು ಅದ್ಭುತ ಆಕಾರದ ಆ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಿ, ಕಿರೀಟದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನ ತಲೆಯನ್ನೇ ಹಿಡಿದು ಆಗ ಅತಿಕಾಯನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿತು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣದಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟ, ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣದೊಡನೆಯೇ ಇದ್ದ ಆ ತಲೆ ಹಿಮವಂತನ ಶಿಖರದಂತೆ ತಟ್ಟನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು. ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು, ಹತರಾಗದೆ ಉಳಿದಿದ್ದ ನಿಶಾಚರರೆಲ್ಲ ವ್ಯಥಿತರಾದರು. ದುಃಖಿತ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ದೀನರಾದ, ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಆಯಾಸಗೊಂಡ ಅವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ತಟ್ಟನೆ ಕರ್ಕಶ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅರಚಿದರು. ನಾಯಕನು ಹತನಾಗಲು, ಯಾವುದರ ಅಪೇಕ್ಷೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಭಯಗೊಂಡ ನಿಶಾಚರರು ಓಡುತ್ತ ಪಟ್ಟಣದತ್ತ ಬೇಗನೆ ಹೋದರು. ಭಯಂಕರ ಬಲವುಳ್ಳ ದುರ್ಜಯನಾದ ಶತ್ರುವು ಹತನಾಗಲು, ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಂತಹ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಅನೇಕ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಟ್ಟ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ಅತಿಬಲನಾದ, ಮೋಡದಂತಿದ್ದ ಅತಿಕಾಯನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೆಡವಿ, ಹರ್ಷಿತನಾದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಾನರಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಬೇಗನೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಭಾವಗಳ ವೈಪರೀತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವರ ಮುಖಗಳು ದುಃಖಿತವಾಗಿವೆ, ಇವರ ಮುಖಗಳು ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಂತಿವೆ; ಅವರು ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಅರಚುತ್ತಾರೆ, ಇವರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. 112ರಿಂದ 114ರವರೆಗಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು (ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಪಲಾಯನ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ — 115ನೆಯದು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ, 116ನೆಯದು ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿ; ಕೊನೆಯದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಜಯ ಪಡೆದು ಮೊದಲು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವೂ ರಾಮನಿಗಾಗಿಯೇ. ‘ಶೃಂಗಂ ಹಿಮವತೋ ಯಥಾ’ — ಹಿಂದೆ ರಾಮನು ಅತಿಕಾಯನನ್ನು ‘ಹಿಮವಾನ್ ಪರ್ವತೋತ್ತಮಃ’ — ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಿಮವಂತ — ಎಂಬಂತೆ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನು (23); ಈಗ ಅವನ ತಲೆ ಹಿಮವಂತನ ಶಿಖರದಂತೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲೂ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲೂ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ‘ನಿರಪೇಕ್ಷಾಃ’ — ನಾಯಕನಿಲ್ಲದೆ ಯಾರನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ಕೇವಲ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. 111ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಶಿರಸ್ತ್ರಾಣಮ್’ — ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣದೊಡನೆ ಕೂಡಿದುದು; ಅದೂ ಕವಚದ ಭಾಗವೇ, ಆದರೂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣೇಷುಪ್ರಮರ್ದಿತಮ್’ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣದಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟುದು; ಬ್ರಹ್ಮನ ವರವು ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದಲೇ ನಿಷ್ಫಲಗೊಂಡಿತು.

തന്റെ സൈന്യം വ്യഥിതമായതും രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന ആ തുമുലയുദ്ധവും കണ്ട്, ഇന്ദ്രനു തുല്യം പരാക്രമമുള്ള സഹോദരന്മാരായ നരാന്തകനും ദേവാന്തകനും ത്രിശിരസ്സും വധിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട്, രാക്ഷസോത്തമന്മാരായ തന്റെ രണ്ടു പിതൃവ്യന്മാർ — യുദ്ധോന്മത്തനായ മഹോദരനും മത്തനായ മഹാപാർശ്വനും — പോരിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടതും കണ്ട്, ബ്രഹ്മാവിൽനിന്നു വരം നേടിയ മഹാതേജസ്വിയായ അതികായൻ കോപിച്ചു. അവൻ പർവതംപോലെയുള്ളവനും ദേവദാനവന്മാരുടെ ദർപ്പം ശമിപ്പിക്കുന്നവനുമായിരുന്നു. ആയിരം സൂര്യന്മാരുടെ സമൂഹംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന രഥത്തിൽ കയറി ഇന്ദ്രശത്രുവായ അവൻ വാനരന്മാരുടെ നേരെ പാഞ്ഞു. കിരീടവും മിനുക്കിയ കുണ്ഡലങ്ങളും അണിഞ്ഞ അവൻ വില്ലു കുലച്ച് തന്റെ പേര് ഉറക്കെ വിളിച്ചുപറഞ്ഞു, മഹാനാദം മുഴക്കുകയും ചെയ്തു. ആ സിംഹനാദംകൊണ്ടും നാമഘോഷണംകൊണ്ടും ഭയങ്കരമായ ഞാണൊലികൊണ്ടും അവൻ വാനരന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തി. അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ വലുപ്പം കണ്ട് ‘ഇതാ കുംഭകർണൻ വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റിരിക്കുന്നു’ എന്നു കരുതി ഭയാർത്തരായ വാനരന്മാരെല്ലാം പരസ്പരം അഭയം തേടി. ത്രിവിക്രമനായ വിഷ്ണുവിന്റെ രൂപംപോലെയുള്ള അവന്റെ രൂപം കണ്ട് വാനരയോദ്ധാക്കൾ ഭയംകൊണ്ട് അങ്ങുമിങ്ങും ഓടിച്ചിതറി. അതികായനെ നേരിട്ട് മനസ്സു മരവിച്ച അവർ യുദ്ധത്തിൽ ശരണ്യനായ, ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ രാമനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. അപ്പോൾ കാകുത്സ്ഥൻ രഥത്തിൽ നിൽക്കുന്നവനും പർവതസമനും വില്ലാളിയും കാർമേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്നവനുമായ അതികായനെ ദൂരെനിന്നു കണ്ടു. സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം മുൻസർഗത്തിന്റെ പരിണാമത്തെത്തന്നെ പിന്തുടരുന്നു — നാലു വീരന്മാർ വധിക്കപ്പെട്ടു, അതിനാൽ ശേഷിച്ച രാവണപുത്രൻ സ്വയം വരുന്നു. ‘ബ്രഹ്മദത്തവരഃ’ (ബ്രഹ്മാവിൽനിന്നു വരം ലഭിച്ചവൻ) എന്ന് ആദ്യത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽത്തന്നെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; സർഗത്തിന്റെ അവസാനം ആ വരംതന്നെ അവന്റെ വധത്തിനുള്ള ഉപായം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു — ബ്രഹ്മാവിന്റെ അസ്ത്രം. ‘കുംഭകർണോഽയമുത്ഥിതഃ’ (ഇതാ കുംഭകർണൻ എഴുന്നേറ്റിരിക്കുന്നു) എന്ന വാനരന്മാരുടെ ഭ്രമം ഏഴാം ശ്ലോകത്തിലാണ്; അതു സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; കുംഭകർണനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം ഇപ്പോഴും അവരുടെ മനസ്സിൽ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ ശരണ്യനായ രാമന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടുന്നു — രാമൻതന്നെയാണ് എല്ലാവരുടെയും ശരണം എന്ന ഭാവം വീണ്ടും വീണ്ടും കാണാം. അതികായന്റെ രഥം ‘ഭാസ്കരസഹസ്രസ്യ സംഘാതമിവ’ — ആയിരം സൂര്യന്മാരുടെ കൂട്ടംപോലെ ജ്വലിക്കുന്നു. അവൻ കിരീടധാരിയും മിനുക്കിയ കുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞവനുമാണ് — രാജകുമാരന്റെ വേഷം. സ്വന്തം പേര് ഉറക്കെ വിളിച്ചുപറയുന്നത് വീരന്മാരുടെ രീതിയാണ് — ‘ഞാൻ ഇന്നയാൾ, എന്നോടു യുദ്ധം ചെയ്യുക’ എന്ന്. സിംഹനാദം, നാമഘോഷം, ഞാണൊലി — ഈ മൂന്നു ശബ്ദങ്ങൾകൊണ്ട് അവൻ വാനരന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നു; ഇനിയും ഒരു ബാണംപോലും അയച്ചിട്ടില്ല, എന്നിട്ടും ഭയം ഉണ്ടായി. ത്രിവിക്രമനായ വിഷ്ണുവിന്റെ ഉപമ ഇവിടെ വാനരന്മാരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽനിന്നാണ് — ആകാശം മുഴുവൻ വ്യാപിക്കുന്നതുപോലെ അത്ര വലിയ ദേഹമുള്ളവനായി അവൻ കാണപ്പെടുന്നു. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ രാമൻ അവനെ ‘കാലമേഘവദ് ഗർജന്തം’ — പ്രളയകാലത്തെ മേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്നവനായി — കാണുന്നു. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സമരേ സംനിഷൂദിതൗ’ എന്നും അച്ചടിയിൽ ‘സംനിപാതിതൗ’ എന്നുമാണു പാഠം. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ വാനരന്മാർ ‘മൂഢചേതസഃ’ ആണ് — ഭയംകൊണ്ട് വിവേകം നഷ്ടപ്പെട്ടവർ; എന്നിട്ടും അവർ ശരണ്യനെ മറക്കുന്നില്ല. രാമൻ ‘ശരണ്യൻ’ എന്ന വിശേഷണം അയോധ്യാകാണ്ഡം മുതൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കാണാം; വിഭീഷണനും അവനെത്തന്നെയാണ് ശരണം പ്രാപിച്ചത്.

ആ മഹാകായനെ കണ്ട് രാഘവൻ ഏറെ വിസ്മയിച്ചു; അവൻ വാനരന്മാരെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചിട്ട് വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു — ‘ആയിരം കുതിരകളെ പൂട്ടിയ വിശാലമായ രഥത്തിൽ നിൽക്കുന്ന, പർവതംപോലെയുള്ള, വില്ലേന്തിയ, സിംഹത്തിന്റേതുപോലെ മഞ്ഞക്കണ്ണുകളുള്ള ഇവൻ ആരാണ്? മൂർച്ചയുള്ള ശൂലങ്ങളാലും അതിതീക്ഷ്ണമായ പ്രാസങ്ങളാലും തോമരങ്ങളാലും ജ്വലിക്കുന്ന ആയുധങ്ങളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട ഇവൻ ഭൂതഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട മഹേശ്വരനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു; കാലന്റെ നാവുപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന രഥശക്തികളാൽ ആവൃതനായ ഇവൻ മിന്നലുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട മേഘംപോലെ വിളങ്ങുന്നു. ഇവന്റെ സജ്ജമായ, സ്വർണപ്പുറമുള്ള വില്ലുകൾ എല്ലാ വശത്തും ആ ഉത്തമരഥത്തെ ശോഭിപ്പിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രധനുസ്സ് ആകാശത്തെ എന്നപോലെ. രാക്ഷസവ്യാഘ്രവും രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ ഇവൻ സൂര്യതേജസ്സുള്ള രഥത്തിൽ രണഭൂമിയെ പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വരുന്നു; കൊടിയുടെ അഗ്രത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച രാഹുവിനാൽ ശോഭിക്കുന്നു; സൂര്യരശ്മികൾപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ബാണങ്ങളാൽ പത്തു ദിക്കുകളെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. മൂന്നിടത്തു വളഞ്ഞതും മേഘഗർജനംപോലെ മുഴങ്ങുന്നതും സ്വർണപ്പുറമുള്ളതും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ ഇവന്റെ വില്ല് ഇന്ദ്രന്റെ വില്ലുപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. കൊടിയും പതാകയും അനുകർഷവും ഉള്ളതും നാലു സാരഥികളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നതും മേഘഗർജനംപോലെ ശബ്ദിക്കുന്നതുമാണ് ആ മഹാരഥം. രഥത്തിൽ മുപ്പത്തെട്ട് ആവനാഴികളും ഭയങ്കരമായ വില്ലുകളും സ്വർണംപോലെ പിംഗലവർണമുള്ള ഞാണുകളുമുണ്ട്; രണ്ടു വശത്തും ജ്വലിക്കുന്ന, വശങ്ങൾക്കു ശോഭയേകുന്ന രണ്ടു വാളുകൾ — നാലു മുഴം നീളമുള്ള പിടിയോടുകൂടിയവ, പത്തു മുഴം നീളം വ്യക്തമായവ. കഴുത്തിൽ ചുവന്ന മാലയണിഞ്ഞവനും ധീരനും മഹാപർവതസമനും കറുത്തവനും കാലന്റേതുപോലെ വലിയ വായുള്ളവനുമായ ഇവൻ മേഘത്തിലിരിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ. സ്വർണാംഗദങ്ങൾ കെട്ടിയ ഭുജങ്ങളാൽ ഇവൻ ഉയർന്ന രണ്ടു ശൃംഗങ്ങളാൽ ഹിമവാൻ എന്ന പർവതശ്രേഷ്ഠനെന്നപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. രണ്ടു കുണ്ഡലങ്ങളോടുകൂടി ഇവന്റെ അതിഭീഷണമായ മുഖം പുനർവസുക്കളുടെ നടുവിലെത്തിയ പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.’ രാമന്റെ ചോദ്യംതന്നെ അതികായന്റെ ദീർഘമായ വർണനയാണ്. കവി ശത്രുവിന്റെ മഹിമ രാമന്റെ വായിലൂടെ പറയുന്നു — അതുവഴി അവന്റെ വധം ലക്ഷ്മണന്റെ മഹത്തായ കർമമാണെന്ന് മുൻകൂട്ടി സ്ഥാപിക്കുന്നു. രഥം, വില്ല്, വാളുകൾ, ആവനാഴികൾ, ശരീരം, മുഖം എന്നിങ്ങനെ ക്രമത്തിലുള്ള വർണന ദൃഷ്ടിയെ രഥത്തിൽനിന്നു മുഖത്തേക്കു കൊണ്ടുവരുന്നു. ഉപമകളും ഏറെയാണ് — ഭൂതങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട മഹേശ്വരൻ, മിന്നലുകളോടുകൂടിയ മേഘം, ഇന്ദ്രധനുസ്സോടുകൂടിയ ആകാശം, മേഘത്തിലിരിക്കുന്ന സൂര്യൻ, ശൃംഗങ്ങളോടുകൂടിയ ഹിമവാൻ, പുനർവസുക്കളുടെ നടുവിലെ ചന്ദ്രൻ. ‘പുനർവസ്വന്തരഗതഃ’ എന്നതിന് — പുനർവസുനക്ഷത്രത്തിന്റെ രണ്ടു താരങ്ങൾക്കു നടുവിൽ നിൽക്കുന്ന ചന്ദ്രൻ, രണ്ടു കുണ്ഡലങ്ങൾക്കു നടുവിലെ മുഖംപോലെ. 24-ാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പൂർണബിംബമിവൈന്ദവം’ എന്നു വ്യത്യസ്തമായി വായിക്കുന്നു. രാമൻ ആദ്യം വാനരന്മാരെ ‘സാന്ത്വയിത്വാ’ (സാന്ത്വനിപ്പിച്ചിട്ട്) പിന്നെയാണ് ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നത് — സ്വന്തം സൈന്യത്തെ ആശ്വസിപ്പിക്കുകയാണ് നായകന്റെ ആദ്യകർത്തവ്യം. അവന് ശത്രുവിനെ അറിയില്ല, അതിനാൽ വിഭീഷണനോടു ചോദിക്കുന്നു; വിഭീഷണൻ ലങ്കയിലെ എല്ലാ വീരന്മാരെയും അറിയുന്നവനാണ്, അതിനാൽ അവൻ രാമന്റെ മന്ത്രിയെപ്പോലെയാണ്. ‘ഹരിലോചനഃ’ — സിംഹത്തിന്റേതുപോലെ പിംഗലവർണമുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവൻ. ‘ത്രിനതം ധനുഃ’ — നടുവിലും രണ്ടറ്റങ്ങളിലും വളഞ്ഞ വില്ല്. ‘ചതുഃസാദിസമായുക്തഃ’ — നാലു സാരഥികളോടോ കുതിരക്കാരോടോ കൂടിയത്; ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘നാലു സാരഥികളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നത്’ എന്നു പറയുന്നു. ‘സാനുകർഷഃ’ — രഥത്തിന്റെ അടിഭാഗത്ത് ഘടിപ്പിച്ച താങ്ങുതടിയാണ് അനുകർഷം. മുപ്പത്തെട്ട് ആവനാഴികൾ, അനേകം വില്ലുകൾ, പത്തു മുഴം നീളമുള്ള രണ്ടു വാളുകൾ — ഈ ദിവ്യമായ യുദ്ധോപകരണങ്ങളെല്ലാം അവന്റെ തപസ്സിന്റെ ഫലമാണെന്ന് വിഭീഷണൻ പിന്നീടു പറയും. ‘രക്തകണ്ഠഗുണഃ’ — കഴുത്തിൽ ചുവന്ന മാല ധരിച്ചവൻ; ‘കാലഃ’ — ശ്യാമവർണനും കാലനെപ്പോലെ ഭയങ്കരനും. കൊടിയിൽ രാഹു — രാഹു സൂര്യനെ ഗ്രസിക്കുന്നവനാണ്, അതിനാൽ സൂര്യവംശജനായ രാമനെ സംബന്ധിച്ച് ഈ ചിഹ്നം വിശേഷിച്ചും അശുഭംപോലെയാണ്. 15-ാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സജ്യാനി’ (ഞാൺ കെട്ടിയ) എന്നും അച്ചടിയിൽ ‘സജ്ജാനി’ (സജ്ജമായ) എന്നുമാണ്. 13-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഭൂതൈരിവ മഹേശ്വരഃ’ — ഭൂതഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ശിവൻ; ഇവിടെ ശൂലങ്ങളും പ്രാസങ്ങളും തോമരങ്ങളുംതന്നെയാണ് ഭൂതഗണങ്ങൾ. 14-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘രഥശക്തയഃ’ — രഥത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച ശക്തി എന്ന ആയുധങ്ങൾ; ‘കാലജിഹ്വാപ്രകാശാഃ’ — യമന്റെ നാവുപോലെ ചലിക്കുന്നവയും ജ്വലിക്കുന്നവയും. 17-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സൂര്യരശ്മിപ്രഭൈർബാണൈഃ’ — ശരങ്ങൾ സൂര്യകിരണങ്ങൾപോലെ പത്തു ദിക്കുകളിലും വ്യാപിക്കുന്നു. 21-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വ്യക്തഹസ്തദശായതൗ’ — വ്യക്തമായും പത്തു മുഴം നീളമുള്ളവ. 22-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മേഘസ്ഥ ഇവ ഭാസ്കരഃ’ — കറുത്ത ദേഹത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന മുഖം. 16-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘രണഭൂമിം വിരാജയൻ’, 17-ൽ ‘ദിശോ ദശ വിരാജയൻ’, 18-ൽ ‘ധനുശ്ചാസ്യ വിരാജതേ’ — ‘വിരാജ്’ (ശോഭിക്കുക) എന്ന ധാതുവിന്റെ ആവർത്തനം അവന്റെ ദീപ്തിയെ ഉറപ്പിക്കുന്നു.

‘മഹാബാഹുവേ, എല്ലാ വാനരന്മാരും കണ്ടമാത്രയിൽ ഭയാർത്തരായി ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടിപ്പോയ ഈ രാക്ഷസോത്തമനെക്കുറിച്ച് എന്നോടു പറയുക’ എന്നു രാമൻ ചോദിച്ചു. അളവറ്റ തേജസ്സുള്ള രാജകുമാരനായ രാമൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ വിഭീഷണൻ രാഘവനോടു പറഞ്ഞു — ‘മഹാതേജസ്വിയും വൈശ്രവണന്റെ അനുജനുമായ രാജാവ് ദശഗ്രീവൻ, ഭീമകർമാവും മഹാത്മാവുമായ രാക്ഷസേശ്വരൻ രാവണൻ. അവന് ബലത്തിൽ രാവണനു തുല്യനായ വീര്യവാനായ ഒരു പുത്രനുണ്ട് — മുതിർന്നവരെ സേവിക്കുന്നവനും ശ്രുതികൾ ധരിച്ചവനും എല്ലാ അസ്ത്രവിദ്യക്കാരിലും ശ്രേഷ്ഠനും. കുതിരപ്പുറത്തും ആനപ്പുറത്തും വാളിലും വില്ലിലും ശത്രുക്കളെ ആകർഷിക്കുന്നതിലും ഭേദത്തിലും സാമത്തിലും ദാനത്തിലും നയത്തിലും മന്ത്രാലോചനയിലും അവൻ ആദരിക്കപ്പെടുന്നവനാണ്. ആരുടെ ഭുജത്തെ ആശ്രയിച്ച് ലങ്ക നിർഭയയായിരിക്കുന്നുവോ, ധാന്യമാലിനിയുടെ ആ പുത്രനാണ് ഈ അതികായൻ എന്ന് അറിയുക. ആത്മസംയമിയായ ഇവൻ തപസ്സുകൊണ്ട് ബ്രഹ്മാവിനെ ആരാധിച്ചു, അസ്ത്രങ്ങൾ നേടി, ശത്രുക്കളെ പരാജയപ്പെടുത്തി. സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവ് ഇവന് ദേവാസുരന്മാരാൽ വധിക്കപ്പെടാതിരിക്കാനുള്ള വരവും ഈ ദിവ്യകവചവും സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന രഥവും നൽകി. ഇവൻ നൂറുകണക്കിനു ദേവന്മാരെയും ദാനവന്മാരെയും പരാജയപ്പെടുത്തി, രാക്ഷസന്മാരെ രക്ഷിച്ചു, യക്ഷന്മാരെ സംഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. ബുദ്ധിമാനായ ഇവൻ ബാണങ്ങളാൽ ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തെ സ്തംഭിപ്പിച്ചു, യുദ്ധത്തിൽ ജലരാജനായ വരുണന്റെ പാശത്തെയും തടുത്തു. ബലവാനും രാക്ഷസന്മാരിൽ ഋഷഭനും ദേവദാനവന്മാരുടെ ദർപ്പം ശമിപ്പിക്കുന്നവനുമായ രാവണപുത്രൻ അതികായനാണ് ഇവൻ. പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ഇവൻ ബാണങ്ങളാൽ വാനരസൈന്യങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ ഇവനെതിരെ വേഗം യത്നിക്കുക.’ വിഭീഷണന്റെ വർണന രാമന്റെ വർണനയിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് — രാമൻ ബാഹ്യരൂപം കാണുന്നു, വിഭീഷണൻ ആന്തരഗുണങ്ങൾ പറയുന്നു. അതികായൻ ബലവാൻ മാത്രമല്ല, മുതിർന്നവരെ സേവിക്കുന്നവനും ശ്രുതിധരനും നയത്തിലും മന്ത്രാലോചനയിലും നിപുണനുമാണ്; രാക്ഷസന്മാരുടെ ഇടയിലും അവൻ വിശിഷ്ടനാണ്. ‘ധാന്യമാലിന്യാസ്തനയഃ’ (ധാന്യമാലിനിയുടെ പുത്രൻ) എന്നതുകൊണ്ട് — അവൻ രാവണന് മണ്ഡോദരിയിലുണ്ടായ പുത്രനല്ല, മറ്റൊരു പത്നിയുടെ പുത്രനാണ്; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘രാവണന്റെ മറ്റൊരു പത്നി’ എന്നു പറയുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം, ദിവ്യകവചം, ഇന്ദ്രന്റെയും വരുണന്റെയും പരാജയം — ഇവയെല്ലാം പിന്നീടു യുദ്ധത്തിൽ ഫലിക്കും: കവചത്തിൽ തട്ടി ലക്ഷ്മണന്റെ ശരങ്ങൾ തകരും, വരംതന്നെ അവന്റെ വധത്തിനുള്ള മാർഗം കാണിച്ചുതരും. ശത്രു വാനരസൈന്യത്തെ നശിപ്പിക്കുമോ എന്ന ഭയത്താൽ വിഭീഷണൻ വേഗം യത്നിക്കാൻ രാമനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. ‘വൈശ്രവണാനുജഃ’ എന്ന രാവണന്റെ വിശേഷണം അവന്റെ കുലത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — കുബേരന്റെ സഹോദരനായിട്ടും അവൻ അധർമത്തെ ആശ്രയിച്ചു. അതികായൻ ‘രാവണപ്രതിമോ ബലേ’ — ബലത്തിൽ പിതാവിനു സമൻ. ‘അശ്വപൃഷ്ഠേ നാഗപൃഷ്ഠേ…’ എന്ന ശ്ലോകത്തിൽ എല്ലാ രാജവിദ്യകളും — കുതിരസവാരി, ആനസവാരി, വാൾപ്പയറ്റ്, ധനുർവിദ്യ, സാമം, ദാനം, ഭേദം, നയം, മന്ത്രം — എണ്ണിപ്പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവൻ യോദ്ധാവു മാത്രമല്ല, രാജനീതിജ്ഞനുമാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘അശ്വപൃഷ്ഠേ രഥേ നാഗേ’ എന്നാണു പാഠം. വജ്രത്തെ സ്തംഭിപ്പിച്ചതും വരുണപാശത്തെ തടുത്തതും — രണ്ടു ലോകപാലന്മാർ അവനാൽ പരാജയപ്പെട്ടു. അതിനാൽ അവൻ ദേവന്മാർക്കുപോലും ജയിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവനാണ്. ‘പുരാ… ക്ഷയം നയതി’ എന്നതിൽ ‘പുരാ’ എന്ന പദം ഭാവിയുടെ അർഥത്തിൽ ‘ഇതുവരെ ചെയ്യാത്തപ്പോൾ’ എന്ന അർഥത്തിലാണ് പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്: അവൻ വാനരസൈന്യങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ യത്നിക്കുക. 28-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വൃദ്ധസേവീ’ — മുതിർന്നവരെ സേവിക്കുന്നവൻ, വിനീതൻ; ‘ശ്രുതിധരഃ’ — വേദശാസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചവൻ. രാക്ഷസകുലത്തിലും വിദ്യാസമ്പന്നനും വിനീതനുമായ ഒരു പുത്രൻ — ഇത് രാവണകുലത്തിന്റെ വിനാശത്തെ കൂടുതൽ കരുണാർദ്രമാക്കുന്നു. 33-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘രക്ഷിതാനി ച രക്ഷാംസി’ — അവൻ രാക്ഷസന്മാരുടെ രക്ഷകനുമാണ്.

പിന്നെ ബലവാനായ അതികായൻ വാനരസേനയിലേക്കു പ്രവേശിച്ച് വില്ലു കുലച്ചു, വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. ഭീമാകാരനും രഥത്തിൽ നിൽക്കുന്നവനും രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ അവനെ കണ്ട് പ്രധാനികളും മഹാത്മാക്കളുമായ വനവാസികൾ അവന്റെ നേരെ കുതിച്ചു — കുമുദൻ, ദ്വിവിദൻ, മൈന്ദൻ, നീലൻ, ശരഭൻ എന്നിവർ മരങ്ങളും ഗിരിശൃംഗങ്ങളുമായി ഒരേസമയം പാഞ്ഞടുത്തു. അസ്ത്രവിദ്യക്കാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാതേജസ്വിയായ അതികായൻ സ്വർണാലംകൃതമായ ശരങ്ങളാൽ അവരുടെ മരങ്ങളും പാറകളും മുറിച്ചു. ഭീമകായനും ബലവാനുമായ ആ നിശാചരൻ മുഴുവനും ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള ശരങ്ങളാൽ തന്റെ നേരെ വന്ന ആ വാനരന്മാരെയെല്ലാം യുദ്ധത്തിൽ എയ്തു. ബാണവർഷത്താൽ പീഡിതരും മുറിവേറ്റ ശരീരമുള്ളവരും പരാജിതരുമായ അവർക്ക് ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ അതികായനോടു തിരിച്ചടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. യൗവനദർപ്പമുള്ള കുപിതനായ സിംഹം മാൻകൂട്ടത്തെയെന്നപോലെ ആ രാക്ഷസൻ വാനരവീരന്മാരുടെ ആ സൈന്യത്തെ ഭയപ്പെടുത്തി. യുദ്ധധർമം പാലിച്ചുകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ വാനരക്കൂട്ടത്തിനിടയിൽ യുദ്ധം ചെയ്യാത്ത ഒരാളെയും വധിച്ചില്ല. പിന്നെ വില്ലും ആവനാഴിയുമേന്തിയ അവൻ കുതിച്ചുചാടി രാമന്റെ അടുത്തെത്തി ഗർവോടെ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ശരവും ചാപവും കൈയിലേന്തി ഞാൻ രഥത്തിൽ നിൽക്കുന്നു; ഏതെങ്കിലും സാധാരണക്കാരനോടു ഞാൻ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നില്ല. ദൃഢനിശ്ചയത്തോടുകൂടിയ ശക്തി ആർക്കുണ്ടോ, അവൻ ഇന്നിവിടെ വേഗം എനിക്കു യുദ്ധം തരട്ടെ.’ അതികായന്റെ സ്വഭാവം ഇവിടെ രണ്ടുവിധം പ്രകാശിക്കുന്നു — ഒരുവശത്ത് അവൻ ഗർവിഷ്ഠൻ, മറുവശത്ത് യുദ്ധധർമം അറിയുന്നവൻ. യുദ്ധം ചെയ്യാത്തവനെ അവൻ കൊല്ലുന്നില്ല, സാധാരണ യോദ്ധാവിനോടു പൊരുതുന്നില്ല; തനിക്കു തുല്യനായ പ്രതിയോദ്ധാവിനെ മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞ ‘വൃദ്ധസേവീ’ എന്ന വിശേഷണം ഇവിടെ അർഥവത്തായി കാണാം. 44-ഉം 45-ഉം ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; വെല്ലുവിളിയുടെ ഗൗരവം ഛന്ദസ്സുകൊണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കുമുദൻ മുതലായ അഞ്ചു യൂഥപന്മാർ ‘യുഗപത്’ (ഒരേസമയം) പാഞ്ഞടുക്കുന്നു — ഓരോരുത്തരായല്ല, എല്ലാവരും ചേർന്ന്; എന്നിട്ടും അതികായൻ ഒറ്റയ്ക്ക് എല്ലാവരുടെയും മരങ്ങളും പാറകളും മുറിക്കുന്നു. ‘കനകഭൂഷണൈഃ ശരൈഃ’, ‘സർവായസൈഃ ശരൈഃ’ — അവന്റെ ബാണങ്ങൾ സ്വർണാലംകൃതവും ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളവയുമാണ്. ‘ഹരിർയൗവനദർപിതഃ’ — ഇവിടെ ‘ഹരി’ എന്ന പദം സിംഹത്തെയാണ് കുറിക്കുന്നത്, വാനരനെയല്ല; വാനരന്മാർ മാനുകളെപ്പോലെ, അതികായൻ സിംഹത്തെപ്പോലെ. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഹരിർയൗവനമാസ്ഥിതഃ’ എന്നാണു പാഠം. രാമനോടുള്ള വെല്ലുവിളി ‘സഗർവിതം’ ആണ് — എന്നാൽ രാമൻ സ്വയം എഴുന്നേൽക്കുന്നില്ല; മുമ്പ് കുംഭകർണൻ മുതലായവരോടുള്ള യുദ്ധങ്ങളിലെന്നപോലെ ലക്ഷ്മണൻതന്നെ മുന്നോട്ടുവരുന്നു. 41-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഭീമകായോ നിശാചരഃ’ — അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ വലുപ്പം വീണ്ടും പറയുന്നു. 42-ൽ വാനരന്മാർ ‘പ്രതികർതും ന ശേകുഃ’ — തിരിച്ചാക്രമിക്കാൻപോലും കഴിഞ്ഞില്ല.

അങ്ങനെ പറയുന്ന അവന്റെ ആ വാക്കുകേട്ട് ശത്രുഹന്താവായ സൗമിത്രി കോപിച്ചു. അതു സഹിക്കാതെ അവൻ ചാടിയെഴുന്നേറ്റു, പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് വില്ലെടുത്തു. കുപിതനായ സൗമിത്രി മുന്നോട്ടു കുതിച്ച് ആവനാഴിയിൽനിന്ന് ഒരു ബാണം വലിച്ചെടുത്ത് അതികായന്റെ മുന്നിൽ തന്റെ വലിയ വില്ലു വലിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ ഉഗ്രമായ ഞാണൊലി ഭൂമി മുഴുവനും ആകാശവും സമുദ്രവും ദിക്കുകളും നിറച്ചുകൊണ്ട് നിശാചരന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തി. സൗമിത്രിയുടെ ഭയജനകമായ ആ ചാപഘോഷം കേട്ട് മഹാതേജസ്വിയും ബലവാനുമായ രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രൻ വിസ്മയിച്ചു. അപ്പോൾ കുപിതനായ അതികായൻ ലക്ഷ്മണൻ എഴുന്നേറ്റതു കണ്ട് മൂർച്ചയുള്ള ഒരു ബാണമെടുത്ത് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘സൗമിത്രേ, നീ ബാലനാണ്, പരാക്രമത്തിൽ പരിചയമില്ലാത്തവൻ. പോകൂ; കാലനു സമനായ എന്നോടു നീ എന്തിനു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു? എന്റെ കൈകളിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന ബാണങ്ങളുടെ വേഗം സഹിക്കാൻ ഹിമവാനോ അന്തരീക്ഷമോ ഭൂമിയോപോലും ശക്തമല്ല. സുഖമായി ഉറങ്ങുന്ന കാലാഗ്നിയെ ഉണർത്താനാണ് നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. വില്ലു താഴെവെച്ച് മടങ്ങിപ്പോകൂ; എന്നെ നേരിട്ട് പ്രാണൻ കളയരുത്. അല്ലെങ്കിൽ, ദുർവാശിക്കാരനായ നീ മടങ്ങാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, നിൽക്കൂ — പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞ് നീ യമലോകത്തേക്കു പോകും. ശത്രുക്കളുടെ ദർപ്പം ശമിപ്പിക്കുന്നവയും ഈശ്വരന്റെ ആയുധത്തിനു തുല്യവും ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചവയുമായ എന്റെ മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങൾ കാണുക. സർപ്പംപോലെയുള്ള ഈ ബാണം, കുപിതനായ മൃഗരാജൻ ഗജരാജന്റെ രക്തമെന്നപോലെ, നിന്റെ രക്തം കുടിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അത്യന്തം കുപിതനായ അവൻ വില്ലിൽ ശരം തൊടുത്തു. ലക്ഷ്മണൻ ‘സ്മയിത്വാ’ (പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) വില്ലെടുത്തു — അവന്റെ കോപവും ധൈര്യത്തോടുകൂടിയതാണ്. അതികായന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു ഭാവങ്ങളുണ്ട് — പരിഹാസം (‘നീ ബാലനാണ്’), കരുണയെന്നപോലെ ഒന്ന് (‘മടങ്ങിപ്പോകൂ’), ഭീഷണി (‘യമലോകത്തേക്കു പോകും’). ലക്ഷ്മണനെ തനിക്കു തുല്യനായ പ്രതിയോദ്ധാവായി അവൻ കരുതുന്നില്ല, അതാണ് അവന്റെ ദർപ്പം. 56-ാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ് — ഉപമ (‘മൃഗരാജ ഇവ…’) വാക്യത്തിന്റെ അവസാനത്തെ ‘ഇത്യേവമുക്ത്വാ…’ എന്ന അർധവുമായി ചേർക്കുന്നു; ആ അർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. 46-ാം ശ്ലോകം ഉപജാതിയാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ ഞാണൊലി ‘മഹീം സർവാമാകാശം സാഗരം ദിശഃ’ — ഭൂമിയെ മുഴുവനും ആകാശത്തെയും സമുദ്രത്തെയും ദിക്കുകളെയും — നിറയ്ക്കുന്നു; മുമ്പ് അതികായന്റെ ഞാണൊലി വാനരന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തി, ഇപ്പോൾ ലക്ഷ്മണന്റെ ഞാണൊലി രാക്ഷസന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നു. അതു കേട്ട് അതികായൻ ‘വിസിസ്മിയേ’ (വിസ്മയിച്ചു) — ആദ്യമായി അവൻ ലക്ഷ്മണന്റെ ബലം അറിയുന്നു. എന്നിട്ടും അവന്റെ ദർപ്പം ശമിക്കുന്നില്ല. ‘കാലസങ്കാശം മാം’ (കാലനു സമനായ എന്നെ), ‘സുഖപ്രസുപ്തം കാലാഗ്നിം’ (സുഖമായുറങ്ങുന്ന കാലാഗ്നിയെ) എന്നിങ്ങനെ അവൻ തന്നെത്തന്നെ കാലനോടും പ്രളയാഗ്നിയോടും ഉപമിക്കുന്നു. ‘പ്രാണാന്ന ജഹി മദ്ഗതഃ’ — എന്നെ നേരിട്ട് പ്രാണൻ കളയരുത്; ഇത് ഉപദേശരൂപത്തിലുള്ള ഭീഷണിയാണ്. ‘പ്രതിസ്തബ്ധഃ’ — ശാഠ്യക്കാരൻ, ദുർവാശിക്കാരൻ. ‘ഈശ്വരായുധസങ്കാശാൻ’ — ശിവന്റെ ത്രിശൂലത്തിനു തുല്യമായവ, ഹിന്ദിഭാഷ്യവും അങ്ങനെതന്നെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ‘മൃഗരാജ ഇവ ക്രുദ്ധോ നാഗരാജസ്യ ശോണിതം’ — സിംഹം ആനയുടെ രക്തം കുടിക്കുന്നതുപോലെ എന്റെ ബാണം നിന്റെ രക്തം കുടിക്കും. ഈ ഉപമയിൽ ലക്ഷ്മണൻ ആനയും അതികായൻ സിംഹവുമാണ്; എന്നാൽ പിന്നീട് നേരെ വിപരീതമാണ് സംഭവിക്കുക. 47-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘തൂണാദാക്ഷിപ്യ സായകം’ — ആവനാഴിയിൽനിന്നു വേഗത്തിൽ ബാണം വലിച്ചെടുത്ത്; ലക്ഷ്മണന്റെ ത്വര ഇവിടെ കാണാം.

യുദ്ധത്തിൽ അതികായന്റെ രോഷവും ഗർവും നിറഞ്ഞ വാക്കു കേട്ട് അതിബലനും മനസ്വിയുമായ രാജകുമാരൻ ലക്ഷ്മണൻ ഏറെ കോപിച്ചു, എന്നിട്ട് അർഥഗംഭീരമായ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘വാക്കുകൊണ്ടു മാത്രം നീ പ്രധാനിയാവുകയില്ല; വീമ്പുപറച്ചിൽകൊണ്ട് സത്പുരുഷന്മാരാവുകയില്ല. ദുരാത്മാവേ, വില്ലാളിയായ ഞാൻ ബാണം കൈയിലേന്തി നിൽക്കുമ്പോൾ നിന്റെ ബലം കാണിക്കുക. കർമംകൊണ്ട് നിന്നെത്തന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുക; വീമ്പുപറയുന്നത് നിനക്കു ചേർന്നതല്ല. പൗരുഷമുള്ളവനെയാണ് ശൂരൻ എന്നു പറയുന്നത്. എല്ലാ ആയുധങ്ങളോടുംകൂടി വില്ലാളിയായ നീ രഥത്തിൽ നിൽക്കുന്നു; ശരങ്ങൾകൊണ്ടോ അസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ടോ നിന്റെ പരാക്രമം കാണിക്കുക. പിന്നെ, കാറ്റ് കാലംകൊണ്ടു പഴുത്ത പനമ്പഴം ഞെട്ടിൽനിന്നു വീഴ്ത്തുന്നതുപോലെ, മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ ഞാൻ നിന്റെ തല വീഴ്ത്തും. ഇന്ന് ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച എന്റെ ബാണങ്ങൾ, ബാണങ്ങളുടെ മുനകൾ തുളച്ച മുറിവുകളിൽനിന്നു പൊങ്ങുന്ന നിന്റെ രക്തം നിന്റെ ദേഹത്തുനിന്നു കുടിക്കും. “ഇവൻ ബാലനാണ്” എന്നു കരുതി എന്നെ അവഗണിക്കരുത്; ബാലനോ വൃദ്ധനോ ആകട്ടെ, യുദ്ധത്തിൽ എന്നെ മൃത്യുവായി അറിയുക. ബാലനായ വിഷ്ണു മൂന്നു ചുവടുകൾകൊണ്ട് മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും അളന്നുവല്ലോ.’ ലക്ഷ്മണന്റെ യുക്തിയുക്തവും പരമാർഥപൂർണവുമായ വാക്കു കേട്ട് അതികായൻ അത്യന്തം കോപിച്ചു, ഉത്തമമായ ഒരു ബാണം എടുക്കുകയും ചെയ്തു. ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടിക്കു രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യം ഒരു പൊതുതത്ത്വം (‘കർമണാ സൂചയാത്മാനം’ — കർമംകൊണ്ട് നിന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുക; ‘പൗരുഷമുള്ളവനാണ് ശൂരൻ’), പിന്നെ ഒരു വിശേഷദൃഷ്ടാന്തം (‘ബാലേന വിഷ്ണുനാ…’). വാമനൻ ബാലനായിരുന്നിട്ടും മൂന്നു ചുവടുകൾകൊണ്ട് മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ആക്രമിച്ചു — അതിനാൽ പ്രായം ബലത്തിന്റെ അളവുകോലല്ല. മുമ്പ് വാനരന്മാർ അതികായനെ ത്രിവിക്രമനായ വിഷ്ണുവിന്റെ രൂപത്തോട് ഉപമിച്ചു; ഇപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ അതേ ദൃഷ്ടാന്തം തന്റെ പക്ഷത്തേക്കു ചേർക്കുന്നു. 64-ാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിന്റെ ആദ്യാർധം (വാമനദൃഷ്ടാന്തം) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. 57-ഉം 58-ഉം ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. അതികായൻ പറഞ്ഞ ‘ബാലഃ’ എന്ന പദം ലക്ഷ്മണൻ മൂന്നുതവണ തിരിച്ചു പ്രയോഗിക്കുന്നു — ‘ബാലോഽയം’, ‘ബാലോ വാ’, ‘ബാലേന വിഷ്ണുനാ’. 61-ാം ശ്ലോകത്തിലെ ഉപമ — ‘മാരുതഃ കാലസമ്പക്വം വൃന്താത് താലഫലം യഥാ’ — പഴുത്ത പഴം കാറ്റിൽ അനായാസം വീഴുന്നു; അതുപോലെ കാലംകൊണ്ടു പരിപക്വനായ അതികായനും വീഴും എന്നാണു ഭാവം. ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടി ‘ഹേതുമത്’ (യുക്തിയുക്തം), ‘പരമാർഥവത്’ (പരമാർഥപൂർണം) എന്നു കവിതന്നെ പ്രശംസിക്കുന്നു. 58-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘നിദർശയസ്വാത്മബലം’ — കർമംകൊണ്ട് ബലം കാണിക്കാൻ ലക്ഷ്മണൻ ശത്രുവിനെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു; ‘ദുരാത്മൻ’ എന്ന സംബോധനകൊണ്ട് അവനും തിരിച്ചടിക്കുന്നു.

അപ്പോൾ വിദ്യാധരന്മാരും ഭൂതങ്ങളും ദേവന്മാരും ദൈത്യന്മാരും മഹർഷിമാരും മഹാത്മാക്കളായ ഗുഹ്യകന്മാരും ആ യുദ്ധം കാണാൻ എത്തി. പിന്നെ കുപിതനായ അതികായൻ വില്ലിൽ ഒരു ബാണം തൊടുത്ത് ആകാശത്തെ ചുരുക്കുന്നതുപോലെ ലക്ഷ്മണന്റെ നേരെ എയ്തു. ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന ലക്ഷ്മണൻ പാഞ്ഞുവരുന്ന, വിഷസർപ്പംപോലെയുള്ള ആ മൂർച്ചയുള്ള ശരത്തെ ഒരു അർധചന്ദ്രബാണംകൊണ്ട് മുറിച്ചു. ഫണം മുറിഞ്ഞ സർപ്പംപോലെ മുറിഞ്ഞുവീണ ആ ശരം കണ്ട് അത്യന്തം കുപിതനായ അതികായൻ അഞ്ചു ബാണങ്ങൾ തൊടുത്തു. ആ നിശാചരൻ അവ ലക്ഷ്മണന്റെ നേരെ എയ്തു; ഭരതാനുജൻ അവ തന്റെ അടുത്തെത്തുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് മുറിച്ചു. ശത്രുവീരഹന്താവായ ലക്ഷ്മണൻ അവ മുറിച്ചിട്ട് തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെയുള്ള മൂർച്ചയുള്ള ഒരു ബാണം എടുത്തു. അത് തന്റെ ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലിൽ തൊടുത്ത് വേഗത്തിൽ വലിച്ച് ആ ബാണം വിട്ടു. പൂർണമായി വലിച്ചുവിട്ട, നന്നായി ചേർത്ത മുട്ടുകളുള്ള ആ ശരംകൊണ്ട് വീര്യവാനായ ലക്ഷ്മണൻ ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്റെ നെറ്റിയിൽ പ്രഹരിച്ചു. ആ ഭീകരരാക്ഷസന്റെ നെറ്റിയിൽ തറച്ച്, രക്തത്തിൽ കുതിർന്ന ആ ശരം പർവതത്തിലെ സർപ്പരാജനെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ലക്ഷ്മണന്റെ ബാണമേറ്റു പീഡിതനായ ആ രാക്ഷസൻ രുദ്രബാണമേറ്റ ഘോരമായ ത്രിപുരഗോപുരംപോലെ വിറച്ചു. മഹാബലനായ അവൻ ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത് ആലോചിച്ചു ചിന്തിച്ചു — ‘നന്നായി! ബാണം പതിപ്പിക്കുന്നതിൽ നീ എനിക്കു പ്രശംസനീയനായ ശത്രുതന്നെ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വായ പിളർന്ന്, മഹാഭുജങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച്, രഥത്തിന്റെ തട്ടിൽ ഉറച്ചുനിന്ന് അവൻ രഥത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു. ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ ഒന്ന്, മൂന്ന്, അഞ്ച്, ഏഴ് എന്ന ക്രമത്തിൽ ബാണങ്ങൾ എടുത്തു, തൊടുത്തു, വലിച്ചു, വിട്ടു. രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ വില്ലിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട, കാലനു സമമായ, സ്വർണപ്പുംഖങ്ങളുള്ള, സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ആ ബാണങ്ങൾ ആകാശത്തെ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെയാക്കി. രാഘവാനുജൻ പരിഭ്രമിക്കാതെ രാക്ഷസൻ വിട്ട ആ ശരക്കൂട്ടങ്ങളെ ധാരാളം മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങൾകൊണ്ട് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ ആ ശരങ്ങൾ മുറിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് ദേവേന്ദ്രശത്രുവായ രാവണപുത്രൻ കോപിച്ച് മൂർച്ചയുള്ള ഒരു ശരം എടുത്തു. മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ ആ ബാണം തൊടുത്ത് പെട്ടെന്നു വിട്ടു; അതുകൊണ്ട് മുന്നോട്ടുവരുന്ന സൗമിത്രിയെ മാറിടത്തിന്റെ നടുവിൽ പ്രഹരിച്ചു. അതികായന്റെ സ്വഭാവം വീണ്ടും പ്രകാശിക്കുന്നു — നെറ്റിയിൽ മുറിവേറ്റിട്ടും അവൻ ശത്രുവിനെ ‘ശ്ലാഘനീയൻ’ എന്നു പ്രശംസിക്കുന്നു; വീരൻ വീരനെ മാനിക്കുന്നു. 65-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ദേവന്മാരും ദൈത്യന്മാരും ഒരുപോലെ യുദ്ധം കാണാൻ എത്തിയിരിക്കുന്നു — അതിനാൽ ഈ യുദ്ധം ലോകോത്തരമാണ്. ത്രിപുരഗോപുരത്തിന്റെ ഉപമ — രുദ്രൻ ഒറ്റ ബാണംകൊണ്ട് ത്രിപുരം ദഹിപ്പിച്ചു; ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ രുദ്രന്റെ സ്ഥാനത്തും അതികായൻ ത്രിപുരത്തിന്റെ ഗോപുരത്തിന്റെ സ്ഥാനത്തുമാണ്. 77-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഏവം ത്രീൻപഞ്ച സപ്തേതി’ എന്ന സംഖ്യാക്രമം ശരങ്ങളുടെ വർധിക്കുന്ന എണ്ണത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. 74-ഉം 75-ഉം ശ്ലോകങ്ങൾ വാക്യത്തെ നടുവിൽ വിഭജിക്കുന്നു — ‘ചിന്തയാമാസ…’ എന്നതാണ് 75-ന്റെ ആരംഭം. 65-ാം ശ്ലോകത്തിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ കാഴ്ചക്കാരെ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — വിദ്യാധരന്മാർ, ഭൂതങ്ങൾ, ദേവന്മാർ, ദൈത്യന്മാർ, മഹർഷിമാർ, ഗുഹ്യകന്മാർ; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ദദൃശുസ്തദാ’ (അപ്പോൾ കണ്ടു) എന്നും അച്ചടിയിൽ ‘ദ്രഷ്ടുമാഗമൻ’ (കാണാൻ എത്തി) എന്നുമാണ്. ഇരുപക്ഷത്തുമുള്ള കാഴ്ചക്കാർ — ദേവന്മാർ ലക്ഷ്മണന്റെ പക്ഷത്തും ദൈത്യന്മാർ അതികായന്റെ പക്ഷത്തും — യുദ്ധം കാണാൻ വന്നിരിക്കുന്നു. അതികായന്റെ ആദ്യശരം ‘അംബരം സംക്ഷിപന്നിവ’ — ആകാശത്തെ വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ വേഗത്തിൽ പോകുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ അതിനെ ‘അർധചന്ദ്രേണ’ മുറിക്കുന്നു — അർധചന്ദ്രാകൃതിയിലുള്ള മുനയോടുകൂടിയ ബാണംകൊണ്ട്. പിന്നെ അഞ്ച്, പിന്നെ ജ്വലിക്കുന്ന ഒന്ന് — ലക്ഷ്മണന്റെ ആദ്യപ്രഹരംതന്നെ ശത്രുവിന്റെ നെറ്റി തുളയ്ക്കുന്നു. ‘പൂർണായതവിസൃഷ്ടേന’ — ചെവിവരെ പൂർണമായി വലിച്ച വില്ലിൽനിന്നു വിട്ടത്. ‘നതപർവണാ’ — നന്നായി ചേർത്ത മുട്ടുകളുള്ളത്. ‘പന്നഗേന്ദ്ര ഇവാചലേ’ — നെറ്റിയിൽ തറച്ച രക്തംപുരണ്ട ശരം പർവതത്തിലെ സർപ്പംപോലെ കാണപ്പെടുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഇവാഹവേ’ (യുദ്ധത്തിൽ എന്നപോലെ) എന്നാണു പാഠം. അവൻ ‘പ്രചകമ്പേ’ (വിറച്ചു) — ആദ്യമായി അവൻ വിറയ്ക്കുന്നു. എന്നിട്ടും അവൻ ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത് ‘സാധു’ (നന്നായി) എന്നു പറയുന്നു — ശത്രുവിന്റെ കൗശലം പ്രശംസിക്കുന്നു. പിന്നെ വായ പിളർന്ന്, ഭുജങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച്, വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനു സജ്ജനാകുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വിചാര്യൈവം വിനമ്യാസ്യം’ എന്നു വ്യത്യസ്തമായ പാഠമാണ്. ഒന്നു മുതലുള്ള ക്രമത്തിൽ ശരങ്ങളുടെ എണ്ണം കൂട്ടുന്നത് അവന്റെ കൗശലം കാണിക്കുന്നു — ഒറ്റയെടുപ്പിൽത്തന്നെ ഏഴു ശരങ്ങൾ. ആ ബാണങ്ങൾ ‘ചക്രുർദീപ്തമിവാംബരം’ — ആകാശംതന്നെ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെയാക്കി. ലക്ഷ്മണൻ ‘അസംഭ്രാന്തഃ’ — പരിഭ്രമിക്കാത്തവൻ, സ്ഥിരചിത്തൻ. 81-ാം ശ്ലോകത്തിൽ അതികായന്റെ ശരം ലക്ഷ്മണന്റെ മാറിടത്തിന്റെ നടുവിൽ തുളഞ്ഞുകയറുന്നു — യുദ്ധം തുല്യബലത്തിലാണെന്നു തോന്നുന്നു. 68-ാം ശ്ലോകത്തിൽ മുറിഞ്ഞ ശരം ‘കൃത്തഭോഗമിവോരഗം’ — ഫണം മുറിഞ്ഞ സർപ്പംപോലെ നിഷ്പ്രഭം. 69-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ശരങ്ങളെ ‘അപ്രാപ്താൻ’ — അടുത്തെത്തുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ — മുറിക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ ദൃഷ്ടിയുടെയും കൈയുടെയും വേഗം കാണിക്കുന്നു. 74-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ലക്ഷ്മണേഷു’ എന്ന പദം ‘ലക്ഷ്മണന്റെ ഇഷു (ബാണം)’ എന്ന സമാസമാണ് — ‘ലക്ഷ്മണ + ഇഷു’ എന്ന ഗുണസന്ധി. ഈ ഭാഗത്ത് ലക്ഷ്മണന്റെ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു — ലാഘവം (അടുത്തെത്താത്ത ശരങ്ങളെ മുറിക്കൽ), ലക്ഷ്യവേധം (നെറ്റിയിലെ പ്രഹരം), ധൈര്യം (അസംഭ്രാന്തത). അതികായനും മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ — വേഗം, അനേകം ശരങ്ങൾ ഒന്നിച്ചയക്കൽ, ശത്രുവിനെ പ്രശംസിക്കൽ.

യുദ്ധത്തിൽ അതികായനാൽ മാറിടത്തിൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട സൗമിത്രി, മദിച്ച ആന മദജലമെന്നപോലെ, ധാരാളം രക്തം ഒഴുക്കി. സമർഥനായ അവൻ പെട്ടെന്ന് ശരം വലിച്ചൂരി തന്നെത്തന്നെ ശല്യമുക്തനാക്കി; ഒരു തീക്ഷ്ണശരമെടുത്ത് അതിൽ ഒരു അസ്ത്രവും ചേർത്തു. ആഗ്നേയാസ്ത്രംകൊണ്ട് അവൻ ആ ബാണത്തെ യോജിപ്പിച്ചു; അപ്പോൾ ആ മഹാത്മാവിന്റെ വില്ലിൽ ആ ബാണം ജ്വലിച്ചു. അതിതേജസ്വിയായ അതികായൻ രൗദ്രാസ്ത്രമെടുത്ത്, അതുകൊണ്ട് സർപ്പംപോലെയുള്ള സ്വർണപ്പുംഖമുള്ള ഒരു ബാണം യോജിപ്പിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ, അന്തകൻ കാലദണ്ഡമെന്നപോലെ, തൊടുത്തുവെച്ച ജ്വലിക്കുന്ന ആ ഘോരമായ അസ്ത്രശരം അതികായന്റെ നേരെ എയ്തു. ആഗ്നേയാസ്ത്രം ചേർത്ത ബാണം കണ്ട് ആ നിശാചരൻ സൂര്യാസ്ത്രം ചേർത്ത രൗദ്രമായ ബാണം വിട്ടു. ആ രണ്ടു ബാണങ്ങളും ആകാശത്തിൽ, തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്ന തലകളുള്ള കുപിതരായ രണ്ടു സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ, പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചു. അവ പരസ്പരം ദഹിപ്പിച്ച് ഭൂമിയിൽ വീണു. ജ്വാലയറ്റ്, ഭസ്മമായിത്തീർന്ന ആ ഉത്തമശരങ്ങൾ മുമ്പ് ജ്വലിച്ചിരുന്നവയാണെങ്കിലും ഭൂമിയിൽ ഇപ്പോൾ ശോഭിക്കുന്നില്ല. പിന്നെ അത്യന്തം കുപിതനായ അതികായൻ ത്വഷ്ടാവിന്റെ ഐഷീകാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു; വീര്യവാനായ സൗമിത്രി ഐന്ദ്രാസ്ത്രംകൊണ്ട് അതിനെ മുറിച്ചു. ഐഷീകം നശിച്ചതു കണ്ട് രാവണപുത്രനായ ആ കുമാരൻ ഏറെ കോപിച്ച് യാമ്യാസ്ത്രംകൊണ്ട് ഒരു ബാണം യോജിപ്പിച്ചു. ആ നിശാചരൻ ആ അസ്ത്രം ലക്ഷ്മണന്റെ നേരെ എയ്തു; ലക്ഷ്മണൻ വായവ്യാസ്ത്രംകൊണ്ട് അതിനെ നശിപ്പിച്ചു. പിന്നെ അത്യന്തം കുപിതനായ ലക്ഷ്മണൻ, മേഘം ജലധാരകളെന്നപോലെ, ശരധാരകൾകൊണ്ട് രാവണപുത്രന്റെ മേൽ വർഷിച്ചു. ആ ബാണങ്ങൾ വജ്രം പതിച്ച കവചത്തിൽ അതികായനെ ചെന്നുതട്ടി, മുനകളും ഫലകങ്ങളും ഒടിഞ്ഞ് പെട്ടെന്നു ഭൂമിയിൽ വീണു. അവ വ്യർഥമായതു കണ്ട് ശത്രുവീരഹന്താവും മഹായശസ്വിയുമായ ലക്ഷ്മണൻ ആയിരം ബാണങ്ങൾ വർഷിച്ചു. ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാൽ വർഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടും ഭേദിക്കാനാവാത്ത കവചമുള്ള മഹാബലനായ രാക്ഷസൻ അതികായൻ യുദ്ധത്തിൽ ഒട്ടും വ്യഥിതനായില്ല. ഈ ഭാഗം അസ്ത്രവിദ്യയുടെ പ്രദർശനമാണ് — ഓരോ അസ്ത്രത്തിനും ഒരു പ്രത്യസ്ത്രം: ആഗ്നേയത്തിനു സൗര്യം, ഐഷീകത്തിന് ഐന്ദ്രം, യാമ്യത്തിനു വായവ്യം. ഇരുവരും തുല്യബലരാണ്, അതിനാൽ ആരും ജയിക്കുന്നില്ല. വിഭീഷണൻ മുമ്പു പറഞ്ഞ ദിവ്യകവചം ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ സാധാരണശരങ്ങളെയെല്ലാം നിഷ്ഫലമാക്കുന്നു. 89-ാം ശ്ലോകം ഒരു അർധം മാത്രമുള്ളതാണ് — ‘താവന്യോന്യം വിനിർദഹ്യ പേതതുഃ പൃഥിവീതലേ’. 90-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം (‘താവുഭൗ ദീപ്യമാനൗ സ്മ…’) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; ആ അർധംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് വൾഗേറ്റിന്റെ വിഭജനം വീണ്ടും ഒപ്പമാക്കിയിരിക്കുന്നത്. ഹിന്ദിഭാഷ്യം 88–89 ഒരുമിച്ചു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ ‘മത്തനായ ആന മദജലമെന്നപോലെ’ രക്തം ഒഴുക്കുന്നു — ആനയുടെ മദം അതിന്റെ ബലം കുറയ്ക്കുകയല്ല, കൂട്ടുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്; ലക്ഷ്മണന്റെ കാര്യവും അങ്ങനെതന്നെ. ‘വിശല്യം ചകാര’ — സ്വയം ശരം വലിച്ചൂരി; ‘വിഭുഃ’ (സമർഥൻ) എന്ന പദം അവന്റെ സാമർഥ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അസ്ത്രങ്ങൾ മന്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട് ആവാഹിക്കപ്പെടുന്നു, ബാണങ്ങളിൽ യോജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ‘അസ്ത്രേണാപി സമാദധേ’, ‘ആഗ്നേയേന തദാസ്ത്രേണ യോജയാമാസ സായകം’. ബാണം ശരീരം, അസ്ത്രം അതിന്റെ ശക്തി. ആഗ്നേയാസ്ത്രം രൗദ്ര-സൗര്യാസ്ത്രങ്ങളാൽ തടയപ്പെട്ടു — അഗ്നിയും സൂര്യനും ഇരുവരും തേജോരൂപരാണ്, അതിനാൽ ‘അന്യോന്യം വിനിർദഹ്യ’ (പരസ്പരം ദഹിപ്പിച്ച്) രണ്ടും ഭസ്മമായി. ‘ത്വാഷ്ട്രമൈഷീകം’ — ത്വഷ്ടാവ് ദേവതയായ ഇഷീകാസ്ത്രം; അതിന്റെ പ്രതിവിധി ഐന്ദ്രമാണ് — ത്വഷ്ടാവിന്റെ പുത്രനെ കൊന്നവനാണ് ഇന്ദ്രൻ എന്ന് മുൻസർഗത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, അതിനാൽ ഇന്ദ്രാസ്ത്രം ത്വാഷ്ട്രാസ്ത്രത്തിന്റെ സ്വാഭാവികമായ പ്രതിവിധിയാണ്. യാമ്യത്തിന് — മൃത്യുദേവന്റെ അസ്ത്രത്തിന് — വായവ്യമാണ് പ്രതിവിധി; പിന്നീട് വായുതന്നെയാണ് ലക്ഷ്മണന്റെ ഉപദേഷ്ടാവാകുന്നത്. എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളും നിഷ്ഫലമായപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ വീണ്ടും സാധാരണശരങ്ങൾ വർഷിക്കുന്നു — ആദ്യം ധാരകളായി, പിന്നെ ആയിരമായി. എന്നാൽ ‘വജ്രഭൂഷിതേ കവചേ’ (വജ്രം പതിച്ച കവചത്തിൽ) അവ തകരുന്നു. ‘അവധ്യകവചഃ’ എന്ന് 97-ാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും പറയുന്നു — അതിനാൽ ഇപ്പോൾ വ്യക്തമാണ്, സാധാരണ അസ്ത്രംകൊണ്ട് ഇവനെ വധിക്കാനാവില്ല; ഒരു പുതിയ ഉപായം വേണം. 87-ാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘ബാണം രൗദ്രം സൂര്യാസ്ത്രയോജിതം’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ബാണം ദീപ്തം സൂര്യാസ്ത്രയോജിതം’ എന്നുമാണു പാഠം. 90-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘നിരർചിഷൗ ഭസ്മകൃതൗ’ — ജ്വാലയറ്റവ, ഭസ്മമായവ; ‘ന ഭ്രാജേതേ’ (ശോഭിക്കുന്നില്ല) എന്ന വർത്തമാനകാലപ്രയോഗം ദൃശ്യത്തിനു ജീവൻ നൽകുന്നു. 94-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ശരധാരാഭിർധാരാഭിരിവ തോയദഃ’ — ‘ധാരാ’ എന്ന പദം രണ്ടുതവണ — ശരങ്ങളുടെ ധാരകളും ജലത്തിന്റെ ധാരകളും. 83-ാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘തീഷ്ണം’ എന്ന ലേഖനപ്പിശകുണ്ട് (‘തീക്ഷ്ണം’ എന്നാണു വേണ്ടത്); അച്ചടിയിൽ ‘തീക്ഷ്ണം’ എന്നു വ്യക്തമാണ്, ‘സമാദധേ’ എന്നത് രണ്ടിടത്തും ഒന്നുതന്നെ. എന്നാൽ 68-ാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘സമാദധേ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സമാദദേ’ എന്നും ഭേദമുണ്ട്. 85-ാം ശ്ലോകത്തിൽ അതികായൻ ‘അതിതേജസ്വീ’ — പേരിലും ‘അതി’, വിശേഷണത്തിലും ‘അതി’.

അതികായൻ വിഷസർപ്പത്തിന്റെ ആകൃതിയുള്ള ഒരു ശരം ലക്ഷ്മണന്റെ നേരെ എയ്തു; ആ ശരമേറ്റ സൗമിത്രി മർമസ്ഥാനത്തു പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടു. ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന അവൻ ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ബോധമറ്റവനായി. പിന്നെ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് മഹാബലനും ശത്രുനാശകനുമായ അവൻ നാല് ഉത്തമശരങ്ങൾകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ അവന്റെ കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും കൊന്നു, ശരവർഷംകൊണ്ട് കൊടിയും തകർത്തു. പരിഭ്രമമില്ലാതെ സൗമിത്രിയായ ലക്ഷ്മണൻ ആ രാക്ഷസന്റെ വധത്തിനായി ലക്ഷ്യം വെച്ച ആ ബാണങ്ങൾ വിട്ടു. എന്നിട്ടും ആ നരോത്തമന് യുദ്ധത്തിൽ അവന് ഒരു വേദനപോലും ഉണ്ടാക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ വായു അവന്റെ അടുത്തുവന്ന് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ഇവൻ ബ്രഹ്മാവിൽനിന്നു വരം നേടിയവനാണ്, ഭേദിക്കാനാവാത്ത കവചം ധരിച്ചവനുമാണ്. ഇവനെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രംകൊണ്ടു പിളർക്കുക; മറ്റൊരുവിധത്തിലും ഇവൻ വധ്യനല്ല. കവചധാരിയും ബലവാനുമായ ഇവൻ മറ്റ് അസ്ത്രങ്ങൾക്ക് അവധ്യനാണ്.’ അപ്പോൾ ഇന്ദ്രനു സമം വീര്യമുള്ള സൗമിത്രി വായുവിന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഉഗ്രവേഗമുള്ള ഒരു ബാണമെടുത്ത് അതിൽ ആ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പെട്ടെന്നു യോജിപ്പിച്ചു തൊടുത്തു. മൂർച്ചയുള്ള മുനയുള്ള ആ ശ്രേഷ്ഠബാണത്തിൽ സൗമിത്രി ആ ഉത്തമാസ്ത്രം യോജിപ്പിക്കുമ്പോൾ ദിക്കുകളും ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരും മഹാഗ്രഹങ്ങളും ആകാശവും നടുങ്ങി, ഭൂമി അലറി. സൗമിത്രി ബ്രഹ്മാസ്ത്രംകൊണ്ട് യമദൂതനെപ്പോലെയുള്ള, പുംഖത്തോടുകൂടിയ ശരം വില്ലിൽ യോജിപ്പിച്ച്, യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രശത്രുവിന്റെ പുത്രനായ അവന്റെ നേരെ വജ്രംപോലെയുള്ള ആ ബാണം വിട്ടു. ലക്ഷ്മണൻ വിട്ടതുകൊണ്ട് വേഗം വർധിച്ചതും കൊടുങ്കാറ്റിന്റെ ഉഗ്രവേഗമുള്ളതും ഗരുഡന്റെ തൂവലുകളും വജ്രങ്ങളുംകൊണ്ട് ചിത്രിതമായ ഉത്തമപുംഖമുള്ളതുമായ ആ ബാണം പാഞ്ഞുവരുന്നത് അതികായൻ അപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ കണ്ടു. അതു നോക്കിക്കൊണ്ട് അതികായൻ പെട്ടെന്ന് അനേകം മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് അതിനെ പ്രഹരിച്ചു; എന്നിട്ടും ഗരുഡവേഗമുള്ള ആ ബാണം അതിവേഗത്തിൽ അവന്റെ അടുത്തെത്തി. ജ്വലിക്കുന്ന അന്തകനെയും കാലനെയുംപോലെയുള്ള ആ ബാണം വന്നതു കണ്ട് ചേഷ്ടകൾ തളരാതെ അതികായൻ ശക്തികൾ, ഋഷ്ടികൾ, ഗദകൾ, മഴുക്കൾ, ശൂലങ്ങൾ, ശരങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് അതിനെ പ്രഹരിച്ചു. 98 മുതൽ 101 വരെയുള്ള എട്ട് അർധശ്ലോകങ്ങൾ — ലക്ഷ്മണന്റെ മൂർച്ഛ, കുതിരകളുടെയും സാരഥിയുടെയും കൊടിയുടെയും നാശം, ലക്ഷ്യം വെച്ചുള്ള ബാണമോക്ഷം — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; 103-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂന്നാം അർധവും (‘അവധ്യ ഏഷ ഹ്യന്യേഷാമസ്ത്രാണാം കവചീ ബലീ’) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. വായു ലക്ഷ്മണന്റെ സഹായിയാണ് — മുമ്പ് ഹനുമാന്റെ പിതാവ്, ഇപ്പോൾ ലക്ഷ്മണന്റെ ഉപദേഷ്ടാവ്. 104 മുതൽ 109 വരെയുള്ള ആറു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ് — ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ ഗൗരവം ഛന്ദസ്സുകൊണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. 105-ാം ശ്ലോകത്തിൽ സൃഷ്ടിയുടെ കമ്പനം — ദിക്കുകൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ, ആകാശം, ഭൂമി — അസ്ത്രത്തിന്റെ ലോകോത്തരമായ ബലം കാണിക്കുന്നു. 99-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ‘മുഹൂർത്തമാത്രം നിഃസംജ്ഞൻ’ — ഈ സർഗത്തിൽ ആദ്യമായി ലക്ഷ്മണൻ ആപത്തിൽ പെടുന്നു; എന്നാൽ വേഗം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് ശത്രുവിന്റെ രഥവും കുതിരകളും സാരഥിയും കൊടിയും നശിപ്പിക്കുന്നു. രഥമില്ലാതായിട്ടും അതികായൻ ‘അവിപന്നചേഷ്ടൻ’ (ചേഷ്ടകൾ തളരാത്തവൻ) ആയി പൊരുതുന്നു. വായുവിന്റെ ഉപദേശം ഗൂഢമെങ്കിലും ലളിതമാണ് — ‘ബ്രഹ്മാവു നൽകിയ വരം ബ്രഹ്മാവിന്റെതന്നെ അസ്ത്രംകൊണ്ടു ഭേദിക്കാം’. രക്ഷിക്കുന്ന വരം ഏതോ, അതിന്റെ ദാതാവുതന്നെ വിനാശകനാകുന്നു. വായു അദൃശ്യനായിത്തന്നെ വരുന്നു — ‘അഭ്യുപാഗമ്യ’. ബ്രഹ്മാസ്ത്രം യോജിപ്പിക്കുമ്പോൾ സൃഷ്ടി കമ്പിക്കുന്നു; ‘തത്രാസ രരാസ ചോർവീ’ — ആകാശം നടുങ്ങി, ഭൂമി അലറി. ബാണം ‘യമദൂതകൽപം’, ‘വജ്രകൽപം’, ‘സുപർണവേഗം’ — മൃത്യു, ഇന്ദ്രൻ, ഗരുഡൻ എന്നീ മൂവരുടെയും ശക്തികൾ അതിൽ ഒന്നിച്ചു ചേരുന്നു. അതികായൻ എല്ലാ ആയുധങ്ങളുംകൊണ്ട് അതിനെ തടുക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു, എന്നാൽ കഴിയുന്നില്ല. 101-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ‘അഭിലക്ഷിതാൻ’ ബാണങ്ങൾ — നന്നായി ലക്ഷ്യം വെച്ചവ — വിടുന്നു, എന്നാൽ അവയും ഫലിക്കുന്നില്ല. 107-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ബാണത്തിന്റെ പുംഖം ‘സുപർണവജ്രോത്തമചിത്രം’ — ഗരുഡന്റെ തൂവലുകളും വജ്രങ്ങളുംകൊണ്ട് ചിത്രിതം. 98-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ആശീവിഷാകാരം ശരം’ — സർപ്പാകൃതിയിലുള്ള ബാണം; അതുകൊണ്ട് ‘മർമദേശേ’ (മർമസ്ഥാനത്ത്) മുറിവേറ്റ ലക്ഷ്മണൻ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു. മർമസ്ഥാനത്തെ പ്രഹരം അതികായന്റെ കൗശലം കാണിക്കുന്നു.

അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ആ ശരം അദ്ഭുതാകൃതിയുള്ള ആ ആയുധങ്ങളെയെല്ലാം വ്യർഥമാക്കി, കിരീടമണിഞ്ഞ അവന്റെ ശിരസ്സിനെ പിടിച്ചെടുത്ത് അപ്പോൾ അതികായന്റെ തല അറുത്തു. ലക്ഷ്മണന്റെ ബാണത്താൽ തകർക്കപ്പെട്ട, ശിരസ്ത്രാണത്തോടുകൂടിയ ആ തല ഹിമവാന്റെ ശൃംഗംപോലെ പെട്ടെന്നു ഭൂമിയിൽ വീണു. വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും ചിതറി ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്ന അവനെ കണ്ട് കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ച നിശാചരന്മാരെല്ലാം വ്യഥിതരായി. വിഷണ്ണമുഖരും ദീനരും പ്രഹരങ്ങളേറ്റു തളർന്നവരുമായ അവരിൽ അനേകർ പെട്ടെന്ന് വികൃതസ്വരത്തിൽ ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചു. നായകൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ആരെയും ആശ്രയിക്കാനില്ലാതെ ഭയന്ന നിശാചരന്മാർ നഗരത്തിലേക്ക് വേഗത്തിൽ ഓടിപ്പോയി. ഭീമബലനും നേരിടാൻ പ്രയാസമുള്ളവനുമായ ശത്രു വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ഹർഷഭരിതരും വിടർന്ന താമരപോലെയുള്ള മുഖങ്ങളുള്ളവരുമായ അനേകം വാനരന്മാർ ആഗ്രഹസാഫല്യം നേടിയ ലക്ഷ്മണനെ പൂജിച്ചു. അതിബലനും മേഘംപോലെയുള്ളവനുമായ അതികായനെ യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തി, സന്തുഷ്ടനായ ആ ലക്ഷ്മണൻ വാനരക്കൂട്ടങ്ങളാൽ നന്നായി പൂജിക്കപ്പെട്ട് വേഗം രാമന്റെ അരികിലേക്കു ചെന്നു. സർഗത്തിന്റെ അവസാനം രാക്ഷസന്മാരുടെയും വാനരന്മാരുടെയും ഭാവങ്ങളിലെ വൈപരീത്യം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — അവരുടെ മുഖങ്ങൾ വിഷണ്ണം, ഇവരുടെ മുഖങ്ങൾ വിടർന്ന താമരപോലെ; അവർ വികൃതസ്വരത്തിൽ നിലവിളിക്കുന്നു, ഇവർ ലക്ഷ്മണനെ പൂജിക്കുന്നു. 112 മുതൽ 114 വരെയുള്ള മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ (രാക്ഷസന്മാരുടെ വിലാപവും പലായനവും) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ് — 115-ാമത്തേത് വംശസ്ഥത്തിലും 116-ാമത്തേത് പുഷ്പിതാഗ്രയിലും; അവസാനത്തേത് സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. വിജയം നേടിയശേഷം ലക്ഷ്മണൻ ആദ്യം രാമന്റെ അരികിലേക്കു ചെല്ലുന്നു — അവന്റെ എല്ലാ കർമങ്ങളും രാമനുവേണ്ടിയാണ്. ‘ശൃംഗം ഹിമവതോ യഥാ’ — മുമ്പ് രാമൻ അതികായനെ ‘ഹിമവാൻ എന്ന പർവതശ്രേഷ്ഠനെപ്പോലെ’ എന്നു വർണിച്ചു (23); ഇപ്പോൾ അവന്റെ തല ഹിമവാന്റെ ശൃംഗംപോലെ വീഴുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉപമ സർഗത്തിന്റെ ആദിയിലും അന്തത്തിലും ചേർന്നുവരുന്നു. രാക്ഷസന്മാർ ‘നിരപേക്ഷാഃ’ — നായകനില്ലാതെ ആരെയും പ്രതീക്ഷിക്കാതെ, ഓടിപ്പോകുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. 111-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സശിരസ്ത്രാണം’ — ശിരസ്ത്രാണത്തോടുകൂടി; അതും കവചത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്, എന്നിട്ടും ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്താൽ ഭേദിക്കപ്പെട്ടു. ‘ലക്ഷ്മണേഷുപ്രമർദിതം’ — ലക്ഷ്മണന്റെ ഇഷുവാൽ (ബാണത്താൽ) തകർക്കപ്പെട്ടത്; ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം ബ്രഹ്മാവിന്റെതന്നെ അസ്ത്രത്താൽ നിഷ്ഫലമാക്കപ്പെട്ടു.

Atikāya saw his own army shaken in a tumult that made the hair stand on end. He saw his brothers Narāntaka, Devāntaka and Triśiras, each the equal of Śakra in valour, lying dead, and his two uncles, the rākṣasa heroes Mahodara and Mahāpārśva, here called Yuddhonmatta and Matta, struck down in battle; and he grew furious. Glorious and huge as a mountain, he held a boon from Brahmā and had humbled the pride of gods and dānavas. That boon is named in the very first verses, and at the sarga's end the same boon will point the way to his death, by Brahmā's own weapon. Mounting a chariot that shone like a thousand suns massed together, that enemy of Śakra charged at the monkeys. He wore a crown and burnished earrings, the dress of a prince; he drew his bow, proclaimed his name aloud, as heroes do when they call out "I am so-and-so, fight me," and roared a mighty roar. With that lion's roar, with the proclaiming of his name and with the dreadful twang of his bowstring he terrified the monkeys: not an arrow had yet been loosed, and already they were afraid. Seeing the vastness of his body, the monkeys thought, "Kumbhakarṇa has risen again!", for the terror of Kumbhakarṇa was still alive in their minds, and all of them clung to one another in fear. To them his form seemed like Viṣṇu's when he took the Three Strides, a giant filling the sky, and the monkey warriors fled this way and that. Coming up against Atikāya, their wits gone, they still did not forget where safety lay: they ran for refuge to Rāma, the elder brother of Lakṣmaṇa, the refuge of all. That Rāma is the one refuge of everyone is a thought that returns again and again from the Ayodhyā Kāṇḍa onwards; Vibhīṣaṇa himself had come to him for refuge. Then Kākutstha saw Atikāya from afar, huge as a mountain, standing in his chariot with his bow, thundering like a cloud at the end of the world.

Seeing that giant, Rāghava was greatly amazed. He first comforted the monkeys, since a leader's first duty is to reassure his own army; then, not knowing this enemy, he turned to Vibhīṣaṇa, who knew every hero in Laṅkā and served him almost as a counsellor, and asked: "Who is that, like a mountain, bow in hand, with eyes tawny as a lion's, standing in a huge chariot yoked with a thousand horses? He shines amid sharp pikes, keen darts, lances and blazing weapons like Maheśvara amid his troops of spirits, and he gleams, ringed by chariot-spears that flicker bright as the tongue of Death, like a cloud wreathed in lightning. His strung bows, backed with gold, grace his splendid chariot on every side, as Śakra's rainbow graces the sky. This tiger among rākṣasas, best of chariot-fighters, comes on lighting up the field with a chariot bright as the sun. Rāhu is set upon the peak of his banner, and he lights up the ten directions with arrows bright as the sun's rays. His bow, curved in three places, roaring like a cloud, backed with gold and adorned, gleams like the bow of Indra. His great chariot, with banner, pennant and under-frame, drawn by four and guided by charioteers, rumbles like thunder. Thirty-eight quivers are set in it, with dreadful bows and golden-yellow bowstrings, and at his flanks hang two gleaming swords with hilts four cubits long and blades a full ten cubits. With a red garland at his throat, resolute, like a great mountain, dark, with a great mouth like Death's, he is like the sun within a cloud. His arms, bound in golden armlets, make him shine as Himavat, best of mountains, shines with two lofty peaks, and his dreadful face shines between his two earrings like the full moon between the two stars of Punarvasu." Rāma's question is itself a long portrait of Atikāya, and by placing the enemy's greatness in Rāma's mouth the poet establishes beforehand that killing him will be a great deed of Lakṣmaṇa's. The description moves in order from the chariot to the bow, the swords, the quivers, the body and finally the face, drawing the eye from the chariot up to his features, and it is thick with images: Śiva among his spirits, a cloud among lightnings, the sky with the rainbow, the sun in a cloud, the Himālaya with its peaks, the moon between the twin stars of Punarvasu as his face sits between his earrings. The spears and lances around him are Śiva's attendant spirits; his dark body makes his bright face the sun inside a cloud. The very word for splendour recurs, as he lights up the field, the ten directions and his own bow, driving home how he blazed. And Rāhu on his banner, the demon who swallows the sun, looks an especially ill omen set against Rāma of the solar line. All this divine equipment, Vibhīṣaṇa will explain, was the fruit of his austerities.

"Tell me, mighty-armed one," Rāma asked, "who is this chief of rākṣasas at the sight of whom all the monkeys have fled in terror to every quarter?" Asked by the prince of boundless splendour, the glorious Vibhīṣaṇa told Rāghava: "The ten-necked king of great splendour, younger brother of Vaiśravaṇa, is Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, terrible in his deeds. He had a valiant son, Rāvaṇa's equal in strength, who served his elders, held the scriptures in memory, and was foremost among all who know weapons. On horseback and on elephant, with sword and bow, in the arts of dividing foes, of conciliation and of giving, in policy and in counsel, he is highly esteemed. Leaning on his arm, Laṅkā lives without fear. This is the son of Dhānyamālinī, known as Atikāya. With a mind made pure by austerity he propitiated Brahmā, won divine weapons, and conquered his foes. Self-born Brahmā granted him that neither gods nor asuras could kill him, and gave him this divine armour and this chariot bright as the sun. He has defeated gods and dānavas by the hundred, protected the rākṣasas, and destroyed the yakṣas. With his arrows this wise one checked Indra's thunderbolt, and in battle he turned back the noose of Varuṇa, lord of the waters. This is Atikāya, the mighty, a bull among rākṣasas, the son of Rāvaṇa who humbles the pride of gods and dānavas. So let an effort be made against him quickly, bull among men, before he destroys the monkey armies with his arrows." Vibhīṣaṇa's account differs from Rāma's: Rāma saw the outward form, Vibhīṣaṇa spoke of the inner qualities. Atikāya was not merely strong; he was modest and served his elders, learned in scripture, skilled in policy and counsel, a warrior and a statesman both, and outstanding even among rākṣasas. That a son so learned and so well-mannered should be born into this family makes the ruin of Rāvaṇa's house all the more pitiful. Calling him the son of Dhānyamālinī shows that he was not Mandodarī's son but the son of another of Rāvaṇa's wives. Brahmā's boon, the divine armour, the defeat of Indra and Varuṇa: all of this will bear fruit in the fight to come, when the armour breaks Lakṣmaṇa's arrows and the boon itself shows the way to his death. Having checked the thunderbolt and the noose, he had overcome two guardians of the world, and was hard to defeat even for the gods. Naming Rāvaṇa as Kubera's younger brother is a reminder of his family: brother to the lord of wealth, he had nonetheless taken the side of wrong. Vibhīṣaṇa urged Rāma to act at once, for fear that this enemy would destroy the monkey host before anything could be done.

Then the mighty Atikāya plunged into the monkey host, drew his bow, and roared again and again. When they saw that fearsome warrior, the best of chariot-fighters, standing in his chariot, the great-souled leaders of the forest-dwellers fell upon him: Kumuda, Dvivida, Mainda, Nīla and Śarabha charged all together, not one by one, with trees and mountain peaks. Yet Atikāya alone, glorious and foremost among the masters of weapons, cut all their trees and rocks to pieces with gold-adorned arrows, and the mighty night-ranger of fearsome body pierced every one of those monkeys as they faced him, with arrows made wholly of iron. Tormented by his rain of arrows, their limbs pierced, defeated, they could not even strike back at Atikāya in that great battle. The rākṣasa terrified that army of monkey heroes as an angry lion proud in his youth terrifies a herd of deer; here the monkeys are the deer and Atikāya the lion. Yet that lord of rākṣasas killed no one in the midst of the monkey troops who was not fighting. Then, leaping forward with bow and quiver, he came up to Rāma and spoke these proud words: "I stand in my chariot, bow and arrow in hand; I do not fight any common warrior. Let whoever has the strength and the resolve give me battle here and now." His character shows two sides here. He was arrogant, but he also knew the code of war: he did not kill anyone who was not fighting and would not fight an ordinary soldier, wanting only an opponent worthy of him. The epithet Vibhīṣaṇa gave him, one who served his elders, proves apt. The poet gives the dignity of the challenge a longer metre. And though the proud challenge was thrown at Rāma, it was not Rāma who rose to it but Lakṣmaṇa, as Lakṣmaṇa had gone forward against Kumbhakarṇa and others before.

Hearing him speak so, Saumitri, slayer of foes, grew angry; unable to bear it, he sprang up and took up his bow with a smile, his anger joined with composure. Leaping forward in his wrath, he drew an arrow swiftly from his quiver and bent his mighty bow before Atikāya. The fierce twang of Lakṣmaṇa's bowstring filled the whole earth, the sky, the ocean and the directions, and terrified the night-rangers; earlier it was Atikāya's bowstring that had frightened the monkeys, now Lakṣmaṇa's frightened the rākṣasas. Hearing that fearsome sound, the mighty and glorious son of the rākṣasa king was amazed; for the first time he sensed Lakṣmaṇa's strength. Yet his pride did not subside. Seeing Lakṣmaṇa risen against him, Atikāya in his anger took up a sharp arrow and said: "You are a boy, Saumitri, unskilled in deeds of valour. Go! Why do you wish to fight me, who am like Death? Not even Himavat, nor the sky, nor the earth can bear the force of the arrows loosed from my arm. You want to wake the fire of doom that sleeps at ease. Lay down your bow and go back; do not throw away your life by coming against me. Or if you are too stubborn to turn back, then stand, and you will give up your life and go to the abode of Yama. Look at my sharp arrows, adorned with refined gold, which crush the pride of foes and are like Śiva's own trident. This arrow, like a serpent, will drink your blood as an angry lion, king of beasts, drinks the blood of a king of elephants." So saying, in his fury he set the arrow to his bow. His words carry three moods at once: mockery in "you are a boy," something like pity in "go back," and menace in "you will go to the abode of Yama." He did not regard Lakṣmaṇa as an equal, and that was the root of his pride. He likens himself to Death and to the fire that ends the world, and in his closing image Lakṣmaṇa is the elephant and he the lion; before long it will be the other way round.

Hearing Atikāya's angry and arrogant words, the prince, strong and high-minded, flared up and answered with words of great meaning: "Not by words alone do you become great, and not by boasting do men become good. While I stand here, bow in hand and arrow ready, show your own strength, you wicked one! Show yourself by deeds; you should not boast. The one who has manliness is the one who is called a hero. You are armed with every weapon and stand in your chariot with your bow; show your valour with arrows or with divine weapons. Then with sharp arrows I shall strike off your head, as the wind shakes a palm fruit, ripened by time, from its stalk. Today my arrows, adorned with refined gold, will drink the blood that wells from your body through the wounds their heads have made. You should not scorn me, thinking, 'He is only a boy.' Boy or old man, know me to be your death in this battle. It was as a boy that Viṣṇu crossed the three worlds in three strides." Hearing Lakṣmaṇa's words, full of reason and of truth, as the poet himself calls them, Atikāya was enraged and took up a superb arrow. Lakṣmaṇa's reply moves in two steps: first the general truth, that a man proves himself by deeds and that only one who has manliness is a hero; then a particular example, Viṣṇu as the dwarf, a mere boy, who spanned the three worlds in three strides, so that age is no measure of strength. The monkeys had earlier likened Atikāya to Viṣṇu of the Three Strides; now Lakṣmaṇa turns that very image to his own side, and he throws Atikāya's word "boy" back at him three times over. The ripe palm fruit is a pointed image: as fruit that time has ripened falls to the wind without effort, so Atikāya, ripe for death, would fall. Challenged to show his strength in deeds, Lakṣmaṇa also answers insult with insult, calling him "you wicked one."

Then vidyādharas, spirits, gods, daityas, great sages and great-souled guhyakas came to watch that battle, watchers from both sides, the gods for Lakṣmaṇa and the daityas for Atikāya, so that the fight was more than earthly. Atikāya in his anger set an arrow to his bow and loosed it at Lakṣmaṇa so fast it seemed to swallow up the sky. As that sharp arrow came at him like a venomous serpent, Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, cut it apart with a crescent-headed arrow. Seeing it fall cut in two, like a serpent whose hood has been severed, Atikāya in great fury fitted five arrows and loosed them at Lakṣmaṇa, and the younger brother of Bharata cut them down with sharp arrows before they could reach him, which shows the quickness of his eye and hand. Then Lakṣmaṇa took up a sharp arrow that seemed to blaze with its own fire, fitted it to his splendid bow, drew it back with force and loosed it. Drawn to the full and loosed, with its smooth joints, that arrow struck the foremost of the rākṣasas on the forehead; his very first blow found its mark. Sunk in the forehead of that dreadful rākṣasa and smeared with blood, the arrow looked like a king of serpents on a mountain. Tormented by Lakṣmaṇa's arrow, the rākṣasa shook for the first time, like the dreadful gateway of Tripura when Rudra's arrow struck it; as Rudra burned the triple city with a single arrow, so here Lakṣmaṇa stands in Rudra's place and Atikāya is the gateway. Yet the mighty one recovered, reflected, and said, "Well done! By the fall of your arrow you have shown yourself a foe worthy of praise." Even wounded in the forehead, he praised his enemy's skill, as one hero honours another. Having said this, he opened wide his mouth, braced his mighty arms, took his stand on the chariot floor, and drove on. Then the bull among rākṣasas took up, fitted, drew and loosed his arrows one, three, five and seven at a time, the growing numbers showing his mastery. Those arrows, like Death itself, golden-feathered and bright as the sun, flew from the rākṣasa prince's bow and made the very sky seem to blaze. Unperturbed and steady of mind, the younger brother of Rāghava cut down those floods of arrows with many sharp arrows of his own. Seeing his arrows cut down, the son of Rāvaṇa, enemy of the lord of the gods, grew angry, took up a sharp arrow, fitted it and loosed it at once, and struck Saumitri full on the chest as he came on; the fight seemed evenly matched. In this passage Lakṣmaṇa shows three qualities in turn, speed of hand in cutting down arrows before they arrive, true aim in striking the forehead, and steadiness in staying calm; and Atikāya too shows three, speed, the loosing of many arrows at once, and generosity to his foe.

Struck on the chest by Atikāya, Saumitri poured out blood in a fierce stream, as a rutting elephant pours out ichor; as the ichor does not weaken the elephant but heightens its strength, so it was with Lakṣmaṇa. Quickly the mighty prince pulled the dart from his own body, took up a sharp arrow, and joined it with a divine weapon. A divine weapon is summoned by its spell and joined to an arrow: the arrow is the body, the weapon its power. He charged his arrow with the fire-weapon, and at once it blazed on the great-souled hero's bow. Atikāya, of surpassing splendour, took up the weapon of Rudra and fitted it to a golden-feathered arrow like a serpent. Lakṣmaṇa loosed his blazing, dreadful weapon-arrow at Atikāya as Death looses his staff of doom, and the night-ranger, seeing the arrow charged with fire, answered with a dreadful arrow joined to the weapon of the Sun. The two arrows met in the sky, their heads ablaze, like two angry serpents; fire and sun are both forms of radiance, and so they consumed each other and fell to the ground. Their flame gone, burnt to ashes, those two splendid arrows, so bright a moment before, no longer shone upon the earth. Then Atikāya in fury loosed the reed-weapon of Tvaṣṭṛ, and the valiant Saumitri cut it down with the weapon of Indra, the natural answer, since, as the previous sarga recalled, Indra was the slayer of Tvaṣṭṛ's son. Seeing the reed-weapon destroyed, the young son of Rāvaṇa in his anger charged an arrow with the weapon of Yama, the god of death, and loosed it at Lakṣmaṇa, and Lakṣmaṇa destroyed it with the weapon of the Wind; and it is the Wind who will soon come to counsel him. This whole passage is a display of the science of divine weapons, each met by its counter-weapon: fire by the sun, Tvaṣṭṛ's reed by Indra's, Yama's by the Wind's. The two were evenly matched, and neither could win. When all the divine weapons had failed, Lakṣmaṇa in his anger went back to ordinary arrows and poured them on the son of Rāvaṇa as a cloud pours streams of rain. But when they reached Atikāya, whose armour was set with diamonds, the arrows broke at their points and fell at once to the ground; this was the divine armour Vibhīṣaṇa had spoken of. Seeing them made useless, Lakṣmaṇa of great fame rained a thousand arrows upon him, yet though drenched by floods of arrows, the mighty rākṣasa, whose armour could not be pierced, was not shaken in the least. It was now clear that no ordinary weapon would kill him and that some new means was needed.

Then Atikāya loosed at Lakṣmaṇa an arrow like a venomous serpent, and Saumitri, pierced in a vital place, a blow that shows Atikāya's skill, lay senseless for a moment. For the first time in this sarga Lakṣmaṇa was in danger. But the scorcher of foes soon came to himself, and with four excellent arrows the mighty tamer of enemies killed Atikāya's horses and charioteer, and with showers of arrows cut down his banner. Unperturbed, Saumitri loosed well-aimed arrows to kill the rākṣasa, but even these could do him no harm. Then the Wind came to him unseen and said: "He has a boon from Brahmā and is covered with armour that cannot be pierced. Split him with the weapon of Brahmā; there is no other way to kill him. Armoured and strong as he is, no other weapon can slay him." The Wind, once Hanumān's father, was now Lakṣmaṇa's counsellor, and his advice was hidden yet simple: a boon given by Brahmā could be broken only by Brahmā's own weapon, so that the giver of the protecting boon was also the giver of death. Hearing the Wind's words, Saumitri, whose valour matched Indra's, took up an arrow of fierce speed and swiftly charged it with the weapon of Brahmā. As he joined that supreme weapon to his sharp-pointed arrow, the directions, the moon, the sun, the great planets and the sky trembled, and the earth cried out; all creation shook at the weapon's power, and the poet marks its grandeur with a run of verses in a longer metre. Charging the feathered arrow on his bow with the weapon of Brahmā, Saumitri loosed at the son of Indra's foe that arrow like a messenger of Yama, hard as a thunderbolt. Atikāya saw it coming in the battle, its speed growing as it flew, rushing on with the fierce speed of the wind, its bright feathers of Suparṇa's kind set with diamonds; the powers of Death, of Indra's thunderbolt and of Garuḍa were gathered in that one arrow. Seeing it, Atikāya at once struck at it with many sharp arrows, but the arrow, swift as Suparṇa, came on still faster to his side. Even now, though he had lost his chariot, he did not lose his nerve: seeing the arrow arrive, blazing like Death at the time of doom, he struck at it with javelins, swords, maces, axes, pikes and arrows, and none of them could stop it.

Making all those marvellous weapons useless, the arrow, blazing like fire, seized Atikāya's crowned head and carried it away. Crushed by Lakṣmaṇa's arrow, the head fell suddenly to the ground, helmet and all, like a peak of Himavat; the helmet was part of his armour, but the weapon of Brahmā split it, and Brahmā's boon was undone by Brahmā's own weapon. Earlier Rāma had likened Atikāya to Himavat with its two peaks; now his head falls like a peak of Himavat, and the image of the sarga's beginning is completed at its end. Seeing him fallen, his garments and ornaments scattered, all the night-rangers who survived were stricken with grief. Downcast and wretched, weary from the blows they had taken, many of them suddenly cried out loudly in broken voices. Then, their leader slain, the night-rangers, heedless of everything else, fled in fear towards the city. But the monkeys in great numbers, rejoicing, their faces like full-blown lotuses, honoured Lakṣmaṇa, who had won them what they longed for when that foe of dreadful strength, so hard to approach, was slain. The close sets the two sides against each other: the rākṣasas' faces fallen, the monkeys' like open lotuses; the rākṣasas crying out in broken voices, the monkeys honouring Lakṣmaṇa. And Lakṣmaṇa, having struck down in battle the mighty Atikāya, huge as a cloud, rejoicing and honoured by the troops of monkeys, went quickly to Rāma's side, for everything he did was for Rāma's sake. The poet closes the sarga in longer, statelier metres.