पूर्वसर्गे अङ्गदेन नरान्तकः हतः। तं हतं दृष्ट्वा राक्षसशिबिरे महान् आक्रोशः उदपद्यत। नैर्ऋतर्षभाः उच्चैः चुक्रुशुः — देवान्तकः, त्रिमूर्धा त्रिशिराः, पौलस्त्यः महोदरः च। एषु देवान्तकः त्रिशिराः च रावणस्य पुत्रौ, नरान्तकस्य भ्रातरौ; महोदरः तु रावणस्य भ्राता, तेषां पितृव्यः। अतः तेषां शोकः क्रोधः च स्वजनस्य नाशात् उत्पन्नः। प्रथमं महोदरः मेघसंकाशं वारणेन्द्रम् आरूढः वेगवान् महावीर्यं वालिपुत्रम् अभिदुद्राव। ततः भ्रातुः व्यसनेन संतप्तः बली देवान्तकः घोरं परिघम् आदाय अङ्गदं समभिद्रवत्। वीरः त्रिशिराः अपि आदित्यसंकाशं परमवाजिभिः युक्तं रथम् आस्थाय वालिपुत्रम् अभ्यगात्। एवं त्रयः राक्षसाः त्रिभिः भिन्नैः प्रकारैः — गजेन, पद्भ्यां, रथेन च — एकम् एव अङ्गदं परिवव्रुः। नरान्तकः अङ्गदेन हतः इति तेषां क्रोधस्य लक्ष्यम् अपि सः एव आसीत्। त्रयाणां वाहनानि अपि तेषां स्वभावं सूचयन्ति — महोदरः गजारूढः, त्रिशिराः रथी, देवान्तकः पदातिः परिघधरः। सर्गस्य अन्ते चत्वारः अपि हताः भविष्यन्ति।

देवानां दर्पं घ्नद्भिः तैः त्रिभिः राक्षसेन्द्रैः अभिद्रुतः अपि अङ्गदः न भीतः। सः महाविटपं महान्तं वृक्षम् उत्पाटयामास। तं महाशाखं महावृक्षं वीरः अङ्गदः सहसा देवान्तकाय चिक्षेप, यथा शक्रः दीप्ताम् अशनिं वैरिणि क्षिपति। किन्तु त्रिशिराः आशीविषोपमैः शरैः तं वृक्षं मध्ये एव प्रचिच्छेद। वृक्षं कृत्तम् आलोक्य अङ्गदः तदा उत्पपात। ततः सः कपिकुञ्जरः पुनः वृक्षान् शिलाः च ववर्ष; संक्रुद्धः त्रिशिराः निशितैः शरैः तान् अपि सर्वान् प्रचिच्छेद। अवशिष्टान् वृक्षान् महोदरः परिघाग्रेण बभञ्ज। त्रिशिराः अपि सायकैः वीरम् अङ्गदम् अभिदुद्राव। ततः महोदरः गजेन समभिद्रुत्य संक्रुद्धः वज्रसंनिभैः तोमरैः वालिपुत्रम् उरसि जघान। अत्र युद्धस्य विषमता स्पष्टा — एकः वानरः त्रिभिः शस्त्रधरैः सह युध्यते। तस्य आयुधं केवलं वृक्षाः शिलाः च, तेषां तु शराः, परिघः, तोमराः, गजः, रथः च। तथापि अङ्गदः न निवर्तते; तस्य धैर्यम् अत्र एव प्रकाशते। ‘शक्रो दीप्तामिवाशनिम्’ इति उपमया अङ्गदः इन्द्रेण, वृक्षः वज्रेण तुल्यते — वानरस्य बलं देवेन्द्रस्य बलात् न न्यूनम् इति भावः। त्रिशिरसः शराः ‘आशीविषोपमाः’ — विषसर्पाः इव शीघ्राः मारकाः च। महोदरस्य तोमराः ‘वज्रसंनिभाः’। एवं उभयोः पक्षयोः आयुधानि वज्रेण उपमीयन्ते, युद्धस्य तीव्रता च सूच्यते। हिन्दीभाष्यम् अपि सप्तमाष्टमौ श्लोकौ एकत्र व्याचष्टे। दशमे श्लोके महोदरः ‘गजेन समभिद्रुत्य’ प्रहरति — गजः अपि तस्य आयुधम् इव।

संक्रुद्धः देवान्तकः परिघेण अङ्गदम् उपगम्य आशु तम् अभिहत्य वेगेन व्यपचक्राम — प्रहृत्य दूरम् अपसृतवान्। एवं त्रिभिः नैर्ऋतश्रेष्ठैः युगपत् समभिद्रुतः अपि महातेजाः प्रतापवान् वालिपुत्रः न विव्यथे; तस्य मनसि भयं न प्राविशत्। परमदुर्जयः सः वेगवान् अङ्गदः महान्तं वेगं कृत्वा समभिद्रुत्य तलेन महोदरस्य महागजं जघान। तस्य तलप्रहारेण संयुगे तस्य नागराजस्य उभे नयने पेततुः, सः कुञ्जरः तत्क्षणम् एव विननाश। ततः महाबलः वालिपुत्रः तस्य मृतस्य गजस्य एकं विषाणं निष्कृष्य देवान्तकम् अभिद्रुत्य संयुगे तेन ताडयामास। तेन प्रहारेण सः तेजस्वी देवान्तकः वातोद्धूतः द्रुमः इव विह्वलः अभवत्; तस्य शरीरात् लाक्षारससवर्णं महत् रुधिरं सुस्राव। कृच्छ्रात् आश्वस्य महातेजाः बली देवान्तकः परिघं वेगात् आविध्य अङ्गदम् आजघान। परिघाभिहतः वानरेन्द्रात्मजः जानुभ्यां भूमौ पतितः, किन्तु पुनः एव उत्पपात — तस्य पतनं क्षणिकम् एव। शत्रोः एव आयुधं गृहीत्वा तेन शत्रोः प्रहारः — इयं युक्तिः अस्मिन् सर्गे पुनः पुनः दृश्यते: अङ्गदः गजस्य विषाणेन, हनूमान् त्रिशिरसः खड्गेन, ऋषभः महापार्श्वस्य गदया। वानराणां शस्त्राभावः एवं पूर्यते। त्रयोदशः चतुर्दशः च श्लोकौ — ‘स वेगवान्महावेगं कृत्वा…’, ‘तस्य तेन प्रहारेण…’ — समीक्षितपाठात् किञ्चित् भिन्नौ; तत्र ‘तलेन भृशम् उत्पत्य’ इति, ‘पेततुर्लोचने तस्य विननाद स वारणः’ इति च पठ्यते। वुल्गेटे गजः ‘विननाश’ — नष्टः, समीक्षिते तु ‘विननाद’ — आर्तं ननाद। अत्र मुद्रणस्य पाठः एव अनुसृतः। अङ्गदस्य तलप्रहारः गजस्य नेत्रे पातयति — एतत् तस्य बलस्य अतिशयं दर्शयति। विषाणेन प्रहारः अपि सार्थः — यत् आयुधं शत्रोः वाहनस्य आसीत्, तेन एव शत्रुः प्रहृतः। देवान्तकः ‘तेजस्वी’, ‘महातेजाः’, ‘बली’ इति पुनः पुनः विशेष्यते — अतः तस्य पराजयः अङ्गदस्य अधिकं गौरवं वर्धयति। जानुभ्यां पतित्वा पुनः उत्पतनं वानरस्य दृढतायाः चिह्नम्।

अङ्गदम् उत्पतन्तं दृष्ट्वा त्रिशिराः त्रिभिः अजिह्मगैः घोरैः बाणैः हरिपतेः पुत्रस्य ललाटे अभिजघान। ततः अङ्गदं त्रिभिः नैर्ऋतपुङ्गवैः परिक्षिप्तं विज्ञाय हनूमान् नीलः च तस्य साहाय्याय प्रतस्थतुः — एकाकिनः युद्धम् इदानीं समाप्तम्। नीलः त्रिशिरसे महत् शैलाग्रं चिक्षेप; धीमान् रावणसुतः तत् निशितैः शरैः बिभेद। बाणशतैः निर्भिन्नं विदारितशिलातलं तत् गिरेः शिरः सविस्फुलिङ्गं सज्वालं च भूमौ निपपात — बाणानां घर्षणेन अग्निः अपि उदपद्यत। भ्रातुः त्रिशिरसः तत् विजृम्भितं पराक्रमम् आलोक्य बली देवान्तकः हर्षात् परिघम् उद्यम्य मारुतात्मजम् आहवे अभिदुद्राव। तम् आपतन्तं दृष्ट्वा कपिकुञ्जरः हनूमान् उत्पत्य वज्रकल्पेन मुष्टिना तदा तस्य मूर्ध्नि आजघान। वीरः बली वायुसुतः तस्य शिरसि प्राहरत्, महता नादेन च सर्वान् राक्षसान् अकम्पयत्। मुष्टिना निष्पिष्टः विभिन्नः च मूर्धा यस्य, निर्वान्ताः दन्ताः अक्षिणी च, विलम्बिनी जिह्वा च — तादृशः सः राक्षसराजसूनुः देवान्तकः गतासुः सहसा उर्व्यां पपात। षड्विंशः श्लोकः दीर्घवृत्तेन (उपजात्या) निबद्धः; युद्धस्य प्रथमः वधः विशेषेण छन्दसा अङ्कितः। मुष्टिमात्रेण परिघधरस्य वधः हनूमतः अप्रतिमस्य बलस्य प्रमाणम्। अत्र युद्धस्य स्वरूपं परिवर्तते — अङ्गदः एकाकी न, हनूमान् नीलः च तस्य पार्श्वे आगतौ। अतः अग्रिमाः त्रयः वधाः त्रिभिः भिन्नैः वानरैः क्रियन्ते — हनूमता देवान्तकः, नीलेन महोदरः, पुनः हनूमता त्रिशिराः; अन्ते ऋषभेण महापार्श्वः। त्रयोविंशे ‘विजृम्भितम्’ इति पदस्य अर्थः हिन्दीभाष्येण निर्णीतः — ‘स्वभ्रातुः पराक्रमं वर्धमानं दृष्ट्वा’; अर्थात् त्रिशिरसा नीलस्य शिलायाः छेदनं दृष्ट्वा देवान्तकः हृष्टः। पञ्चविंशः श्लोकः (‘शिरसि प्राहरद्वीरः…’) समीक्षितपाठे नास्ति; सः पूर्वश्लोकस्य प्रहारम् एव पुनः वर्णयति, नादं च योजयति। हनूमान् नीलः च अङ्गदस्य रक्षणाय स्वयम् एव प्रतस्थतुः — न केनचित् आदिष्टौ; सख्यधर्मः एषः। द्वाविंशे गिरिशिखरस्य पतनं ‘सविस्फुलिङ्गं सज्वालम्’ इति वर्णितम्, येन शराणां वेगः कठोरता च सूच्यते।

राक्षसयोधमुख्ये महाबले देवशत्रौ देवान्तके संयति हते क्रुद्धः त्रिशीर्षा नीलस्य उरसि निशिताग्रम् उग्रं बाणवर्षं ववर्ष। महोदरः अपि संक्रुद्धः पर्वतोपमं कुञ्जरं भूयः आशु समधिरुह्य — यथा रश्मिवान् सूर्यः मन्दरम् आरोहति — नीलस्य उपरि बाणमयं वर्षम् अपातयत्, यथा तडिच्चक्रचापवान् तोयदः गिरौ वर्षति। ततः शरौघैः अभिवृष्यमाणः विभिन्नगात्रः कपिसैन्यपालः नीलः तेन महाबलेन विष्टम्भितः विसृष्टगात्रः अभवत् — मुहूर्तं निश्चेष्टः। ततः प्रतिलब्धसंज्ञः नीलः सवृक्षखण्डं शैलम् उत्पाट्य महोग्रवेगः समुत्पत्य तेन शैलेन महोदरं मूर्ध्नि जघान। शैलस्य अभिनिपातेन भग्नः महोदरः तेन महाद्विपेन सह व्यामोहितः गतासुः वज्राभिहतः अद्रिः इव भूमितले पपात। एवं द्वितीयः राक्षसवीरः हतः। सप्तविंशः, त्रिंशः, एकत्रिंशः, द्वात्रिंशः च श्लोकाः दीर्घवृत्तेन निबद्धाः। अष्टाविंशः एकोनत्रिंशः च श्लोकौ — महोदरस्य पुनः गजारोहणं शरवर्षः च — समीक्षितपाठे न दृश्येते। नीलस्य विष्टम्भनं क्षणिकम् एव; सः पुनः संज्ञां लब्ध्वा वृक्षैः सह शैलम् उत्पाटयति। महोदरस्य वधः गजेन सह भवति — अङ्गदेन तस्य प्रथमः गजः पूर्वम् एव हतः आसीत्, अतः सः द्वितीयं गजम् आरूढः; अयम् अपि तेन सह नष्टः। ‘वज्राभिहतो यथाद्रिः’ इति उपमा पूर्वसर्गे नरान्तकस्य पतनम् अपि स्मारयति। समीक्षिते ‘विपोथितो’ इति पाठः, मुद्रणे तु ‘व्यामोहितो’ स्पष्टः। ‘रश्मिवान् मन्दरम्’ इति उपमया गजः पर्वतेन, महोदरः सूर्येण तुल्यते; ‘तडिच्चक्रचापवान् तोयदः’ इति उपमया तस्य शराः विद्युद्भिः, धनुः इन्द्रचापेन।

पितृव्यं महोदरं निहतं दृष्ट्वा त्रिशिराः चापम् आददे, संक्रुद्धः च निशितैः शरैः हनूमन्तं विव्याध। वायुसूनुः कुपितः गिरेः शिखरं तस्मै चिक्षेप; बली त्रिशिराः तीक्ष्णैः शरैः तत् शिखरं बहुधा बिभेद। शिखरं व्यर्थं दृष्ट्वा कपिः तदा रणे रावणस्य सुतं प्रति द्रुमवर्षं विससर्ज। प्रतापवान् त्रिशिराः आकाशे आपतन्तं तं द्रुमवर्षं निशितैः बाणैः चिच्छेद, हर्षेण ननाद च। शस्त्रैः सह शस्त्रहीनस्य युद्धम् अत्र पुनः दृश्यते। ततः हनूमान् समुत्पत्य त्रिशिरसः हयं नखैः विददार, यथा क्रुद्धः मृगराट् नागेन्द्रं विदारयति। अथ रावणात्मजः त्रिशिराः शक्तिं समासाद्य अनिलपुत्राय चिक्षेप, यथा अन्तकः कालरात्रिं प्रेषयति। दिवः क्षिप्ताम् उल्काम् इव असङ्गतां तां शक्तिं हरिशार्दूलः हस्तेन गृहीत्वा बभञ्ज, ननाद च। तां घोरसंकाशां शक्तिं हनूमता भग्नां दृष्ट्वा प्रहृष्टाः वानरगणाः जलदाः इव विनेदुः। ततः राक्षसोत्तमः त्रिशिराः खड्गं समुद्यम्य वानरेन्द्रस्य वक्षसि निचखान। खड्गप्रहारेण अभिहतः वीर्यवान् मारुतात्मजः हनूमान् तलेन त्रिमूर्धानम् उरसि आजघान। तलाभिहतः सः स्रस्तहस्तायुधः त्यक्तचेतनः महातेजाः त्रिशिराः भुवि निपपात। पततः तस्य खड्गम् आच्छिद्य गिरिसंकाशः महाकपिः सर्वराक्षसान् त्रासयन् ननाद। तं घोषम् अमृष्यमाणः निशाचरः उत्पपात, उत्पत्य च हनूमन्तं मुष्टिना ताडयामास। तेन मुष्टिप्रहारेण महाकपिः संचुकोप, कुपितः च राक्षसर्षभं किरीटे निजग्राह। अनिलस्य सुतः क्रुद्धः तेन एव शितेन असिना तस्य किरीटजुष्टानि सकुण्डलानि त्रीणि शीर्षाणि प्रचिच्छेद, यथा पुरा शक्रः त्वष्टुः सुतस्य विश्वरूपस्य त्रीणि शिरांसि। त्रिशिरसः त्रीणि शिरांसि, विश्वरूपस्य अपि त्रीणि — अतः उपमा सर्वथा सार्था। तानि आयताक्षाणि अगसंनिभानि प्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि इन्द्ररिपोः शिरांसि पृथिव्यां पेतुः, यथा अर्कमार्गात् मुक्तानि ज्योतींषि पतन्ति। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘आकाशात् ताराः भग्नाः पतन्ति’ इति व्याचष्टे। शक्रपराक्रमेण हनूमता तस्मिन् त्रिशीर्षे देवरिपौ हते प्लवंगाः नेदुः, भूमी प्रचचाल, रक्षांसि भीतानि समन्तात् दुद्रुविरे। चतुर्णां पुत्राणां त्रयः अधुना हताः। अस्मिन् खण्डे युद्धस्य क्रमः सूक्ष्मतया दर्शितः। प्रथमं दूरात् युद्धम् — शराः शिखराणि द्रुमाः च; ततः समीपे — नखैः हयस्य विदारणम्; ततः शक्तिः, या हस्तेन गृहीत्वा भग्ना; ततः खड्गः; ततः तलप्रहारः मुष्टिप्रहारः च; अन्ते शत्रोः एव खड्गेन शिरश्छेदः। एवं क्रमेण दूरत्वं ह्रसति, युद्धं च भीषणतरं भवति। चतुस्त्रिंशात् षट्त्रिंशपर्यन्तं षट् अर्धश्लोकाः — हनूमतः शिखरवर्षः द्रुमवर्षः च त्रिशिरसा छिन्नः — समीक्षितपाठे न दृश्यन्ते; ते वुल्गेटस्य एव विस्तारः। शक्तिः ‘कालरात्रिः इव’ — प्रलयकालस्य रात्रिः, या अन्तकस्य आयुधम्। तां हस्तेन गृहीत्वा भञ्जनं हनूमतः अलौकिकं बलं दर्शयति। त्रिशिराः हनूमतः वक्षसि खड्गं निचखान, तथापि हनूमान् न पतितः; केवलं तलेन प्रत्याजघान, येन त्रिशिराः निश्चेतनः अभवत्। किरीटे निग्रहः शिरश्छेदः च — एषः वधप्रकारः अवमानसूचकः अपि। त्रीणि शिरांसि ‘ज्योतींषि यथार्कमार्गात्’ पतितानि — सूर्यमार्गात् च्युताः ग्रहाः इव। सप्तचत्वारिंशात् एकोनपञ्चाशत्पर्यन्तं त्रयः श्लोकाः उपजात्या निबद्धाः, येन अयं वधः विशेषेण उदात्तीकृतः। हनूमतः वक्षसि खड्गः निखातः, तथापि सः न व्यथितः — एतेन तस्य देहस्य वज्रसारता सूच्यते। त्रिशिराः अपि न दुर्बलः — सः आदौ हनूमतः शिखरं द्रुमवर्षं च छिनत्ति, शक्तिं खड्गं च प्रयुङ्क्ते, पतितः अपि उत्पत्य मुष्टिना प्रहरति। अतः तस्य वधः दुष्करः, हनूमतः विजयः अधिकं श्लाघ्यः। विश्वरूपस्य कथा — त्वष्टुः पुत्रः विश्वरूपः त्रिशिराः आसीत्, इन्द्रः तस्य त्रीणि शिरांसि वज्रेण चिच्छेद इति पुराणेषु प्रसिद्धा। अत्र हनूमान् इन्द्रस्य स्थाने, त्रिशिराः विश्वरूपस्य स्थाने; अतः हनूमान् ‘शक्रपराक्रमः’ इति एकोनपञ्चाशे विशेष्यते। एकोनपञ्चाशे ‘भूमी’ इति दीर्घान्तं रूपं मुद्रणे समीक्षिते च समानम्। एकोनचत्वारिंशे शक्तिः ‘असङ्गता’ — या कुत्रापि न सज्जति, अप्रतिहतगतिः। तादृशीम् अपि हनूमान् मध्ये एव गृहीतवान्। चत्वारिंशे वानराः ‘जलदाः इव’ विनेदुः — मेघगर्जनवत् तेषां हर्षनादः। चतुश्चत्वारिंशे हनूमान् ‘गिरिसंकाशः’ — तस्य नादेन एव राक्षसाः त्रस्ताः। पञ्चचत्वारिंशे त्रिशिराः तं नादम् ‘अमृष्यमाणः’ पुनः उत्थितः — मरणात् पूर्वम् अपि तस्य दर्पः न शान्तः।

त्रिशिरसं महोदरं च हतं दृष्ट्वा, दुराधर्षौ देवान्तकनरान्तकौ च हतौ प्रेक्ष्य परमामर्षी राक्षसपुङ्गवः मत्तः चुकोप। अत्र ‘मत्तः’, ‘मत्तानीकः’ इति च महापार्श्वस्य एव नामनी; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘मत्तः (महापार्श्वः)’ इति तथा एव वदति। सः अपि रावणस्य भ्राता। सः अर्चिष्मतीं सर्वायसीं गदां तदा जग्राह — हेमपट्टैः परिक्षिप्तां, मांसशोणितफेनिलां, विराजमानां, विपुलां, शत्रुशोणितेन तर्पितां, तेजसा सम्प्रदीप्ताग्रां, रक्तमाल्यैः विभूषिताम्, ऐरावतमहापद्मसार्वभौमानां दिग्गजानाम् अपि भयावहाम्। कविः गदायाः एव चतुर्भिः पादैः दीर्घं वर्णनं करोति। तां गदाम् आदाय संक्रुद्धः सः राक्षसपुङ्गवः युगान्ताग्निः इव ज्वलन् हरीन् समभिदुद्राव। अथ ऋषभः नाम वानरः समुत्पत्य रावणानुजं मत्तानीकम् उपागम्य तस्य अग्रतः बली तस्थौ। पर्वतोपमं तं वानरं पुरस्तात् स्थितं दृष्ट्वा सः क्रुद्धः वज्रकल्पया गदया तस्य उरसि आजघान। तया गदया अभिहतः वानरर्षभः भिन्नवक्षाः समाधूतः बहु रुधिरं सुस्राव। चिरात् संज्ञां सम्प्राप्य वानरेश्वरः ऋषभः क्रुद्धः विस्फुरमाणौष्ठः महापार्श्वम् उदैक्षत। गदायाः दीर्घं वर्णनं तस्याः भयङ्करतां सूचयति — अग्रे सा एव गदा तस्य स्वामिनः विनाशस्य साधनं भविष्यति। ऐरावतः, महापद्मः, सार्वभौमः च दिशां रक्षकाः दिग्गजाः; हिन्दीभाष्ये पुण्डरीकः अपि उक्तः। तेषाम् अपि भयावहा इति गदायाः अतिमानुषं बलं सूचयति — पूर्वं रावणः दिग्विजये दिग्गजान् अपि अजयत्, तस्य भ्राता अपि तादृशः। अत्र समीक्षितपाठे ‘महापार्श्वो महाबलः’ इति नाम स्पष्टं पठ्यते, वुल्गेटे तु ‘मत्तो राक्षसपुङ्गवः’ इति; अतः ‘मत्त’ इति नाम वुल्गेटस्य विशेषः। ऋषभः अग्रे आगत्य ‘तस्थौ’ — न पलायितः, स्थिरः अभवत्। गदाप्रहारेण भिन्नवक्षाः अपि सः संज्ञां लब्ध्वा ओष्ठौ स्फुरयन् शत्रुम् उदैक्षत — एतत् क्रोधस्य चिह्नम्। पञ्चपञ्चाशे ऋषभः ‘रावणानुजम्’ उपागच्छत् — अतः महापार्श्वः रावणस्य कनीयान् भ्राता इति स्पष्टम्। षट्पञ्चाशे गदा ‘वज्रकल्पा’ इति उक्ता, सप्तपञ्चाशे तस्याः प्रहारेण ऋषभस्य वक्षः भिन्नम्। चतुःपञ्चाशे सः ‘युगान्ताग्निरिव ज्वलन्’ — प्रलयाग्निः इव सर्वं दग्धुम् उद्यतः। किन्तु ऋषभः तस्य पुरतः पर्वतः इव अचलः स्थितः।

वानरवीरमुख्यः शैलनिकाशरूपः वेगवान् ऋषभः तं राक्षसं वेगवत् अभ्युपेत्य मुष्टिं संवर्त्य सहसा बाह्वन्तरे जघान। सः कृत्तमूलः वृक्षः इव क्षतजोक्षिताङ्गः क्षितौ पपात; ऋषभः तस्य यमदण्डकल्पां घोरां गदां प्रगृह्य आशु ननाद। मुहूर्तं गतासुकल्पः स्थित्वा सुरारिः प्रत्यागतात्मा सहसा उत्पत्य संध्याभ्रसमानवर्णः वारिराजात्मजं वरुणपुत्रम् ऋषभम् आजघान। ऋषभः मूर्च्छितः भूमितले पपात; मुहूर्तात् ससंज्ञः उत्पत्य सः तस्य अद्रिवराद्रिकल्पां ताम् एव गदां समाविध्य संख्ये जघान। सा रौद्रा गदा देवाध्वरविप्रशत्रोः रौद्रस्य तस्य देहं समुपेत्य वक्षः बिभेद; सः धातुमिश्रं जलं स्रवन् अद्रिराजः इव भूरि क्षतजं सुस्राव। ततः सः राक्षसः महात्मनः ऋषभस्य हस्तस्थां स्वां गदां ग्रहीतुं वेगेन अभिदुद्राव; ऋषभः तु तां भीमां गदां गृहीत्वा पुनः पुनः आविध्य रणमूर्धनि मत्तानीकं जघान। स्वया गदया भग्नः विशीर्णदशनेक्षणः मत्तः वज्राहतः अचलः इव तदा निपपात। विशीर्णनयने गतसत्त्वे गतायुषि तस्मिन् राक्षसे पतिते राक्षसं बलं विद्रुतम्। रावणस्य भ्रातरि हते अर्णवाभं नैर्ऋतानां बलं त्यक्तायुधं केवलजीवितार्थं भिन्नार्णवसंनिकाशं दुद्राव — यथा मर्यादां भित्त्वा समुद्रः सर्वतः प्रसरति। एवम् एकस्मिन् सर्गे चत्वारः राक्षसवीराः हताः। ऋषभमहापार्श्वयोः उपजातिबद्धं द्वन्द्वयुद्धं (५९–६३) समीक्षितपाठे नास्ति। षट्षष्टितमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। एकोनषष्टितः त्रिषष्टिपर्यन्तं पञ्च उपजातिश्लोकाः वुल्गेटमात्राः — तेषु ऋषभमहापार्श्वयोः मुष्टिगदाभ्यां द्वन्द्वयुद्धं विस्तरेण वर्ण्यते, उभयोः पतनं पुनः उत्थानं च। चतुःषष्टितमस्य प्रथमार्धम् अपि (‘अभिदुद्राव वेगेन गदां तस्य महात्मनः’) समीक्षिते नास्ति। हिन्दीभाष्यम् अस्य अर्थं स्पष्टीकरोति — ‘स्वां गदां ग्रहीतुं तम् अभ्यधावत्’। ‘स्वया गदया भग्नः’ इति पदं सर्गस्य मुख्यं भावं सङ्गृह्णाति — राक्षसानाम् आयुधानि एव तेषां विनाशकानि अभवन्। ऋषभः ‘वारिराजात्मजः’ इति — वरुणस्य पुत्रः। वानरसेनायाः मुख्याः वानराः देवानाम् अंशेन जाताः इति बालकाण्डे उक्तम्; अतः ऋषभस्य बलम् अपि दैवम्। त्रिषष्टितमे राक्षसः ‘देवाध्वरविप्रशत्रुः’ — देवानां, यज्ञानां, ब्राह्मणानां च शत्रुः — इति तस्य अधर्मः स्मार्यते। सप्तषष्टितमे बलस्य पलायनं समुद्रेण उपमितम् — ‘अर्णवाभम्’, ‘भिन्नार्णवसंनिकाशम्’।

పూర్వసర్గలో అంగదుని చేత నరాంతకుడు హతుడయ్యాడు. అతడు హతుడవడం చూసి రాక్షసశిబిరంలో గొప్ప హాహాకారం చెలరేగింది. రాక్షసశ్రేష్ఠులు బిగ్గరగా అరిచారు — దేవాంతకుడు, మూడు తలల త్రిశిరుడు, పులస్త్యవంశీయుడైన మహోదరుడు. వీరిలో దేవాంతకుడూ త్రిశిరుడూ రావణుని కొడుకులు, నరాంతకుని సోదరులు; మహోదరుడు మాత్రం రావణుని తమ్ముడు, వారికి పినతండ్రి. కాబట్టి వారి శోకమూ కోపమూ తమవాని నాశనం వల్ల పుట్టినవి. మొదట వేగవంతుడైన మహోదరుడు మేఘంలాంటి గజరాజును ఎక్కి మహావీర్యుడైన వాలిపుత్రునిపైకి దూసుకువెళ్ళాడు. తరువాత సోదరుని ఆపదకు పరితపించిన బలవంతుడైన దేవాంతకుడు భయంకరమైన పరిఘను పట్టుకొని అంగదునిపైకి దూకాడు. వీరుడైన త్రిశిరుడు కూడా సూర్యునిలా వెలిగే, శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలు కట్టిన రథాన్ని ఎక్కి వాలిపుత్రుని ఎదుర్కొన్నాడు. ఇలా ముగ్గురు రాక్షసులు మూడు వేర్వేరు విధాలుగా — ఏనుగుపై, కాలినడకన, రథంపై — ఒక్క అంగదునే చుట్టుముట్టారు. అంగదుడు నరాంతకుని చంపాడు కాబట్టి వారి కోపానికి లక్ష్యం కూడా అతడే. ముగ్గురి వాహనాలు కూడా వారి స్వభావాన్ని సూచిస్తాయి — మహోదరుడు ఏనుగునెక్కినవాడు, త్రిశిరుడు రథికుడు, దేవాంతకుడు పరిఘ ధరించిన పదాతి. సర్గ చివరికి ఈ నలుగురూ హతులవుతారు.

దేవతల గర్వాన్ని అణచే ఆ ముగ్గురు రాక్షసేంద్రులు మీదికి దూకినా అంగదుడు భయపడలేదు. అతడు పెద్ద కొమ్మలు గల ఒక మహావృక్షాన్ని పెకలించాడు. పెద్ద కొమ్మలు గల ఆ మహావృక్షాన్ని వీరుడైన అంగదుడు, ఇంద్రుడు మండే వజ్రాన్ని శత్రువుపై విసిరినట్లు, హఠాత్తుగా దేవాంతకునిపై విసిరాడు. కానీ త్రిశిరుడు విషసర్పాల్లాంటి బాణాలతో ఆ వృక్షాన్ని మధ్యలోనే నరికేశాడు. వృక్షం తెగిపోవడం చూసి అంగదుడు అప్పుడు పైకి ఎగిరాడు. తరువాత ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు మళ్ళీ వృక్షాలనూ శిలలనూ వర్షంలా కురిపించాడు; కోపించిన త్రిశిరుడు వాడి బాణాలతో వాటన్నిటినీ కూడా నరికేశాడు. మిగిలిన వృక్షాలను మహోదరుడు పరిఘ కొనతో విరిచేశాడు. త్రిశిరుడు కూడా బాణాలతో వీరుడైన అంగదునిపైకి దూకాడు. అప్పుడు మహోదరుడు ఏనుగుతో దూసుకువచ్చి, కోపంతో వజ్రాల్లాంటి తోమరాలతో వాలిపుత్రుని వక్షస్థలంపై కొట్టాడు. ఇక్కడ యుద్ధంలోని అసమానత స్పష్టం — ఒక్క వానరుడు ముగ్గురు ఆయుధధారులతో యుద్ధం చేస్తున్నాడు. అతని ఆయుధాలు కేవలం వృక్షాలూ శిలలూ; వారికి మాత్రం బాణాలు, పరిఘ, తోమరాలు, ఏనుగు, రథం. అయినా అంగదుడు వెనుదిరగడు; అతని ధైర్యం ఇక్కడే ప్రకాశిస్తుంది. ‘శక్రో దీప్తామివాశనిమ్’ (ఇంద్రుడు మండే వజ్రాన్ని విసిరినట్లు) అనే ఉపమతో అంగదుడు ఇంద్రునితో, వృక్షం వజ్రంతో పోల్చబడ్డాయి — వానరుని బలం దేవేంద్రుని బలం కంటే తక్కువ కాదని భావం. త్రిశిరుని బాణాలు ‘ఆశీవిషోపమాః’ — విషసర్పాల్లా వేగవంతమైనవీ ప్రాణాంతకమైనవీ. మహోదరుని తోమరాలు ‘వజ్రసంనిభాః’ (వజ్రాల్లాంటివి). ఇలా రెండు పక్షాల ఆయుధాలూ వజ్రంతో పోల్చబడతాయి, యుద్ధపు తీవ్రత సూచించబడుతుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఏడవ, ఎనిమిదవ శ్లోకాలను కలిపి వివరిస్తుంది. పదవ శ్లోకంలో మహోదరుడు ‘గజేన సమభిద్రుత్య’ (ఏనుగుతో దూసుకువచ్చి) కొడతాడు — ఏనుగు కూడా అతనికి ఒక ఆయుధంలాంటిదే.

కోపించిన దేవాంతకుడు పరిఘతో అంగదుని దగ్గరకు వచ్చి, వెంటనే అతన్ని కొట్టి, వేగంగా వెనక్కి తప్పుకున్నాడు — కొట్టి దూరంగా జరిగాడు. ఇలా ముగ్గురు రాక్షసశ్రేష్ఠులు ఒకేసారి మీదికి దూకినా మహాతేజస్వీ ప్రతాపవంతుడూ అయిన వాలిపుత్రుడు చలించలేదు; అతని మనసులోకి భయం ప్రవేశించలేదు. జయించడానికి మిక్కిలి కష్టమైన ఆ వేగవంతుడు అంగదుడు గొప్ప వేగంతో దూసుకువెళ్ళి అరచేతితో మహోదరుని మహాగజాన్ని కొట్టాడు. ఆ అరచేతి దెబ్బకు యుద్ధంలో ఆ గజరాజు రెండు కళ్ళూ ఊడిపడ్డాయి; ఆ ఏనుగు అప్పటికప్పుడే నశించింది. తరువాత మహాబలుడైన వాలిపుత్రుడు చచ్చిన ఆ ఏనుగు దంతాన్ని ఒకదాన్ని పెకలించి, దేవాంతకునిపైకి దూకి, యుద్ధంలో దానితో అతన్ని కొట్టాడు. ఆ దెబ్బకు తేజస్వి అయిన దేవాంతకుడు గాలికి ఊగిన చెట్టులా తల్లడిల్లాడు; అతని శరీరం నుంచి లక్క రసం రంగులో ఎర్రని రక్తం ధారగా కారింది. కష్టం మీద కోలుకొని, మహాతేజస్వీ బలవంతుడూ అయిన దేవాంతకుడు పరిఘను వేగంగా తిప్పి అంగదుని కొట్టాడు. పరిఘ దెబ్బ తిన్న వానరేంద్రుని కుమారుడు మోకాళ్ళ మీద నేలపై పడ్డాడు, కానీ వెంటనే మళ్ళీ పైకి ఎగిరాడు — అతని పతనం క్షణికమే. శత్రువు ఆయుధాన్నే పట్టుకొని దానితోనే శత్రువును కొట్టడం — ఈ యుక్తి ఈ సర్గలో మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది: అంగదుడు ఏనుగు దంతంతో, హనుమంతుడు త్రిశిరుని ఖడ్గంతో, ఋషభుడు మహాపార్శ్వుని గదతో. వానరులకు ఆయుధాలు లేని లోటు ఇలా తీరుతుంది. పదమూడవ, పద్నాలుగవ శ్లోకాలు — ‘స వేగవాన్మహావేగం కృత్వా…’, ‘తస్య తేన ప్రహారేణ…’ — సమీక్షిత పాఠం నుంచి కొంచెం భిన్నంగా ఉన్నాయి; అక్కడ ‘తలేన భృశమ్ ఉత్పత్య’ అనీ, ‘పేతతుర్ లోచనే తస్య విననాద స వారణః’ అనీ పాఠం ఉంది. వల్గేట్‌లో ఏనుగు ‘విననాశ’ — నశించింది; సమీక్షిత పాఠంలో మాత్రం ‘విననాద’ — ఆర్తంగా ఘీంకరించింది. ఇక్కడ ముద్రణలోని పాఠాన్నే అనుసరించాం. అంగదుని అరచేతి దెబ్బ ఏనుగు కళ్ళను ఊడగొడుతుంది — ఇది అతని బలపు అతిశయాన్ని చూపుతుంది. దంతంతో కొట్టడం కూడా అర్థవంతమే — శత్రువు వాహనానికి ఆయుధంగా ఉన్నదానితోనే శత్రువు కొట్టబడ్డాడు. దేవాంతకుడు ‘తేజస్వి’, ‘మహాతేజస్వి’, ‘బలవంతుడు’ అని మళ్ళీ మళ్ళీ విశేషించబడతాడు — కాబట్టి అతని పరాజయం అంగదుని గౌరవాన్ని మరింత పెంచుతుంది. మోకాళ్ళ మీద పడి మళ్ళీ పైకి ఎగరడం వానరుని దృఢత్వానికి గుర్తు.

అంగదుడు పైకి ఎగరడం చూసి త్రిశిరుడు సూటిగా వెళ్ళే మూడు భయంకరమైన బాణాలతో వానరరాజు కుమారుని నుదుటిపై కొట్టాడు. అప్పుడు అంగదుని ముగ్గురు రాక్షసశ్రేష్ఠులు చుట్టుముట్టారని తెలుసుకొని హనుమంతుడూ నీలుడూ అతనికి సహాయంగా బయలుదేరారు — ఒంటరి యుద్ధం ఇక ముగిసింది. నీలుడు త్రిశిరునిపై ఒక పెద్ద పర్వతశిఖరాన్ని విసిరాడు; బుద్ధిమంతుడైన రావణపుత్రుడు దాన్ని వాడి బాణాలతో ఛేదించాడు. వందలాది బాణాలతో చీల్చబడి, రాతి ఉపరితలం బద్దలైన ఆ పర్వతశిఖరం నిప్పురవ్వలతో, మంటలతో నేలపై పడింది — బాణాల రాపిడితో నిప్పు కూడా పుట్టింది. సోదరుడు త్రిశిరుని ఆ విజృంభించిన పరాక్రమాన్ని చూసి బలవంతుడైన దేవాంతకుడు సంతోషంతో పరిఘను ఎత్తి యుద్ధంలో వాయుపుత్రునిపైకి దూకాడు. అతడు మీదికి రావడం చూసి వానరశ్రేష్ఠుడు హనుమంతుడు పైకి ఎగిరి, వజ్రంలాంటి పిడికిలితో అప్పుడు అతని తలపై కొట్టాడు. వీరుడూ బలవంతుడూ అయిన వాయుపుత్రుడు అతని తలపై కొట్టి, గొప్ప నాదంతో రాక్షసులందరినీ వణికించాడు. పిడికిలి దెబ్బకు తల నలిగి పగిలిపోయి, పళ్ళూ కళ్ళూ బయటికి వచ్చి, నాలుక వేలాడుతూ — అలాంటి స్థితిలో రాక్షసరాజు కుమారుడు దేవాంతకుడు ప్రాణాలు విడిచి హఠాత్తుగా నేలపై పడ్డాడు. ఇరవై ఆరవ శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో (ఉపజాతిలో) ఉంది; యుద్ధంలోని మొదటి వధ ప్రత్యేకమైన ఛందస్సుతో గుర్తించబడింది. కేవలం పిడికిలితోనే పరిఘధారిని చంపడం హనుమంతుని సాటిలేని బలానికి నిదర్శనం. ఇక్కడ యుద్ధపు స్వరూపం మారుతుంది — అంగదుడు ఇప్పుడు ఒంటరి కాడు, హనుమంతుడూ నీలుడూ అతని పక్కకు వచ్చారు. కాబట్టి తరువాతి మూడు వధలు ముగ్గురు వేర్వేరు వానరుల చేత జరుగుతాయి — హనుమంతుని చేత దేవాంతకుడు, నీలుని చేత మహోదరుడు, మళ్ళీ హనుమంతుని చేత త్రిశిరుడు; చివరకు ఋషభుని చేత మహాపార్శ్వుడు. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో ‘విజృంభితమ్’ అనే పదపు అర్థాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం నిర్ణయిస్తుంది — ‘తన సోదరుని పరాక్రమం పెరగడం చూసి’; అంటే త్రిశిరుడు నీలుని శిలను ఛేదించడం చూసి దేవాంతకుడు సంతోషించాడు. ఇరవై ఐదవ శ్లోకం (‘శిరసి ప్రాహరద్వీరః…’) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు; అది పూర్వశ్లోకంలోని దెబ్బనే మళ్ళీ వర్ణిస్తుంది, నాదాన్ని జోడిస్తుంది. హనుమంతుడూ నీలుడూ అంగదుని రక్షణ కోసం తమంతట తామే బయలుదేరారు — ఎవరూ ఆజ్ఞాపించలేదు; ఇది సఖ్యధర్మం. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో పర్వతశిఖరపు పతనం ‘సవిస్ఫులింగం సజ్వాలమ్’ (నిప్పురవ్వలతో, మంటలతో) అని వర్ణించబడింది; దీనివల్ల బాణాల వేగమూ కాఠిన్యమూ సూచించబడతాయి.

రాక్షసయోధుల్లో ముఖ్యుడూ, మహాబలుడూ, దేవశత్రువూ అయిన దేవాంతకుడు యుద్ధంలో హతుడు కాగా, కోపించిన త్రిశిరుడు నీలుని వక్షస్థలంపై వాడి కొనలు గల ఉగ్రమైన బాణవర్షం కురిపించాడు. మహోదరుడు కూడా కోపంతో పర్వతంలాంటి మరొక ఏనుగును వెంటనే ఎక్కి — కిరణాలు గల సూర్యుడు మందరపర్వతాన్ని ఎక్కినట్లు — మెరుపులతో ఇంద్రధనుస్సుతో కూడిన మేఘం పర్వతంపై వర్షించినట్లు నీలునిపై బాణాల వర్షం కురిపించాడు. అప్పుడు బాణాల వెల్లువతో ముంచెత్తబడి, దేహం చీలిపోయిన వానరసేనాపతి నీలుడు ఆ మహాబలుని చేత స్తంభింపజేయబడి, అవయవాలు సడలిపోయినవాడయ్యాడు — ఒక ముహూర్తం నిశ్చేష్టుడయ్యాడు. తరువాత తెలివి తెచ్చుకున్న నీలుడు వృక్షాల గుంపుతో సహా ఒక పర్వతాన్ని పెకలించి, మహా ఉగ్రమైన వేగంతో పైకి ఎగిరి, ఆ పర్వతంతో మహోదరుని తలపై కొట్టాడు. ఆ పర్వతపు దెబ్బకు విరిగిపోయిన మహోదరుడు ఆ మహాగజంతో సహా స్పృహ కోల్పోయి, ప్రాణాలు విడిచి, వజ్రం దెబ్బ తిన్న పర్వతంలా నేలపై పడ్డాడు. ఇలా రెండవ రాక్షసవీరుడు హతుడయ్యాడు. ఇరవై ఏడవ, ముప్పయ్యవ, ముప్పై ఒకటవ, ముప్పై రెండవ శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో ఉన్నాయి. ఇరవై ఎనిమిదవ, ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకాలు — మహోదరుడు మళ్ళీ ఏనుగునెక్కడం, బాణవర్షం — సమీక్షిత పాఠంలో కనిపించవు. నీలుని స్తంభన క్షణికమే; అతడు మళ్ళీ తెలివి తెచ్చుకొని వృక్షాలతో సహా పర్వతాన్ని పెకలిస్తాడు. మహోదరుని వధ ఏనుగుతో సహా జరుగుతుంది — అతని మొదటి ఏనుగు ఇంతకు ముందే అంగదుని చేత హతమైంది, కాబట్టి అతడు రెండవ ఏనుగును ఎక్కాడు; ఇది కూడా అతనితో పాటే నశించింది. ‘వజ్రాభిహతో యథాద్రిః’ (వజ్రం దెబ్బ తిన్న పర్వతంలా) అనే ఉపమ పూర్వసర్గలోని నరాంతకుని పతనాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తుంది. సమీక్షిత పాఠంలో ‘విపోథితో’ అని ఉంది, ముద్రణలో మాత్రం ‘వ్యామోహితో’ (స్పృహ కోల్పోయినవాడు) అని స్పష్టంగా ఉంది. ‘రశ్మివాన్ మందరమ్’ (సూర్యుడు మందరాన్ని ఎక్కినట్లు) అనే ఉపమతో ఏనుగు పర్వతంతో, మహోదరుడు సూర్యునితో పోల్చబడ్డారు; ‘తటిచ్చక్రచాపవాన్ తోయదః’ (మెరుపులతో ఇంద్రధనుస్సుతో కూడిన మేఘం) అనే ఉపమతో అతని బాణాలు మెరుపులతో, ధనుస్సు ఇంద్రధనుస్సుతో పోల్చబడ్డాయి.

పినతండ్రి మహోదరుడు హతుడవడం చూసి త్రిశిరుడు విల్లు అందుకున్నాడు, కోపంతో వాడి బాణాలతో హనుమంతుని చీల్చాడు. కోపించిన వాయుపుత్రుడు అతనిపై ఒక పర్వతశిఖరాన్ని విసిరాడు; బలవంతుడైన త్రిశిరుడు వాడి బాణాలతో ఆ శిఖరాన్ని ముక్కలుముక్కలుగా ఛేదించాడు. శిఖరం వ్యర్థమవడం చూసి ఆ వానరుడు అప్పుడు రణంలో రావణుని కొడుకుపై వృక్షాల వర్షం కురిపించాడు. ప్రతాపవంతుడైన త్రిశిరుడు ఆకాశంలో వస్తున్న ఆ వృక్షవర్షాన్ని వాడి బాణాలతో ఛేదించి, సంతోషంతో నాదం చేశాడు. ఆయుధధారికీ ఆయుధం లేనివానికీ మధ్య యుద్ధం ఇక్కడ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. అప్పుడు హనుమంతుడు పైకి ఎగిరి, కోపించిన మృగరాజు గజరాజును చీల్చినట్లు, త్రిశిరుని గుర్రాన్ని గోళ్ళతో చీల్చేశాడు. అప్పుడు రావణపుత్రుడు త్రిశిరుడు శక్తిని అందుకొని, యముడు కాలరాత్రిని పంపినట్లు, దాన్ని వాయుపుత్రునిపై విసిరాడు. ఆకాశం నుంచి విసరబడిన ఉల్కలా ఎక్కడా అడ్డగించబడని ఆ శక్తిని వానరశార్దూలం చేత్తో పట్టుకొని విరిచేసి, నాదం చేశాడు. భయంకరంగా కనిపించే ఆ శక్తిని హనుమంతుడు విరిచేయడం చూసి వానరగణాలు సంతోషంతో మేఘాల్లా గర్జించాయి. అప్పుడు రాక్షసోత్తముడు త్రిశిరుడు ఖడ్గాన్ని ఎత్తి వానరశ్రేష్ఠుని వక్షస్థలంలో దించాడు. ఖడ్గం దెబ్బ తిన్న వీర్యవంతుడైన వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు అరచేతితో త్రిశిరుని వక్షస్థలంపై కొట్టాడు. అరచేతి దెబ్బకు చేతిలోని ఆయుధం జారిపోయి, స్పృహ కోల్పోయి, మహాతేజస్వి అయిన త్రిశిరుడు నేలపై పడ్డాడు. పడిపోతున్న అతని ఖడ్గాన్ని లాక్కొని, పర్వతంలాంటి ఆ మహావానరుడు రాక్షసులందరినీ భయపెడుతూ నాదం చేశాడు. ఆ ఘోషను సహించలేని ఆ నిశాచరుడు పైకి లేచాడు, లేచి హనుమంతుని పిడికిలితో కొట్టాడు. ఆ పిడికిలి దెబ్బకు మహావానరుడు మండిపడ్డాడు; కోపంతో ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుని కిరీటం దగ్గర పట్టుకున్నాడు. కోపించిన వాయుపుత్రుడు అతని ఆ వాడి ఖడ్గంతోనే కిరీటాలతో, కుండలాలతో ఉన్న అతని మూడు తలలనూ నరికేశాడు — పూర్వం ఇంద్రుడు త్వష్ట కుమారుడు విశ్వరూపుని మూడు తలలను నరికినట్లు. త్రిశిరునికి మూడు తలలు, విశ్వరూపునికీ మూడు — కాబట్టి ఈ ఉపమ పూర్తిగా సార్థకం. విశాలమైన కన్నులు గల, పర్వతాల్లాంటి, మండే అగ్నిలా వెలిగే కళ్ళు గల ఇంద్రశత్రువు తలలు, సూర్యమార్గం నుంచి జారిపడిన జ్యోతిస్సుల్లా, భూమిపై పడ్డాయి. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా దీన్ని ‘ఆకాశం నుంచి నక్షత్రాలు రాలి పడుతున్నట్లు’ అని వివరిస్తుంది. ఇంద్రుని వంటి పరాక్రమం గల హనుమంతుని చేత మూడు తలల ఆ దేవశత్రువు హతుడు కాగా, వానరులు హర్షనాదాలు చేశారు, భూమి కంపించింది, రాక్షసులు భయంతో అన్నివైపులకూ పారిపోయారు. నలుగురు కుమారుల్లో ముగ్గురు ఇప్పుడు హతులయ్యారు. ఈ భాగంలో యుద్ధపు క్రమం సూక్ష్మంగా చూపించబడింది. మొదట దూరం నుంచి యుద్ధం — బాణాలు, శిఖరాలు, వృక్షాలు; తరువాత దగ్గరగా — గోళ్ళతో గుర్రాన్ని చీల్చడం; తరువాత శక్తి, దాన్ని చేత్తో పట్టుకొని విరవడం; తరువాత ఖడ్గం; తరువాత అరచేతి దెబ్బ, పిడికిలి దెబ్బ; చివరకు శత్రువు ఖడ్గంతోనే శిరచ్ఛేదం. ఇలా క్రమంగా దూరం తగ్గుతుంది, యుద్ధం మరింత భీషణమవుతుంది. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకం నుంచి ముప్పై ఆరవ శ్లోకం వరకు ఉన్న ఆరు అర్ధశ్లోకాలు — హనుమంతుని శిఖరవర్షమూ వృక్షవర్షమూ త్రిశిరుని చేత ఛేదించబడడం — సమీక్షిత పాఠంలో కనిపించవు; అవి వల్గేట్‌లోని విస్తరణే. శక్తి ‘కాలరాత్రిలా’ — ప్రళయకాలపు రాత్రి, యముని ఆయుధం. దాన్ని చేత్తో పట్టుకొని విరవడం హనుమంతుని అలౌకిక బలాన్ని చూపుతుంది. త్రిశిరుడు హనుమంతుని వక్షస్థలంలో ఖడ్గాన్ని దించాడు, అయినా హనుమంతుడు పడలేదు; కేవలం అరచేతితో తిరిగి కొట్టాడు, దానితో త్రిశిరుడు స్పృహ కోల్పోయాడు. కిరీటం పట్టుకొని శిరచ్ఛేదం చేయడం — ఈ వధవిధానం అవమానాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. మూడు తలలు ‘జ్యోతీంషి యథార్కమార్గాత్’ — సూర్యమార్గం నుంచి జారిన గ్రహాల్లా పడ్డాయి. నలభై ఏడవ శ్లోకం నుంచి నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకం వరకు మూడు శ్లోకాలు ఉపజాతిలో ఉన్నాయి; దానితో ఈ వధ ప్రత్యేకంగా ఉదాత్తం చేయబడింది. హనుమంతుని వక్షస్థలంలో ఖడ్గం దిగబడింది, అయినా అతడు బాధపడలేదు — దీనితో అతని దేహం వజ్రసారమైనదని సూచించబడుతుంది. త్రిశిరుడు కూడా బలహీనుడు కాడు — అతడు మొదట హనుమంతుని శిఖరాన్నీ వృక్షవర్షాన్నీ ఛేదిస్తాడు, శక్తినీ ఖడ్గాన్నీ ప్రయోగిస్తాడు, పడిపోయినా లేచి పిడికిలితో కొడతాడు. కాబట్టి అతని వధ కష్టసాధ్యం, హనుమంతుని విజయం మరింత శ్లాఘనీయం. విశ్వరూపుని కథ — త్వష్ట కుమారుడైన విశ్వరూపుడు మూడు తలలవాడు, ఇంద్రుడు అతని మూడు తలలను వజ్రంతో నరికాడని పురాణాల్లో ప్రసిద్ధం. ఇక్కడ హనుమంతుడు ఇంద్రుని స్థానంలో, త్రిశిరుడు విశ్వరూపుని స్థానంలో ఉన్నారు; కాబట్టి నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు ‘శక్రపరాక్రమః’ (ఇంద్రుని వంటి పరాక్రమం గలవాడు) అని విశేషించబడ్డాడు. నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘భూమీ’ అనే దీర్ఘాంత రూపం ముద్రణలోనూ సమీక్షిత పాఠంలోనూ ఒకటే. ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో శక్తి ‘అసంగతా’ — ఎక్కడా తగులుకోనిది, అడ్డులేని గమనం గలది. అలాంటిదాన్ని కూడా హనుమంతుడు మధ్యలోనే పట్టుకున్నాడు. నలభైయవ శ్లోకంలో వానరులు ‘మేఘాల్లా’ గర్జించారు — మేఘగర్జనలాంటిది వారి హర్షనాదం. నలభై నాలుగవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు ‘గిరిసంకాశః’ (పర్వతంలాంటివాడు) — అతని నాదంతోనే రాక్షసులు భయపడ్డారు. నలభై ఐదవ శ్లోకంలో త్రిశిరుడు ఆ నాదాన్ని ‘సహించలేక’ మళ్ళీ లేచాడు — మరణానికి ముందు కూడా అతని దర్పం శాంతించలేదు.

త్రిశిరుడూ మహోదరుడూ హతులవడం చూసి, ఎదిరించడానికి కష్టమైన దేవాంతకుడూ నరాంతకుడూ కూడా హతులవడం చూసి, మిక్కిలి అసహనం గల రాక్షసశ్రేష్ఠుడు మత్తుడు కోపించాడు. ఇక్కడ ‘మత్తుడు’, ‘మత్తానీకుడు’ అనేవి మహాపార్శ్వునివే రెండు పేర్లు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘మత్తుడు (మహాపార్శ్వుడు)’ అని అలాగే చెబుతుంది. అతడు కూడా రావణుని తమ్ముడే. అతడు అప్పుడు కాంతులు వెదజల్లే, పూర్తిగా ఇనుముతో చేసిన గదను పట్టుకున్నాడు — బంగారు పట్టీలతో చుట్టబడినది, మాంసమూ రక్తమూ నురగలుగా అంటుకున్నది, ప్రకాశించేది, విశాలమైనది, శత్రువుల రక్తంతో తృప్తిపొందినది, తేజస్సుతో కొన మండుతున్నది, ఎర్రని మాలలతో అలంకరించబడినది, ఐరావతం, మహాపద్మం, సార్వభౌమం అనే దిగ్గజాలకు కూడా భయం కలిగించేది. కవి గదకే నాలుగు పాదాలతో దీర్ఘమైన వర్ణన చేస్తాడు. ఆ గదను పట్టుకొని, కోపించిన ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు ప్రళయాగ్నిలా మండుతూ వానరులపైకి దూకాడు. అప్పుడు ఋషభుడు అనే వానరుడు పైకి ఎగిరి, రావణుని తమ్ముడైన మత్తానీకుని దగ్గరకు వెళ్ళి, బలవంతుడైన అతడు అతని ఎదుట నిలిచాడు. పర్వతంలాంటి ఆ వానరుడు ఎదుట నిలవడం చూసి, కోపించిన అతడు వజ్రంలాంటి గదతో అతని వక్షస్థలంపై కొట్టాడు. ఆ గద దెబ్బ తిన్న వానరశ్రేష్ఠుడు వక్షస్థలం చీలిపోయి, కంపించిపోయి, చాలా రక్తం కార్చాడు. చాలాసేపటికి స్పృహ పొందిన వానరేశ్వరుడు ఋషభుడు కోపంతో పెదవులు అదురుతుండగా మహాపార్శ్వుని వైపు చూశాడు. గద దీర్ఘవర్ణన దాని భయంకరత్వాన్ని సూచిస్తుంది — ముందు అదే గద దాని యజమాని వినాశనానికి సాధనమవుతుంది. ఐరావతం, మహాపద్మం, సార్వభౌమం దిక్కులను రక్షించే దిగ్గజాలు; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో పుండరీకం కూడా చెప్పబడింది. వాటికి కూడా భయం కలిగిస్తుందనడం గద అతిమానుష బలాన్ని సూచిస్తుంది — పూర్వం రావణుడు దిగ్విజయంలో దిగ్గజాలను కూడా జయించాడు, అతని తమ్ముడు కూడా అలాంటివాడే. ఇక్కడ సమీక్షిత పాఠంలో ‘మహాపార్శ్వో మహాబలః’ అని పేరు స్పష్టంగా ఉంది, వల్గేట్‌లో మాత్రం ‘మత్తో రాక్షసపుంగవః’ అని ఉంది; కాబట్టి ‘మత్త’ అనే పేరు వల్గేట్ ప్రత్యేకత. ఋషభుడు ముందుకు వచ్చి ‘తస్థౌ’ (నిలిచాడు) — పారిపోలేదు, స్థిరంగా నిలిచాడు. గద దెబ్బకు వక్షస్థలం చీలినా, అతడు స్పృహ తెచ్చుకొని పెదవులు అదురుతుండగా శత్రువును చూశాడు — ఇది కోపానికి గుర్తు. యాభై ఐదవ శ్లోకంలో ఋషభుడు ‘రావణానుజమ్’ (రావణుని తమ్ముని) దగ్గరకు వెళ్ళాడు — కాబట్టి మహాపార్శ్వుడు రావణుని తమ్ముడని స్పష్టం. యాభై ఆరవ శ్లోకంలో గద ‘వజ్రకల్పా’ (వజ్రంలాంటిది) అని చెప్పబడింది, యాభై ఏడవ శ్లోకంలో దాని దెబ్బకు ఋషభుని వక్షస్థలం చీలింది. యాభై నాలుగవ శ్లోకంలో అతడు ‘యుగాంతాగ్నిరివ జ్వలన్’ — ప్రళయాగ్నిలా అన్నిటినీ కాల్చడానికి సిద్ధమైనవాడు. కానీ ఋషభుడు అతని ఎదుట పర్వతంలా అచలంగా నిలిచాడు.

వానరవీరుల్లో ముఖ్యుడూ, పర్వతంలాంటి రూపం గలవాడూ, వేగవంతుడూ అయిన ఋషభుడు ఆ రాక్షసుని దగ్గరకు వేగంగా వెళ్ళి, పిడికిలి బిగించి, హఠాత్తుగా అతని రొమ్ము మధ్య కొట్టాడు. అతడు వేరు తెగిన చెట్టులా, రక్తంతో తడిసిన అవయవాలతో నేలపై పడ్డాడు; ఋషభుడు యమదండంలాంటి అతని భయంకరమైన గదను పట్టుకొని వెంటనే నాదం చేశాడు. ఒక ముహూర్తం చచ్చినవానిలా పడి ఉండి, ఆ దేవశత్రువు మళ్ళీ స్పృహ తెచ్చుకొని హఠాత్తుగా లేచి, సంధ్యామేఘం రంగులో ఉన్న అతడు జలాధిపతి కుమారుడైన వరుణపుత్రుడు ఋషభుని కొట్టాడు. ఋషభుడు మూర్ఛపోయి నేలపై పడ్డాడు; ఒక ముహూర్తానికి స్పృహ పొంది లేచి, అతడు పర్వతరాజంతటి ఆ గదనే గిరగిరా తిప్పి యుద్ధంలో అతన్ని కొట్టాడు. ఆ భయంకరమైన గద దేవతలకూ యజ్ఞాలకూ బ్రాహ్మణులకూ శత్రువైన ఆ రౌద్రుని దేహాన్ని తాకి వక్షస్థలాన్ని చీల్చింది; ధాతువులు కలిసిన నీటిని స్రవించే పర్వతరాజులా అతడు విస్తారంగా రక్తాన్ని కార్చాడు. అప్పుడు ఆ రాక్షసుడు మహాత్ముడైన ఋషభుని చేతిలో ఉన్న తన గదను పట్టుకోవడానికి వేగంగా అతనిపైకి దూకాడు; ఋషభుడు మాత్రం ఆ భయంకరమైన గదను పట్టుకొని మళ్ళీ మళ్ళీ గిరగిరా తిప్పి రణరంగపు ముందుభాగంలో మత్తానీకుని కొట్టాడు. తన గదతోనే విరిగిపోయి, పళ్ళూ కళ్ళూ ఛిద్రమైన మత్తుడు అప్పుడు వజ్రం దెబ్బ తిన్న పర్వతంలా పడిపోయాడు. కళ్ళు ఛిద్రమై, బలం పోయి, ఆయువు తీరిన ఆ రాక్షసుడు పడిపోగా రాక్షససేన పారిపోయింది. రావణుని తమ్ముడు హతుడు కాగా, సముద్రంలాంటి రాక్షససేన ఆయుధాలు వదిలేసి, కేవలం ప్రాణాలు దక్కించుకోవడానికి, చెలియలికట్ట తెగిన సముద్రంలా పారిపోయింది — సముద్రం హద్దును దాటి అన్నివైపులా వ్యాపించినట్లు. ఇలా ఒక్క సర్గలో నలుగురు రాక్షసవీరులు హతులయ్యారు. ఉపజాతిలో రచించబడిన ఋషభ మహాపార్శ్వుల ద్వంద్వయుద్ధం (59–63) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. అరవై ఆరవ శ్లోకం మూడు సగాలతో రచించబడింది. యాభై తొమ్మిదవ శ్లోకం నుంచి అరవై మూడవ శ్లోకం వరకు ఉన్న ఐదు ఉపజాతి శ్లోకాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి — వాటిలో ఋషభ మహాపార్శ్వుల పిడికిలి గదల ద్వంద్వయుద్ధం, ఇద్దరూ పడిపోవడం, మళ్ళీ లేవడం విస్తారంగా వర్ణించబడ్డాయి. అరవై నాలుగవ శ్లోకపు మొదటి సగం (‘అభిదుద్రావ వేగేన గదాం తస్య మహాత్మనః’) కూడా సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. హిందీ వ్యాఖ్యానం దీని అర్థాన్ని ‘తన గదను తీసుకోవడానికి అతనిపై దాడి చేశాడు’ అని స్పష్టం చేస్తుంది. ‘స్వయా గదయా భగ్నః’ (తన గదతోనే విరిగిపోయాడు) అనే మాట సర్గ ముఖ్యభావాన్ని సంగ్రహిస్తుంది — రాక్షసుల ఆయుధాలే వారి వినాశకాలయ్యాయి. ఋషభుడు ‘వారిరాజాత్మజః’ — వరుణుని కుమారుడు. వానరసేనలోని ముఖ్యవానరులు దేవతల అంశతో పుట్టారని బాలకాండలో చెప్పబడింది; కాబట్టి ఋషభుని బలం కూడా దైవికమైనదే. అరవై మూడవ శ్లోకంలో రాక్షసుడు ‘దేవాధ్వరవిప్రశత్రుః’ — దేవతలకూ యజ్ఞాలకూ బ్రాహ్మణులకూ శత్రువు — అని అతని అధర్మం గుర్తుచేయబడుతుంది. అరవై ఏడవ శ్లోకంలో సేన పారిపోవడం సముద్రంతో పోల్చబడింది — ‘అర్ణవాభమ్’ (సముద్రంలాంటిది), ‘భిన్నార్ణవసంనికాశమ్’ (చెలియలికట్ట తెగిన సముద్రంలాంటిది).

முந்தைய சர்க்கத்தில் அங்கதனால் நராந்தகன் கொல்லப்பட்டான். அவன் கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு ராக்ஷசர்களின் பாசறையில் பெரும் கூக்குரல் எழுந்தது. ராக்ஷசர்களில் காளைகளான தேவாந்தகனும், மூன்று தலைகளுடைய திரிசிரஸும், புலஸ்திய குலத்தவனான மகோதரனும் உரக்கக் கதறினர். இவர்களில் தேவாந்தகனும் திரிசிரஸும் ராவணனின் மைந்தர்கள், நராந்தகனின் சகோதரர்கள்; மகோதரனோ ராவணனின் சகோதரன், அவர்களுடைய சிறிய தந்தை. ஆகவே அவர்களுடைய துயரமும் சினமும் தம் உறவினனின் அழிவால் எழுந்தவை. முதலில் மகோதரன் மேகம் போன்ற யானைகளின் அரசன் மேல் ஏறி, வேகமாகப் பெருவீரம் கொண்ட வாலியின் மைந்தனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். பின் சகோதரனின் அழிவால் வெந்த வலிய தேவாந்தகன் பயங்கரமான இரும்புத் தடியை ஏந்தி அங்கதனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். வீரனான திரிசிரஸும் சூரியனைப் போன்றதும் சிறந்த குதிரைகள் பூட்டியதுமான தேரில் ஏறி வாலியின் மைந்தனை எதிர்கொண்டான். இவ்வாறு மூன்று ராக்ஷசர்கள் மூன்று வெவ்வேறு வகையில் — யானையிலும், கால்நடையாகவும், தேரிலும் — ஒரே அங்கதனைச் சூழ்ந்துகொண்டனர். நராந்தகன் அங்கதனால் கொல்லப்பட்டதால், அவர்களுடைய சினத்தின் இலக்கும் அவனே. மூவருடைய ஊர்திகளும் அவர்களுடைய இயல்பைக் குறிக்கின்றன — மகோதரன் யானைமேல் அமர்ந்தவன், திரிசிரஸ் தேர்வீரன், தேவாந்தகன் இரும்புத் தடி ஏந்திய காலாள். சர்க்கத்தின் முடிவில் நால்வருமே கொல்லப்பட்டிருப்பார்கள்.

தேவர்களின் செருக்கை அழிக்கும் அந்த மூன்று ராக்ஷசத் தலைவர்களால் தாக்கப்பட்டும் அங்கதன் அஞ்சவில்லை. அவன் பெரிய கிளைகளுடைய ஒரு பெரிய மரத்தைப் பிடுங்கினான். பெரும் கிளைகளுடைய அந்தப் பெரிய மரத்தை வீர அங்கதன், இந்திரன் சுடர்விடும் இடியைப் பகைவன் மேல் எறிவது போல, திடீரென தேவாந்தகன் மேல் எறிந்தான். ஆனால் திரிசிரஸ் விஷப்பாம்பு போன்ற அம்புகளால் அந்த மரத்தை இடையிலேயே துண்டித்தான். மரம் துண்டிக்கப்பட்டதைக் கண்டு அங்கதன் அப்போது மேலே தாவினான். பின் வானரர்களில் யானை போன்ற அவன் மீண்டும் மரங்களையும் பாறைகளையும் பொழிந்தான்; கடுஞ்சினங்கொண்ட திரிசிரஸ் கூர்மையான அம்புகளால் அவை அனைத்தையும் துண்டித்தான். எஞ்சிய மரங்களை மகோதரன் இரும்புத் தடியின் நுனியால் முறித்தான். திரிசிரஸும் அம்புகளோடு வீர அங்கதனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். பின் மகோதரன் யானையோடு பாய்ந்து வந்து, கடுஞ்சினத்தோடு வஜ்ரம் போன்ற தோமரங்களால் (எறியீட்டிகளால்) வாலியின் மைந்தனின் மார்பில் தாக்கினான். இங்கே போரின் சமமின்மை தெளிவாகிறது — ஒரு வானரன் ஆயுதம் ஏந்திய மூவரோடு போரிடுகிறான். அவனுடைய ஆயுதங்கள் மரங்களும் பாறைகளும் மட்டுமே; அவர்களுக்கோ அம்புகள், இரும்புத் தடி, தோமரங்கள், யானை, தேர். ஆயினும் அங்கதன் பின்வாங்குவதில்லை; அவனுடைய மனவுறுதி இங்கேதான் ஒளிர்கிறது. ‘இந்திரன் சுடர்விடும் இடியை எறிவது போல’ என்ற உவமையால் அங்கதன் இந்திரனுக்கும், மரம் வஜ்ராயுதத்துக்கும் ஒப்பிடப்படுகின்றன — வானரனின் வலிமை தேவேந்திரனின் வலிமைக்குக் குறைந்ததல்ல என்பது கருத்து. திரிசிரஸின் அம்புகள் ‘விஷப்பாம்பு போன்றவை’ — விஷப்பாம்புகளைப் போல விரைவானவை, கொல்லக்கூடியவை. மகோதரனின் தோமரங்கள் ‘வஜ்ரம் போன்றவை’. இவ்வாறு இரு தரப்பின் ஆயுதங்களும் வஜ்ரத்தோடு ஒப்பிடப்படுகின்றன; போரின் கடுமையும் குறிக்கப்படுகிறது. இந்தி உரையும் ஏழாம், எட்டாம் சுலோகங்களை ஒன்றாகச் சேர்த்து விளக்குகிறது. பத்தாம் சுலோகத்தில் மகோதரன் ‘யானையோடு பாய்ந்து வந்து’ தாக்குகிறான் — யானையும் அவனுக்கு ஓர் ஆயுதம் போல.

கடுஞ்சினங்கொண்ட தேவாந்தகன் இரும்புத் தடியோடு அங்கதனை நெருங்கி, விரைவாக அவனைத் தாக்கிவிட்டு வேகமாக விலகிச் சென்றான் — அடித்துவிட்டுத் தொலைவுக்குப் பின்வாங்கினான். இவ்வாறு ராக்ஷசர்களில் சிறந்த மூவரால் ஒரே நேரத்தில் தாக்கப்பட்டும், பேரொளியும் பெருமிதமும் உடைய வாலியின் மைந்தன் கலங்கவில்லை; அவனுடைய மனத்தில் அச்சம் புகவில்லை. வெல்லுதற்கு மிகவும் அரியவனும் வேகம் மிக்கவனுமான அங்கதன் பெரும் வேகத்தோடு பாய்ந்து சென்று உள்ளங்கையால் மகோதரனின் பெரிய யானையை அடித்தான். அவனுடைய அந்த அறையால் போர்க்களத்தில் அந்த யானைகளின் அரசனுடைய இரு கண்களும் வெளியே விழுந்தன; அந்த யானை அக்கணமே அழிந்தது. பின் பெருவலிமையுடைய வாலியின் மைந்தன் இறந்த அந்த யானையின் ஒரு தந்தத்தைப் பிடுங்கி, தேவாந்தகனை நோக்கிப் பாய்ந்து போரில் அதனால் அவனை அடித்தான். அந்த அடியால் ஒளிமிக்க தேவாந்தகன் காற்றால் அலைக்கப்பட்ட மரம் போலத் தள்ளாடினான்; அவனுடைய உடலிலிருந்து அரக்குச் சாறு போன்ற நிறமுடைய குருதி பெருமளவில் வழிந்தது. சிரமப்பட்டுத் தேறிய பேரொளியுடைய வலிய தேவாந்தகன் இரும்புத் தடியை வேகமாகச் சுழற்றி அங்கதனைத் தாக்கினான். இரும்புத் தடியால் தாக்கப்பட்ட வானர அரசனின் மைந்தன் முழங்கால்களால் தரையில் விழுந்தான்; ஆனால் மீண்டும் உடனே மேலே தாவினான் — அவனுடைய வீழ்ச்சி கணநேரமே. பகைவனுடைய ஆயுதத்தையே எடுத்து அதனால் பகைவனைத் தாக்குதல் — இந்த உத்தி இந்தச் சர்க்கத்தில் மீண்டும் மீண்டும் காணப்படுகிறது: அங்கதன் யானையின் தந்தத்தால், அனுமன் திரிசிரஸின் வாளால், ரிஷபன் மகாபார்சுவனின் கதையால். வானரர்களின் ஆயுதக் குறை இவ்வாறு நிறைவுசெய்யப்படுகிறது. பதின்மூன்றாம், பதினான்காம் சுலோகங்கள் — ‘அந்த வேகமுடையவன் பெரும் வேகத்தோடு…’, ‘அவனுடைய அந்த அறையால்…’ — திறனாய்வுப் பதிப்பின் பாடத்திலிருந்து சற்று வேறுபட்டவை; அங்கே ‘தலேன ப்ருசம் உத்பத்ய’ (உள்ளங்கையால், நன்கு மேலெழுந்து) என்றும், ‘பேததுர் லோசனே தஸ்ய விநநாத ஸ வாரண:’ (அதன் கண்கள் விழுந்தன, அந்த யானை கதறியது) என்றும் படிக்கப்படுகிறது. வல்கேட்டில் யானை ‘விநநாச’ — அழிந்தது; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘விநநாத’ — துயரத்தோடு கதறியது. இங்கே அச்சுப் பதிப்பின் பாடமே பின்பற்றப்பட்டுள்ளது. அங்கதனின் உள்ளங்கை அறை யானையின் கண்களை வெளியே விழச் செய்கிறது — இது அவனுடைய வலிமையின் மிகுதியைக் காட்டுகிறது. தந்தத்தால் தாக்குவதும் பொருள் நிறைந்தது — பகைவனின் ஊர்தியினுடையதாக இருந்த ஆயுதத்தாலேயே பகைவன் தாக்கப்படுகிறான். தேவாந்தகன் ‘ஒளிமிக்கவன்’, ‘பேரொளியுடையவன்’, ‘வலியவன்’ என்று மீண்டும் மீண்டும் சிறப்பிக்கப்படுகிறான் — ஆகவே அவனுடைய தோல்வி அங்கதனின் பெருமையை மேலும் கூட்டுகிறது. முழங்கால்களால் விழுந்து மீண்டும் தாவியெழுவது வானரனின் உறுதிக்கு அடையாளம்.

அங்கதன் மேலே தாவுவதைக் கண்டு, திரிசிரஸ் நேராகச் செல்லும் மூன்று கொடிய அம்புகளால் வானர அரசனின் மைந்தனுடைய நெற்றியில் அடித்தான். பின் அங்கதன் ராக்ஷசர்களில் சிறந்த மூவரால் சூழப்பட்டிருப்பதை அறிந்து அனுமனும் நீலனும் அவனுக்கு உதவப் புறப்பட்டனர் — தனியொருவனின் போர் இப்போது முடிந்தது. நீலன் திரிசிரஸ் மேல் ஒரு பெரிய மலைச்சிகரத்தை எறிந்தான்; அறிவுடைய ராவணனின் மைந்தன் அதைக் கூர்மையான அம்புகளால் பிளந்தான். நூற்றுக்கணக்கான அம்புகளால் பிளக்கப்பட்டு, பாறைப்பரப்பு பிளவுபட்ட அந்த மலையின் உச்சி தீப்பொறிகளோடும் தீச்சுடர்களோடும் தரையில் விழுந்தது — அம்புகளின் உரசலால் நெருப்பும் எழுந்தது. தன் சகோதரன் திரிசிரஸின் பெருகிவரும் அந்த வீரத்தைக் கண்டு, வலிய தேவாந்தகன் மகிழ்ச்சியோடு இரும்புத் தடியை உயர்த்திப் போரில் வாயுவின் மைந்தனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். அவன் பாய்ந்து வருவதைக் கண்டு வானரர்களில் யானை போன்ற அனுமன் மேலே தாவி, வஜ்ரம் போன்ற முஷ்டியால் அப்போது அவனுடைய தலையில் அடித்தான். வீரனும் வலியவனுமான வாயுவின் மைந்தன் அவனுடைய தலையில் அடித்தான்; பெரும் முழக்கத்தால் எல்லா ராக்ஷசர்களையும் நடுங்கச் செய்தான். முஷ்டியால் நசுக்கப்பட்டுத் தலை பிளந்து, பற்களும் கண்களும் வெளியே தெறித்து, நாக்கு தொங்கிய அந்த ராக்ஷசர் அரசனின் மைந்தன் தேவாந்தகன் உயிரிழந்து சட்டெனத் தரையில் விழுந்தான். இருபத்தாறாம் சுலோகம் நீண்ட விருத்தத்தில் (உபஜாதியில்) அமைந்தது; இந்தப் போரின் முதல் வதம் தனிச்சிறப்பான யாப்பால் குறிக்கப்படுகிறது. முஷ்டியால் மட்டுமே இரும்புத் தடி ஏந்தியவனைக் கொன்றது அனுமனின் ஒப்பற்ற வலிமைக்குச் சான்று. இங்கே போரின் தன்மை மாறுகிறது — அங்கதன் தனியாக இல்லை; அனுமனும் நீலனும் அவன் பக்கம் வந்துவிட்டனர். ஆகவே அடுத்த மூன்று வதங்கள் மூன்று வெவ்வேறு வானரர்களால் நிகழ்கின்றன — அனுமனால் தேவாந்தகன், நீலனால் மகோதரன், மீண்டும் அனுமனால் திரிசிரஸ்; இறுதியில் ரிஷபனால் மகாபார்சுவன். இருபத்து மூன்றாம் சுலோகத்தில் ‘விஜ்ரும்பிதம்’ என்ற சொல்லின் பொருள் இந்தி உரையால் தீர்மானிக்கப்படுகிறது — ‘தன் சகோதரனின் வீரம் பெருகுவதைக் கண்டு’; அதாவது, திரிசிரஸ் நீலனின் பாறையைப் பிளந்ததைக் கண்டு தேவாந்தகன் மகிழ்ந்தான். இருபத்தைந்தாம் சுலோகம் (‘அவனுடைய தலையில் வீரன் அடித்தான்…’) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அது முந்தைய சுலோகத்தின் தாக்குதலையே மீண்டும் வருணித்து, முழக்கத்தைச் சேர்க்கிறது. அனுமனும் நீலனும் அங்கதனைக் காப்பதற்குத் தாமாகவே புறப்பட்டனர் — எவராலும் ஆணையிடப்படவில்லை; இதுவே நட்பின் அறம். இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் மலைச்சிகரத்தின் வீழ்ச்சி ‘தீப்பொறிகளோடும் தீச்சுடர்களோடும்’ என்று வருணிக்கப்படுகிறது; அதனால் அம்புகளின் வேகமும் கடினத்தன்மையும் குறிக்கப்படுகின்றன.

ராக்ஷச வீரர்களில் முதன்மையானவனும், பெருவலிமையுடையவனும், தேவர்களின் பகைவனுமான தேவாந்தகன் போரில் கொல்லப்பட்டபோது, சினங்கொண்ட மூன்று தலையன் நீலனின் மார்பின் மேல் கூர்முனைகளுடைய கடுமையான அம்புமழையைப் பொழிந்தான். மகோதரனும் கடுஞ்சினத்தோடு, ஒளிக்கதிர்களுடைய சூரியன் மந்தர மலைமேல் ஏறுவது போல, மலைபோன்ற ஒரு யானைமேல் மீண்டும் விரைவாக ஏறி, மின்னலும் வானவில்லும் கொண்ட மழைமேகம் மலைமேல் பொழிவது போல, நீலன் மேல் அம்பு மழையைப் பொழிந்தான். பின் அம்புத்திரள்களால் பொழியப்பட்டு உடல் பிளவுபட்ட வானரப் படைத்தலைவன் நீலன், அந்தப் பெருவலியவனால் செயலற்றவனாக்கப்பட்டு, உடல் தளர்ந்தான் — சிறிது நேரம் அசைவற்றுக் கிடந்தான். பின் நினைவு திரும்பிய நீலன் மரக்கூட்டங்களோடு கூடிய ஒரு மலையைப் பிடுங்கி, மிகக் கடுமையான வேகத்தோடு மேலே தாவி, அந்த மலையால் மகோதரனின் தலையில் அடித்தான். மலை விழுந்த அடியால் நொறுங்கிய மகோதரன் அந்தப் பெரிய யானையோடு சேர்ந்து, மயங்கி, உயிரிழந்து, வஜ்ராயுதத்தால் தாக்கப்பட்ட மலைபோலத் தரையில் விழுந்தான். இவ்வாறு இரண்டாவது ராக்ஷச வீரன் கொல்லப்பட்டான். இருபத்தேழாம், முப்பதாம், முப்பத்தொன்றாம், முப்பத்திரண்டாம் சுலோகங்கள் நீண்ட விருத்தத்தில் அமைந்தவை. இருபத்தெட்டாம், இருபத்தொன்பதாம் சுலோகங்கள் — மகோதரன் மீண்டும் யானைமேல் ஏறுவதும் அம்புமழையும் — திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை. நீலன் செயலற்றுப்போனது கணநேரமே; அவன் மீண்டும் நினைவு பெற்று மரங்களோடு மலையைப் பிடுங்குகிறான். மகோதரனின் வதம் யானையோடு சேர்ந்து நிகழ்கிறது — அவனுடைய முதல் யானை முன்பே அங்கதனால் கொல்லப்பட்டிருந்தது; ஆகவே அவன் இரண்டாவது யானைமேல் ஏறினான்; இதுவும் அவனோடு சேர்ந்து அழிந்தது. ‘வஜ்ரத்தால் தாக்கப்பட்ட மலை போல’ என்ற உவமை முந்தைய சர்க்கத்தில் நராந்தகனின் வீழ்ச்சியையும் நினைவூட்டுகிறது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘விபோதிதோ’ (நொறுக்கப்பட்டு) என்ற பாடம் உள்ளது; அச்சுப் பதிப்பிலோ ‘வ்யாமோஹிதோ’ (மயங்கி) என்பது தெளிவாக உள்ளது. ‘ஒளிக்கதிர்களுடையவன் மந்தரம் மேல்’ என்ற உவமையால் யானை மலைக்கும், மகோதரன் சூரியனுக்கும் ஒப்பிடப்படுகின்றனர்; ‘மின்னலும் வானவில்லும் கொண்ட மழைமேகம்’ என்ற உவமையால் அவனுடைய அம்புகள் மின்னல்களுக்கும், வில் வானவில்லுக்கும் ஒப்பிடப்படுகின்றன.

சிறிய தந்தை மகோதரன் கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு திரிசிரஸ் வில்லை எடுத்தான்; கடுஞ்சினத்தோடு கூர்மையான அம்புகளால் அனுமனைத் துளைத்தான். வாயுவின் மைந்தன் சினங்கொண்டு ஒரு மலைச்சிகரத்தை அவன் மேல் எறிந்தான்; வலிய திரிசிரஸ் கூர்மையான அம்புகளால் அந்தச் சிகரத்தைப் பல துண்டுகளாகப் பிளந்தான். சிகரம் பயனற்றுப் போனதைக் கண்டு அந்த வானரன் அப்போது போரில் ராவணனின் மைந்தன் மேல் மரமழையைப் பொழிந்தான். பெருமிதம் கொண்ட திரிசிரஸ் வானில் பாய்ந்து வந்த அந்த மரமழையைக் கூர்மையான அம்புகளால் துண்டித்து, மகிழ்ச்சியோடு முழங்கினான். ஆயுதம் ஏந்தியவனோடு ஆயுதமற்றவன் செய்யும் போர் இங்கே மீண்டும் காணப்படுகிறது. பின் அனுமன் மேலே தாவி, சினங்கொண்ட சிங்கம் யானைகளின் அரசனைக் கிழிப்பது போல, திரிசிரஸின் குதிரையை நகங்களால் கிழித்தான். அப்போது ராவணனின் மைந்தன் திரிசிரஸ், யமன் காளராத்திரியை ஏவுவது போல, ஒரு சக்தி ஆயுதத்தை எடுத்து வாயுவின் மைந்தன் மேல் எறிந்தான். வானிலிருந்து எறியப்பட்ட எரிகொள்ளி போலத் தடையின்றிப் பாய்ந்து வந்த அந்தச் சக்தியை வானரர்களில் புலி போன்றவன் கையால் பற்றி முறித்து முழங்கினான். பயங்கரத் தோற்றமுடைய அந்தச் சக்தி அனுமனால் முறிக்கப்பட்டதைக் கண்டு மகிழ்ந்த வானரக் கூட்டங்கள் மேகங்களைப் போல முழங்கின. பின் ராக்ஷசர்களில் சிறந்த திரிசிரஸ் வாளை உயர்த்தி வானரத் தலைவனின் மார்பில் ஆழப் பதித்தான். வாள் தாக்குதலால் அடிபட்ட வீரம் மிக்க வாயுவின் மைந்தன் அனுமன் உள்ளங்கையால் மூன்று தலையனின் மார்பில் அறைந்தான். அந்த அறையால் கைகளிலிருந்து ஆயுதம் நழுவி, நினைவிழந்து, பேரொளியுடைய திரிசிரஸ் தரையில் விழுந்தான். விழும் அவனுடைய வாளைப் பறித்துக்கொண்டு, மலைபோன்ற அந்தப் பெருவானரன் எல்லா ராக்ஷசர்களையும் அச்சுறுத்தியவாறு முழங்கினான். அந்த முழக்கத்தைப் பொறுக்கமுடியாமல் அந்த இரவில் திரிபவன் மேலே தாவி, தாவியெழுந்து முஷ்டியால் அனுமனை அடித்தான். அந்த முஷ்டியடியால் பெருவானரன் கடுஞ்சினம் கொண்டான்; சினங்கொண்ட அவன் ராக்ஷசர்களில் காளையை அவனுடைய கிரீடத்தில் பற்றிக்கொண்டான். முன்பு இந்திரன் துவஷ்டாவின் மைந்தன் விசுவரூபனின் மூன்று தலைகளை அறுத்தது போல, சினங்கொண்ட வாயுவின் மைந்தன் அதே கூர்மையான வாளால் கிரீடங்கள் அணிந்த, குண்டலங்களோடு கூடிய அவனுடைய மூன்று தலைகளையும் அறுத்தான். திரிசிரஸுக்கு மூன்று தலைகள், விசுவரூபனுக்கும் மூன்று — ஆகவே இந்த உவமை முற்றிலும் பொருத்தமானது. நீண்ட கண்களுடையவையும், மலைகளைப் போன்றவையும், சுடர்விடும் நெருப்புப் போன்ற கண்களுடையவையுமான இந்திரனின் பகைவனுடைய அந்தத் தலைகள், சூரியனின் பாதையிலிருந்து நழுவிய ஒளிக்கோள்கள் விழுவது போலத் தரையில் விழுந்தன. இந்தி உரையும் ‘வானிலிருந்து நட்சத்திரங்கள் உதிர்ந்து விழுவது போல’ என்று விளக்குகிறது. இந்திரனுக்கு நிகரான ஆற்றலுடைய அனுமனால் தேவர்களின் பகைவனான அந்த மூன்று தலையன் கொல்லப்பட்டபோது, வானரர்கள் முழங்கினர், பூமி அதிர்ந்தது, ராக்ஷசர்கள் அஞ்சி எல்லாத் திசைகளிலும் ஓடினர். நான்கு மைந்தர்களில் மூவர் இப்போது கொல்லப்பட்டுவிட்டனர். இந்தப் பகுதியில் போரின் வரிசை நுட்பமாகக் காட்டப்படுகிறது. முதலில் தொலைவிலிருந்து போர் — அம்புகள், சிகரங்கள், மரங்கள்; பின் அருகில் — நகங்களால் குதிரையைக் கிழித்தல்; பின் சக்தி, அது கையால் பற்றி முறிக்கப்படுகிறது; பின் வாள்; பின் உள்ளங்கை அறையும் முஷ்டியடியும்; இறுதியில் பகைவனின் வாளாலேயே தலைகளை அறுத்தல். இவ்வாறு படிப்படியாக இடைவெளி குறைகிறது; போர் மேலும் பயங்கரமாகிறது. முப்பத்து நான்காம் சுலோகம் முதல் முப்பத்தாறாம் சுலோகம் வரையிலான ஆறு அரைச்சுலோகங்கள் — அனுமனின் சிகரமழையும் மரமழையும் திரிசிரஸால் துண்டிக்கப்படுவது — திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை; அவை வல்கேட்டின் விரிவாக்கமே. சக்தி ‘காளராத்திரி போல’ — பிரளயக் காலத்தின் இரவு, யமனின் ஆயுதம். அதைக் கையால் பற்றி முறிப்பது அனுமனின் உலகியல் கடந்த வலிமையைக் காட்டுகிறது. திரிசிரஸ் அனுமனின் மார்பில் வாளைப் பதித்தான்; ஆயினும் அனுமன் விழவில்லை; உள்ளங்கையால் மட்டுமே திருப்பி அடித்தான்; அதனால் திரிசிரஸ் நினைவிழந்தான். கிரீடத்தைப் பற்றித் தலையை அறுத்தல் — இந்த வதமுறை அவமானத்தையும் குறிக்கிறது. மூன்று தலைகளும் ‘சூரியனின் பாதையிலிருந்து ஒளிக்கோள்கள் போல’ விழுந்தன — சூரியப் பாதையிலிருந்து நழுவிய கோள்களைப் போல. நாற்பத்தேழாம் சுலோகம் முதல் நாற்பத்தொன்பதாம் சுலோகம் வரையிலான மூன்று சுலோகங்கள் உபஜாதியில் அமைந்தவை; அதனால் இந்த வதம் தனிச்சிறப்போடு உயர்த்தப்படுகிறது. அனுமனின் மார்பில் வாள் பதிந்தது; ஆயினும் அவன் வருந்தவில்லை — இதனால் அவனுடைய உடலின் வஜ்ர உறுதி குறிக்கப்படுகிறது. திரிசிரஸும் பலவீனன் அல்லன் — தொடக்கத்தில் அவன் அனுமனின் சிகரத்தையும் மரமழையையும் துண்டிக்கிறான், சக்தியையும் வாளையும் பிரயோகிக்கிறான், விழுந்த பின்னும் தாவியெழுந்து முஷ்டியால் அடிக்கிறான். ஆகவே அவனைக் கொல்வது அரிது; அனுமனின் வெற்றி மேலும் போற்றத்தக்கது. விசுவரூபனின் கதை — துவஷ்டாவின் மைந்தன் விசுவரூபன் மூன்று தலைகள் உடையவன்; இந்திரன் அவனுடைய மூன்று தலைகளையும் வஜ்ராயுதத்தால் அறுத்தான் என்பது புராணங்களில் பெயர்பெற்றது. இங்கே அனுமன் இந்திரனின் இடத்திலும், திரிசிரஸ் விசுவரூபனின் இடத்திலும் இருக்கிறார்கள்; ஆகவே நாற்பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் அனுமன் ‘இந்திரனுக்கு நிகரான ஆற்றலுடையவன்’ என்று சிறப்பிக்கப்படுகிறான். நாற்பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘பூமீ’ என்ற நெடில் முடிவுடைய வடிவம் அச்சுப் பதிப்பிலும் திறனாய்வுப் பதிப்பிலும் ஒன்றே. முப்பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் சக்தி ‘அஸங்கதா’ — எங்கும் தடைப்படாதது, தடையற்ற வேகமுடையது. அப்படிப்பட்டதையும் அனுமன் இடையிலேயே பற்றினான். நாற்பதாம் சுலோகத்தில் வானரர்கள் ‘மேகங்கள் போல’ முழங்கினர் — இடிமுழக்கம் போன்ற அவர்களுடைய மகிழ்ச்சி முழக்கம். நாற்பத்து நான்காம் சுலோகத்தில் அனுமன் ‘மலைபோன்றவன்’ — அவனுடைய முழக்கத்தாலேயே ராக்ஷசர்கள் அஞ்சினர். நாற்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் திரிசிரஸ் அந்த முழக்கத்தைப் ‘பொறுக்கமுடியாமல்’ மீண்டும் எழுந்தான் — மரணத்துக்கு முன்பும் அவனுடைய செருக்கு அடங்கவில்லை.

திரிசிரஸும் மகோதரனும் கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு, வெல்லுதற்கரிய தேவாந்தகனும் நராந்தகனும் கொல்லப்பட்டதையும் பார்த்து, மிகுந்த சினமுடைய ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனான மத்தன் கோபம் கொண்டான். இங்கே ‘மத்தன்’, ‘மத்தானீகன்’ என்பவை மகாபார்சுவனுக்கே உரிய பெயர்கள்; இந்தி உரையும் ‘மத்தன் (மகாபார்சுவன்)’ என்று அவ்வாறே சொல்கிறது. அவனும் ராவணனின் சகோதரன். அவன் அப்போது ஒளிவீசும், முழுவதும் இரும்பாலான கதையை ஏந்தினான் — பொற்பட்டைகளால் சுற்றப்பட்டது, சதையும் குருதியும் நுரைத்தது, ஒளிர்வது, பெரியது, பகைவர்களின் குருதியால் நிறைவுற்றது, ஒளியால் சுடர்விடும் நுனியுடையது, சிவந்த மாலைகளால் அணிசெய்யப்பட்டது, ஐராவதம், மகாபத்மம், சார்வபௌமம் ஆகிய திசையானைகளுக்கும் அச்சம் தருவது. கவிஞர் கதையை மட்டுமே நான்கு அடிகளில் நீளமாக வருணிக்கிறார். அந்தக் கதையை ஏந்திக் கடுஞ்சினங்கொண்ட அந்த ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவன் ஊழித்தீயைப் போல எரிந்தவாறு வானரர்களை நோக்கிப் பாய்ந்தான். அப்போது ரிஷபன் என்ற வானரன் தாவி, ராவணனின் தம்பியான மத்தானீகனை நெருங்கி, வலிய அவன் அவனுக்கு முன்னால் நின்றான். மலைபோன்ற அந்த வானரன் முன்னால் நிற்பதைக் கண்டு, சினங்கொண்ட அவன் வஜ்ரம் போன்ற கதையால் அவனுடைய மார்பில் அடித்தான். அந்தக் கதையால் தாக்கப்பட்ட வானரர்களில் காளை போன்ற ரிஷபன் மார்பு பிளந்து, நடுங்கி, மிகுந்த குருதியைப் பெருக்கினான். நீண்ட நேரம் கழித்து நினைவு திரும்பிய வானரத் தலைவன் ரிஷபன் சினங்கொண்டு, உதடுகள் துடிக்க, மகாபார்சுவனை உற்றுப் பார்த்தான். கதையின் நீண்ட வருணனை அதன் பயங்கரத்தைக் குறிக்கிறது — பின்னர் அதே கதைதான் அதன் உரிமையாளனின் அழிவுக்குக் கருவியாகப் போகிறது. ஐராவதம், மகாபத்மம், சார்வபௌமம் ஆகியவை திசைகளைக் காக்கும் திசையானைகள்; இந்தி உரையில் புண்டரீகமும் சொல்லப்படுகிறது. அவற்றுக்கும் அச்சம் தருவது என்பது கதையின் மனிதர் கடந்த வலிமையைக் குறிக்கிறது — முன்பு ராவணன் திக்விஜயத்தில் திசையானைகளையும் வென்றான்; அவனுடைய சகோதரனும் அத்தகையவனே. இங்கே திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘மஹாபார்ச்வோ மஹாபல:’ (பெருவலிமையுடைய மகாபார்சுவன்) என்று பெயர் தெளிவாகப் படிக்கப்படுகிறது; வல்கேட்டிலோ ‘மத்தோ ராக்ஷஸபுங்கவ:’ (ராக்ஷசர்களில் சிறந்த மத்தன்) என்று உள்ளது; ஆகவே ‘மத்தன்’ என்ற பெயர் வல்கேட்டுக்கே உரிய தனித்தன்மை. ரிஷபன் முன்னே வந்து ‘நின்றான்’ — ஓடவில்லை, உறுதியாக நின்றான். கதையடியால் மார்பு பிளந்தும், அவன் நினைவு பெற்று உதடுகள் துடிக்கப் பகைவனை உற்றுப் பார்த்தான் — இது சினத்தின் அடையாளம். ஐம்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ரிஷபன் ‘ராவணனின் தம்பியை’ நெருங்கினான் — ஆகவே மகாபார்சுவன் ராவணனின் இளைய சகோதரன் என்பது தெளிவாகிறது. ஐம்பத்தாறாம் சுலோகத்தில் கதை ‘வஜ்ரம் போன்றது’ என்று சொல்லப்படுகிறது; ஐம்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் அதன் அடியால் ரிஷபனின் மார்பு பிளக்கப்படுகிறது. ஐம்பத்து நான்காம் சுலோகத்தில் அவன் ‘ஊழித்தீயைப் போல எரிந்தவாறு’ — பிரளயத் தீயைப் போல எல்லாவற்றையும் எரிக்க முனைந்தவனாக இருக்கிறான். ஆனால் ரிஷபன் அவன் முன்னே மலையைப் போல அசையாமல் நின்றான்.

வானர வீரர்களில் முதன்மையானவனும், மலைபோன்ற உருவமுடையவனும், வேகம் மிக்கவனுமான ரிஷபன் அந்த ராக்ஷசனை வேகமாக நெருங்கி, முஷ்டியை மடக்கித் திடீரென அவனுடைய மார்பில் அடித்தான். வேரறுக்கப்பட்ட மரம் போல, குருதியில் நனைந்த உடலோடு அவன் தரையில் விழுந்தான்; ரிஷபன் யமனின் தண்டம் போன்ற அவனுடைய பயங்கரமான கதையைப் பற்றிக்கொண்டு விரைவாக முழங்கினான். சிறிது நேரம் உயிரற்றவன் போலக் கிடந்த பின், தேவர்களின் அந்தப் பகைவன் நினைவு பெற்று, திடீரெனத் தாவியெழுந்து, அந்திமேகத்தின் நிறமுடையவனாக, நீர்களின் அரசனின் மைந்தனான — வருணனின் மைந்தனான — ரிஷபனை அடித்தான். ரிஷபன் மயங்கித் தரையில் விழுந்தான்; சிறிது நேரத்தில் நினைவு பெற்றுத் தாவியெழுந்து, மலைகளில் சிறந்த மலையைப் போன்ற அவனுடைய அதே கதையைச் சுழற்றிப் போரில் அவனை அடித்தான். கொடிய அந்தக் கதை, தேவர்களுக்கும் வேள்விகளுக்கும் அந்தணர்களுக்கும் பகைவனான கொடியவனின் உடலை அடைந்து மார்பைப் பிளந்தது; தாதுக்கள் கலந்த நீரைப் பெருக்கும் மலைகளின் அரசனைப் போல அவன் மிகுந்த குருதியைப் பெருக்கினான். பின் அந்த ராக்ஷசன் மகாத்மாவான ரிஷபனின் கையில் இருந்த தன் கதையைப் பற்றுவதற்காக வேகமாகப் பாய்ந்தான்; ஆனால் ரிஷபனோ பயங்கரமான அந்தக் கதையைப் பற்றியவாறு, மீண்டும் மீண்டும் சுழற்றிப் போர்முனையில் மத்தானீகனை அடித்தான். தன் கதையாலேயே நொறுக்கப்பட்டு, பற்களும் கண்களும் சிதறிய மத்தன் அப்போது வஜ்ராயுதத்தால் தாக்கப்பட்ட மலை போல விழுந்தான். கண்கள் சிதறி, வலிமை இழந்து, உயிர் போய் அந்த ராக்ஷசன் விழுந்தபோது ராக்ஷசப் படை சிதறி ஓடியது. ராவணனின் சகோதரன் கொல்லப்பட்டபோது, கடல் போன்ற ராக்ஷசர்களின் படை ஆயுதங்களை எறிந்துவிட்டு, உயிரைக் காப்பதற்காக மட்டுமே, கரை உடைந்த கடல் போல ஓடியது — கரையை உடைத்துக்கொண்டு கடல் எல்லாப் பக்கமும் பரவுவது போல. இவ்வாறு ஒரே சர்க்கத்தில் நான்கு ராக்ஷச வீரர்கள் கொல்லப்பட்டனர். உபஜாதியில் அமைந்த ரிஷபன் மகாபார்சுவன் நேர்ப்போர் (59–63) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. அறுபத்தாறாம் சுலோகம் மூன்று பாதிகளால் அமைந்தது. ஐம்பத்தொன்பதாம் சுலோகம் முதல் அறுபத்து மூன்றாம் சுலோகம் வரையிலான ஐந்து உபஜாதிச் சுலோகங்களும் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளவை — அவற்றில் ரிஷபனுக்கும் மகாபார்சுவனுக்கும் இடையே முஷ்டியாலும் கதையாலும் நடந்த நேர்ப்போரும், இருவரும் விழுந்து மீண்டும் எழுந்ததும் விரிவாக வருணிக்கப்படுகின்றன. அறுபத்து நான்காம் சுலோகத்தின் முதல் பாதியும் (‘அந்த மகாத்மாவிடமிருந்து கதையைப் பற்ற வேகமாகப் பாய்ந்தான்’) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. இந்தி உரை அதன் பொருளைத் தெளிவாக்குகிறது — ‘தன் கதையை எடுப்பதற்காக அவர்மேல் பாய்ந்தான்’. ‘தன் கதையாலேயே நொறுக்கப்பட்டு’ என்ற சொல் சர்க்கத்தின் முதன்மைக் கருத்தைத் தொகுத்துத் தருகிறது — ராக்ஷசர்களின் ஆயுதங்களே அவர்களை அழிப்பவை ஆயின. ரிஷபன் ‘நீர்களின் அரசனின் மைந்தன்’ — வருணனின் மைந்தன். வானரப் படையின் முதன்மையான வானரர்கள் தேவர்களின் அம்சமாகப் பிறந்தவர்கள் என்று பால காண்டத்தில் சொல்லப்பட்டுள்ளது; ஆகவே ரிஷபனின் வலிமையும் தெய்வீகமானது. அறுபத்து மூன்றாம் சுலோகத்தில் அந்த ராக்ஷசன் ‘தேவர்கள், வேள்விகள், அந்தணர்கள் ஆகியோரின் பகைவன்’ என்று சொல்லப்பட்டு அவனுடைய அறமின்மை நினைவூட்டப்படுகிறது. அறுபத்தேழாம் சுலோகத்தில் படையின் ஓட்டம் கடலோடு ஒப்பிடப்படுகிறது — ‘கடல் போன்ற’, ‘கரை உடைந்த கடல் போன்ற’.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನಿಂದ ನರಾಂತಕನು ಹತನಾದನು. ಅವನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸರ ಪಾಳೆಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಆಕ್ರೋಶ ಉಂಟಾಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗಿಕೊಂಡರು — ದೇವಾಂತಕ, ಮೂರು ತಲೆಗಳ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು, ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶದ ಮಹೋದರ. ಇವರಲ್ಲಿ ದೇವಾಂತಕ ಮತ್ತು ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ರಾವಣನ ಮಕ್ಕಳು, ನರಾಂತಕನ ಸಹೋದರರು; ಮಹೋದರನಾದರೋ ರಾವಣನ ತಮ್ಮ, ಅವರ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಶೋಕವೂ ಕ್ರೋಧವೂ ತಮ್ಮವನ ನಾಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು. ಮೊದಲು ಮಹೋದರನು ಮೋಡದಂತಿದ್ದ ಗಜರಾಜನನ್ನೇರಿ ವೇಗವಾಗಿ ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತನಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಸಹೋದರನ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ ಬಲಶಾಲಿ ದೇವಾಂತಕನು ಘೋರವಾದ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅಂಗದನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ವೀರನಾದ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ರಥವನ್ನೇರಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನತ್ತ ಬಂದನು. ಹೀಗೆ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸರು ಮೂರು ಭಿನ್ನ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ — ಆನೆಯ ಮೇಲೆ, ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ರಥದಲ್ಲಿ — ಒಬ್ಬನೇ ಅಂಗದನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ನರಾಂತಕನು ಅಂಗದನಿಂದ ಹತನಾದುದರಿಂದ ಅವರ ಕ್ರೋಧದ ಗುರಿಯೂ ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದನು. ಮೂವರ ವಾಹನಗಳೂ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಮಹೋದರ ಗಜಾರೂಢ, ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ರಥಿಕ, ದೇವಾಂತಕ ಪರಿಘಧಾರಿ ಪದಾತಿ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಗೆ ಈ ನಾಲ್ವರೂ ಹತರಾಗುವರು.

ದೇವತೆಗಳ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರು ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಬಂದರೂ ಅಂಗದನು ಹೆದರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾವೃಕ್ಷವೊಂದನ್ನು ಕಿತ್ತನು. ಇಂದ್ರನು ಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲೆ ಉರಿಯುವ ವಜ್ರವನ್ನು ಎಸೆಯುವಂತೆ, ವೀರ ಅಂಗದನು ಆ ಮಹಾಶಾಖೆಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾವೃಕ್ಷವನ್ನು ತಟ್ಟನೆ ದೇವಾಂತಕನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಆದರೆ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ನಡುವಿನಲ್ಲೇ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ವೃಕ್ಷ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು ಅಂಗದನು ಆಗ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ಅನಂತರ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಮತ್ತೆ ಮರಗಳ ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು; ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಉಳಿದ ಮರಗಳನ್ನು ಮಹೋದರನು ಪರಿಘದ ತುದಿಯಿಂದ ಮುರಿದನು. ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸೂ ಬಾಣಗಳೊಡನೆ ವೀರ ಅಂಗದನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಮಹೋದರನು ಆನೆಯೊಡನೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ, ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ವಜ್ರದಂತಹ ತೋಮರಗಳಿಂದ ವಾಲಿಪುತ್ರನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ವಿಷಮತೆ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಒಬ್ಬ ವಾನರ ಮೂವರು ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಆಯುಧಗಳು ಕೇವಲ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು, ಅವರವಾದರೋ ಬಾಣಗಳು, ಪರಿಘ, ತೋಮರಗಳು, ಆನೆ, ರಥ. ಆದರೂ ಅಂಗದನು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಧೈರ್ಯ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶಕ್ರೋ ದೀಪ್ತಾಮಿವಾಶನಿಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಗದನನ್ನು ಇಂದ್ರನಿಗೂ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ವಜ್ರಕ್ಕೂ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ವಾನರನ ಬಲ ದೇವೇಂದ್ರನ ಬಲಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ. ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಬಾಣಗಳು ‘ಆಶೀವಿಷೋಪಮಾಃ’ — ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಶೀಘ್ರವೂ ಮಾರಕವೂ. ಮಹೋದರನ ತೋಮರಗಳು ‘ವಜ್ರಸಂನಿಭಾಃ’. ಹೀಗೆ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ವಜ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ, ಯುದ್ಧದ ತೀವ್ರತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಏಳು ಮತ್ತು ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಹೋದರನು ‘ಗಜೇನ ಸಮಭಿದ್ರುತ್ಯ’ — ಆನೆಯೊಡನೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ — ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಆನೆಯೂ ಅವನಿಗೆ ಆಯುಧದಂತೆ.

ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ದೇವಾಂತಕನು ಪರಿಘದೊಡನೆ ಅಂಗದನ ಬಳಿ ಬಂದು ಬೇಗನೆ ಅವನಿಗೆ ಹೊಡೆದು ರಭಸದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದನು — ಹೊಡೆದು ದೂರ ಸರಿದನು. ಹೀಗೆ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಬಂದರೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ವ್ಯಥೆಪಡಲಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯ ಹೊಗಲಿಲ್ಲ. ಗೆಲ್ಲಲು ಅತಿ ಕಷ್ಟಕರನೂ ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಅಂಗದನು ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಮಹೋದರನ ಮಹಾಗಜಕ್ಕೆ ಹೊಡೆದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನ ಆ ಅಂಗೈಯ ಏಟಿನಿಂದ ಆ ಗಜರಾಜನ ಎರಡೂ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಿತ್ತುಬಿದ್ದವು, ಆ ಆನೆ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಸತ್ತಿತು. ಅನಂತರ ಮಹಾಬಲನಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ಸತ್ತ ಆ ಆನೆಯ ಒಂದು ದಂತವನ್ನು ಕಿತ್ತು, ದೇವಾಂತಕನತ್ತ ಧಾವಿಸಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆ ಏಟಿನಿಂದ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ದೇವಾಂತಕನು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮರದಂತೆ ತತ್ತರಿಸಿದನು; ಅವನ ದೇಹದಿಂದ ಅರಗಿನ ರಸದ ಬಣ್ಣದ ಬಹಳ ರಕ್ತ ಸುರಿಯಿತು. ಕಷ್ಟದಿಂದ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ದೇವಾಂತಕನು ಪರಿಘವನ್ನು ರಭಸದಿಂದ ತಿರುಗಿಸಿ ಅಂಗದನಿಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಪರಿಘದ ಏಟು ತಿಂದ ವಾನರೇಂದ್ರನ ಮಗನು ಮೊಣಕಾಲೂರಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಮತ್ತೆ ಕೂಡಲೇ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು — ಅವನ ಪತನ ಕ್ಷಣಿಕ ಮಾತ್ರ. ಶತ್ರುವಿನದೇ ಆಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅದರಿಂದ ಶತ್ರುವಿಗೆ ಹೊಡೆಯುವುದು — ಈ ಉಪಾಯ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ: ಅಂಗದನು ಆನೆಯ ದಂತದಿಂದ, ಹನುಮಂತನು ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಖಡ್ಗದಿಂದ, ಋಷಭನು ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಗದೆಯಿಂದ. ವಾನರರ ಶಸ್ತ್ರಾಭಾವ ಹೀಗೆ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹದಿಮೂರು ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು — ‘ಸ ವೇಗವಾನ್ಮಹಾವೇಗಂ ಕೃತ್ವಾ…’, ‘ತಸ್ಯ ತೇನ ಪ್ರಹಾರೇಣ…’ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನ; ಅಲ್ಲಿ ‘ತಲೇನ ಭೃಶಮುತ್ಪತ್ಯ’ ಎಂದೂ, ‘ಪೇತತುರ್ಲೋಚನೇ ತಸ್ಯ ವಿನನಾದ ಸ ವಾರಣಃ’ ಎಂದೂ ಪಾಠವಿದೆ. ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಆನೆ ‘ವಿನನಾಶ’ — ನಾಶವಾಯಿತು, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ವಿನನಾದ’ — ಆರ್ತವಾಗಿ ಘೀಳಿಟ್ಟಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂಗದನ ಅಂಗೈಯ ಏಟು ಆನೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೀಳುತ್ತದೆ — ಇದು ಅವನ ಬಲದ ಅತಿಶಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದಂತದಿಂದ ಹೊಡೆಯುವುದೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಶತ್ರುವಿನ ವಾಹನದ್ದಾಗಿದ್ದ ಆಯುಧದಿಂದಲೇ ಶತ್ರುವಿಗೆ ಹೊಡೆತ. ದೇವಾಂತಕನನ್ನು ‘ತೇಜಸ್ವಿ’, ‘ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ’, ‘ಬಲಶಾಲಿ’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪರಾಜಯ ಅಂಗದನ ಗೌರವವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊಣಕಾಲೂರಿ ಬಿದ್ದು ಮತ್ತೆ ನೆಗೆಯುವುದು ವಾನರನ ದೃಢತೆಯ ಚಿಹ್ನೆ.

ಅಂಗದನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯುವುದನ್ನು ಕಂಡು ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಮೂರು ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರರಾಜನ ಮಗನ ಹಣೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆಗ ಅಂಗದನು ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ಅರಿತು ಹನುಮಂತನೂ ನೀಲನೂ ಅವನ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟರು — ಏಕಾಕಿಯ ಯುದ್ಧ ಈಗ ಮುಗಿಯಿತು. ನೀಲನು ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಎಸೆದನು; ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಅದನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಿದನು. ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಬಂಡೆಯ ಮೇಲ್ಮೈ ಒಡೆದುಹೋದ ಆ ಗಿರಿಶಿಖರ ಕಿಡಿಗಳೊಡನೆಯೂ ಜ್ವಾಲೆಗಳೊಡನೆಯೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು — ಬಾಣಗಳ ಘರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಬೆಂಕಿಯೂ ಹುಟ್ಟಿತು. ಸಹೋದರ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಆ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ಬಲಶಾಲಿ ದೇವಾಂತಕನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಪರಿಘವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅವನು ಬರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆಗ ಅವನ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ವೀರನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಅವನ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು, ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ನಡುಗಿಸಿದನು. ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟು ತಲೆ ಒಡೆದು, ಹಲ್ಲುಗಳೂ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ಹೊರಬಂದು, ನಾಲಗೆ ಜೋತುಬಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಮಗ ದೇವಾಂತಕನು ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ತಟ್ಟನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ (ಉಪಜಾತಿಯಲ್ಲಿ) ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ವಧೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷ ಛಂದಸ್ಸಿನಿಂದ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪರಿಘಧಾರಿಯ ವಧೆ ಹನುಮಂತನ ಅಪ್ರತಿಮ ಬಲದ ಪ್ರಮಾಣ. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಸ್ವರೂಪ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅಂಗದನು ಈಗ ಏಕಾಕಿಯಲ್ಲ, ಹನುಮಂತ-ನೀಲರು ಅವನ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ವಧೆಗಳು ಮೂವರು ಭಿನ್ನ ವಾನರರಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತವೆ — ಹನುಮಂತನಿಂದ ದೇವಾಂತಕ, ನೀಲನಿಂದ ಮಹೋದರ, ಮತ್ತೆ ಹನುಮಂತನಿಂದ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಋಷಭನಿಂದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ. ಇಪ್ಪತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿಜೃಂಭಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದ ಆಧಾರದಿಂದ ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗಿದೆ — ‘ತನ್ನ ಸಹೋದರನ ಪರಾಕ್ರಮ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು’; ಅಂದರೆ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ನೀಲನ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಸೀಳಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ದೇವಾಂತಕನು ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (‘ಶಿರಸಿ ಪ್ರಾಹರದ್ವೀರಃ…’) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಹಾರವನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸಿ ನಾದವನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತ-ನೀಲರು ಅಂಗದನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ತಾವಾಗಿಯೇ ಹೊರಟರು — ಯಾರ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ; ಇದು ಸಖ್ಯಧರ್ಮ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗಿರಿಶಿಖರದ ಪತನವನ್ನು ‘ಸವಿಸ್ಫುಲಿಂಗಂ ಸಜ್ವಾಲಮ್’ — ಕಿಡಿಗಳೊಡನೆ, ಜ್ವಾಲೆಗಳೊಡನೆ — ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಬಾಣಗಳ ವೇಗವೂ ಕಠೋರತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

ರಾಕ್ಷಸಯೋಧರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ದೇವಶತ್ರುವೂ ಆದ ದೇವಾಂತಕನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಲು, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ನೀಲನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಹರಿತವಾದ ತುದಿಗಳುಳ್ಳ ಉಗ್ರವಾದ ಬಾಣಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಮಹೋದರನೂ ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ಕಿರಣಶಾಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಮಂದರಪರ್ವತವನ್ನು ಏರುವಂತೆ, ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಇನ್ನೊಂದು ಆನೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಮತ್ತೆ ಏರಿ, ಮಿಂಚು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ, ನೀಲನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಆಗ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳ ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ದೇಹ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕಪಿಸೈನ್ಯಪಾಲಕ ನೀಲನು ಆ ಮಹಾಬಲನಿಂದ ಸ್ತಂಭಿತನಾಗಿ ಅಂಗಗಳು ಸಡಿಲವಾದವನಾದನು — ಕ್ಷಣಕಾಲ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನಾದನು. ಅನಂತರ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದ ನೀಲನು ಮರಗಳ ಗುಂಪಿನೊಡನೆ ಒಂದು ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಕಿತ್ತು, ಮಹಾ ಉಗ್ರವೇಗದಿಂದ ನೆಗೆದು, ಆ ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಮಹೋದರನ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಬೆಟ್ಟದ ಅಪ್ಪಳಿಕೆಯಿಂದ ಜಜ್ಜಿಹೋದ ಮಹೋದರನು ಆ ಮಹಾಗಜದೊಡನೆ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ, ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ವಜ್ರಾಘಾತಕ್ಕೊಳಗಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಎರಡನೆಯ ರಾಕ್ಷಸವೀರನು ಹತನಾದನು. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು, ಮೂವತ್ತು, ಮೂವತ್ತೊಂದು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು — ಮಹೋದರನು ಮತ್ತೆ ಆನೆಯೇರುವುದು ಮತ್ತು ಬಾಣಮಳೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ನೀಲನ ಸ್ತಂಭನ ಕ್ಷಣಿಕ ಮಾತ್ರ; ಅವನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಮರಗಳೊಡನೆ ಬೆಟ್ಟವನ್ನೇ ಕೀಳುತ್ತಾನೆ. ಮಹೋದರನ ವಧೆ ಆನೆಯೊಡನೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ — ಅವನ ಮೊದಲ ಆನೆಯನ್ನು ಅಂಗದನು ಹಿಂದೆಯೇ ಕೊಂದಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಎರಡನೆಯ ಆನೆಯನ್ನೇರಿದ್ದನು; ಇದೂ ಅವನೊಡನೆ ನಾಶವಾಯಿತು. ‘ವಜ್ರಾಭಿಹತೋ ಯಥಾದ್ರಿಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ನರಾಂತಕನ ಪತನವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವಿಪೋಥಿತೋ’ (ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ವ್ಯಾಮೋಹಿತೋ’ (ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ) ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ‘ರಶ್ಮಿವಾನ್ ಮಂದರಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು ಪರ್ವತಕ್ಕೂ ಮಹೋದರನನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೂ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ತಡಿಚ್ಚಕ್ರಚಾಪವಾನ್ ತೋಯದಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಿಂಚುಗಳಿಗೂ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿಗೂ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಮಹೋದರನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು, ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದನು. ಕುಪಿತನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಅವನ ಮೇಲೆ ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಎಸೆದನು; ಬಲಶಾಲಿ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಶಿಖರವನ್ನು ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಸೀಳಿದನು. ಶಿಖರ ವ್ಯರ್ಥವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಕಪಿಯು ಆಗ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಗನ ಮೇಲೆ ಮರಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮರಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಯೊಡನೆ ಶಸ್ತ್ರಹೀನನ ಯುದ್ಧ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ನೆಗೆದು, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಸಿಂಹವು ಗಜರಾಜನನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ, ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಸೀಳಿದನು. ಆಗ ರಾವಣಪುತ್ರ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು, ಅಂತಕನು ಕಾಲರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವಂತೆ, ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಾಯುಪುತ್ರನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಆಕಾಶದಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವಾನರಶಾರ್ದೂಲನು ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮುರಿದನು, ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಮುರಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರಗಣಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಖಡ್ಗವನ್ನು ಎತ್ತಿ ವಾನರೇಂದ್ರನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟನು. ಖಡ್ಗದ ಏಟು ತಿಂದ ವೀರ್ಯವಂತ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ಅಂಗೈಯಿಂದ ಆ ಮೂರು ತಲೆಯವನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಅಂಗೈಯ ಏಟಿನಿಂದ ಕೈಯಿಂದ ಆಯುಧ ಜಾರಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಮಹಾಕಪಿಯು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ನಡುಗಿಸುತ್ತ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಆ ಘೋಷವನ್ನು ಸಹಿಸದ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು, ನೆಗೆದು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಆ ಮುಷ್ಟಿಯ ಏಟಿನಿಂದ ಮಹಾಕಪಿಯು ಅತಿಯಾಗಿ ಕುಪಿತನಾದನು, ಕುಪಿತನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕಿರೀಟದಿಂದ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಅದೇ ಹರಿತವಾದ ಖಡ್ಗದಿಂದ, ಕಿರೀಟಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನ ಮೂರು ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು — ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನು ತ್ವಷ್ಟೃವಿನ ಮಗ ವಿಶ್ವರೂಪನ ಮೂರು ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದಂತೆ. ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿಗೆ ಮೂರು ತಲೆಗಳು, ವಿಶ್ವರೂಪನಿಗೂ ಮೂರು — ಆದ್ದರಿಂದ ಉಪಮೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಾರ್ಥಕ. ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಪರ್ವತಗಳಂತಿದ್ದ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಿನ ತಲೆಗಳು, ಸೂರ್ಯನ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಜಾರಿದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಬೀಳುವಂತೆ, ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಆಕಾಶದಿಂದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಕಳಚಿ ಬೀಳುವಂತೆ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಮೂರು ತಲೆಗಳ ಆ ದೇವಶತ್ರು ಹತನಾಗಲು ವಾನರರು ಗರ್ಜಿಸಿದರು, ಭೂಮಿ ನಡುಗಿತು, ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯಗೊಂಡು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡಿಹೋದರು. ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಮೂವರು ಈಗ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲು ದೂರದಿಂದ ಯುದ್ಧ — ಬಾಣಗಳು, ಶಿಖರಗಳು, ಮರಗಳು; ಅನಂತರ ಹತ್ತಿರದಿಂದ — ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಸೀಳುವುದು; ಅನಂತರ ಶಕ್ತಿ, ಅದನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮುರಿಯುವುದು; ಅನಂತರ ಖಡ್ಗ; ಅನಂತರ ಅಂಗೈಯ ಏಟು ಮತ್ತು ಮುಷ್ಟಿಯ ಏಟು; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನದೇ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಶಿರಚ್ಛೇದ. ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೂರ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಯುದ್ಧ ಇನ್ನಷ್ಟು ಭೀಷಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕರಿಂದ ಮೂವತ್ತಾರರವರೆಗಿನ ಆರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು — ಹನುಮಂತನ ಶಿಖರಪ್ರಹಾರ ಮತ್ತು ಮರಗಳ ಮಳೆ, ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವುಗಳ ಛೇದನ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಅವು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಸ್ತಾರವೇ. ಶಕ್ತಿ ‘ಕಾಲರಾತ್ರಿಯಂತೆ’ — ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ರಾತ್ರಿ, ಅಂತಕನ ಆಯುಧ. ಅದನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮುರಿಯುವುದು ಹನುಮಂತನ ಅಲೌಕಿಕ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಹನುಮಂತನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗವನ್ನು ನೆಟ್ಟನು, ಆದರೂ ಹನುಮಂತನು ಬೀಳಲಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಮರುಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದನು, ಅದರಿಂದ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದನು. ಕಿರೀಟದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಶಿರಚ್ಛೇದ — ಈ ವಧಾಪ್ರಕಾರ ಅವಮಾನಸೂಚಕವೂ ಹೌದು. ಮೂರು ತಲೆಗಳು ‘ಜ್ಯೋತೀಂಷಿ ಯಥಾರ್ಕಮಾರ್ಗಾತ್’ — ಸೂರ್ಯಮಾರ್ಗದಿಂದ ಜಾರಿದ ಗ್ರಹಗಳಂತೆ — ಬಿದ್ದವು. ನಲವತ್ತೇಳರಿಂದ ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತರವರೆಗಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಇದರಿಂದ ಈ ವಧೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಉದಾತ್ತತೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಹನುಮಂತನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗ ನಾಟಿತು, ಆದರೂ ಅವನು ವ್ಯಥೆಪಡಲಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ದೇಹದ ವಜ್ರಸಾರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸೂ ದುರ್ಬಲನಲ್ಲ — ಅವನು ಮೊದಲು ಹನುಮಂತನ ಶಿಖರವನ್ನೂ ಮರಗಳ ಮಳೆಯನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬಿದ್ದರೂ ನೆಗೆದು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವಧೆ ದುಷ್ಕರ, ಹನುಮಂತನ ವಿಜಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ಶ್ಲಾಘ್ಯ. ವಿಶ್ವರೂಪನ ಕಥೆ — ತ್ವಷ್ಟೃವಿನ ಮಗ ವಿಶ್ವರೂಪನು ಮೂರು ತಲೆಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದನು, ಇಂದ್ರನು ಅವನ ಮೂರು ತಲೆಗಳನ್ನು ವಜ್ರದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಇಂದ್ರನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ವಿಶ್ವರೂಪನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ಶಕ್ರಪರಾಕ್ರಮ’ ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭೂಮೀ’ ಎಂಬ ದೀರ್ಘಾಂತ ರೂಪ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಒಂದೇ. ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ ‘ಅಸಂಗತಾ’ — ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳದ, ತಡೆಯಿಲ್ಲದ ಗತಿಯುಳ್ಳದ್ದು. ಅಂತಹದನ್ನೂ ಹನುಮಂತನು ನಡುವಿನಲ್ಲೇ ಹಿಡಿದನು. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ಮೋಡಗಳಂತೆ’ ಗರ್ಜಿಸಿದರು — ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಅವರ ಹರ್ಷನಾದ. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ‘ಗಿರಿಸಂಕಾಶ’ — ಅವನ ನಾದದಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯಗೊಂಡರು. ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಆ ನಾದವನ್ನು ‘ಸಹಿಸದೆ’ ಮತ್ತೆ ಎದ್ದನು — ಮರಣಕ್ಕೆ ಮುನ್ನವೂ ಅವನ ದರ್ಪ ಶಾಂತವಾಗಲಿಲ್ಲ.

ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಮತ್ತು ಮಹೋದರರು ಹತರಾದುದನ್ನು ಕಂಡು, ದುರ್ಜಯರಾದ ದೇವಾಂತಕ-ನರಾಂತಕರೂ ಹತರಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಅತ್ಯಂತ ಅಸಹನಶೀಲನಾದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತನು ಕುಪಿತನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮತ್ತ’, ‘ಮತ್ತಾನೀಕ’ ಎಂಬುವು ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನದೇ ಹೆಸರುಗಳು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಮತ್ತ (ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ)’ ಎಂದು ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅವನೂ ರಾವಣನ ತಮ್ಮ. ಅವನು ಆಗ ಹೊಳೆಯುವ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು — ಚಿನ್ನದ ಪಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳ ನೊರೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ವಿಶಾಲವಾದ, ಶತ್ರುಗಳ ರಕ್ತದಿಂದ ತೃಪ್ತವಾದ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುವ ತುದಿಯುಳ್ಳ, ಕೆಂಪು ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಐರಾವತ, ಮಹಾಪದ್ಮ, ಸಾರ್ವಭೌಮ ಎಂಬ ದಿಗ್ಗಜಗಳಿಗೂ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಗದೆ. ಕವಿ ಗದೆಯದೇ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತ ವಾನರರತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಆಗ ಋಷಭನೆಂಬ ವಾನರನು ನೆಗೆದು ರಾವಣನ ತಮ್ಮ ಮತ್ತಾನೀಕನ ಬಳಿ ಬಂದು ಆ ಬಲಶಾಲಿ ಅವನ ಎದುರು ನಿಂತನು. ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಆ ವಾನರನು ತನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ವಜ್ರದಂತಹ ಗದೆಯಿಂದ ಅವನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆ ಗದೆಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಎದೆ ಸೀಳಿ, ಅಲುಗಾಡಿ, ಬಹಳ ರಕ್ತ ಸುರಿಸಿದನು. ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ನಂತರ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದ ವಾನರೇಶ್ವರ ಋಷಭನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ತುಟಿಗಳು ಅದುರುತ್ತಿರಲು, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಿದನು. ಗದೆಯ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆ ಅದರ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮುಂದೆ ಅದೇ ಗದೆ ಅದರ ಒಡೆಯನ ವಿನಾಶದ ಸಾಧನವಾಗುವುದು. ಐರಾವತ, ಮಹಾಪದ್ಮ, ಸಾರ್ವಭೌಮ ಇವು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಾಯುವ ದಿಗ್ಗಜಗಳು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಪುಂಡರೀಕವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಿಗೂ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದು ಎಂಬುದು ಗದೆಯ ಅತಿಮಾನುಷ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ರಾವಣನು ದಿಗ್ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ದಿಗ್ಗಜಗಳನ್ನೂ ಗೆದ್ದಿದ್ದನು, ಅವನ ತಮ್ಮನೂ ಅಂಥವನೇ. ಇಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವೋ ಮಹಾಬಲಃ’ ಎಂದು ಹೆಸರು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಓದಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಮತ್ತೋ ರಾಕ್ಷಸಪುಂಗವಃ’ ಎಂದು; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಮತ್ತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷ. ಋಷಭನು ಮುಂದೆ ಬಂದು ‘ತಸ್ಥೌ’ — ಪಲಾಯನ ಮಾಡದೆ, ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತನು. ಗದೆಯ ಏಟಿನಿಂದ ಎದೆ ಸೀಳಿದರೂ ಅವನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ತುಟಿಗಳನ್ನು ಅದುರಿಸುತ್ತ ಶತ್ರುವನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿದನು — ಇದು ಕ್ರೋಧದ ಚಿಹ್ನೆ. ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಋಷಭನು ‘ರಾವಣಾನುಜಮ್’ — ರಾವಣನ ತಮ್ಮನ — ಬಳಿ ಬಂದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ರಾವಣನ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಐವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗದೆಯನ್ನು ‘ವಜ್ರಕಲ್ಪಾ’ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ, ಐವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅದರ ಏಟಿನಿಂದ ಋಷಭನ ಎದೆ ಸೀಳಿತು. ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವನು ‘ಯುಗಾಂತಾಗ್ನಿರಿವ ಜ್ವಲನ್’ — ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಋಷಭನು ಅವನ ಎದುರು ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿ ನಿಂತನು.

ವಾನರವೀರರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನೂ ಪರ್ವತದಂತಹ ರೂಪವುಳ್ಳವನೂ ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಋಷಭನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಳಿಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಬಂದು, ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದು ತಟ್ಟನೆ ಅವನ ಎದೆಯ ನಡುವೆ ಹೊಡೆದನು. ಅವನು ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಮರದಂತೆ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಅಂಗಗಳೊಡನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು; ಋಷಭನು ಯಮದಂಡದಂತಹ ಅವನ ಘೋರ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬೇಗನೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಕ್ಷಣಕಾಲ ಸತ್ತವನಂತೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದು, ಮತ್ತೆ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡ ಆ ದೇವಶತ್ರು ತಟ್ಟನೆ ನೆಗೆದು, ಸಂಜೆಯ ಮೋಡದ ಬಣ್ಣದವನಾಗಿ, ಜಲರಾಜ ವರುಣನ ಮಗ ಋಷಭನಿಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಋಷಭನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು; ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ನೆಗೆದು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಅವನ ಅದೇ ಗದೆಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೊಡೆದನು. ಆ ರೌದ್ರ ಗದೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಯಜ್ಞಗಳಿಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದ ಆ ರೌದ್ರನ ದೇಹವನ್ನು ತಲುಪಿ ಎದೆಯನ್ನು ಸೀಳಿತು; ಧಾತುಮಿಶ್ರಿತ ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುವ ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ ಅವನು ಬಹಳ ರಕ್ತ ಸುರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಮಹಾತ್ಮ ಋಷಭನ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ತನ್ನ ಗದೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ವೇಗವಾಗಿ ಧಾವಿಸಿದನು; ಋಷಭನಾದರೋ ಆ ಭಯಂಕರ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತಿರುಗಿಸಿ ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತಾನೀಕನಿಗೆ ಹೊಡೆದನು. ತನ್ನದೇ ಗದೆಯಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟು, ಹಲ್ಲುಗಳೂ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ಛಿದ್ರವಾದ ಮತ್ತನು ವಜ್ರಾಘಾತಕ್ಕೊಳಗಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಆಗ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದನು. ಕಣ್ಣುಗಳು ಛಿದ್ರವಾಗಿ, ಸತ್ತ್ವ ಕಳೆದು, ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಬೀಳಲು ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯ ಓಡಿಹೋಯಿತು. ರಾವಣನ ತಮ್ಮನು ಹತನಾಗಲು, ಸಮುದ್ರದಂತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಬಿಸುಟು, ಕೇವಲ ಜೀವ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ದಡವನ್ನು ಒಡೆದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಓಡಿತು — ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ಸಮುದ್ರ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡುವಂತೆ. ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸವೀರರು ಹತರಾದರು. ಉಪಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾದ ಋಷಭ-ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ (59–63) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅರವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತರಿಂದ ಅರವತ್ಮೂರರವರೆಗಿನ ಐದು ಉಪಜಾತಿ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೇರಿದವು — ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಋಷಭ-ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವರ ಮುಷ್ಟಿ-ಗದೆಗಳ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ, ಇಬ್ಬರ ಪತನ ಮತ್ತು ಮರು ಏಳುವಿಕೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧವೂ (‘ಅಭಿದುದ್ರಾವ ವೇಗೇನ ಗದಾಂ ತಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ’) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ‘ತನ್ನ ಗದೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅವನ ಮೇಲೆ ಮುಗಿಬಿದ್ದನು’. ‘ಸ್ವಯಾ ಗದಯಾ ಭಗ್ನಃ’ — ತನ್ನದೇ ಗದೆಯಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟನು — ಎಂಬ ಪದ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಭಾವವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಆಯುಧಗಳೇ ಅವರ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದವು. ಋಷಭನು ‘ವಾರಿರಾಜಾತ್ಮಜಃ’ — ವರುಣನ ಮಗ. ವಾನರಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ವಾನರರು ದೇವತೆಗಳ ಅಂಶದಿಂದ ಜನಿಸಿದವರು ಎಂದು ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಋಷಭನ ಬಲವೂ ದೈವಿಕ. ಅರವತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ‘ದೇವಾಧ್ವರವಿಪ್ರಶತ್ರುಃ’ — ದೇವತೆಗಳ, ಯಜ್ಞಗಳ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಶತ್ರು — ಎಂದು ಕರೆದು ಅವನ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅರವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ಪಲಾಯನವನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ‘ಅರ್ಣವಾಭಮ್’ (ಸಮುದ್ರದಂತಿದ್ದ), ‘ಭಿನ್ನಾರ್ಣವಸಂನಿಕಾಶಮ್’ (ದಡ ಒಡೆದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ).

മുൻസർഗത്തിൽ അംഗദൻ നരാന്തകനെ കൊന്നു. അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട് രാക്ഷസപാളയത്തിൽ വലിയ നിലവിളി ഉയർന്നു. രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാർ — ദേവാന്തകനും മൂന്നു തലയുള്ള ത്രിശിരസ്സും പൗലസ്ത്യനായ മഹോദരനും — ഉറക്കെ അലറി. ഇവരിൽ ദേവാന്തകനും ത്രിശിരസ്സും രാവണന്റെ പുത്രന്മാരും നരാന്തകന്റെ സഹോദരന്മാരുമാണ്; മഹോദരനാകട്ടെ രാവണന്റെ സഹോദരനും അവരുടെ ഇളയച്ഛനുമാണ്. അതിനാൽ അവരുടെ ശോകവും ക്രോധവും സ്വന്തക്കാരന്റെ നാശത്തിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്. ആദ്യം മഹോദരൻ മേഘംപോലെയുള്ള ഒരു ഗജശ്രേഷ്ഠന്റെ പുറത്തുകയറി വേഗത്തിൽ മഹാവീര്യവാനായ വാലിപുത്രന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. പിന്നെ സഹോദരന്റെ ദുരന്തത്താൽ തപിച്ച ബലവാനായ ദേവാന്തകൻ ഘോരമായ പരിഘമെടുത്ത് അംഗദന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. വീരനായ ത്രിശിരസ്സും ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടിയ, സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന രഥത്തിൽ കയറി വാലിപുത്രന്റെ നേർക്കു ചെന്നു. ഇങ്ങനെ മൂന്നു രാക്ഷസന്മാർ മൂന്നു വ്യത്യസ്തരീതികളിൽ — ആനപ്പുറത്തും കാൽനടയായും രഥത്തിലും — ഒരേ അംഗദനെ വളഞ്ഞു. നരാന്തകനെ അംഗദൻ കൊന്നതിനാൽ അവരുടെ ക്രോധത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവും അദ്ദേഹംതന്നെയായിരുന്നു. മൂവരുടെയും വാഹനങ്ങളും അവരുടെ സ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മഹോദരൻ ആനപ്പുറത്ത്, ത്രിശിരസ്സ് രഥത്തിൽ, ദേവാന്തകൻ പരിഘമേന്തിയ കാലാൾ. സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തോടെ ഈ നാലുപേരും കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കും.

ദേവന്മാരുടെ ദർപ്പം നശിപ്പിക്കുന്ന ആ മൂന്നു രാക്ഷസേന്ദ്രന്മാരും ഒന്നിച്ചു പാഞ്ഞുവന്നിട്ടും അംഗദൻ ഭയന്നില്ല. അദ്ദേഹം വലിയ ശാഖകളുള്ള ഒരു വൻമരം പിഴുതെടുത്തു. വലിയ കൊമ്പുകളുള്ള ആ മഹാവൃക്ഷം വീരനായ അംഗദൻ പെട്ടെന്നു ദേവാന്തകന്റെ നേർക്കെറിഞ്ഞു — ശക്രൻ ജ്വലിക്കുന്ന ഇടിത്തീ ശത്രുവിന്റെ നേർക്ക് എറിയുന്നതുപോലെ. എന്നാൽ ത്രിശിരസ്സ് വിഷസർപ്പങ്ങൾപോലെയുള്ള ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ആ മരം ഇടയ്ക്കുവെച്ചുതന്നെ മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. മരം മുറിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് അംഗദൻ അപ്പോൾ ചാടിയുയർന്നു. പിന്നെ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ വീണ്ടും മരങ്ങളും പാറകളും വർഷിച്ചു; അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ ത്രിശിരസ്സ് മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾകൊണ്ട് അവയെല്ലാം മുറിച്ചു. ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്ന മരങ്ങൾ മഹോദരൻ പരിഘത്തിന്റെ അഗ്രംകൊണ്ട് ഒടിച്ചു. ത്രിശിരസ്സും സായകങ്ങളുമായി വീരനായ അംഗദന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. പിന്നെ മഹോദരൻ ആനയുമായി പാഞ്ഞുചെന്ന്, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, വജ്രംപോലെയുള്ള തോമരങ്ങൾകൊണ്ടു വാലിപുത്രന്റെ മാറിൽ അടിച്ചു. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ അസമത്വം വ്യക്തമാണ് — ഒരു വാനരൻ മൂന്ന് ആയുധധാരികളോടു പൊരുതുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആയുധം മരങ്ങളും പാറകളും മാത്രം; അവർക്കാകട്ടെ ശരങ്ങളും പരിഘവും തോമരങ്ങളും ആനയും രഥവും. എന്നിട്ടും അംഗദൻ പിന്തിരിയുന്നില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധൈര്യം ഇവിടെത്തന്നെയാണു പ്രകാശിക്കുന്നത്. ‘ശക്രോ ദീപ്താമിവാശനിം’ (ശക്രൻ ജ്വലിക്കുന്ന ഇടിത്തീയെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമയാൽ അംഗദൻ ഇന്ദ്രനോടും മരം വജ്രത്തോടും തുല്യമാക്കപ്പെടുന്നു — വാനരന്റെ ബലം ദേവേന്ദ്രന്റെ ബലത്തേക്കാൾ കുറവല്ല എന്നു ഭാവം. ത്രിശിരസ്സിന്റെ ശരങ്ങൾ ‘ആശീവിഷോപമാഃ’ — വിഷസർപ്പങ്ങൾപോലെ വേഗമേറിയവയും മാരകവും. മഹോദരന്റെ തോമരങ്ങൾ ‘വജ്രസംനിഭാഃ’ (വജ്രംപോലെയുള്ളവ). ഇങ്ങനെ ഇരുപക്ഷത്തെയും ആയുധങ്ങൾ വജ്രത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു; യുദ്ധത്തിന്റെ തീവ്രതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഏഴും എട്ടും ശ്ലോകങ്ങളെ ഒരുമിച്ചാണു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ മഹോദരൻ ‘ഗജേന സമഭിദ്രുത്യ’ (ആനയുമായി പാഞ്ഞുചെന്ന്) പ്രഹരിക്കുന്നു — ആനയും അവന് ഒരു ആയുധംപോലെ.

അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ ദേവാന്തകൻ പരിഘവുമായി അംഗദന്റെ അടുത്തുചെന്ന് വേഗം അദ്ദേഹത്തെ അടിച്ചിട്ട് അതിവേഗത്തിൽ പിന്മാറി — പ്രഹരിച്ചിട്ട് അകലേക്കു മാറി. ഇങ്ങനെ മൂന്നു രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഒരേസമയം പാഞ്ഞടുത്തിട്ടും മഹാതേജസ്വിയും പ്രതാപവാനുമായ വാലിപുത്രൻ കുലുങ്ങിയില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിൽ ഭയം കടന്നില്ല. ജയിക്കാൻ അതിപ്രയാസമുള്ള, വേഗവാനായ അംഗദൻ വലിയ വേഗമെടുത്തു പാഞ്ഞുചെന്ന് കൈത്തലംകൊണ്ടു മഹോദരന്റെ മഹാഗജത്തെ അടിച്ചു. ആ കൈത്തലപ്രഹരമേറ്റ് യുദ്ധത്തിൽ ആ ഗജരാജന്റെ രണ്ടു കണ്ണുകളും പുറത്തുവീണു; ആ ആന ആ നിമിഷംതന്നെ ചത്തുവീണു. പിന്നെ മഹാബലനായ വാലിപുത്രൻ ചത്ത ആ ആനയുടെ ഒരു കൊമ്പു വലിച്ചൂരിയെടുത്ത് ദേവാന്തകന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞുചെന്ന് യുദ്ധത്തിൽ അതുകൊണ്ട് അവനെ അടിച്ചു. ആ പ്രഹരമേറ്റ് തേജസ്വിയായ ദേവാന്തകൻ കാറ്റിലുലഞ്ഞ മരംപോലെ വിഹ്വലനായി; അവന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്ന് അരക്കുചാറിന്റെ നിറമുള്ള രക്തം ധാരാളമായി ഒഴുകി. പ്രയാസപ്പെട്ട് ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത മഹാതേജസ്വിയും ബലവാനുമായ ദേവാന്തകൻ പരിഘം വേഗത്തിൽ ചുഴറ്റി അംഗദനെ അടിച്ചു. പരിഘമേറ്റ വാനരേന്ദ്രപുത്രൻ മുട്ടുകുത്തി നിലത്തു വീണു; എന്നാൽ ഉടനെതന്നെ വീണ്ടും ചാടിയെഴുന്നേറ്റു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ വീഴ്ച ക്ഷണികം മാത്രമായിരുന്നു. ശത്രുവിന്റെതന്നെ ആയുധമെടുത്ത് അതുകൊണ്ടു ശത്രുവിനെ പ്രഹരിക്കുക — ഈ തന്ത്രം ഈ സർഗത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കാണാം: അംഗദൻ ആനയുടെ കൊമ്പുകൊണ്ട്, ഹനുമാൻ ത്രിശിരസ്സിന്റെ വാളുകൊണ്ട്, ഋഷഭൻ മഹാപാർശ്വന്റെ ഗദകൊണ്ട്. വാനരരുടെ ആയുധക്കുറവ് ഇങ്ങനെ നികത്തപ്പെടുന്നു. പതിമൂന്നും പതിനാലും ശ്ലോകങ്ങൾ — ‘സ വേഗവാന്മഹാവേഗം കൃത്വാ…’, ‘തസ്യ തേന പ്രഹാരേണ…’ — സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽനിന്ന് അല്പം വ്യത്യസ്തമാണ്; അവിടെ ‘തലേന ഭൃശമുത്പത്യ’ (ശക്തിയായി ചാടിയുയർന്ന് കൈത്തലംകൊണ്ട്) എന്നും ‘പേതതുർലോചനേ തസ്യ വിനനാദ സ വാരണഃ’ (അതിന്റെ കണ്ണുകൾ വീണു, ആ ആന അലറി) എന്നും വായിക്കുന്നു. വൾഗേറ്റിൽ ആന ‘വിനനാശ’ — നശിച്ചു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘വിനനാദ’ — ആർത്തനായി അലറി. ഇവിടെ അച്ചടിയിലെ പാഠംതന്നെ പിന്തുടർന്നിരിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ കൈത്തലപ്രഹരം ആനയുടെ കണ്ണുകൾ പുറത്തുചാടിക്കുന്നു — ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബലത്തിന്റെ ആധിക്യം കാണിക്കുന്നു. കൊമ്പുകൊണ്ടുള്ള പ്രഹരവും അർഥവത്താണ് — ശത്രുവിന്റെ വാഹനത്തിന്റെ ആയുധമായിരുന്നതുകൊണ്ടുതന്നെ ശത്രു പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടു. ദേവാന്തകനെ ‘തേജസ്വീ’, ‘മഹാതേജാഃ’, ‘ബലീ’ എന്നിങ്ങനെ വീണ്ടും വീണ്ടും വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു — അതിനാൽ അവന്റെ പരാജയം അംഗദന്റെ ഗൗരവം കൂടുതൽ വർധിപ്പിക്കുന്നു. മുട്ടുകുത്തി വീണിട്ടു വീണ്ടും ചാടിയെഴുന്നേൽക്കൽ വാനരന്റെ ദൃഢതയുടെ അടയാളമാണ്.

അംഗദൻ ചാടിയെഴുന്നേൽക്കുന്നതു കണ്ട് ത്രിശിരസ്സ് നേർക്കു പായുന്ന മൂന്നു ഘോരബാണങ്ങൾകൊണ്ട് വാനരരാജപുത്രന്റെ നെറ്റിയിൽ എയ്തു. അപ്പോൾ അംഗദനെ മൂന്നു രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാർ വളഞ്ഞിരിക്കുന്നു എന്നറിഞ്ഞ് ഹനുമാനും നീലനും അദ്ദേഹത്തെ സഹായിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു — ഒറ്റയാൾയുദ്ധം ഇപ്പോൾ അവസാനിച്ചു. നീലൻ ത്രിശിരസ്സിന്റെ നേർക്ക് ഒരു വലിയ ശൈലാഗ്രം എറിഞ്ഞു; ബുദ്ധിമാനായ രാവണപുത്രൻ മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾകൊണ്ട് അതിനെ പിളർന്നു. നൂറുകണക്കിനു ബാണങ്ങളാൽ പിളർക്കപ്പെട്ട്, പാറപ്പരപ്പു കീറിമുറിഞ്ഞ ആ ഗിരിശിഖരം തീപ്പൊരികളോടും ജ്വാലകളോടുംകൂടി നിലത്തു വീണു — ബാണങ്ങളുടെ ഉരസലിൽ തീയുമുണ്ടായി. സഹോദരനായ ത്രിശിരസ്സിന്റെ ആ ഉയർന്നുവരുന്ന പരാക്രമം കണ്ട് ബലവാനായ ദേവാന്തകൻ ആഹ്ലാദത്തോടെ പരിഘമുയർത്തി യുദ്ധത്തിൽ മാരുതപുത്രന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. അവൻ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ഹനുമാൻ ചാടിയുയർന്ന് വജ്രംപോലെയുള്ള മുഷ്ടികൊണ്ട് അപ്പോൾ അവന്റെ തലയിൽ ഇടിച്ചു. വീരനും ബലവാനുമായ വായുപുത്രൻ അവന്റെ തലയിൽ പ്രഹരിച്ചു; മഹാനാദംകൊണ്ട് എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും വിറപ്പിച്ചു. മുഷ്ടിയേറ്റു തല ചതഞ്ഞുപിളർന്ന്, പല്ലുകളും കണ്ണുകളും പുറത്തുചാടി, നാവു തൂങ്ങിക്കിടന്ന്, രാക്ഷസരാജപുത്രനായ ആ ദേവാന്തകൻ പ്രാണൻ പോയി പെട്ടെന്നു നിലത്തു വീണു. ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ (ഉപജാതിയിൽ) രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; യുദ്ധത്തിലെ ആദ്യവധം പ്രത്യേക ഛന്ദസ്സുകൊണ്ട് അടയാളപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. ഒരു മുഷ്ടികൊണ്ടുമാത്രം പരിഘധാരിയെ കൊന്നത് ഹനുമാന്റെ അപ്രതിമമായ ബലത്തിനു തെളിവാണ്. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ സ്വരൂപം മാറുന്നു — അംഗദൻ ഒറ്റയ്ക്കല്ല; ഹനുമാനും നീലനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ അരികിലെത്തി. അതിനാൽ തുടർന്നുള്ള മൂന്നു വധങ്ങൾ വ്യത്യസ്തരായ മൂന്നു വാനരന്മാരാണു നിർവഹിക്കുന്നത് — ഹനുമാൻ ദേവാന്തകനെ, നീലൻ മഹോദരനെ, വീണ്ടും ഹനുമാൻ ത്രിശിരസ്സിനെ; ഒടുവിൽ ഋഷഭൻ മഹാപാർശ്വനെ. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വിജൃംഭിതം’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം ഹിന്ദിഭാഷ്യംകൊണ്ടു നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു — ‘സ്വന്തം സഹോദരന്റെ പരാക്രമം വളരുന്നതു കണ്ട്’; അതായത് ത്രിശിരസ്സ് നീലന്റെ ശൈലം മുറിച്ചതു കണ്ട് ദേവാന്തകൻ ആഹ്ലാദിച്ചു. ഇരുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം (‘ശിരസി പ്രാഹരദ്വീരഃ…’) സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല; അതു മുൻശ്ലോകത്തിലെ പ്രഹരംതന്നെ വീണ്ടും വർണിക്കുകയും നാദം ചേർക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഹനുമാനും നീലനും ആരും ആജ്ഞാപിക്കാതെതന്നെ അംഗദനെ രക്ഷിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു — ഇതു സഖ്യധർമമാണ്. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ഗിരിശിഖരത്തിന്റെ വീഴ്ച ‘സവിസ്ഫുലിംഗം സജ്വാലം’ (തീപ്പൊരികളോടും ജ്വാലകളോടുംകൂടി) എന്നു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ശരങ്ങളുടെ വേഗവും കാഠിന്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

രാക്ഷസയോദ്ധാക്കളിൽ മുഖ്യനും മഹാബലനും ദേവശത്രുവുമായ ദേവാന്തകൻ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ ത്രിശിരസ്സ് നീലന്റെ മാറിലേക്കു മൂർച്ചയേറിയ മുനകളുള്ള ഉഗ്രമായ ബാണവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ മഹോദരനും പർവതംപോലെയുള്ള മറ്റൊരു ആനയുടെ പുറത്തു വേഗം കയറി — രശ്മിമാനായ സൂര്യൻ മന്ദരത്തിൽ കയറുന്നതുപോലെ — മിന്നലും ഇന്ദ്രധനുസ്സുമുള്ള മേഘം പർവതത്തിൽ മഴ പെയ്യുന്നതുപോലെ നീലന്റെ മേൽ ബാണവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. അപ്പോൾ ശരപ്രവാഹങ്ങൾ വർഷിക്കപ്പെട്ട്, ദേഹം മുറിഞ്ഞ വാനരസേനാപതിയായ നീലൻ ആ മഹാബലനാൽ സ്തംഭിപ്പിക്കപ്പെട്ട് അവയവങ്ങൾ തളർന്നവനായി — അല്പനേരം നിശ്ചേഷ്ടനായി. പിന്നെ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത നീലൻ മരക്കൂട്ടങ്ങളോടുകൂടിയ ഒരു ശൈലം പിഴുതെടുത്ത്, അത്യുഗ്രവേഗത്തോടെ ചാടിയുയർന്ന്, ആ ശൈലംകൊണ്ടു മഹോദരന്റെ തലയിൽ അടിച്ചു. ശൈലത്തിന്റെ വീഴ്ചയാൽ തകർന്ന മഹോദരൻ ആ മഹാഗജത്തോടൊപ്പം ബോധംകെട്ട്, പ്രാണൻ പോയി, വജ്രമേറ്റ പർവതംപോലെ നിലത്തു വീണു. ഇങ്ങനെ രണ്ടാമത്തെ രാക്ഷസവീരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇരുപത്തിയേഴും മുപ്പതും മുപ്പത്തിയൊന്നും മുപ്പത്തിരണ്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്. ഇരുപത്തിയെട്ടും ഇരുപത്തിയൊമ്പതും ശ്ലോകങ്ങൾ — മഹോദരൻ വീണ്ടും ആനപ്പുറത്തു കയറുന്നതും ശരവർഷവും — സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ കാണുന്നില്ല. നീലന്റെ സ്തംഭനം ക്ഷണികം മാത്രം; അദ്ദേഹം വീണ്ടും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് മരങ്ങളോടുകൂടി ശൈലം പിഴുതെടുക്കുന്നു. മഹോദരന്റെ വധം ആനയോടൊപ്പമാണ് — അവന്റെ ആദ്യത്തെ ആനയെ അംഗദൻ മുമ്പുതന്നെ കൊന്നിരുന്നു; അതിനാൽ അവൻ രണ്ടാമതൊരു ആനയുടെ പുറത്തു കയറി; അതും അവനോടൊപ്പം നശിച്ചു. ‘വജ്രാഭിഹതോ യഥാദ്രിഃ’ (വജ്രമേറ്റ പർവതംപോലെ) എന്ന ഉപമ മുൻസർഗത്തിലെ നരാന്തകന്റെ വീഴ്ചയെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വിപോഥിതോ’ (ചതയ്ക്കപ്പെട്ട്) എന്നാണു പാഠം; അച്ചടിയിലാകട്ടെ ‘വ്യാമോഹിതോ’ (ബോധംകെട്ട്) എന്നു വ്യക്തം. ‘രശ്മിവാൻ മന്ദരം’ (സൂര്യൻ മന്ദരത്തിൽ) എന്ന ഉപമയാൽ ആന പർവതത്തോടും മഹോദരൻ സൂര്യനോടും തുല്യമാക്കപ്പെടുന്നു; ‘തഡിച്ചക്രചാപവാൻ തോയദഃ’ (മിന്നലും ഇന്ദ്രധനുസ്സുമുള്ള മേഘം) എന്ന ഉപമയാൽ അവന്റെ ശരങ്ങൾ മിന്നലുകളോടും വില്ല് ഇന്ദ്രധനുസ്സിനോടും.

ഇളയച്ഛനായ മഹോദരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട് ത്രിശിരസ്സ് വില്ലെടുത്തു; അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു ഹനുമാനെ എയ്തു. കുപിതനായ വായുപുത്രൻ ഒരു ഗിരിശിഖരം അവന്റെ നേർക്കെറിഞ്ഞു; ബലവാനായ ത്രിശിരസ്സ് മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ആ ശിഖരം പല കഷണങ്ങളാക്കി. ശിഖരം വ്യർഥമായതു കണ്ട് ആ വാനരൻ അപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ രാവണപുത്രന്റെ നേർക്കു മരങ്ങളുടെ വർഷം ചൊരിഞ്ഞു. പ്രതാപവാനായ ത്രിശിരസ്സ് ആകാശത്തുനിന്നു വീഴുന്ന ആ മരവർഷത്തെ മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങൾകൊണ്ടു മുറിച്ചു; ആഹ്ലാദത്തോടെ ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. ആയുധധാരിയും ആയുധമില്ലാത്തവനും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധം ഇവിടെ വീണ്ടും കാണാം. പിന്നെ ഹനുമാൻ ചാടിയുയർന്ന്, ക്രുദ്ധനായ മൃഗരാജൻ ഗജേന്ദ്രനെ കീറിപ്പിളർക്കുന്നതുപോലെ, നഖങ്ങൾകൊണ്ടു ത്രിശിരസ്സിന്റെ കുതിരയെ കീറിപ്പിളർന്നു. അപ്പോൾ രാവണപുത്രനായ ത്രിശിരസ്സ് ശക്തിയായുധമെടുത്ത് — അന്തകൻ കാളരാത്രിയെ അയയ്ക്കുന്നതുപോലെ — വായുപുത്രന്റെ നേർക്കെറിഞ്ഞു. ആകാശത്തുനിന്നു വീഴുന്ന കൊള്ളിമീൻപോലെ തടസ്സമില്ലാതെ പാഞ്ഞുവന്ന ആ ശക്തിയെ വാനരശാർദൂലൻ കൈകൊണ്ടു പിടിച്ച് ഒടിച്ചു; ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. ഘോരരൂപമുള്ള ആ ശക്തി ഹനുമാൻ ഒടിച്ചതു കണ്ട് ആഹ്ലാദിച്ച വാനരഗണങ്ങൾ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഗർജിച്ചു. പിന്നെ രാക്ഷസോത്തമനായ ത്രിശിരസ്സ് വാളുയർത്തി വാനരേന്ദ്രന്റെ മാറിൽ കുത്തിയിറക്കി. വാൾപ്രഹരമേറ്റ വീര്യവാനായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ കൈത്തലംകൊണ്ടു മൂന്നു തലയുള്ളവന്റെ മാറിൽ അടിച്ചു. കൈത്തലത്തിന്റെ അടിയേറ്റ്, കയ്യിൽനിന്ന് ആയുധം വഴുതി, ബോധമറ്റ് മഹാതേജസ്വിയായ ത്രിശിരസ്സ് നിലത്തു വീണു. വീഴുന്ന അവന്റെ വാൾ തട്ടിപ്പറിച്ചെടുത്ത് പർവതസമാനനായ ആ മഹാകപി എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടു ഗർജിച്ചു. ആ ഗർജനം സഹിക്കാനാവാതെ ആ നിശാചരൻ ചാടിയെഴുന്നേറ്റു; ചാടിയുയർന്ന് ഹനുമാനെ മുഷ്ടികൊണ്ട് ഇടിച്ചു. ആ മുഷ്ടിപ്രഹരത്താൽ മഹാകപി അത്യന്തം കോപിച്ചു; കുപിതനായി ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനെ കിരീടത്തിൽ പിടിച്ചു. ക്രുദ്ധനായ വായുപുത്രൻ ആ മൂർച്ചയേറിയ വാളുകൊണ്ടുതന്നെ കിരീടങ്ങളണിഞ്ഞ, കുണ്ഡലങ്ങളോടുകൂടിയ അവന്റെ മൂന്നു ശിരസ്സുകളും ഛേദിച്ചു — പണ്ടു ശക്രൻ ത്വഷ്ടാവിന്റെ പുത്രനായ വിശ്വരൂപന്റെ മൂന്നു ശിരസ്സുകളെ എന്നപോലെ. ത്രിശിരസ്സിനു മൂന്നു ശിരസ്സുകൾ, വിശ്വരൂപനും മൂന്ന് — അതിനാൽ ഉപമ തികച്ചും അർഥപൂർണമാണ്. വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ള, പർവതങ്ങൾപോലെയുള്ള, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെയുള്ള കണ്ണുകളോടുകൂടിയ ആ ഇന്ദ്രശത്രുവിന്റെ ശിരസ്സുകൾ, സൂര്യപഥത്തിൽനിന്നു വഴുതിവീഴുന്ന നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ, ഭൂമിയിൽ വീണു. ‘ആകാശത്തുനിന്നു നക്ഷത്രങ്ങൾ അടർന്നുവീഴുന്നതുപോലെ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യവും വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ശക്രന്റെ പരാക്രമമുള്ള ഹനുമാൻ മൂന്നു തലയുള്ള ആ ദേവശത്രുവിനെ കൊന്നപ്പോൾ വാനരന്മാർ ആർത്തുവിളിച്ചു, ഭൂമി കുലുങ്ങി, ഭയന്ന രാക്ഷസന്മാർ നാലുപാടും ഓടി. നാലു പുത്രന്മാരിൽ മൂന്നുപേർ ഇപ്പോൾ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ക്രമം സൂക്ഷ്മമായി കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ആദ്യം ദൂരെനിന്നുള്ള യുദ്ധം — ശരങ്ങളും ശിഖരങ്ങളും മരങ്ങളും; പിന്നെ അടുത്തുനിന്ന് — നഖങ്ങൾകൊണ്ടു കുതിരയെ കീറൽ; പിന്നെ ശക്തിയായുധം, അതു കൈകൊണ്ടു പിടിച്ച് ഒടിക്കപ്പെട്ടു; പിന്നെ വാൾ; പിന്നെ കൈത്തലപ്രഹരവും മുഷ്ടിപ്രഹരവും; ഒടുവിൽ ശത്രുവിന്റെതന്നെ വാളുകൊണ്ടു ശിരച്ഛേദം. ഇങ്ങനെ ക്രമേണ അകലം കുറയുന്നു, യുദ്ധം കൂടുതൽ ഭീകരമാകുന്നു. മുപ്പത്തിനാലു മുതൽ മുപ്പത്തിയാറു വരെയുള്ള ആറ് അർധശ്ലോകങ്ങൾ — ഹനുമാന്റെ ശിഖരവർഷവും മരവർഷവും ത്രിശിരസ്സ് മുറിക്കുന്നത് — സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ കാണുന്നില്ല; അവ വൾഗേറ്റിന്റെ മാത്രം വിസ്താരമാണ്. ശക്തി ‘കാളരാത്രിപോലെ’ — പ്രളയകാലത്തെ രാത്രി, അന്തകന്റെ ആയുധം. അതിനെ കൈകൊണ്ടു പിടിച്ച് ഒടിക്കുന്നത് ഹനുമാന്റെ അലൗകികമായ ബലം കാണിക്കുന്നു. ത്രിശിരസ്സ് ഹനുമാന്റെ മാറിൽ വാൾ കുത്തിയിറക്കി; എന്നിട്ടും ഹനുമാൻ വീണില്ല; കൈത്തലംകൊണ്ടു തിരിച്ചടിച്ചതേയുള്ളൂ; അതോടെ ത്രിശിരസ്സ് ബോധമറ്റവനായി. കിരീടത്തിൽ പിടിച്ചു ശിരച്ഛേദം ചെയ്യൽ — ഈ വധരീതി അവമാനത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മൂന്നു ശിരസ്സുകൾ ‘ജ്യോതീംഷി യഥാർകമാർഗാത്’ (സൂര്യപഥത്തിൽനിന്നു നക്ഷത്രങ്ങളെന്നപോലെ) വീണു — സൂര്യമാർഗത്തിൽനിന്നു വഴുതിയ ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ. നാല്പത്തിയേഴു മുതൽ നാല്പത്തിയൊമ്പതു വരെയുള്ള മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; അതുകൊണ്ട് ഈ വധം പ്രത്യേകം ഉദാത്തമാക്കപ്പെടുന്നു. ഹനുമാന്റെ മാറിൽ വാൾ ആഴ്ന്നിട്ടും അദ്ദേഹം വേദനിച്ചില്ല — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദേഹത്തിന്റെ വജ്രസാരത ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ത്രിശിരസ്സും ദുർബലനല്ല — തുടക്കത്തിൽ അവൻ ഹനുമാന്റെ ശിഖരവും മരവർഷവും മുറിക്കുന്നു, ശക്തിയും വാളും പ്രയോഗിക്കുന്നു, വീണിട്ടും ചാടിയെഴുന്നേറ്റു മുഷ്ടികൊണ്ടു പ്രഹരിക്കുന്നു. അതിനാൽ അവന്റെ വധം ദുഷ്കരമാണ്; ഹനുമാന്റെ വിജയം കൂടുതൽ ശ്ലാഘനീയവും. വിശ്വരൂപന്റെ കഥ — ത്വഷ്ടാവിന്റെ പുത്രനായ വിശ്വരൂപൻ മൂന്നു തലയുള്ളവനായിരുന്നു; ഇന്ദ്രൻ വജ്രംകൊണ്ട് അവന്റെ മൂന്നു ശിരസ്സുകളും ഛേദിച്ചു എന്നു പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധം. ഇവിടെ ഹനുമാൻ ഇന്ദ്രന്റെ സ്ഥാനത്തും ത്രിശിരസ്സ് വിശ്വരൂപന്റെ സ്ഥാനത്തും; അതിനാൽ നാല്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ഹനുമാനെ ‘ശക്രപരാക്രമഃ’ (ശക്രന്റെ പരാക്രമമുള്ളവൻ) എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. നാല്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഭൂമീ’ എന്ന ദീർഘാന്തരൂപം അച്ചടിയിലും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും ഒരുപോലെയാണ്. മുപ്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ശക്തി ‘അസംഗതാ’ ആണ് — എവിടെയും തടയപ്പെടാത്ത, അപ്രതിഹതമായ ഗതിയുള്ളത്. അങ്ങനെയുള്ളതിനെപ്പോലും ഹനുമാൻ ഇടയ്ക്കുവെച്ചുതന്നെ പിടിച്ചെടുത്തു. നാല്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ വാനരന്മാർ ‘ജലദാഃ ഇവ’ (മേഘങ്ങളെപ്പോലെ) ഗർജിച്ചു — മേഘഗർജനംപോലെ അവരുടെ ഹർഷനാദം. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ഹനുമാൻ ‘ഗിരിസങ്കാശഃ’ (പർവതസമാനൻ) ആണ് — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗർജനംകൊണ്ടുമാത്രം രാക്ഷസന്മാർ ഭയന്നു. നാല്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ത്രിശിരസ്സ് ആ ഗർജനം ‘അമൃഷ്യമാണഃ’ (സഹിക്കാനാവാതെ) വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റു — മരണത്തിനുമുമ്പും അവന്റെ ദർപ്പം അടങ്ങിയില്ല.

ത്രിശിരസ്സും മഹോദരനും കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട്, എതിർക്കാനാവാത്ത ദേവാന്തകനും നരാന്തകനും കൊല്ലപ്പെട്ടതും കണ്ട്, അത്യന്തം അസഹിഷ്ണുവായ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ മത്തൻ കോപിച്ചു. ഇവിടെ ‘മത്തൻ’, ‘മത്താനീകൻ’ എന്നിവ മഹാപാർശ്വന്റെതന്നെ പേരുകളാണ്; ‘മത്തൻ (മഹാപാർശ്വൻ)’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യവും അങ്ങനെതന്നെ പറയുന്നു. അവനും രാവണന്റെ സഹോദരനാണ്. അവൻ അപ്പോൾ ജ്വലിക്കുന്ന, മുഴുവൻ ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള ഒരു ഗദ കയ്യിലെടുത്തു — സ്വർണപ്പട്ടകൾ ചുറ്റിയ, മാംസവും രക്തവും നുരയുന്ന, തിളങ്ങുന്ന, വലിയ, ശത്രുരക്തംകൊണ്ടു തൃപ്തിപ്പെടുത്തപ്പെട്ട, തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്രമുള്ള, ചുവന്ന മാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, ഐരാവതം, മഹാപദ്മം, സാർവഭൗമം എന്നീ ദിഗ്ഗജങ്ങൾക്കുപോലും ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്ന ഗദ. കവി ഗദയെക്കുറിച്ചുമാത്രം നാലു പാദങ്ങളിൽ ദീർഘമായി വർണിക്കുന്നു. ആ ഗദയെടുത്ത്, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, യുഗാന്താഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ വാനരന്മാരുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. അപ്പോൾ ഋഷഭൻ എന്ന വാനരൻ ചാടിയുയർന്ന് രാവണാനുജനായ മത്താനീകന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ബലവാനായി അവന്റെ മുന്നിൽ നിന്നു. പർവതംപോലെയുള്ള ആ വാനരൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നതു കണ്ട് ക്രുദ്ധനായ അവൻ വജ്രംപോലെയുള്ള ഗദകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മാറിൽ അടിച്ചു. ആ ഗദയുടെ അടിയേറ്റ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ മാറിടം പിളർന്ന്, ആടിയുലഞ്ഞ്, ധാരാളം രക്തമൊഴുക്കി. ഏറെ നേരത്തിനുശേഷം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത വാനരേശ്വരനായ ഋഷഭൻ ക്രുദ്ധനായി, ചുണ്ടുകൾ വിറപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മഹാപാർശ്വനെ തുറിച്ചുനോക്കി. ഗദയുടെ ദീർഘമായ വർണന അതിന്റെ ഭീകരതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പിന്നീട് ആ ഗദതന്നെ അതിന്റെ ഉടമസ്ഥന്റെ വിനാശത്തിനു സാധനമായിത്തീരും. ഐരാവതം, മഹാപദ്മം, സാർവഭൗമം എന്നിവ ദിക്കുകളുടെ രക്ഷകരായ ദിഗ്ഗജങ്ങളാണ്; ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ പുണ്ഡരീകവും പറയപ്പെടുന്നു. അവയ്ക്കുപോലും ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നത് എന്നതു ഗദയുടെ അതിമാനുഷമായ ബലത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മുമ്പു ദിഗ്വിജയത്തിൽ രാവണൻ ദിഗ്ഗജങ്ങളെപ്പോലും ജയിച്ചു; അവന്റെ സഹോദരനും അങ്ങനെതന്നെ. ഇവിടെ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘മഹാപാർശ്വോ മഹാബലഃ’ (മഹാബലനായ മഹാപാർശ്വൻ) എന്നു പേരു വ്യക്തമായി വായിക്കുന്നു; വൾഗേറ്റിലാകട്ടെ ‘മത്തോ രാക്ഷസപുംഗവഃ’ (രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ മത്തൻ) എന്നും; അതിനാൽ ‘മത്തൻ’ എന്ന പേര് വൾഗേറ്റിന്റെ പ്രത്യേകതയാണ്. ഋഷഭൻ മുന്നിൽ വന്ന് ‘തസ്ഥൗ’ — നിന്നു; ഓടിപ്പോയില്ല, ഉറച്ചുനിന്നു. ഗദാപ്രഹരത്താൽ മാറിടം പിളർന്നിട്ടും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് ചുണ്ടുകൾ വിറപ്പിച്ച് അദ്ദേഹം ശത്രുവിനെ തുറിച്ചുനോക്കി — ഇതു ക്രോധത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. അമ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ഋഷഭൻ ‘രാവണാനുജം’ (രാവണന്റെ അനുജനെ) സമീപിച്ചു — അതിനാൽ മഹാപാർശ്വൻ രാവണന്റെ ഇളയ സഹോദരനാണെന്നു വ്യക്തം. അമ്പത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ ഗദയെ ‘വജ്രകല്പാ’ (വജ്രംപോലെയുള്ളത്) എന്നു പറയുന്നു; അമ്പത്തിയേഴാമത്തേതിൽ അതിന്റെ പ്രഹരത്താൽ ഋഷഭന്റെ മാറിടം പിളർന്നു. അമ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ അവൻ ‘യുഗാന്താഗ്നിരിവ ജ്വലൻ’ (യുഗാന്താഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട്) — പ്രളയാഗ്നിപോലെ എല്ലാം ദഹിപ്പിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയവൻ. എന്നാൽ ഋഷഭൻ അവന്റെ മുന്നിൽ പർവതംപോലെ അചലനായി നിന്നു.

വാനരവീരന്മാരിൽ മുഖ്യനും ശൈലംപോലെയുള്ള രൂപമുള്ളവനും വേഗവാനുമായ ഋഷഭൻ ആ രാക്ഷസന്റെ അടുത്തേക്കു വേഗത്തിൽ ചെന്ന് മുഷ്ടി ചുരുട്ടി പെട്ടെന്ന് അവന്റെ മാറിടത്തിൽ ഇടിച്ചു. വേരറ്റ മരംപോലെ, രക്തത്തിൽ കുളിച്ച ദേഹത്തോടെ അവൻ നിലത്തു വീണു; ഋഷഭൻ യമദണ്ഡംപോലെയുള്ള അവന്റെ ഘോരമായ ഗദ പിടിച്ചെടുത്ത് ഉടനെ ഗർജിച്ചു. അല്പനേരം മരിച്ചതുപോലെ കിടന്നിട്ട് ആ ദേവശത്രു ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് പെട്ടെന്നു ചാടിയെഴുന്നേറ്റ്, സന്ധ്യാമേഘത്തിന്റെ നിറമുള്ള അവൻ ജലരാജന്റെ പുത്രനായ — വരുണപുത്രനായ — ഋഷഭനെ അടിച്ചു. ഋഷഭൻ ബോധംകെട്ടു നിലത്തു വീണു; അല്പനേരത്തിനകം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് ചാടിയെഴുന്നേറ്റ അദ്ദേഹം, പർവതശ്രേഷ്ഠംപോലെയുള്ള അവന്റെ ആ ഗദതന്നെ ചുഴറ്റി യുദ്ധത്തിൽ അവനെ അടിച്ചു. ആ രൗദ്രമായ ഗദ ദേവന്മാരുടെയും യജ്ഞങ്ങളുടെയും ബ്രാഹ്മണരുടെയും ശത്രുവായ ആ രൗദ്രന്റെ ദേഹത്തിൽ ചെന്നു പതിച്ച് മാറിടം പിളർന്നു; ധാതുക്കൾ കലർന്ന ജലം ഒഴുക്കുന്ന പർവതരാജനെപ്പോലെ അവൻ ധാരാളം രക്തമൊഴുക്കി. പിന്നെ ആ രാക്ഷസൻ മഹാത്മാവായ ഋഷഭന്റെ കയ്യിലിരിക്കുന്ന സ്വന്തം ഗദ പിടിച്ചെടുക്കാൻ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുചെന്നു; ഋഷഭനാകട്ടെ ഭയങ്കരമായ ആ ഗദ പിടിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും ചുഴറ്റി യുദ്ധമുഖത്ത് മത്താനീകനെ അടിച്ചു. സ്വന്തം ഗദയാൽ തകർക്കപ്പെട്ട്, പല്ലുകളും കണ്ണുകളും ചിതറി, മത്തൻ അപ്പോൾ വജ്രമേറ്റ പർവതംപോലെ നിലംപതിച്ചു. കണ്ണുകൾ ചിതറി, ശക്തിയറ്റ്, ആയുസ്സൊടുങ്ങി ആ രാക്ഷസൻ വീണപ്പോൾ രാക്ഷസസൈന്യം ഓടിപ്പോയി. രാവണന്റെ സഹോദരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ സമുദ്രംപോലെയുള്ള രാക്ഷസസൈന്യം, ആയുധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻമാത്രമായി, കരകവിഞ്ഞ സമുദ്രംപോലെ ഓടി — അതിർത്തി ഭേദിച്ച് സമുദ്രം എല്ലായിടത്തും പരന്നൊഴുകുന്നതുപോലെ. ഇങ്ങനെ ഒരൊറ്റ സർഗത്തിൽ നാലു രാക്ഷസവീരന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ രചിച്ച ഋഷഭന്റെയും മഹാപാർശ്വന്റെയും ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം (59–63) സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല. അറുപത്തിയാറാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണു രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. അമ്പത്തിയൊമ്പതു മുതൽ അറുപത്തിമൂന്നു വരെയുള്ള അഞ്ച് ഉപജാതിശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ് — അവയിൽ ഋഷഭന്റെയും മഹാപാർശ്വന്റെയും മുഷ്ടികൊണ്ടും ഗദകൊണ്ടുമുള്ള ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം, ഇരുവരുടെയും വീഴ്ചയും വീണ്ടുമുള്ള എഴുന്നേൽപ്പും, വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു. അറുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യാർധവും (‘അഭിദുദ്രാവ വേഗേന ഗദാം തസ്യ മഹാത്മനഃ’ — ആ മഹാത്മാവിന്റെ കയ്യിലെ ഗദയ്ക്കായി വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. ഹിന്ദിഭാഷ്യം ഇതിന്റെ അർഥം വ്യക്തമാക്കുന്നു — ‘സ്വന്തം ഗദ എടുക്കാനായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു’. ‘സ്വയാ ഗദയാ ഭഗ്നഃ’ (സ്വന്തം ഗദയാൽ തകർക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദം സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യഭാവം സംഗ്രഹിക്കുന്നു — രാക്ഷസരുടെ ആയുധങ്ങൾതന്നെ അവരുടെ വിനാശകങ്ങളായിത്തീർന്നു. ഋഷഭൻ ‘വാരിരാജാത്മജഃ’ ആണ് — വരുണന്റെ പുത്രൻ. വാനരസൈന്യത്തിലെ മുഖ്യരായ വാനരന്മാർ ദേവന്മാരുടെ അംശത്തിൽ ജനിച്ചവരാണെന്നു ബാലകാണ്ഡത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ ഋഷഭന്റെ ബലവും ദൈവികമാണ്. അറുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ രാക്ഷസൻ ‘ദേവാധ്വരവിപ്രശത്രുഃ’ ആണ് — ദേവന്മാരുടെയും യജ്ഞങ്ങളുടെയും ബ്രാഹ്മണരുടെയും ശത്രു — എന്ന് അവന്റെ അധർമം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അറുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ സൈന്യത്തിന്റെ പലായനം സമുദ്രത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — ‘അർണവാഭം’ (സമുദ്രംപോലെയുള്ളത്), ‘ഭിന്നാർണവസംനികാശം’ (കരകവിഞ്ഞ സമുദ്രംപോലെ).

In the previous sarga Aṅgada had killed Narāntaka, and when the rākṣasas saw him lying dead a great cry went up through their ranks. The bulls among the Nairṛtas shouted aloud: Devāntaka, three-headed Triśiras, and Mahodara of Pulastya's line. Devāntaka and Triśiras were sons of Rāvaṇa and brothers of the fallen Narāntaka, while Mahodara was Rāvaṇa's brother and so their uncle; their grief and their anger both sprang from the loss of one of their own. Mahodara went first, mounted on a lordly elephant dark as a cloud, and charged swiftly at Vāli's mighty son. Then Devāntaka, burning with grief at his brother's fall, took up a terrible iron club and ran at Aṅgada on foot. And the hero Triśiras mounted a chariot bright as the sun, yoked with the finest horses, and bore down on him as well. So three rākṣasas, in three different ways, on an elephant, on foot and by chariot, closed round a single Aṅgada; since it was he who had killed Narāntaka, their fury had only one target. Even their mounts show what kind of warriors they were: Mahodara riding his elephant, Triśiras the chariot-fighter, Devāntaka the foot-soldier with his club. By the end of this sarga all four of the rākṣasa champions named here will be dead.

Though he was set upon by three lords of the rākṣasas who could crush the pride of the gods themselves, Aṅgada felt no fear. He tore up a great tree with spreading boughs and hurled it with sudden force at Devāntaka, as Śakra hurls his blazing thunderbolt at an enemy. But Triśiras cut the tree apart in mid-flight with arrows like venomous serpents. Seeing it cut down, Aṅgada leapt up, and that elephant among monkeys rained down trees and rocks; Triśiras in his fury cut all of them to pieces with sharp arrows, and the trees that were left Mahodara smashed with the head of his club. Triśiras then pressed in on the hero with his shafts, and Mahodara, driving his elephant at him, struck Vāli's son full on the chest with iron lances like thunderbolts. The unevenness of the fight is plain: one monkey stood against three armed warriors, with nothing but trees and stones against their arrows, club, lances, elephant and chariot. Yet Aṅgada did not give ground, and it is here that his courage shows. The image of Śakra and his thunderbolt sets the monkey beside the king of the gods and his tree beside the thunderbolt, as if to say that his strength was no less than Indra's. Triśiras's arrows are like venomous snakes, swift and deadly, and Mahodara's lances are like thunderbolts, so that the weapons on both sides are likened to the thunderbolt and the fierceness of the struggle comes through. Mahodara, charging with his elephant, used even the beast itself as a weapon.

Devāntaka in his rage came up to Aṅgada, struck him quickly with his club, and sprang back out of reach. Yet although the three foremost Nairṛtas were attacking him at once, Vāli's glorious and valiant son did not waver, and fear found no way into his mind. Gathering all his speed, that all but invincible hero rushed in and struck Mahodara's great elephant with the flat of his hand. At that blow both eyes of the lordly beast fell out, and the elephant died on the spot. Then Vāli's mighty son wrenched a tusk from the dead elephant, ran at Devāntaka, and struck him with it. The glorious Devāntaka reeled like a tree shaken by the wind, and blood the colour of lac poured from his body in a great stream. Recovering with difficulty, the mighty rākṣasa whirled his club and brought it down on Aṅgada with all his force. Struck by the club, the son of the monkey king fell to his knees on the ground, but at once he sprang up again; his fall lasted only a moment. Seizing the enemy's own weapon and turning it on the enemy is a device this sarga uses again and again: Aṅgada fights with the elephant's tusk, Hanumān will kill Triśiras with his own sword, and Ṛṣabha will kill Mahāpārśva with his own mace. In this way the monkeys make up for having no weapons of their own. That a slap of Aṅgada's hand could knock out an elephant's eyes shows how great his strength was, and the blow with the tusk is fitting too, for the weapon that had belonged to the enemy's mount was used to strike the enemy himself. Devāntaka is called glorious, mighty and powerful again and again, and the stronger the foe, the greater Aṅgada's honour in overcoming him. His falling to his knees and springing straight back up is a sign of the monkey's toughness.

As Aṅgada sprang up, Triśiras struck the son of the monkey lord on the forehead with three terrible straight-flying arrows. Then Hanumān and Nīla, seeing Aṅgada hemmed in by the three bulls among the Nairṛtas, set out to help him, and the fight was no longer one against three. They went of their own accord, with no one ordering them; this is the duty of comrades. Nīla hurled a great mountain peak at Triśiras, but the wise son of Rāvaṇa split it apart with sharp arrows, and the mountain's crest, pierced by hundreds of arrows and its rocky face shattered, fell to the ground amid sparks and flames; the very friction of the arrows set it alight, which shows their speed and hardness. Seeing his brother's prowess thus displayed, when Triśiras shattered Nīla's rock, the mighty Devāntaka was delighted, raised his club, and rushed at the son of the Wind. As he came on, Hanumān, elephant among monkeys, leapt up and struck him on the head with a fist hard as a thunderbolt. The mighty hero struck him on the head, and with his great roar he made every rākṣasa tremble. His head crushed and split open by that fist, his teeth and eyes driven out and his tongue lolling, Devāntaka, son of the rākṣasa king, fell lifeless to the earth at once. The poet marks this first death of the fight with a verse in a longer metre. To kill a club-bearing champion with a single blow of the fist is proof of Hanumān's matchless strength. From here the shape of the battle changes: Aṅgada is no longer alone, for Hanumān and Nīla are at his side, and the deaths that follow come at the hands of different monkeys, Devāntaka by Hanumān, Mahodara by Nīla, Triśiras again by Hanumān, and finally Mahāpārśva by Ṛṣabha.

When Devāntaka, chief of the rākṣasa warriors and mighty enemy of the gods, had fallen, the three-headed Triśiras in his fury poured a fierce rain of sharp-pointed arrows on Nīla's chest. Mahodara too, enraged, quickly mounted a second elephant, huge as a mountain, as the rayed sun climbs Mount Mandara, and rained a shower of arrows down on Nīla, like a cloud with lightning and rainbow pouring rain upon a mountain; in these images the elephant is the mountain and Mahodara the sun, his arrows the lightning and his bow the rainbow. Drenched by floods of arrows and pierced in every limb, Nīla, commander of the monkey host, was stunned by that mighty foe, and for a moment his limbs went slack. But the numbness passed. Coming to himself, Nīla tore up a crag together with its clump of trees, leapt up with fearful speed, and brought it down on Mahodara's head. Shattered by the falling crag, Mahodara, stunned and lifeless, crashed to the ground together with his great elephant, like a mountain struck by a thunderbolt, and so the second rākṣasa hero fell. Aṅgada had already killed his first elephant, which is why he had mounted another; now this one too perished with him. The image of the mountain struck by the thunderbolt recalls the fall of Narāntaka in the sarga before.

Seeing his uncle Mahodara slain, Triśiras took up his bow and in his fury pierced Hanumān with sharp arrows. The son of the Wind, angered, hurled a mountain peak at him, and the mighty Triśiras split it into many pieces with his keen arrows. When he saw the peak made useless, the monkey loosed a shower of trees at Rāvaṇa's son, and as they came through the sky the valiant Triśiras cut them all apart with sharp arrows and roared in triumph; once again the unarmed fought against the armed. Then Hanumān leapt up and tore Triśiras's horse with his nails, as an angry lion, king of beasts, tears a lordly elephant. At that the son of Rāvaṇa seized a javelin and hurled it at the son of the Wind, as Death sends forth the Night of Doom, the night at the end of the world that is his weapon. That javelin, flying like a meteor flung from the sky and checked by nothing in its path, the tiger among monkeys caught in his hand, broke, and roared, a feat that shows his more than earthly strength. When the troops of monkeys saw that dreadful weapon broken, they roared with joy like thunderclouds. Then Triśiras, best of rākṣasas, raised his sword and plunged it into Hanumān's chest. Even with the blade in his chest Hanumān did not fall or falter, as if his body were made of adamant; the valiant son of the Wind simply struck the three-headed rākṣasa on the chest with his open palm. At that blow the weapon slipped from the rākṣasa's hand, and the glorious Triśiras fell senseless to the ground. As he fell, the great monkey, huge as a mountain, snatched away his sword and roared, and his roar alone terrified all the rākṣasas. Unable to bear that roar, the night-ranger leapt up again and struck Hanumān with his fist; even on the edge of death his pride had not cooled. At that blow the great monkey blazed up in anger, seized the bull among rākṣasas by his crown, and with that same sharp sword cut off his three heads, crowned and hung with earrings, as Śakra long ago cut off the three heads of Viśvarūpa, the son of Tvaṣṭṛ. Triśiras had three heads and so had Viśvarūpa, so the comparison fits exactly: Hanumān stands in Indra's place and Triśiras in Viśvarūpa's, and that is why he is called Hanumān whose valour was Śakra's. Seizing a foe by the crown to behead him was a death of dishonour as well. The heads of Indra's foe, wide-eyed, huge as mountains, their eyes blazing like fire, fell to the earth like stars loosed from the path of the sun. When the three-headed enemy of the gods was slain, the monkeys roared, the earth shook, and the rākṣasas fled on every side. Of Rāvaṇa's four sons in this fight, three were now dead. The poet traces the course of this duel with care. First they fought at a distance, with arrows, peaks and trees; then close in, as Hanumān's nails tore the horse; then came the javelin, caught and broken by hand; then the sword; then blows of palm and fist; and last the beheading with the enemy's own blade. Step by step the distance shrank and the fighting grew more terrible. Nor was Triśiras a weak opponent: he cut down Hanumān's peak and his rain of trees, used javelin and sword, and even after falling rose to strike with his fist, so that he was hard to kill and Hanumān's victory all the more praiseworthy. The poet raises the killing to a solemn height by closing it in a longer metre.

Seeing Triśiras slain, and Mahodara too, and seeing the unassailable Devāntaka and Narāntaka killed, Matta, a bull among rākṣasas and supremely wrathful, flew into a rage. Matta and Mattānīka are names for Mahāpārśva, and he too was a brother of Rāvaṇa, his younger brother, as Ṛṣabha's approach to "Rāvaṇa's younger brother" makes clear. He seized a flaming mace made wholly of iron, and the poet lingers over it through four quarter-verses: bound with bands of gold, frothing with flesh and blood, gleaming and huge, sated with the blood of foes, its head ablaze with radiance and decked with red garlands, a terror even to Airāvata, Mahāpadma and Sārvabhauma, the great elephants who guard the quarters of the world. That it frightened even them shows the mace's more than earthly power; Rāvaṇa had once conquered the elephants of the quarters in his campaign of world-conquest, and his brother was of the same stamp. The long description tells how fearsome the weapon was, and it will be this very mace that brings about its owner's end. Taking it up in his fury, the bull among rākṣasas rushed at the monkeys, blazing like the fire at the end of an age, ready to burn up everything. Then the monkey Ṛṣabha leapt forward, came up to Mattānīka, and stood his ground before him, mighty and unmoving as a mountain, instead of running away. Seeing the monkey standing before him like a mountain, the rākṣasa struck him on the chest with his mace, hard as a thunderbolt. Struck by that mace, the bull among monkeys, his chest split open and his whole body shaking, poured out a great deal of blood. After a long while Ṛṣabha, lord of monkeys, came back to his senses, and glared at Mahāpārśva with quivering lips, a sign of his fury.

Then Ṛṣabha, huge as a mountain, swift, and chief among the monkey heroes, rushed at the rākṣasa, clenched his fist, and struck him suddenly full on the chest. Like a tree cut at the root, the rākṣasa fell at once to the ground, his limbs bathed in blood, and Ṛṣabha seized his terrible mace, like the rod of Yama, and roared. For a moment the enemy of the gods lay as if dead; then, coming to himself, he leapt up and, red as an evening cloud, struck Ṛṣabha, the son of Varuṇa, lord of the waters. The Bāla Kāṇḍa tells that the chief monkeys of the army were born from portions of the gods, so Ṛṣabha's strength too was divine. Ṛṣabha fell senseless to the ground; after a moment he rose, conscious again, whirled that very mace, massive as the greatest of mountains, and struck the rākṣasa with it. That dreadful mace reached the body of the dreadful foe of gods, sacrifices and brahmins, a title that reminds us of his wickedness, and split his chest, and he poured out blood in streams, as the king of mountains pours out water red with minerals. The rākṣasa rushed at the great-souled monkey to snatch back his own mace from his hand, but Ṛṣabha gripped the terrible weapon, whirled it again and again, and struck Mattānīka at the forefront of the battle. Broken by his own mace, his teeth and eyes shattered, Matta fell like a mountain struck by a thunderbolt. "Broken by his own mace" gathers up the sense of the whole sarga: the rākṣasas' own weapons became the means of their destruction. When that rākṣasa fell, his eyes destroyed and his strength and life gone, the rākṣasa army broke and ran. With Rāvaṇa's brother slain, the host of the Nairṛtas, vast as an ocean, threw away its weapons and fled only to save their lives, like a sea that has burst its shore and floods out on every side. So in a single sarga four rākṣasa heroes were slain.