एवं विलपमानस्य शोकाभिभूतस्य दुरात्मनः रावणस्य वचः श्रुत्वा त्रिशिराः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राजन्, नः तातमध्यमः महावीर्यः एवम् एव हतः, किन्तु सत्पुरुषाः यथा भवान् तथा न विलपन्ति। हे प्रभो, नूनं त्वं त्रिभुवनस्य अपि पर्याप्तः; स त्वं कस्मात् प्राकृतः इव आत्मानम् ईदृशं शोचसि? ब्रह्मदत्ता शक्तिः, कवचं, सायकः, धनुः, सहस्रखरसंयुक्तः मेघसमस्वनः रथः च ते अस्ति। त्वया असकृत् शस्त्रेण देवदानवाः विशस्ताः; सः त्वं सर्वायुधसम्पन्नः राघवं शास्तुम् अर्हसि। कामं, महाराज, तिष्ठ; अहं रणे निर्गमिष्यामि, गरुडः पन्नगान् इव ते शत्रून् उद्धरिष्यामि। यथा देवराजेन शम्बरः, विष्णुना नरकः, तथा अद्य मया युधि निपातितः रामः शयिता।’ त्रिशिरसः वाक्यं श्रुत्वा कालचोदितः राक्षसाधिपः रावणः आत्मानं पुनर्जातम् इव मन्यते। ‘तातमध्यमः’ इति पितुः मध्यमः भ्राता — कुम्भकर्णः रावणविभीषणयोः मध्ये जातः; हिन्दीभाष्ये ‘मध्यमः पितृव्यः’ इति। त्रिशिरसः वचने त्रयः अंशाः — उपालम्भः (सत्पुरुषाः न विलपन्ति), स्मारणम् (तव आयुधानि पराक्रमः च), प्रतिज्ञा (अहं स्वयं यास्यामि)। ‘ब्रह्मदत्ता शक्तिः’ इति ब्रह्मणः वरेण प्राप्तं दिव्यम् आयुधम्। ‘सहस्रखरसंयुक्तः रथः’ इति गर्दभसहस्रयुक्तः — राक्षसानां रथाः खरैः युज्यन्ते। मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां नरकः अत्र विप्रचित्तेः सिंहिकायाः च पुत्रः, न तु भूमिपुत्रः यः द्वापरे कृष्णेन हतः इति स्पष्टीकृतम्। ‘कालचोदितः’ इति कविः सूचयति — रावणस्य उत्साहः विवेकात् न, अपि तु मृत्युप्रेरणात्। त्रिशिराः रावणस्य पुत्रः, त्रिशिरस्कः — अग्रे तस्य त्रीणि किरीटानि वर्ण्यन्ते। सः पितरं ‘प्राकृतः इव’ इति उपालभते, यथा पूर्वसर्गे अङ्गदः वानरान् ‘प्राकृताः हरयः इव’ इति — उभयोः पक्षयोः नायकाः समानेन तर्केण स्वजनान् प्रोत्साहयन्ति। ‘पुनर्जातम् इव आत्मानं मन्यते’ इति रावणस्य मनःपरिवर्तनं शीघ्रम् — क्षणपूर्वं सः ‘इदानीं नास्मि’ इति अवदत्, अधुना पुत्रस्य वचनेन पुनः जीवितः इव। ‘गरुडः पन्नगान् इव’ इति उपमा पूर्वसर्गेषु कुम्भकर्णस्य कृते प्रयुक्ता, अत्र त्रिशिराः ताम् एव स्वस्य कृते प्रयुङ्क्ते — पितृव्यस्य स्थानं ग्रहीतुम् इच्छति इव। ‘शास्तुम् अर्हसि’ इति दण्डयितुं समर्थः असि — पितुः सामर्थ्यस्य स्मारणम्।

त्रिशिरसः वाक्यं श्रुत्वा देवान्तकनरान्तकौ तेजस्वी अतिकायः च युद्धहर्षिताः बभूवुः। ततः ‘अहम् अहम्’ इति गर्जन्तः नैर्ऋतर्षभाः शक्रतुल्यपराक्रमाः रावणस्य सुताः वीराः सज्जाः अभवन्। सर्वे अन्तरिक्षगताः, सर्वे मायाविशारदाः, सर्वे त्रिदशदर्पघ्नाः, सर्वे समरदुर्मदाः; सर्वे सुबलसम्पन्नाः, सर्वे विस्तीर्णकीर्तयः; सर्वे समरम् आसाद्य सगन्धर्वैः सकिंनरमहोरगैः देवैः अपि निर्जिताः इति न श्रूयन्ते स्म। सर्वे अस्त्रविदुषः वीराः, सर्वे युद्धविशारदाः, सर्वे प्रवरविज्ञानाः, सर्वे लब्धवराः। भास्करतुल्यवर्चसैः शत्रुबलश्रियार्दनैः तैः सुतैः वृतः राजा रावणः, महादानवदर्पनाशनैः अमरैः वृतः मघवान् इव, रराज। ‘सर्वे’ इति पदस्य पुनः पुनः आवृत्तिः — एषः अनुप्रासः कुमाराणां समानं महत्त्वं दर्शयति, सर्वेषां गुणाः समानाः इव। ‘अहम् अहम् इति’ इति द्विरुक्तिः प्रतिस्पर्धां सूचयति — प्रत्येकः प्रथमः गन्तुम् इच्छति। त्रयोदशः श्लोकः षट्पादः, तस्य प्रथमः अर्धः ‘देवैरपि सगन्धर्वैः…’ द्वादशस्य उत्तरार्धेन सह अन्वेति; समीक्षिते अयं अर्धः नास्ति। चतुर्दशः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः। रावणस्य शोभा पुत्रैः इन्द्रस्य देवैः इव — किन्तु ‘महादानवदर्पनाशनैः’ इति अमराणां विशेषणं विडम्बनया रावणस्य एव दर्पनाशं सूचयति इव। एषु चतुर्षु कुमारेषु अतिकायः धान्यमालिन्याः पुत्रः, अन्ये त्रयः मन्दोदर्याः इति परम्परा; अग्रिमसर्गेषु तेषां क्रमेण वधः वर्ण्यते। ‘अन्तरिक्षगताः’ ‘मायाविशारदाः’ इति तेषां राक्षससुलभे शक्ती। ‘न श्रूयन्ते स्म निर्जिताः’ इति तेषां पूर्वयुद्धेषु अपराजयस्य ख्यातिः; ‘लब्धवराः’ इति तपसा प्राप्तवराः — एते सर्वे गुणाः अग्रे तेषां वधस्य महत्त्वं वर्धयन्ति। ‘शक्रतुल्यपराक्रमाः’ इति — इन्द्रतुल्याः इति विशेषणम् अस्मिन् सर्गे पुनः अङ्गदस्य अपि कृते प्रयुक्तम् (८१), येन प्रतिद्वन्द्विनोः तुल्यता सूच्यते। ‘समरदुर्मदाः’ इति युद्धे दुर्दान्तमदाः।

सः पुत्रान् सम्परिष्वज्य भूषणैः भूषयित्वा प्रशस्ताभिः आशीर्भिः रणे प्रेषयामास। कुमाराणां रक्षणार्थं युद्धोन्मत्तं मत्तं च भ्रातरौ अपि रावणः संयुगे प्रेषयामास। ते महाकायाः लोकरावणं महात्मानं रावणम् अभिवाद्य प्रदक्षिणं कृत्वा प्रतस्थिरे। सर्वौषधीभिः गन्धैः च समालभ्य युद्धकाङ्क्षिणः महाबलाः षट् नैर्ऋतश्रेष्ठाः निर्जग्मुः — त्रिशिराः, अतिकायः, देवान्तकः, नरान्तकः, महोदरः, महापार्श्वः च कालचोदिताः निर्जग्मुः। ‘युद्धोन्मत्तः’ ‘मत्तः’ इति महापार्श्वमहोदरयोः अपराणि नामानि; हिन्दीभाष्ये ‘युद्धोन्मत्तः (महापार्श्वः) मत्तः (महोदरः) च’ इति स्पष्टम्। समीक्षिते अत्र ‘महोदरमहापार्श्वौ’ इति साक्षात् नाम्नी। ‘सर्वौषधीभिः समालभ्य’ इति युद्धात् पूर्वं मङ्गलार्थम् ओषधीनां गन्धानां च स्पर्शः, रक्षाविधिः। प्रदक्षिणम्, अभिवादनम्, आशीर्वादः — एते सर्वे मङ्गलाचाराः, किन्तु कविः ‘कालचोदिताः’ इति पदेन तेषां भाग्यं पूर्वम् एव सूचयति। एकोनविंशः श्लोकः (षण्णां नामावली) समीक्षिते नास्ति, अष्टादशस्य ‘षडेते’ इति पदस्य विवरणम् इव। रावणस्य पितृस्नेहः अत्र स्पष्टः — पुत्रान् आलिङ्गति, स्वयम् एव भूषयति — यस्य प्रतिफलं अग्रिमेषु सर्गेषु शोकः एव। ‘लोकरावणम्’ इति रावणस्य नाम्नः निर्वचनं — यः लोकान् रावयति, रोदयति। ‘रक्षणार्थं कुमाराणाम्’ इति पितृव्यौ कुमाराणां पालकौ — रावणस्य चिन्ता पुत्राणां सुरक्षायै, यत् तस्य पितृहृदयं दर्शयति। ‘षडेते’ इति षट् एते — गणना कविना स्वयं कृता।

ततः महोदरः नीलजीमूतसंनिभम् ऐरावतकुले जातं सुदर्शनं नागम् आरुरोह; सर्वायुधसमायुक्तः तूणीभिः अलंकृतः सः गजम् आस्थाय अस्तमूर्धनि सविता इव रराज। रावणात्मजः त्रिशिराः हयोत्तमसमायुक्तं सर्वायुधसमाकुलं रथश्रेष्ठम् आरुरोह; रथम् आस्थाय धनुर्धरः सः सविद्युदुल्कः सज्वालः सेन्द्रचापः अम्बुदः इव विरराज; त्रिभिः किरीटैः सः त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः शैलेन्द्रः हिमवान् इव शुशुभे। अतितेजस्वी सर्वधनुष्मतां श्रेष्ठः राक्षसेन्द्रसुतः अतिकायः सुचक्राक्षं सुसंयुक्तं स्वनुकर्षं सुकूबरं तूणीबाणासनैः दीप्तं प्रासासिपरिघाकुलं रथश्रेष्ठम् आरुरोह; काञ्चनविचित्रेण किरीटेन भूषणैः च सः प्रभाभिः भासयन् मेरुः इव बभौ; नैर्ऋतशार्दूलैः वृतः अमरैः वज्रपाणिः इव रराज। नरान्तकः उच्चैःश्रवःप्रख्यं श्वेतं कनकभूषणं मनोजवं महाकायं हयम् आरुरोह; उल्काभं प्रासं गृहीत्वा सः शिखिगतः गुहः इव विरराज। देवान्तकः हेमभूषणं परिघं समादाय, दोर्भ्यां गिरिं (मन्दरं) परिगृह्य विष्णोः वपुः विडम्बयन् इव शुशुभे। महातेजाः वीर्यवान् महापार्श्वः गदाम् आदाय संयुगे कुबेरः इव विरराज। ते महात्मानः अमरावत्याः सुराः इव प्रतस्थुः; गजैः तुरङ्गैः अम्बुदनिःस्वनैः रथैः च प्रवरायुधाः राक्षसाः तान् अनूत्पेतुः। किरीटिनः श्रिया जुष्टाः सूर्यवर्चसः कुमाराः अम्बरे दीप्ताः ग्रहाः इव विरेजुः। तेषां प्रगृहीता सिता शस्त्राणाम् अवलिः शरदभ्रप्रतीकाशा अम्बरे हंसावलिः इव बभौ। षण्णां वीराणां सप्त उपमाः — अस्तमूर्धनि सूर्यः, इन्द्रधनुर्युक्तः मेघः, त्रिशृङ्गः हिमवान्, मेरुः, शिखिगतः स्कन्दः, मन्दरधारी विष्णुः, कुबेरः च। ‘अनुकर्षः’ ‘कूबरः’ इति रथाङ्गयोः पादटिप्पण्यां विवरणम् — अनुकर्षः रथस्य धुरि स्थापितं काष्ठम्, कूबरः यस्मिन् युगं बध्यते; हिन्दीभाष्ये ‘शकटस्य ईषादण्डाः’ इति। त्रयस्त्रिंशे समीक्षितस्य द्वौ अर्धौ (द्वात्रिंशस्य पूर्वार्धः ‘ते प्रतस्थुर्महात्मानो बलैरप्रतिमैर्वृताः’, उत्तरार्धः ‘सुरा इवामरावत्यां…’) वुल्गेटे एकस्मिन् एव अर्धे संक्षिप्तौ — ‘ते प्रतस्थुर्महात्मानोऽमरावत्याः सुरा इव’। अस्मिन् दीर्घे वर्णने कविः प्रत्येकं वीरं पृथक् चित्रयति — वाहनम्, आयुधम्, अलंकारः, उपमा च इति चतुर्विधं वर्णनम्। महोदरस्य गजः सुदर्शनः ऐरावतकुलजः — इन्द्रस्य गजस्य वंशजः; तस्य उपमा अस्तमूर्धनि सूर्यः — अस्ताचलशिखरे अस्तं गच्छन् सूर्यः — अत्र विडम्बना, यतः अस्तम् इति पतनस्य सूचकम्। त्रिशिरसः उपमा विद्युदुल्कासहितः मेघः, तस्य त्रीणि किरीटानि हिमवतः त्रीणि काञ्चनशृङ्गाणि इव। अतिकायः ‘श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्’ — अग्रे तस्य लक्ष्मणेन सह दीर्घं युद्धं भविष्यति; अत्र तस्य रथस्य सूक्ष्मं वर्णनं — चक्रम्, अक्षः, अनुकर्षः, कूबरः — तस्य महत्त्वं पूर्वम् एव स्थापयति। नरान्तकस्य अश्वः उच्चैःश्रवसा उपमितः — इन्द्रस्य श्वेताश्वः समुद्रमन्थनजः। देवान्तकः परिघं गृह्णाति, विष्णुः यथा समुद्रमन्थने मन्दरं धृतवान् — ‘विडम्बयन्’ इति अनुकुर्वन्। महापार्श्वः गदापाणिः कुबेरः इव। एवं षडपि वीराः देवैः उपमीयन्ते — इन्द्रः, स्कन्दः, विष्णुः, कुबेरः — येषां ते शत्रवः; एषा विडम्बना कवेः सूक्ष्मा। अन्ते ‘हंसावलिः इव शस्त्रावलिः’ इति शरत्कालीनम् उपमा — श्वेतानि शस्त्राणि आकाशे हंसपङ्क्तिः इव। एवं युद्धयात्रायाः सौन्दर्यं भीषणता च युगपत् वर्ण्येते। ‘अमरावत्याः सुराः इव’ इति उपमा — राक्षसानां लङ्का देवानाम् अमरावती इव वैभवपूर्णा, तेषां निर्गमः देवानां युद्धयात्रा इव। ‘ग्रहाः दीप्ताः इव अम्बरे’ — किरीटिनः कुमाराः आकाशे प्रकाशमानाः ग्रहाः इव। एवं कविः राक्षसानाम् अपि सौन्दर्यं वैभवं च न्याय्येन वर्णयति; रामायणस्य शत्रुवर्णनम् एकपक्षीयं न। ‘सुचक्राक्षं सुसंयुक्तं स्वनुकर्षं सुकूबरम्’ इति चतुर्भिः ‘सु’-पूर्वैः पदैः रथस्य सर्वाङ्गसौष्ठवं वर्ण्यते — अनुप्रासस्य सुन्दरं उदाहरणम्। ‘प्रासासिपरिघाकुलम्’ इति रथः आयुधागारम् इव पूर्णः। ‘सवितेवास्तमूर्धनि’ इत्यत्र ‘सविता + इव’ गुणसन्धिः, ‘इव + अस्त’ सवर्णदीर्घसन्धिः। ‘नैर्ऋतशार्दूलैः वृतः वज्रपाणिः इव अमरैः’ — अतिकायः अनुचरैः सह इन्द्रः इव।

‘शत्रूणां पराजयं मरणं वा’ इति मतिं निश्चित्य संयुगार्थिनः वीराः संजग्मुः; ते जगर्जुः, प्रणेदुः, सायकान् चिक्षिपुः, जगृहुः च। निर्यान्तानां युद्धदुर्मदानां क्ष्वेडितास्फोटितैः मेदिनी संचचाल इव, रक्षसां सिंहनादैः अम्बरं संस्फोटितम् इव। ते महाबलाः राक्षसेन्द्राः मुदिताः अभिनिष्क्रम्य समुद्यतशिलानगं वानरानीकं ददृशुः। महात्मानः हरयः अपि हस्त्यश्वरथसम्बाधं किङ्किणीशतनादितं नीलजीमूतसंकाशं समुद्यतमहायुधं दीप्तानलरविप्रख्यैः नैर्ऋतैः सर्वतः वृतं राक्षसं बलं ददृशुः। तत् आयातं बलं दृष्ट्वा लब्धलक्षाः प्लवङ्गमाः समुद्यतमहाशैलाः मुहुर्मुहुः सम्प्रणेदुः; रक्षांसि अमृष्यमाणाः वानराः प्रतिनर्दन्त। वानरयूथपानां समुत्कृष्टरवं निशम्य परहर्षम् अमृष्यमाणाः महाबलाः रक्षोगणाः उग्रं भीमतरं प्रणेदुः। ते हरियूथपाः घोरं राक्षसबलं प्रविश्य उद्यतैः शैलैः शिखरिणः नगाः इव विचेरुः। केचित् प्लवङ्गमाः आकाशम् आविश्य, केचित् उर्व्यां, संक्रुद्धाः रक्षःसैन्येषु चेरुः, केचित् द्रुमशिलायुधाः। वानरपुङ्गवाः विपुलस्कन्धान् द्रुमान् गृह्य युध्यन्ते स्म; तत् युद्धं रक्षोवानरसंकुलं घोरम् अभवत्। ‘क्ष्वेडितम्’ इति सिंहनादः, ‘आस्फोटितम्’ इति भुजास्फालनम्, ‘तलताडनम्’ इति हिन्दीभाष्ये। नादस्य प्रतिनादः — राक्षसाः नदन्ति, वानराः प्रतिनदन्ति, पुनः राक्षसाः भीमतरं नदन्ति — एषः शब्दयुद्धः शस्त्रयुद्धस्य पूर्वरङ्गः। ‘लब्धलक्षाः’ इति प्रहारस्य अवसरं प्राप्ताः। ‘नगाः शिखरिणः इव’ इति शैलधारिणः वानराः शिखरयुक्ताः पर्वताः इव। चतुश्चत्वारिंशः उपजातिवृत्तः। अस्मिन् खण्डे द्वयोः सेनयोः दर्शनं परस्परम् — प्रथमं राक्षसाः वानरसेनां पश्यन्ति, ततः वानराः राक्षससेनाम्। राक्षससेनायाः वर्णनं विस्तृतं — हस्तिनः, अश्वाः, रथाः, किङ्किणीनां शतानि, नीलमेघवर्णः, उद्यतानि आयुधानि; वानरसेनायाः तु संक्षिप्तं — ‘समुद्यतशिलानगम्’ — शिलाः वृक्षाः एव तेषाम् आयुधानि। एतेन सेनयोः वैषम्यं सूच्यते — एकत्र वैभवं, अन्यत्र प्रकृतिसिद्धं बलम्। ‘मरणं वापि निश्चित्य शत्रूणां वा पराजयम्’ इति राक्षसानाम् अपि वानराणां इव नैष्ठिकी बुद्धिः — पूर्वसर्गे वानराः ‘मरणे कृतनिश्चयाः’ आसन्; उभयोः पक्षयोः वीरत्वं समानम्। ‘प्रतिनर्दन्त’ इति मुद्रितं रूपम् — आत्मनेपदस्य लङ्, ‘प्रतिनदन्त’ इति अर्थः। ‘परहर्षम् अमृष्यमाणाः’ इति राक्षसाः शत्रूणां हर्षं सोढुं न शक्नुवन्ति — एषा ईर्ष्या अपि युद्धस्य प्रेरणा। ‘केचित् आकाशम् आविश्य, केचित् उर्व्याम्’ इति वानराणां द्विविधा गतिः — आकाशगामिनः भूमिचराः च। सप्तचत्वारिंशः श्लोकः समीक्षिते नास्ति। ‘समुद्यतमहाशैलाः’ इति वानराः महाशैलान् उत्क्षिप्य स्थिताः — तेषां प्रहाराय सज्जता। हिन्दीभाष्ये ‘प्रहर्तुम् अवसरं प्राप्य’ इति ‘लब्धलक्षाः’ इत्यस्य व्याख्या। शब्दानां युद्धः एव प्रथमः, ततः शस्त्राणाम्। ‘किङ्किणीशतनादितम्’ इति रथेषु गजेषु च बद्धानां क्षुद्रघण्टिकानां ध्वनिः।

राक्षसैः बाणौघैः वार्यमाणाः भीमविक्रमाः हरयः पादपशिलाशैलैः अनुपमां वृष्टिं चक्रुः। रणे राक्षसवानराः सिंहनादान् विनेदुः; प्लवङ्गमाः शिलाभिः यातुधानान् चूर्णयामासुः, क्रुद्धाः कवचाभरणावृतान् संयुगे निर्जघ्नुः। केचित् सहसा आप्लुत्य रथगतान् गजवाजिगतान् अपि वीरान् यातुधानान् निर्जघ्नुः। शैलशृङ्गान्विताङ्गाः मुष्टिभिः वान्तलोचनाः राक्षसपुङ्गवाः चेलुः पेतुः नेदुः च। राक्षसाः अपि तीक्ष्णैः शरैः कपिकुञ्जरान् बिभिदुः, शूलमुद्गरखड्गैः प्रासैः शक्तिभिः च जघ्नुः। परस्परजयैषिणः रिपुशोणितदिग्धाङ्गाः वानरराक्षसाः अन्योन्यं पातयामासुः। हरिराक्षसैः विसृष्टैः शैलैः खड्गैः च मुहूर्तेन भूमिः आवृता शोणितोक्षिता च अभवत्; युद्धमदान्वितैः अभिमर्दितैः पर्वताकारैः रक्षोभिः विकीर्णैः वसुमती पूर्णा आसीत् (पञ्चपञ्चाशः षट्पादः)। आक्षिप्ताः क्षिप्यमाणाः भग्नशैलाः वानराः आसन्नाः अङ्गैः एव अद्भुतं युद्धं चक्रुः। नैर्ऋतर्षभाः वानरान् वानरैः एव जघ्नुः, वानराः अपि राक्षसान् राक्षसैः एव जघ्नुः। राक्षसाः शिलाः शैलान् च आक्षिप्य जघ्नुः, वानराः तेषां शस्त्राणि आच्छिद्य रक्षांसि जघ्नुः। परस्परं शैलशृङ्गैः निर्जघ्नुः बिभिदुः च, सिंहनादान् विनेदुः च। छिन्नवर्मतनुत्राणाः वानरैः हताः राक्षसाः रससारं द्रुमाः इव रुधिरं प्रसृताः। केचित् वानराः रथेन रथं, वारणेन वारणं, हयेन हयं निर्जघ्नुः। राक्षसाः क्षुरप्रैः अर्धचन्द्रैः भल्लैः निशितैः शरैः वानरेन्द्राणां पादपान् शिलाः च बिभिदुः। विकीर्णैः पर्वतैः छिन्नैः द्रुमैः हतैः कपिरक्षोभिः च वसुधा दुर्गमा अभवत्। गर्वितहृष्टचेष्टाः अदीनसत्त्वाः ते वानराः भयं विमुच्य संग्रामम् आसाद्य नानायुधाः राक्षसैः सह युद्धं चक्रुः (अयं श्लोकः समीक्षिते नास्ति)। तस्मिन् तुमुले विमर्दे प्रवृत्ते, वलीमुखेषु प्रहृष्यमाणेषु, राक्षसेषु निपात्यमानेषु च महर्षयः देवगणाः च नेदुः। ‘वानरान् वानरैः एव, राक्षसान् राक्षसैः एव’ — शत्रुम् एव आयुधरूपेण गृहीत्वा प्रहारः — युद्धस्य भीषणतायाः पराकाष्ठा। ‘रससारम् इव द्रुमाः’ इति वृक्षाः यथा निर्यासं स्रवन्ति; हिन्दीभाष्ये ‘निर्यासं स्रावयन्ति’ इति। ‘क्षुरप्रः’ ‘भल्लः’ ‘अर्धचन्द्रः’ इति बाणभेदाः। अयं खण्डः सामूहिकयुद्धस्य चित्रम् — न कस्यचित् नायकस्य नाम, केवलं ‘वानराः’ ‘राक्षसाः’ इति। कविः युद्धस्य विविधान् प्रकारान् क्रमेण वर्णयति — प्रथमं दूरात् प्रहारः (बाणाः, शिलाः), ततः समीपे (मुष्टयः, शूलाः), ततः आयुधहीनानाम् अङ्गैः एव युद्धम्, अन्ते शत्रूणाम् एव देहैः आयुधैः च युद्धम्। ‘आक्षिप्ताः क्षिप्यमाणाः भग्नशैलाः’ इति त्रिभिः पदैः वानराणाम् अवस्था — ते क्षिप्ताः, पुनः क्षिप्यन्ते, तेषां शैलाः भग्नाः — तथापि ते न निवर्तन्ते। ‘रथेन रथम्, वारणेन वारणम्, हयेन हयम्’ इति वानराः राक्षसानां वाहनानि एव उत्थाप्य प्रहरन्ति — अद्भुतम् अतिशयोक्तिचित्रम्। ‘दुर्गमा वसुधा’ इति रणभूमिः शवैः शिलाभिः वृक्षैः च एवं पूर्णा यत् तत्र गमनम् अपि कठिनम्; हिन्दीभाष्ये ‘सञ्चरणं दुष्करम् अभवत्’ इति। अन्ते महर्षयः देवाः च नदन्ति — युद्धस्य दिव्याः प्रेक्षकाः, ये वानराणां विजयेन हृष्यन्ति। पञ्चपञ्चाशः षट्पादः, चतुःषष्टितमः पञ्चषष्टितमः च उपजातिवृत्तौ। ‘छिन्नवर्मतनुत्राणाः’ इति येषां कवचानि शरीररक्षाः च छिन्नाः; ‘तनुत्राणम्’ इति देहरक्षकं वस्त्रम्। ‘परस्परजयैषिणः’ इति उभयोः पक्षयोः विजयेच्छा समाना। ‘रिपुशोणितदिग्धाङ्गाः’ इति शत्रूणां रक्तेन लिप्ताः — स्वरक्तम् अपि मिश्रितम् इति भावः। ‘युद्धमदान्वितैः’ इति युद्धमदेन उन्मत्तैः — मद्येन इव युद्धेन मत्ताः। कवेः दृष्टौ युद्धं भीषणं, किन्तु निष्पक्षं — उभयोः पक्षयोः वीरत्वं हानिः च समानं वर्ण्येते। ‘राक्षसान् राक्षसैः एव’ इति वानराः राक्षसान् गृहीत्वा अन्यान् राक्षसान् प्रहरन्ति — शत्रोः देहः एव आयुधम्; हिन्दीभाष्ये ‘राक्षसैः एव राक्षसान् अघ्नन्’ इति। ‘पुनः अङ्गैः’ इति भग्नशैलाः वानराः हस्तपादैः एव युध्यन्ते — आयुधाभावे अपि युद्धस्य अविरामता। ‘कवचाभरणावृतान्’ इति ये राक्षसाः कवचैः आभरणैः च आवृताः, ते अपि शिलाभिः चूर्णिताः — कवचं न रक्षति।

ततः नरान्तकः मारुततुल्यवेगं हयम् आरुह्य निशितां शक्तिं प्रगृह्य, महार्णवं मीनः इव, उग्रं वानरसैन्यम् आविवेश। सः वीरः दीप्तेन प्रासेन सप्त शतानि वानरान् विनिर्बिभेद; एकः सः महात्मा इन्द्ररिपुः क्षणेन हरिपुङ्गवानां सैन्यं जघान। विद्याधरमहर्षयः हयपृष्ठप्रतिष्ठितं हरिसैन्येषु चरन्तं तं महात्मानं ददृशुः। तस्य मार्गः मांसशोणितकर्दमः, पतितैः पर्वताकारैः वानरैः अभिसंवृतः ददृशे। प्लवगपुङ्गवाः यावत् विक्रमितुं बुद्धिं चक्रुः, तावत् एतान् अतिक्रम्य नरान्तकः निर्बिभेद। संग्रामाग्रे ज्वलन्तं प्रासम् उद्यम्य सः, विभावसुः वनानि इव, हरिसैन्यानि ददाह। वनौकसः यावत् वृक्षान् शैलान् उत्पाटयामासुः, तावत् प्रासहताः वज्रकृत्ताः अचलाः इव पेतुः। बलवान् नरान्तकः प्रावृट्काले अनिलः यथा, तथा युद्धे सर्वतः प्रमृद्नन् सर्वासु दिक्षु विचचार। वीराः भयात् धावितुं, स्थातुं, स्पन्दितुं वा न शेकुः; वीर्यवान् सः उत्पतन्तं, स्थितं, यान्तं — सर्वान् विव्याध। अन्तककल्पेन आदित्यतेजसा एकेन प्रासेन भग्नानि हरिसैन्यानि धरणीतले निपेतुः। वज्रनिष्पेषसदृशं प्रासस्य अभिनिपातनं सोढुं वानराः न शेकुः, ते महास्वनं विनेदुः। पततां हरिवीराणां रूपाणि वज्रभिन्नाग्रकूटानां पततां शैलानाम् इव प्रचकाशिरे। ये महात्मानः पूर्वं कुम्भकर्णेन पातिताः, ते वानरश्रेष्ठाः स्वस्थाः सुग्रीवम् उपतस्थिरे। सः सुग्रीवः प्रेक्षमाणः नरान्तकभयत्रस्तां यतस्ततः विद्रवन्तीं हरिवाहिनीं ददृशे; विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा हयपृष्ठप्रतिष्ठितं गृहीतप्रासम् आयान्तं नरान्तकं ददर्श। ‘महार्णवं मीनः इव’ इति उपमा — मत्स्यः यथा निर्बाधं समुद्रे तरति, तथा सः सेनायां स्वच्छन्दं चरति। ‘यावत्… तावत्’ इति द्विवारं प्रयुक्तं — तस्य वेगः वानराणां विचारात् अपि शीघ्रतरः। ‘उत्पतन्तं स्थितं यान्तम्’ इति त्रिविधा गतिः, सर्वे समानं विद्धाः। कुम्भकर्णेन पातिताः ये, ते ‘स्वस्थाः’ — अतः पूर्वसर्गस्य पतिताः सर्वे न मृताः, केचित् मूर्च्छिताः एव आसन् इति ज्ञायते। नरान्तकस्य नाम एव तस्य स्वभावं कथयति — नराणाम् अन्तकः। सः अश्वारूढः, प्रासधारी — अतः वेगः तस्य मुख्यं बलम्। कविः वेगस्य बहूनि चित्राणि ददाति — मीनः समुद्रे, विभावसुः वने, प्रावृषि अनिलः, वज्रः पर्वतेषु। ‘सप्त शतानि वानरान् एकः क्षणेन’ इति सङ्ख्या तस्य शीघ्रताम् अपि दर्शयति। विद्याधराः महर्षयः च तं पश्यन्ति — दिव्याः प्रेक्षकाः पुनः। ‘मार्गः मांसशोणितकर्दमः’ इति तस्य गमनस्य चिह्नम् — सः यत्र गच्छति, तत्र पङ्कः। वानराणां भयं त्रिविधम् — ते धावितुं, स्थातुं, स्पन्दितुं वा न शक्नुवन्ति — पक्षाघातः इव। अस्मिन् सङ्कटे कुम्भकर्णेन पूर्वं पातिताः वानराः स्वस्थाः भूत्वा सुग्रीवं प्रति आगच्छन्ति — सेनायाः पुनरुत्थानं, अग्रिमस्य प्रतिकारस्य भूमिका। ‘वज्रभिन्नाग्रकूटानां शैलानाम्’ इति उपमा — पतन्तः वानराः वज्रेण भिन्नशिखराः पर्वताः इव; वानराणां पर्वताकारः पूर्वम् अपि बहुधा उक्तः। ‘प्रावृट्काले यथा अनिलः’ इति वर्षाकालस्य झञ्झावातः वृक्षान् भनक्ति, तथा सः वानरान्। ‘उत्पतन्तं स्थितं यान्तम्’ — त्रिभिः कृदन्तैः सर्वासाम् अवस्थानां समावेशः, न कश्चित् मुक्तः। ‘अन्तककल्पेन आदित्यतेजसा प्रासेन’ इति तस्य आयुधस्य द्वे उपमे — मृत्युः सूर्यः च, विनाशकः दीप्तिमान् च। ‘यावत्… तावत्’ इति रचनया नरान्तकस्य वेगः वानराणां विचारस्य वेगात् अपि अधिकः इति दर्शितम्; ते यावत् वृक्षान् उत्पाटयन्ति, तावत् एव पतन्ति। एवं तस्य पराक्रमः वानराणां धैर्यं पुनः भनक्ति, यथा पूर्वसर्गे कुम्भकर्णस्य। ‘विद्याधरमहर्षयः’ इति समासः — विद्याधराः महर्षयः च; ते आकाशे स्थिताः युद्धं पश्यन्ति।

महातेजाः वानराधिपः सुग्रीवः शक्रतुल्यपराक्रमं कुमारम् अङ्गदं वीरं दृष्ट्वा उवाच — ‘यः असौ तुरगम् आस्थितः वीरः राक्षसः हरिबलं क्षोभयन्, तम् एनं गच्छ, क्षिप्रं प्राणैः वियोजय।’ सः भर्तुः वचनं श्रुत्वा अङ्गदः मेघसंकाशात् अनीकात् अंशुमान् इव वीर्यवान् निष्पपात। शैलसंघातसंकाशः हरीणाम् उत्तमः अङ्गदः अङ्गदसंनद्धः सधातुः पर्वतः इव रराज। निरायुधः महातेजाः केवलं नखदंष्ट्रवान् वालिपुत्रः नरान्तकम् अभिक्रम्य वचः अब्रवीत् — ‘तिष्ठ; एभिः प्राकृतैः हरिभिः त्वं किं करिष्यसि? अस्मिन् मम उरसि वज्रसमस्पर्शं प्रासं क्षिप्र।’ अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा नरान्तकः प्रचुक्रोध; दशनैः ओष्ठं संदश्य, भुजंगवत् निःश्वस्य, क्रुद्धः सः वालिपुत्रम् अङ्गदम् अभिगम्य स्थितः। ‘अङ्गदसंनद्धः’ इति श्लेषः — अङ्गदः (नाम) अङ्गदैः (केयूरैः) संनद्धः; हिन्दीभाष्ये ‘बाह्वोः केयूरे धारयन्’ इति। ‘सधातुः पर्वतः इव’ इति सुवर्णादिधातुयुक्तः गिरिः। ‘निरायुधः’ इति अङ्गदस्य साहसस्य प्रमाणम् — सः आयुधं विना एव सशस्त्रम् अश्वारूढं शत्रुम् आह्वयति। ‘प्राकृतैः किं करिष्यसि’ इति वाक्यं पूर्वसर्गे सुग्रीवस्य कुम्भकर्णं प्रति वचनस्य प्रतिध्वनिः — पुत्रः पितृव्यस्य रीतिम् अनुसरति। सप्ताशीतितमः षट्पादः, तस्य तृतीयः अर्धः समीक्षिते नास्ति। सुग्रीवः स्वयं न गच्छति, अङ्गदं प्रेषयति — युवराजस्य योग्यतायाः परीक्षा, पूर्वसर्गे कुम्भकर्णेन पराजितस्य तस्य पुनः प्रतिष्ठायाः अवसरः च। ‘मेघसंकाशात् अनीकात् अंशुमान् इव’ इति उपमा — कृष्णवर्णायाः वानरसेनायाः मध्यात् सुवर्णाङ्गदः अङ्गदः सूर्यः इव निर्गच्छति। ‘नखदंष्ट्रवान्’ इति वानरस्य स्वाभाविकानि आयुधानि — नखाः दंष्ट्राः च। अङ्गदस्य आह्वानम् ‘अस्मिन् मम उरसि प्रासं क्षिप’ इति — स्ववक्षः एव लक्ष्यं कृत्वा — साहसस्य पराकाष्ठा। नरान्तकस्य क्रोधस्य त्रीणि लक्षणानि — ओष्ठदंशनं, सर्पवत् निःश्वासः, अभिगमनं च। ‘क्षिप्रं प्राणैः वियोजय’ इति सुग्रीवस्य आज्ञा संक्षिप्ता निर्णायिका च — राज्ञः वाणी। ‘शैलसंघातसंकाशः’ इति शैलानां समूहः इव विशालः दृढः च।

सः समुज्ज्वलन्तं प्रासम् आविध्य तदा अङ्गदाय सहसा उत्ससर्ज; सः वालिपुत्रस्य वज्रकल्पे उरसि भग्नः भूमौ न्यपतत्। सुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पं विभग्नं तं प्रासम् आलोक्य वालिपुत्रः तलं समुद्यम्य तुरंगमस्य मूर्ध्नि अभिजघान। तलप्रहारेण निमग्नपादः स्फुटिताक्षितारः निष्क्रान्तजिह्वः अचलसंनिकाशः विकीर्णमूर्धा तस्य वाजी भूमौ निपपात। हतं तुरंगं पतितं समीक्ष्य नरान्तकः क्रोधवशं जगाम; महाप्रभावः सः मुष्टिम् उद्यम्य युधि वालिपुत्रं शीर्षे जघान। अथ मुष्टिविशीर्णमूर्धा अङ्गदः भृशोष्णं तीव्रं रुधिरं सुस्राव, मुहुः विजज्वाल, मुमोह च, संज्ञां समासाद्य विसिस्मिये च। अथ महात्मा वालिपुत्रः अङ्गदः मृत्युसमानवेगं गिरिशृङ्गकल्पं मुष्टिं संवर्त्य नरान्तकस्य उरसि निपातयामास। मुष्टिनिर्भिन्ननिमग्नवक्षाः ज्वालाः वमन् शोणितदिग्धगात्रः नरान्तकः वज्रनिपातभग्नः अचलः यथा भूमितले पपात। तस्मिन् अग्र्यवीर्ये नरान्तके वालिसुतेन संख्ये निहते, अन्तरिक्षे त्रिदशोत्तमानां वनौकसां च महाप्रणादः बभूव। अथ अङ्गदः राममनःप्रहर्षणं सुदुष्करं तं विक्रमं कृतवान्; भीमकर्मा सः अपि विसिस्मिये, पुनः च युद्धे हर्षितः बभूव। अष्टाशीतितमात् षण्णवतितमपर्यन्तं सर्वे उपजातिवंशस्थवृत्तैः निबद्धाः। तस्य हिन्दीभाष्यं ‘तेन श्रीरामचन्द्रः अपि महद्विस्मयं प्राप’ इति ‘विसिस्मिये सः’ इत्यस्य कर्तारं रामं मन्यते; मूले ‘सोऽप्यथ भीमकर्मा’ इति, अतः अङ्गदः एव इति अपि योजना शक्या। युद्धस्य क्रमः सुन्दरः — प्रासः भग्नः, अश्वः हतः, अङ्गदः मूर्च्छितः, अन्ते नरान्तकः हतः — चत्वारः प्रहाराः, द्वौ प्रत्येकस्य। निरायुधेन अङ्गदेन सशस्त्रस्य रावणपुत्रस्य वधः — पूर्वसर्गे कुम्भकर्णेन अपमानितस्य अङ्गदस्य पुनः प्रतिष्ठा। नरान्तकस्य प्रासः अङ्गदस्य वक्षसि भग्नः — ‘वज्रकल्पे’ इति अङ्गदस्य उरः वज्रवत् कठिनम्। ‘सुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम्’ इति भग्नः प्रासः गरुडेन छिन्नः सर्पः इव भूमौ पतितः। अश्वस्य मरणं विस्तरेण — पादौ भूमौ निमग्नौ, नेत्रे स्फुटिते, जिह्वा निर्गता, शिरः विकीर्णम् — अङ्गदस्य तलप्रहारस्य बलम्। नरान्तकस्य मुष्टिप्रहारेण अङ्गदः अपि आहतः — रक्तं स्रवति, सः ‘विजज्वाल’ — वेदनया दह्यमानः इव — मूर्च्छितः च; किन्तु संज्ञां लब्ध्वा सः ‘विसिस्मिये’ — शत्रोः बलेन विस्मितः। ततः तस्य अन्तिमः मुष्टिः ‘मृत्युसमानवेगः गिरिशृङ्गकल्पः’। नरान्तकस्य पतनं ‘वज्रनिपातभग्नः अचलः यथा’ — अस्मिन् सर्गे वज्रस्य उपमा पुनः पुनः आवर्तते। अन्तरिक्षे देवानां भूमौ वानराणां च हर्षनादः — द्वयोः लोकयोः आनन्दः। षण्णवतितमे श्लोके अङ्गदस्य विक्रमः ‘राममनःप्रहर्षणः’ — रामस्य मनसः हर्षकरः; युद्धस्य सर्वेषां कर्मणां परमं प्रमाणं रामस्य प्रसादः एव। नरान्तकः रावणपुत्रेषु प्रथमः हतः; अग्रिमे सर्गे अवशिष्टानां क्रमः आरभ्यते।

ఇలా శోకంలో మునిగి విలపిస్తున్న దురాత్ముడైన రావణుని మాటలు విని త్రిశిరుడు ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, మహావీరుడైన మా పినతండ్రి ఇలాగే హతుడయ్యాడు; కానీ సత్పురుషులు నీలా విలపించరు. ప్రభూ, నిశ్చయంగా నువ్వు ముల్లోకాలకూ సరిపోయినవాడివి; అలాంటి నువ్వు సామాన్యునిలా నీ గురించి ఇంతగా ఎందుకు శోకిస్తున్నావు? బ్రహ్మ ఇచ్చిన శక్తి, కవచం, బాణం, ధనుస్సు, వెయ్యి గాడిదలు కట్టిన, మేఘంలా గర్జించే రథం నీకున్నాయి. నువ్వు ఎన్నోసార్లు శస్త్రంతో దేవదానవులను సంహరించావు; సర్వాయుధాలూ కలిగిన నువ్వు రాఘవుని శిక్షించగలవు. కావాలంటే, మహారాజా, నువ్వు ఉండు; నేనే రణానికి బయలుదేరుతాను, గరుడుడు పాములను పెకలించినట్లు నీ శత్రువులను పెకలిస్తాను. దేవరాజు శంబరుని, విష్ణువు నరకుని పడగొట్టినట్లు, ఈ రోజు యుద్ధంలో నా చేత పడగొట్టబడి రాముడు నేలపై పడుకుంటాడు.’ త్రిశిరుని మాటలు విని, కాలప్రేరితుడైన రాక్షసాధిపతి రావణుడు తాను మళ్ళీ పుట్టినట్లు భావించాడు. ‘తాతమధ్యమః’ అంటే తండ్రికి నడిమి తమ్ముడు — కుంభకర్ణుడు రావణునికీ విభీషణునికీ మధ్య పుట్టినవాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘నడిమి పినతండ్రి’ అంటుంది. త్రిశిరుని మాటలో మూడు భాగాలున్నాయి — ఉపాలంభం (సత్పురుషులు విలపించరు), జ్ఞాపకం చేయడం (నీ ఆయుధాలూ, పరాక్రమమూ), ప్రతిజ్ఞ (నేనే స్వయంగా వెళ్తాను). ‘బ్రహ్మదత్తా శక్తిః’ అంటే బ్రహ్మ వరం వల్ల లభించిన దివ్యాయుధం. ‘సహస్రఖరసంయుక్తః రథః’ అంటే వెయ్యి గాడిదలు కట్టిన రథం — రాక్షసుల రథాలకు గాడిదలను కడతారు. ఇక్కడి నరకుడు విప్రచిత్తికీ సింహికకూ పుట్టినవాడని, ద్వాపరంలో కృష్ణుని చేత హతుడైన భూమిపుత్రుడు కాడని ముద్రణలోని పాదటిప్పణి స్పష్టం చేస్తుంది. ‘కాలచోదితః’ అనే మాటతో కవి సూచిస్తున్నాడు — రావణుని ఉత్సాహం వివేకం నుంచి కాదు, మృత్యువు ప్రేరణ నుంచి పుట్టింది. త్రిశిరుడు రావణుని కొడుకు, మూడు శిరస్సులవాడు — ముందు అతని మూడు కిరీటాలు వర్ణించబడతాయి. అతడు తండ్రిని ‘సామాన్యునిలా’ అని నిందిస్తాడు, పూర్వసర్గలో అంగదుడు వానరులను ‘సామాన్య వానరుల్లా’ అన్నట్లే — రెండు పక్షాల నాయకులూ ఒకే తర్కంతో తమవారిని ప్రోత్సహిస్తారు. ‘పునర్జాతమ్ ఇవ ఆత్మానం మన్యతే’ (తాను మళ్ళీ పుట్టినట్లు భావించాడు) అనడంలో రావణుని మనసు ఎంత త్వరగా మారిందో కనిపిస్తుంది — క్షణం ముందు ‘ఇప్పుడు నేను లేను’ అన్నవాడు, ఇప్పుడు కొడుకు మాటతో మళ్ళీ బతికినట్లయ్యాడు. ‘గరుడుడు పాములను పెకలించినట్లు’ అనే ఉపమ పూర్వసర్గల్లో కుంభకర్ణుని విషయంలో వాడబడింది; ఇక్కడ త్రిశిరుడు అదే ఉపమను తనకు వాడుకుంటాడు — పినతండ్రి స్థానాన్ని తాను తీసుకోవాలనుకుంటున్నట్లు. ‘శాస్తుమ్ అర్హసి’ అంటే శిక్షించగల సమర్థుడవు — తండ్రి సామర్థ్యాన్ని గుర్తుచేయడం.

త్రిశిరుని మాటలు విని దేవాంతకుడూ, నరాంతకుడూ, తేజస్వి అయిన అతికాయుడూ యుద్ధోత్సాహంతో పొంగిపోయారు. అప్పుడు ‘నేను, నేను’ అని గర్జిస్తూ, రాక్షసశ్రేష్ఠులూ, ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గలవారూ అయిన రావణుని వీరపుత్రులు సిద్ధమయ్యారు. అందరూ ఆకాశంలో సంచరించగలవారు, అందరూ మాయలో నేర్పరులు, అందరూ దేవతల గర్వాన్ని అణచినవారు, అందరూ యుద్ధంలో దుర్మదులు; అందరూ గొప్ప బలం గలవారు, అందరూ విస్తారమైన కీర్తి గలవారు; గంధర్వులతో, కిన్నరులతో, మహాసర్పాలతో కూడిన దేవతలు కూడా యుద్ధంలో వారిలో ఎవరినీ జయించినట్లు ఎప్పుడూ వినబడలేదు. అందరూ అస్త్రవిద్య తెలిసిన వీరులు, అందరూ యుద్ధవిశారదులు, అందరూ శ్రేష్ఠమైన జ్ఞానం గలవారు, అందరూ వరాలు పొందినవారు. సూర్యునితో సమానమైన తేజస్సు గల, శత్రుసేనల శోభను నలిపివేసే ఆ కొడుకులతో చుట్టుముట్టబడిన రాజు రావణుడు, మహాదానవుల గర్వాన్ని అణచే దేవతలతో చుట్టుముట్టబడిన ఇంద్రునిలా ప్రకాశించాడు. ‘సర్వే’ (అందరూ) అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ రావడం — ఈ అనుప్రాసం కుమారులందరికీ సమానమైన గొప్పదనాన్ని చూపుతుంది, అందరి గుణాలూ ఒకటే అన్నట్లు. ‘అహమ్ అహమ్’ (నేను, నేను) అనే ద్విరుక్తి పోటీని సూచిస్తుంది — ప్రతి ఒక్కడూ ముందుగా వెళ్ళాలనుకుంటాడు. పదమూడవ శ్లోకం షట్పాది; దాని మొదటి సగం ‘దేవైరపి సగంధర్వైః…’ పన్నెండవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంతో అన్వయిస్తుంది; సమీక్షిత పాఠంలో ఈ సగం లేదు. పద్నాలుగవది వంశస్థవృత్తంలో ఉంది. కొడుకులతో రావణుని శోభ దేవతలతో ఇంద్రుని శోభలాంటిది — కానీ దేవతలకు ఇచ్చిన ‘మహాదానవదర్పనాశనైః’ (మహాదానవుల గర్వాన్ని నాశనం చేసేవారు) అనే విశేషణం వ్యంగ్యంగా రావణుని గర్వభంగాన్నే సూచిస్తున్నట్లుంది. ఈ నలుగురు కుమారుల్లో అతికాయుడు ధాన్యమాలిని కొడుకు, మిగిలిన ముగ్గురూ మండోదరి కొడుకులు అని సంప్రదాయం; తరువాతి సర్గల్లో వారి వధ వరుసగా వర్ణించబడుతుంది. ‘అంతరిక్షగతాః’ (ఆకాశంలో సంచరించేవారు), ‘మాయావిశారదాః’ (మాయలో నేర్పరులు) — ఇవి రాక్షసులకు సహజమైన రెండు శక్తులు. ‘న శ్రూయంతే స్మ నిర్జితాః’ (ఓడిపోయినట్లు వినబడలేదు) అనేది పూర్వయుద్ధాల్లో వారి అపజయరహితమైన ఖ్యాతి; ‘లబ్ధవరాః’ అంటే తపస్సు వల్ల వరాలు పొందినవారు — ఈ గుణాలన్నీ ముందు వారి వధ ప్రాముఖ్యాన్ని పెంచుతాయి. ‘శక్రతుల్యపరాక్రమాః’ (ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గలవారు) — ఇంద్రునితో సమానులు అనే ఈ విశేషణం ఈ సర్గలోనే మళ్ళీ అంగదునికీ వాడబడింది (81), దాని వల్ల ఇద్దరు ప్రతిద్వంద్వుల సమానత్వం సూచించబడుతుంది. ‘సమరదుర్మదాః’ అంటే యుద్ధంలో అదుపులేని మదం గలవారు.

అతడు కొడుకులను కౌగిలించుకొని, ఆభరణాలతో అలంకరించి, శుభమైన ఆశీస్సులతో రణానికి పంపాడు. కుమారుల రక్షణ కోసం యుద్ధోన్మత్తుడు, మత్తుడు అనే తన ఇద్దరు తమ్ముళ్ళను కూడా రావణుడు యుద్ధానికి పంపాడు. ఆ మహాకాయులు లోకాలను ఏడిపించే మహాత్ముడైన రావణునికి నమస్కరించి, ప్రదక్షిణం చేసి బయలుదేరారు. సర్వౌషధులనూ సుగంధాలనూ పూసుకొని, యుద్ధాన్ని కోరే మహాబలులైన ఆరుగురు రాక్షసశ్రేష్ఠులు బయలుదేరారు — త్రిశిరుడు, అతికాయుడు, దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు, మహోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు — కాలప్రేరితులై బయలుదేరారు. ‘యుద్ధోన్మత్తుడు’, ‘మత్తుడు’ అనేవి మహాపార్శ్వ మహోదరుల ఇతర పేర్లు; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘యుద్ధోన్మత్తుడు (మహాపార్శ్వుడు), మత్తుడు (మహోదరుడు)’ అని స్పష్టంగా ఉంది. సమీక్షిత పాఠంలో ఇక్కడ ‘మహోదరమహాపార్శ్వౌ’ అని నేరుగా పేర్లే ఉన్నాయి. ‘సర్వౌషధీభిః సమాలభ్య’ అంటే యుద్ధానికి ముందు మంగళం కోసం ఓషధులనూ గంధాలనూ తాకించుకోవడం, ఒక రక్షావిధి. ప్రదక్షిణం, నమస్కారం, ఆశీర్వాదం — ఇవన్నీ మంగళాచారాలే, కానీ కవి ‘కాలచోదితాః’ (కాలప్రేరితులు) అనే మాటతో వారి భాగ్యాన్ని ముందుగానే సూచిస్తాడు. పందొమ్మిదవ శ్లోకం (ఆరుగురి పేర్ల జాబితా) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు; ఇది పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘షడేతే’ అనే పదానికి వివరణలా ఉంది. ఇక్కడ రావణుని పుత్రప్రేమ స్పష్టం — కొడుకులను కౌగిలించుకుంటాడు, తానే స్వయంగా అలంకరిస్తాడు — దీని ఫలితం తరువాతి సర్గల్లో శోకమే. ‘లోకరావణమ్’ అనేది రావణుని పేరుకు నిర్వచనం — లోకాలను ఏడ్చేలా చేసేవాడు, రోదింపజేసేవాడు. ‘రక్షణార్థం కుమారాణామ్’ (కుమారుల రక్షణ కోసం) — ఇద్దరు పినతండ్రులు కుమారులకు సంరక్షకులు; కొడుకుల క్షేమం గురించి రావణుని చింత అతని తండ్రి హృదయాన్ని చూపుతుంది. ‘షడేతే’ అంటే ‘ఈ ఆరుగురు’ — లెక్కను కవి స్వయంగా చెప్పాడు.

అప్పుడు మహోదరుడు నల్లని మేఘంలాంటి, ఐరావతపు వంశంలో పుట్టిన సుదర్శనం అనే ఏనుగును ఎక్కాడు; సర్వాయుధాలతో కూడి, అమ్ములపొదులతో అలంకరించుకున్న అతడు ఆ ఏనుగుపై కూర్చొని అస్తాద్రి శిఖరంపై సూర్యునిలా ప్రకాశించాడు. రావణుని కొడుకు త్రిశిరుడు శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలు కట్టిన, సర్వాయుధాలతో నిండిన శ్రేష్ఠమైన రథాన్ని ఎక్కాడు; రథంపై నిలిచిన ఆ ధనుర్ధరుడు మెరుపులతో, ఉల్కలతో, జ్వాలలతో, ఇంద్రధనుస్సుతో కూడిన మేఘంలా వెలిగాడు; మూడు కిరీటాలతో అతడు మూడు బంగారు శిఖరాలతో ఉన్న పర్వతరాజు హిమవంతునిలా శోభించాడు. మిక్కిలి తేజస్వీ, ధనుర్ధరులందరిలో శ్రేష్ఠుడూ అయిన రాక్షసేంద్రుని కొడుకు అతికాయుడు మంచి చక్రాలూ ఇరుసూ గల, చక్కగా బిగించిన, మంచి అనుకర్షమూ కూబరమూ గల, అమ్ములపొదులతో విల్లులతో వెలుగుతున్న, ప్రాసాలతో ఖడ్గాలతో పరిఘలతో నిండిన శ్రేష్ఠమైన రథాన్ని ఎక్కాడు; బంగారంతో చిత్రించిన కిరీటంతో, ఆభరణాలతో అతడు కాంతులు వెదజల్లుతూ మేరుపర్వతంలా వెలిగాడు; రాక్షసశార్దూలాలతో చుట్టుముట్టబడి, దేవతలతో చుట్టుముట్టబడిన వజ్రపాణి ఇంద్రునిలా ప్రకాశించాడు. నరాంతకుడు ఉచ్చైఃశ్రవంలాంటి, తెల్లని, బంగారు ఆభరణాలు గల, మనోవేగం గల, పెద్ద దేహం గల గుర్రాన్ని ఎక్కాడు; ఉల్కలా వెలిగే ప్రాసాన్ని పట్టుకొని అతడు నెమలిపై కూర్చున్న గుహునిలా (స్కందునిలా) వెలిగాడు. దేవాంతకుడు బంగారు అలంకారాలు గల పరిఘను పట్టుకొని, రెండు చేతులతో పర్వతాన్ని (మందరాన్ని) పట్టుకున్న విష్ణువు రూపాన్ని అనుకరిస్తున్నట్లు శోభించాడు. మహాతేజస్వీ, వీర్యవంతుడూ అయిన మహాపార్శ్వుడు గదను పట్టుకొని యుద్ధంలో కుబేరునిలా వెలిగాడు. ఆ మహాత్ములు అమరావతి నుంచి దేవతలు బయలుదేరినట్లు బయలుదేరారు; ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, మేఘంలా గర్జించే రథాలతో, శ్రేష్ఠమైన ఆయుధాలు ధరించిన రాక్షసులు వారి వెనుక దూకారు. కిరీటాలు ధరించి, శోభతో నిండి, సూర్యతేజస్సు గల ఆ కుమారులు ఆకాశంలో వెలుగుతున్న గ్రహాల్లా ప్రకాశించారు. వారు పట్టుకున్న తెల్లని శస్త్రాల వరుస శరత్కాల మేఘాల్లా, ఆకాశంలో హంసల వరుసలా కనిపించింది. ఆరుగురు వీరులకు ఉపమలు — అస్తాద్రి శిఖరంపై సూర్యుడు, ఇంద్రధనుస్సుతో కూడిన మేఘం, మూడు శిఖరాల హిమవంతుడు, మేరువు, నెమలిపై స్కందుడు, మందరాన్ని ధరించిన విష్ణువు, కుబేరుడు. ‘అనుకర్షః’, ‘కూబరః’ అనే రెండు రథాంగాలకు పాదటిప్పణిలో వివరణ ఉంది — అనుకర్షం రథపు ఇరుసు దగ్గర అమర్చిన కొయ్య, కూబరం కాడిని కట్టే దూలం; హిందీ వ్యాఖ్యానం దీన్ని ‘బండి నొగలు’ అంటుంది. ముప్పై మూడవ శ్లోకంలో సమీక్షిత పాఠంలోని రెండు సగాలు (32వ శ్లోకపు పూర్వార్ధం ‘తే ప్రతస్థుర్ మహాత్మానో బలైర్ అప్రతిమైర్ వృతాః’, ఉత్తరార్ధం ‘సురా ఇవామరావత్యాం…’) వల్గేట్‌లో ఒకే సగంగా కుదించబడ్డాయి — ‘తే ప్రతస్థుర్మహాత్మానోఽమరావత్యాః సురా ఇవ’. ఈ దీర్ఘమైన వర్ణనలో కవి ప్రతి వీరుణ్ణీ వేరుగా చిత్రిస్తాడు — వాహనం, ఆయుధం, అలంకారం, ఉపమ అనే నాలుగు విధాలుగా. మహోదరుని ఏనుగు సుదర్శనం ఐరావతపు వంశంలో పుట్టింది — ఇంద్రుని ఏనుగు సంతతి; అతనికి ఉపమ అస్తాద్రి శిఖరంపై సూర్యుడు — అస్తమిస్తున్న సూర్యుడు — ఇక్కడ వ్యంగ్యం ఉంది, ఎందుకంటే అస్తమయం పతనానికి సూచన. త్రిశిరునికి ఉపమ మెరుపులతో ఉల్కలతో కూడిన మేఘం; అతని మూడు కిరీటాలు హిమవంతుని మూడు బంగారు శిఖరాల్లాంటివి. అతికాయుడు ‘శ్రేష్ఠః సర్వధనుష్మతామ్’ (ధనుర్ధరులందరిలో శ్రేష్ఠుడు) — ముందు అతనికి లక్ష్మణునితో దీర్ఘమైన యుద్ధం జరుగుతుంది; ఇక్కడ అతని రథపు సూక్ష్మ వర్ణనే — చక్రం, ఇరుసు, అనుకర్షం, కూబరం — అతని ప్రాముఖ్యాన్ని ముందుగానే స్థాపిస్తుంది. నరాంతకుని గుర్రం ఉచ్చైఃశ్రవంతో పోల్చబడింది — సముద్రమథనంలో పుట్టిన ఇంద్రుని తెల్లని గుర్రం. సముద్రమథనంలో విష్ణువు మందరాన్ని ధరించినట్లు దేవాంతకుడు పరిఘను పట్టుకుంటాడు — ‘విడంబయన్’ అంటే అనుకరిస్తూ. గదాపాణి మహాపార్శ్వుడు కుబేరునిలా ఉన్నాడు. ఇలా ఆరుగురు వీరులూ దేవతలతో పోల్చబడతారు — ఇంద్రుడు, స్కందుడు, విష్ణువు, కుబేరుడు — వారికి వీరు శత్రువులు; ఇది కవి సూక్ష్మమైన వ్యంగ్యం. చివరలో ‘హంసల వరుసలా శస్త్రాల వరుస’ అనేది శరత్కాలపు ఉపమ — తెల్లని శస్త్రాలు ఆకాశంలో హంసల బారులా. ఇలా యుద్ధయాత్ర సౌందర్యమూ భీషణత్వమూ ఒకేసారి వర్ణించబడతాయి. ‘అమరావతి నుంచి దేవతల్లా’ అనే ఉపమ — రాక్షసుల లంక దేవతల అమరావతిలా వైభవంతో నిండినది, వారి నిర్గమనం దేవతల యుద్ధయాత్రలాంటిది. ‘ఆకాశంలో వెలుగుతున్న గ్రహాల్లా’ — కిరీటాలు ధరించిన కుమారులు ఆకాశంలో ప్రకాశించే గ్రహాల్లా ఉన్నారు. ఇలా కవి రాక్షసుల సౌందర్యాన్నీ వైభవాన్నీ కూడా న్యాయంగా వర్ణిస్తాడు; రామాయణంలో శత్రువర్ణన ఏకపక్షమైనది కాదు. ‘సుచక్రాక్షం సుసంయుక్తం స్వనుకర్షం సుకూబరమ్’ అనే ‘సు’తో మొదలయ్యే నాలుగు పదాలతో రథపు సర్వాంగసౌష్ఠవం వర్ణించబడింది — అనుప్రాసానికి అందమైన ఉదాహరణ. ‘ప్రాసాసిపరిఘాకులమ్’ అంటే ఆ రథం ఆయుధాగారంలా నిండి ఉంది. ‘సవితేవాస్తమూర్ధని’ అనే చోట ‘సవితా + ఇవ’ గుణసంధి, ‘ఇవ + అస్త’ సవర్ణదీర్ఘసంధి. ‘నైరృతశార్దూలైః వృతః వజ్రపాణిః ఇవ అమరైః’ — అనుచరులతో ఉన్న అతికాయుడు దేవతలతో ఉన్న ఇంద్రునిలా ఉన్నాడు.

‘శత్రువుల పరాజయం, లేదా మరణం’ అని మనసులో నిశ్చయించుకొని యుద్ధాన్ని కోరే ఆ వీరులు కలిసి ముందుకు సాగారు; వారు గర్జించారు, బిగ్గరగా నాదం చేశారు, బాణాలను విసిరారు, పట్టుకున్నారు. బయలుదేరుతున్న ఆ యుద్ధదుర్మదుల సింహనాదాలతో, భుజాలు చరచే చప్పుళ్ళతో భూమి కంపించినట్లయింది; రాక్షసుల సింహనాదాలతో ఆకాశం బద్దలైనట్లయింది. మహాబలులైన ఆ రాక్షసేంద్రులు సంతోషంగా బయటికి వచ్చి, శిలలనూ వృక్షాలనూ ఎత్తి పట్టుకున్న వానరసేనను చూశారు. మహాత్ములైన వానరులు కూడా ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, రథాలతో కిక్కిరిసిన, వందలాది చిరుగంటల నాదంతో మోగుతున్న, నల్లని మేఘంలాంటి, మహాయుధాలను ఎత్తి పట్టుకున్న, మండే అగ్నిలా సూర్యునిలా వెలిగే రాక్షసులతో అన్నివైపులా చుట్టుముట్టబడిన రాక్షససేనను చూశారు. వస్తున్న ఆ సేనను చూసి, దెబ్బ కొట్టే అవకాశం దొరికిన వానరులు మహాపర్వతాలను ఎత్తి పట్టుకొని మళ్ళీ మళ్ళీ నాదం చేశారు; రాక్షసులను సహించలేని వానరులు ప్రతినాదం చేశారు. వానరయూథపతుల ఉచ్చమైన కోలాహలాన్ని విని, శత్రువుల సంతోషాన్ని సహించలేని మహాబలులైన రాక్షసగణాలు మరింత భయంకరంగా, ఉగ్రంగా గర్జించాయి. ఆ వానరయూథపతులు ఘోరమైన రాక్షససేనలోకి చొచ్చుకుపోయి, ఎత్తి పట్టుకున్న శిలలతో, శిఖరాలున్న పర్వతాల్లా సంచరించారు. కొందరు వానరులు ఆకాశంలోకి ఎగిరి, కొందరు నేలమీద, కోపంతో రాక్షససేనల్లో సంచరించారు; కొందరు వృక్షాలూ శిలలూ ఆయుధాలుగా చేసుకున్నారు. వానరశ్రేష్ఠులు విశాలమైన కాండాలు గల వృక్షాలను పట్టుకొని యుద్ధం చేశారు; రాక్షసులతో వానరులతో కిక్కిరిసిన ఆ యుద్ధం ఘోరమైనదయింది. ‘క్ష్వేడితమ్’ అంటే సింహనాదం, ‘ఆస్ఫోటితమ్’ అంటే భుజాలు చరచడం — హిందీ వ్యాఖ్యానం దీన్ని ‘తొడలు చరచడం’ అంటుంది. నాదానికి ప్రతినాదం — రాక్షసులు గర్జిస్తారు, వానరులు ప్రతిగర్జిస్తారు, మళ్ళీ రాక్షసులు మరింత భయంకరంగా గర్జిస్తారు — ఈ శబ్దయుద్ధం శస్త్రయుద్ధానికి పూర్వరంగం. ‘లబ్ధలక్షాః’ అంటే దెబ్బ కొట్టే అవకాశం పొందినవారు. ‘నగాః శిఖరిణః ఇవ’ అంటే శిలలను ధరించిన వానరులు శిఖరాలున్న పర్వతాల్లా ఉన్నారు. నలభై నాలుగవ శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో ఉంది. ఈ భాగంలో రెండు సేనలు ఒకదాన్నొకటి చూడడం వర్ణించబడింది — మొదట రాక్షసులు వానరసేనను చూస్తారు, తరువాత వానరులు రాక్షససేనను. రాక్షససేన వర్ణన విస్తృతం — ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, వందలాది చిరుగంటలు, నల్లని మేఘం రంగు, ఎత్తిన ఆయుధాలు; వానరసేన వర్ణన మాత్రం సంక్షిప్తం — ‘సముద్యతశిలానగమ్’ — శిలలూ వృక్షాలే వారి ఆయుధాలు. దీనివల్ల రెండు సేనల మధ్య వైషమ్యం సూచించబడుతుంది — ఒకవైపు వైభవం, మరొకవైపు ప్రకృతిసిద్ధమైన బలం. ‘మరణం వాపి నిశ్చిత్య శత్రూణాం వా పరాజయమ్’ (మరణాన్నో శత్రువుల పరాజయాన్నో నిశ్చయించుకొని) అనడంలో రాక్షసులకు కూడా వానరులకున్నంత దృఢనిశ్చయం కనిపిస్తుంది — పూర్వసర్గలో వానరులు ‘మరణానికి సిద్ధపడినవారు’; రెండు పక్షాల వీరత్వమూ సమానమే. ‘ప్రతినర్దంత’ అనేది ముద్రితమైన రూపం — ఆత్మనేపదంలో లఙ్ రూపం, ‘ప్రతినదంత’ (ప్రతినాదం చేశారు) అని అర్థం. ‘పరహర్షమ్ అమృష్యమాణాః’ అంటే రాక్షసులు శత్రువుల సంతోషాన్ని సహించలేకపోయారు — ఈ అసూయ కూడా యుద్ధానికి ఒక ప్రేరణ. ‘కొందరు ఆకాశంలోకి ఎగిరి, కొందరు నేలమీద’ — వానరుల రెండు విధాల గతి: ఆకాశంలో సంచరించేవారూ నేలమీద సంచరించేవారూ. నలభై ఏడవ శ్లోకం సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. ‘సముద్యతమహాశైలాః’ అంటే వానరులు మహాపర్వతాలను పైకెత్తి నిలిచారు — దెబ్బకు సిద్ధంగా. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘లబ్ధలక్షాః’ అనే పదాన్ని ‘దెబ్బ కొట్టే అవకాశం దొరికి’ అని వివరిస్తుంది. మొదట మాటల యుద్ధమే, తరువాత శస్త్రాల యుద్ధం. ‘కింకిణీశతనాదితమ్’ అంటే రథాలకూ ఏనుగులకూ కట్టిన చిరుగంటల ధ్వని.

రాక్షసులు బాణాల వెల్లువతో అడ్డుకుంటుండగా, భయంకరమైన పరాక్రమం గల వానరులు వృక్షాలతో, శిలలతో, పర్వతాలతో సాటిలేని వర్షం కురిపించారు. రణంలో రాక్షసులూ వానరులూ సింహనాదాలు చేశారు; వానరులు శిలలతో రాక్షసులను పిండిపిండి చేశారు, కోపంతో కవచాలూ ఆభరణాలూ ధరించినవారిని యుద్ధంలో చంపారు. కొందరు హఠాత్తుగా దూకి రథాలపై, ఏనుగులపై, గుర్రాలపై ఉన్న వీరులైన రాక్షసులను కూడా చంపారు. పర్వతశిఖరాలతో దేహాలు నిండిపోయి, పిడికిలి దెబ్బలకు కళ్ళు బయటకు వచ్చిన రాక్షసశ్రేష్ఠులు తూలారు, పడ్డారు, అరిచారు. రాక్షసులు కూడా వాడి బాణాలతో వానరశ్రేష్ఠులను చీల్చారు; శూలాలతో, ముద్గరాలతో, ఖడ్గాలతో, ప్రాసాలతో, శక్తులతో కొట్టారు. ఒకరినొకరు జయించాలని కోరే, శత్రువుల రక్తంతో తడిసిన దేహాలు గల వానరులూ రాక్షసులూ పరస్పరం పడగొట్టుకున్నారు. వానరులూ రాక్షసులూ విసిరిన శిలలతో, ఖడ్గాలతో ఒక్క ముహూర్తంలో భూమి కప్పబడి రక్తంతో తడిసిపోయింది; యుద్ధమదంతో ఉన్మత్తులై, నలిగిపోయి, చెల్లాచెదురుగా పడిన పర్వతాకారులైన రాక్షసులతో భూమి నిండిపోయింది (యాభై ఐదవ శ్లోకం షట్పాది). ఎత్తి విసరబడి, మళ్ళీ విసరబడుతూ, శిలలు విరిగిపోయిన వానరులు దగ్గరగా వచ్చి తమ అవయవాలతోనే అద్భుతమైన యుద్ధం చేశారు. రాక్షసశ్రేష్ఠులు వానరులను వానరులతోనే కొట్టారు, వానరులు కూడా రాక్షసులను రాక్షసులతోనే కొట్టారు. రాక్షసులు శిలలనూ పర్వతాలనూ లాక్కొని కొట్టారు, వానరులు వారి శస్త్రాలను లాక్కొని రాక్షసులను కొట్టారు. పరస్పరం పర్వతశిఖరాలతో కొట్టుకున్నారు, చీల్చుకున్నారు, సింహనాదాలు చేశారు. కవచాలూ దేహరక్షలూ చిరిగిపోయి, వానరులచేత కొట్టబడిన రాక్షసులు, చెట్లు రసాన్ని స్రవించినట్లు, రక్తాన్ని స్రవించారు. కొందరు వానరులు రథంతో రథాన్ని, ఏనుగుతో ఏనుగును, గుర్రంతో గుర్రాన్ని కొట్టారు. రాక్షసులు క్షురప్రాలతో, అర్ధచంద్రాలతో, భల్లాలతో, వాడి బాణాలతో వానరవీరుల వృక్షాలనూ శిలలనూ ముక్కలు చేశారు. చెల్లాచెదురైన పర్వతాలతో, తెగిన వృక్షాలతో, హతులైన వానరరాక్షసులతో భూమి నడవడానికి వీలులేనిదయింది. గర్వంతో సంతోషంతో చురుకుగా, దీనత్వం లేని ధైర్యంతో ఆ వానరులు భయాన్ని విడిచి, యుద్ధంలోకి దిగి, రకరకాల ఆయుధాలతో రాక్షసులతో యుద్ధం చేశారు (ఈ శ్లోకం సమీక్షిత పాఠంలో లేదు). ఆ కోలాహలమైన సంఘర్షణ సాగుతుండగా, వానరులు సంతోషిస్తుండగా, రాక్షసులు పడగొట్టబడుతుండగా, మహర్షులూ దేవగణాలూ హర్షనాదాలు చేశారు. ‘వానరులను వానరులతోనే, రాక్షసులను రాక్షసులతోనే’ — శత్రువునే ఆయుధంగా పట్టుకొని కొట్టడం — యుద్ధపు భీషణత్వానికి పరాకాష్ఠ. ‘రససారమ్ ఇవ ద్రుమాః’ అంటే చెట్లు జిగురును స్రవించినట్లు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘బంక కారుస్తున్నట్లు’ అంటుంది. ‘క్షురప్రం’, ‘భల్లం’, ‘అర్ధచంద్రం’ అనేవి బాణాల రకాలు. ఈ భాగం సామూహిక యుద్ధపు చిత్రం — ఏ నాయకుని పేరూ లేదు, కేవలం ‘వానరులు’, ‘రాక్షసులు’ అనే ఉంది. కవి యుద్ధపు రకరకాల విధానాలను క్రమంగా వర్ణిస్తాడు — మొదట దూరం నుంచి దెబ్బలు (బాణాలు, శిలలు), తరువాత దగ్గరగా (పిడికిళ్ళు, శూలాలు), తరువాత ఆయుధాలు లేనివారి అవయవాలతోనే యుద్ధం, చివరకు శత్రువుల దేహాలతోనూ ఆయుధాలతోనూ యుద్ధం. ‘ఆక్షిప్తాః క్షిప్యమాణాః భగ్నశైలాః’ అనే మూడు పదాలతో వానరుల స్థితి — వారు విసరబడ్డారు, మళ్ళీ విసరబడుతున్నారు, వారి శిలలు విరిగిపోయాయి — అయినా వారు వెనుదిరగరు. ‘రథంతో రథాన్ని, ఏనుగుతో ఏనుగును, గుర్రంతో గుర్రాన్ని’ — వానరులు రాక్షసుల వాహనాలనే ఎత్తి కొడతారు — అద్భుతమైన అతిశయోక్తి చిత్రం. ‘దుర్గమా వసుధా’ అంటే రణభూమి శవాలతో, శిలలతో, వృక్షాలతో ఎంతగా నిండిపోయిందంటే అక్కడ నడవడం కూడా కష్టమయింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘నడవడం తిరగడం కష్టమయింది’ అంటుంది. చివరలో మహర్షులూ దేవతలూ హర్షనాదాలు చేస్తారు — యుద్ధానికి దివ్యమైన ప్రేక్షకులు, వానరుల విజయానికి సంతోషించేవారు. యాభై ఐదవ శ్లోకం షట్పాది; అరవై నాలుగవదీ అరవై ఐదవదీ ఉపజాతివృత్తంలో ఉన్నాయి. ‘ఛిన్నవర్మతనుత్రాణాః’ అంటే కవచాలూ దేహరక్షలూ తెగిపోయినవారు; ‘తనుత్రాణమ్’ అంటే దేహాన్ని రక్షించే వస్త్రం. ‘పరస్పరజయైషిణః’ అంటే రెండు పక్షాలకూ విజయకాంక్ష సమానం. ‘రిపుశోణితదిగ్ధాంగాః’ అంటే శత్రువుల రక్తంతో పూయబడినవారు — తమ రక్తం కూడా కలిసిపోయిందని భావం. ‘యుద్ధమదాన్వితైః’ అంటే యుద్ధమదంతో ఉన్మత్తులైనవారు — మద్యం వల్లలా యుద్ధం వల్ల మత్తెక్కినవారు. కవి దృష్టిలో యుద్ధం భీషణమైనది, కానీ నిష్పక్షపాతంగా వర్ణించబడింది — రెండు పక్షాల వీరత్వమూ నష్టమూ సమానంగా వర్ణించబడతాయి. ‘రాక్షసాన్ రాక్షసైః ఏవ’ అంటే వానరులు రాక్షసులను పట్టుకొని ఇతర రాక్షసులను కొడతారు — శత్రువు దేహమే ఆయుధం; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘రాక్షసులతోనే రాక్షసులను చంపుతున్నారు’ అంటుంది. ‘పునః అంగైః’ అంటే శిలలు విరిగిపోయిన వానరులు చేతులతో కాళ్ళతోనే యుద్ధం చేస్తారు — ఆయుధాలు లేకపోయినా యుద్ధం ఆగదు. ‘కవచాభరణావృతాన్’ అంటే కవచాలతో ఆభరణాలతో కప్పబడిన రాక్షసులు కూడా శిలలతో పిండిపిండి అయ్యారు — కవచం రక్షించదు.

అప్పుడు నరాంతకుడు వాయువేగం గల గుర్రాన్ని ఎక్కి, వాడి శక్తిని పట్టుకొని, మహాసముద్రంలోకి చేప ప్రవేశించినట్లు ఉగ్రమైన వానరసేనలోకి ప్రవేశించాడు. ఆ వీరుడు వెలుగుతున్న ప్రాసంతో ఏడు వందల వానరులను చీల్చివేశాడు; ఇంద్రుని శత్రువైన ఆ మహాత్ముడు ఒక్కడే క్షణంలో వానరశ్రేష్ఠుల సేనను సంహరించాడు. గుర్రం వీపుపై కూర్చొని వానరసేనల్లో సంచరిస్తున్న ఆ మహాత్ముని విద్యాధరులూ మహర్షులూ చూశారు. అతని మార్గం మాంసమూ రక్తమూ కలిసిన బురదగా, పడిపోయిన పర్వతాకారులైన వానరులతో నిండి కనిపించింది. వానరశ్రేష్ఠులు పరాక్రమించాలని ఆలోచించేలోపే, నరాంతకుడు వారిని దాటి చీల్చివేశాడు. యుద్ధం ముందుభాగంలో మండుతున్న ప్రాసాన్ని ఎత్తి, అగ్ని అడవులను కాల్చినట్లు అతడు వానరసేనలను కాల్చాడు. వనవాసులైన వానరులు వృక్షాలనూ శిలలనూ పెకలించేలోపే, ప్రాసం దెబ్బ తిని వజ్రంచేత తెగిన పర్వతాల్లా పడిపోయారు. బలవంతుడైన నరాంతకుడు వర్షాకాలంలో గాలిలా యుద్ధంలో అన్నివైపులా నలిపివేస్తూ అన్ని దిక్కుల్లో సంచరించాడు. వీరులు భయంతో పరుగెత్తలేకపోయారు, నిలబడలేకపోయారు, కదలలేకపోయారు; వీర్యవంతుడైన అతడు ఎగిరేవారిని, నిలిచినవారిని, వెళ్ళేవారిని — అందరినీ చీల్చాడు. యముని వంటి, సూర్యతేజస్సు గల ఒక్క ప్రాసంతోనే చెదిరిపోయిన వానరసేనలు నేలపై పడిపోయాయి. వజ్రం దెబ్బలాంటి ఆ ప్రాసపు దెబ్బను వానరులు సహించలేకపోయారు; వారు గొప్పగా ఆర్తనాదాలు చేశారు. పడిపోతున్న వానరవీరుల రూపాలు వజ్రంచేత శిఖరాలు బద్దలై పడిపోతున్న పర్వతాల్లా కనిపించాయి. ఇంతకు ముందు కుంభకర్ణునిచేత పడగొట్టబడిన మహాత్ములైన వానరశ్రేష్ఠులు స్వస్థులై సుగ్రీవుని దగ్గరకు వచ్చారు. ఆ సుగ్రీవుడు చుట్టూ చూస్తూ, నరాంతకుని భయంతో వణికిపోయి అటూ ఇటూ పారిపోతున్న వానరసేనను చూశాడు; పారిపోతున్న సేనను చూసి, గుర్రం వీపుపై కూర్చొని ప్రాసం పట్టుకొని వస్తున్న నరాంతకుని చూశాడు. ‘మహార్ణవం మీనః ఇవ’ (మహాసముద్రంలో చేపలా) అనే ఉపమ — చేప సముద్రంలో అడ్డులేకుండా ఈదినట్లు, అతడు సేనలో స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తాడు. ‘యావత్… తావత్’ (…లోపే) అనేది రెండుసార్లు వాడబడింది — అతని వేగం వానరుల ఆలోచన కంటే కూడా వేగవంతమైనది. ‘ఉత్పతంతం స్థితం యాంతమ్’ (ఎగిరేవాడు, నిలిచినవాడు, వెళ్ళేవాడు) అనేవి మూడు విధాల స్థితులు; అందరూ సమానంగా చీల్చబడ్డారు. కుంభకర్ణునిచేత పడగొట్టబడినవారు ‘స్వస్థాః’ (కోలుకున్నవారు) — కాబట్టి పూర్వసర్గలో పడిపోయినవారందరూ చనిపోలేదు, కొందరు మూర్ఛపోయి మాత్రమే ఉన్నారని తెలుస్తుంది. నరాంతకుని పేరే అతని స్వభావాన్ని చెబుతుంది — నరులకు అంతకుడు. అతడు గుర్రమెక్కినవాడు, ప్రాసధారి — కాబట్టి వేగమే అతని ముఖ్యబలం. కవి వేగానికి ఎన్నో చిత్రాలు ఇస్తాడు — సముద్రంలో చేప, అడవిలో అగ్ని, వర్షాకాలంలో గాలి, పర్వతాలపై వజ్రం. ‘ఒక్కడే క్షణంలో ఏడు వందల వానరులను’ అనే సంఖ్య అతని వేగాన్ని కూడా చూపుతుంది. విద్యాధరులూ మహర్షులూ అతన్ని చూస్తారు — మళ్ళీ దివ్యమైన ప్రేక్షకులు. ‘మార్గః మాంసశోణితకర్దమః’ (మాంసమూ రక్తమూ కలిసిన బురదగా మార్గం) అనేది అతని గమనపు గుర్తు — అతడు ఎక్కడికి వెళ్తే అక్కడ బురదే. వానరుల భయం మూడు విధాలు — వారు పరుగెత్తలేరు, నిలబడలేరు, కదలలేరు — పక్షవాతం వచ్చినట్లు. ఈ సంకటంలో కుంభకర్ణునిచేత ఇంతకు ముందు పడగొట్టబడిన వానరులు కోలుకొని సుగ్రీవుని దగ్గరకు వస్తారు — సేన మళ్ళీ లేచి నిలబడడం, రాబోయే ప్రతీకారానికి భూమిక. ‘వజ్రభిన్నాగ్రకూటానాం శైలానామ్’ (వజ్రంచేత శిఖరాలు బద్దలైన పర్వతాల్లా) అనే ఉపమ — పడిపోతున్న వానరులు వజ్రంచేత శిఖరాలు విరిగిన పర్వతాల్లా ఉన్నారు; వానరుల పర్వతాకారం ఇంతకు ముందు కూడా ఎన్నోసార్లు చెప్పబడింది. ‘ప్రావృట్కాలే యథా అనిలః’ (వర్షాకాలంలో గాలిలా) అంటే వర్షాకాలపు ఝంఝామారుతం చెట్లను విరిచినట్లు అతడు వానరులను విరిచాడు. ‘ఉత్పతంతం స్థితం యాంతమ్’ — మూడు కృదంతాలతో అన్ని స్థితులూ కలుపబడ్డాయి; ఎవరూ తప్పించుకోలేదు. ‘అంతకకల్పేన ఆదిత్యతేజసా ప్రాసేన’ అనడంలో అతని ఆయుధానికి రెండు ఉపమలు — మృత్యువూ సూర్యుడూ; వినాశకమైనదీ, దీప్తిమంతమైనదీ. ‘యావత్… తావత్’ అనే రచనతో నరాంతకుని వేగం వానరుల ఆలోచనా వేగం కంటే కూడా ఎక్కువ అని చూపించబడింది; వారు వృక్షాలను పెకలించేలోపే పడిపోతారు. ఇలా అతని పరాక్రమం వానరుల ధైర్యాన్ని మళ్ళీ విరిచేస్తుంది, పూర్వసర్గలో కుంభకర్ణుని పరాక్రమంలాగే. ‘విద్యాధరమహర్షయః’ అనే సమాసం — విద్యాధరులూ మహర్షులూ; వారు ఆకాశంలో ఉండి యుద్ధాన్ని చూస్తారు.

మహాతేజస్వి అయిన వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గల వీరుడైన కుమారుడు అంగదుని చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘గుర్రమెక్కి వానరసేనను కల్లోలపరుస్తున్న ఆ వీరుడైన రాక్షసుని దగ్గరకు వెళ్ళు, వెంటనే అతని ప్రాణాలు తీసేయి.’ ప్రభువు మాట విని, వీర్యవంతుడైన అంగదుడు మేఘంలాంటి సేనలో నుంచి సూర్యునిలా బయటికి దూకాడు. పర్వతాల సమూహంలాంటివాడూ, వానరుల్లో ఉత్తముడూ అయిన అంగదుడు భుజకీర్తులు ధరించి, ధాతువులతో కూడిన పర్వతంలా ప్రకాశించాడు. ఆయుధం లేని, కేవలం గోళ్ళూ కోరలూ గల మహాతేజస్వి వాలిపుత్రుడు నరాంతకుని దగ్గరకు వెళ్ళి ఇలా అన్నాడు — ‘ఆగు; ఈ సామాన్య వానరులతో నువ్వేం చేస్తావు? వజ్రంలా తాకే ఆ ప్రాసాన్ని ఇదిగో నా ఈ వక్షస్థలం మీదకు విసురు.’ అంగదుని మాట విని నరాంతకుడు మండిపడ్డాడు; పళ్ళతో పెదవి కొరుకుతూ, పాములా బుసకొడుతూ, కోపంతో అతడు వాలిపుత్రుడైన అంగదుని దగ్గరకు వెళ్ళి నిలిచాడు. ‘అంగదసంనద్ధః’ అనేది శ్లేష — అంగదుడు (పేరు) అంగదాలు (భుజకీర్తులు) ధరించినవాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘భుజాలకు బాహుపురులు ధరించి’ అంటుంది. ‘సధాతుః పర్వతః ఇవ’ అంటే బంగారం మొదలైన ధాతువులు గల కొండలా. ‘నిరాయుధః’ (ఆయుధం లేనివాడు) అనేది అంగదుని సాహసానికి ప్రమాణం — అతడు ఆయుధం లేకుండానే ఆయుధధారి అయిన, గుర్రమెక్కిన శత్రువును సవాలు చేస్తాడు. ‘ప్రాకృతైః కిం కరిష్యసి’ (సామాన్యులతో నువ్వేం చేస్తావు) అనే మాట పూర్వసర్గలో సుగ్రీవుడు కుంభకర్ణునితో అన్న మాటకు ప్రతిధ్వని — కొడుకు పినతండ్రి పద్ధతిని అనుసరిస్తాడు. ఎనభై ఏడవ శ్లోకం షట్పాది; దాని మూడవ సగం సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. సుగ్రీవుడు తాను స్వయంగా వెళ్ళడు, అంగదుని పంపుతాడు — యువరాజు యోగ్యతకు పరీక్ష; పూర్వసర్గలో కుంభకర్ణుని చేతిలో ఓడిపోయిన అతనికి తిరిగి ప్రతిష్ఠ పొందే అవకాశం కూడా. ‘మేఘసంకాశాత్ అనీకాత్ అంశుమాన్ ఇవ’ (మేఘంలాంటి సేనలో నుంచి సూర్యునిలా) అనే ఉపమ — నల్లని వానరసేన మధ్యలో నుంచి బంగారు భుజకీర్తులు గల అంగదుడు సూర్యునిలా బయటికి వస్తాడు. ‘నఖదంష్ట్రవాన్’ అంటే వానరునికి సహజమైన ఆయుధాలు — గోళ్ళూ కోరలూ. ‘అస్మిన్ మమ ఉరసి ప్రాసం క్షిప’ (ఈ నా వక్షస్థలంపై ప్రాసాన్ని విసురు) అనే అంగదుని సవాలు — తన వక్షస్సునే గురిగా చూపడం — సాహసానికి పరాకాష్ఠ. నరాంతకుని కోపానికి మూడు లక్షణాలు — పెదవి కొరకడం, పాములా బుసకొట్టడం, దగ్గరకు రావడం. ‘క్షిప్రం ప్రాణైః వియోజయ’ (వెంటనే ప్రాణాలు తీసేయి) అనే సుగ్రీవుని ఆజ్ఞ సంక్షిప్తమైనదీ నిర్ణయాత్మకమైనదీ — రాజు వాణి. ‘శైలసంఘాతసంకాశః’ అంటే పర్వతాల సమూహంలా విశాలమైనవాడూ దృఢమైనవాడూ.

అతడు అప్పుడు బాగా మెరుస్తున్న ప్రాసాన్ని గిరగిరా తిప్పి హఠాత్తుగా అంగదునిపై విసిరాడు; అది వాలిపుత్రుని వజ్రంలాంటి వక్షస్థలంపై విరిగిపోయి నేలపై పడింది. గరుడుడు తెగగొట్టిన పాము శరీరంలా విరిగిపోయిన ఆ ప్రాసాన్ని చూసి, వాలిపుత్రుడు అరచేయి ఎత్తి గుర్రం తలపై కొట్టాడు. ఆ అరచేతి దెబ్బకు కాళ్ళు భూమిలోకి దిగబడి, కనుగుడ్లు పగిలి, నాలుక బయటకు వచ్చి, తల ఛిద్రమై, పర్వతంలాంటి అతని గుర్రం నేలపై పడిపోయింది. చనిపోయి పడిన గుర్రాన్ని చూసి నరాంతకుడు కోపవశుడయ్యాడు; మహాప్రభావుడైన అతడు పిడికిలి ఎత్తి యుద్ధంలో వాలిపుత్రుని తలపై కొట్టాడు. అప్పుడు పిడికిలి దెబ్బకు తల పగిలిన అంగదుడు మిక్కిలి వేడైన రక్తాన్ని ధారగా కార్చాడు, మళ్ళీ మళ్ళీ మంటలా రగిలిపోయాడు, మూర్ఛపోయాడు, తెలివి వచ్చాక ఆశ్చర్యపోయాడు. అప్పుడు మహాత్ముడైన వాలిపుత్రుడు అంగదుడు మృత్యువుతో సమానమైన వేగం గల, పర్వతశిఖరంలాంటి పిడికిలిని బిగించి నరాంతకుని వక్షస్థలంపై పడేశాడు. పిడికిలి దెబ్బకు వక్షస్థలం చీలి లోపలికి కుంగిపోయి, మంటలు కక్కుతూ, రక్తంతో తడిసిన దేహంతో నరాంతకుడు వజ్రం దెబ్బకు విరిగిన పర్వతంలా నేలపై పడ్డాడు. శ్రేష్ఠమైన వీర్యం గల ఆ నరాంతకుడు యుద్ధంలో వాలిపుత్రుని చేత హతుడు కాగా, ఆకాశంలో దేవశ్రేష్ఠులూ నేలపై వానరులూ గొప్పగా హర్షనాదాలు చేశారు. అప్పుడు అంగదుడు రాముని మనసుకు సంతోషం కలిగించే, మిక్కిలి కష్టసాధ్యమైన ఆ పరాక్రమాన్ని చేశాడు; భయంకరమైన కర్మలు చేసే అతడు కూడా ఆశ్చర్యపోయాడు, మళ్ళీ యుద్ధానికి ఉత్సాహంతో సిద్ధమయ్యాడు. ఎనభై ఎనిమిదవ శ్లోకం నుంచి తొంభై ఆరవ శ్లోకం వరకు అన్నీ ఉపజాతి, వంశస్థ వృత్తాల్లో ఉన్నాయి. దాని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘దానితో శ్రీరామచంద్రునికి కూడా ఎంతో ఆశ్చర్యం కలిగింది’ అని చెబుతూ ‘విసిస్మియే సః’ అనే దానికి కర్త రాముడని భావిస్తుంది; మూలంలో ‘సోఽప్యథ భీమకర్మా’ అని ఉంది, కాబట్టి అంగదుడే కర్త అని కూడా అన్వయించవచ్చు. యుద్ధపు క్రమం అందమైనది — ప్రాసం విరిగింది, గుర్రం చచ్చింది, అంగదుడు మూర్ఛపోయాడు, చివరకు నరాంతకుడు హతుడయ్యాడు — నాలుగు దెబ్బలు, ఒక్కొక్కరివి రెండు. ఆయుధం లేని అంగదుడు ఆయుధధారి అయిన రావణపుత్రుని చంపడం — పూర్వసర్గలో కుంభకర్ణుని చేత అవమానించబడిన అంగదునికి తిరిగి ప్రతిష్ఠ. నరాంతకుని ప్రాసం అంగదుని వక్షస్సుపై విరిగిపోయింది — ‘వజ్రకల్పే’ అంటే అంగదుని వక్షస్సు వజ్రంలా కఠినమైనది. ‘సుపర్ణకృత్తోరగభోగకల్పమ్’ అంటే విరిగిన ప్రాసం గరుడుడు ఛేదించిన పాములా నేలపై పడింది. గుర్రం చావు విస్తారంగా వర్ణించబడింది — కాళ్ళు భూమిలోకి దిగబడ్డాయి, కళ్ళు పగిలాయి, నాలుక బయటకు వచ్చింది, తల ఛిద్రమైంది — అంగదుని అరచేతి దెబ్బ బలం అది. నరాంతకుని పిడికిలి దెబ్బకు అంగదుడు కూడా గాయపడ్డాడు — రక్తం కారుతుంది, అతడు ‘విజజ్వాల’ — బాధతో మండిపోతున్నట్లు — మూర్ఛపోయాడు; కానీ తెలివి వచ్చాక అతడు ‘విసిస్మియే’ — శత్రువు బలానికి ఆశ్చర్యపోయాడు. తరువాత అతని చివరి పిడికిలి ‘మృత్యుసమానవేగః గిరిశృంగకల్పః’ (మృత్యువుతో సమానమైన వేగం గలదీ, పర్వతశిఖరంలాంటిదీ). నరాంతకుని పతనం ‘వజ్రం దెబ్బకు విరిగిన పర్వతంలా’ — ఈ సర్గలో వజ్రపు ఉపమ మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది. ఆకాశంలో దేవతల, నేలపై వానరుల హర్షనాదం — రెండు లోకాల ఆనందం. తొంభై ఆరవ శ్లోకంలో అంగదుని పరాక్రమం ‘రామమనఃప్రహర్షణః’ — రాముని మనసుకు హర్షం కలిగించేది; యుద్ధంలోని అన్ని కర్మలకూ పరమ ప్రమాణం రాముని ప్రసాదమే. రావణపుత్రుల్లో నరాంతకుడే మొదట హతుడయ్యాడు; తరువాతి సర్గలో మిగిలినవారి వరుస మొదలవుతుంది.

இவ்வாறு துயரத்தில் ஆழ்ந்து புலம்பிக்கொண்டிருந்த தீய உள்ளம் கொண்ட ராவணனின் சொல்லைக் கேட்டுத் திரிசிரஸ் சொன்னான்: ‘அரசே, பெருவீரம் கொண்ட எங்கள் நடுச் சிறிய தந்தை இவ்வாறுதான் கொல்லப்பட்டார்; ஆனால் நல்லோர் நீங்கள் புலம்புவது போலப் புலம்புவதில்லை. தலைவரே, நீங்கள் மூவுலகுக்குமே ஈடானவர் என்பது உறுதி; அப்படிப்பட்ட நீங்கள் ஏன் ஒரு சாதாரண மனிதனைப் போல இவ்வாறு உங்களுக்காக வருந்துகிறீர்கள்? பிரம்மன் அளித்த சக்தி ஆயுதமும், கவசமும், அம்பும், வில்லும், ஆயிரம் கழுதைகள் பூட்டிய, மேக முழக்கம் போன்ற ஓசையுடைய தேரும் உங்களிடம் உள்ளன. நீங்கள் பலமுறை ஆயுதத்தால் தேவர்களையும் தானவர்களையும் வெட்டி வீழ்த்தியிருக்கிறீர்கள்; எல்லா ஆயுதங்களும் உடைய நீங்கள் ராகவனைத் தண்டிக்கத் தகுந்தவர். பேரரசே, விரும்பினால் நீங்கள் இங்கேயே இருங்கள்; நான் போருக்குப் புறப்படுவேன்; கருடன் பாம்புகளை அழிப்பது போல உங்கள் பகைவர்களை வேரோடு அழிப்பேன். தேவேந்திரனால் சம்பரனும், விஷ்ணுவால் நரகனும் வீழ்த்தப்பட்டது போல, இன்று போரில் என்னால் வீழ்த்தப்பட்டு ராமன் கிடப்பான்.’ திரிசிரஸின் சொல்லைக் கேட்டு, காலனால் தூண்டப்பட்ட ராக்ஷசர் அரசன் ராவணன் தான் மீண்டும் பிறந்தவன் போல உணர்ந்தான். ‘தாதமத்யம:’ என்றால் தந்தையின் நடுச் சகோதரன் — கும்பகர்ணன் ராவணனுக்கும் விபீஷணனுக்கும் இடையில் பிறந்தவன்; இந்தி உரையில் ‘நடுச் சித்தப்பா’ என்று உள்ளது. திரிசிரஸின் சொல்லில் மூன்று பகுதிகள் உள்ளன — கடிந்துரை (நல்லோர் புலம்புவதில்லை), நினைவூட்டல் (உங்கள் ஆயுதங்களும் வீரமும்), சபதம் (நானே செல்வேன்). ‘பிரம்மன் அளித்த சக்தி’ என்பது பிரம்மனின் வரத்தால் பெற்ற தெய்வ ஆயுதம். ‘ஆயிரம் கழுதைகள் பூட்டிய தேர்’ — ராக்ஷசர்களின் தேர்களில் கழுதைகள் பூட்டப்படுகின்றன. இங்கே நரகன் விப்ரசித்திக்கும் சிம்ஹிகைக்கும் பிறந்த மகன்; துவாபர யுகத்தில் கிருஷ்ணனால் கொல்லப்பட்ட பூமியின் மைந்தனான நரகன் அல்லன் என்று அச்சுப் பதிப்பின் அடிக்குறிப்பு தெளிவுபடுத்துகிறது. ‘காலசோதித:’ என்பதால் கவிஞர் குறிப்பிடுவது — ராவணனின் ஊக்கம் விவேகத்தால் எழுந்ததல்ல, மரணத்தின் தூண்டுதலால் எழுந்தது. திரிசிரஸ் ராவணனின் மைந்தன், மூன்று தலைகள் உடையவன் — பின்னர் அவனுடைய மூன்று கிரீடங்கள் வருணிக்கப்படுகின்றன. அவன் தந்தையைச் ‘சாதாரண மனிதனைப் போல’ என்று கடிந்துகொள்கிறான்; முந்தைய சர்க்கத்தில் அங்கதன் வானரர்களைச் ‘சாதாரண வானரர்களைப் போல’ என்று கடிந்தது போல — இரு தரப்பிலும் தலைவர்கள் ஒரே வாதத்தால் தம்மவரை ஊக்குவிக்கிறார்கள். ‘தான் மீண்டும் பிறந்தவன் போல உணர்ந்தான்’ என்பதில் ராவணனின் மனமாற்றம் விரைவானது — ஒரு கணத்துக்கு முன் ‘இப்போது நான் இல்லாதவனே’ என்றான்; இப்போது மைந்தனின் சொல்லால் மீண்டும் உயிர்பெற்றவன் போல ஆகிறான். ‘கருடன் பாம்புகளை’ என்ற உவமை முந்தைய சர்க்கங்களில் கும்பகர்ணனுக்காகப் பயன்படுத்தப்பட்டது; இங்கே திரிசிரஸ் அதையே தனக்குப் பயன்படுத்துகிறான் — சிறிய தந்தையின் இடத்தைப் பிடிக்க விரும்புபவன் போல. ‘சாஸ்தும் அர்ஹஸி’ என்றால் தண்டிக்க வல்லவர் — தந்தையின் ஆற்றலை நினைவூட்டுதல்.

திரிசிரஸின் சொல்லைக் கேட்டு தேவாந்தகனும் நராந்தகனும் ஒளிமிக்க அதிகாயனும் போரை எண்ணி மகிழ்ந்தனர். பின் ‘நான், நான்’ என்று முழங்கியவாறு, ராக்ஷசர்களில் காளைகளும் இந்திரனுக்கு நிகரான ஆற்றலுடையவர்களுமான ராவணனின் வீர மைந்தர்கள் போருக்கு ஆயத்தமானார்கள். அவர்கள் எல்லோரும் வானில் இயங்குபவர்கள், எல்லோரும் மாயையில் வல்லவர்கள், எல்லோரும் தேவர்களின் செருக்கை அழித்தவர்கள், எல்லோரும் போரில் அடக்கமுடியாத செருக்குடையவர்கள்; எல்லோரும் பெருவலிமை உடையவர்கள், எல்லோரும் பரந்த புகழுடையவர்கள்; போரில் இறங்கியபின் கந்தர்வர்களோடும் கின்னரர்களோடும் பெரும் நாகங்களோடும் கூடிய தேவர்களாலும் அவர்களில் எவரும் தோற்கடிக்கப்பட்டதாகக் கேள்விப்பட்டதில்லை. எல்லோரும் அஸ்திரங்களை அறிந்த வீரர்கள், எல்லோரும் போரில் வல்லவர்கள், எல்லோரும் சிறந்த அறிவுடையவர்கள், எல்லோரும் வரம் பெற்றவர்கள். சூரியனுக்கு நிகரான ஒளியுடையவர்களும் பகைவரின் வலிமையையும் செல்வத்தையும் அழிப்பவர்களுமான அந்த மைந்தர்களால் சூழப்பட்ட அரசன் ராவணன், பெரும் தானவர்களின் செருக்கை அழிக்கும் தேவர்களால் சூழப்பட்ட இந்திரனைப் போல ஒளிர்ந்தான். ‘எல்லோரும்’ என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது — இந்த ஒலிநயம் இளவரசர்களின் சம பெருமையைக் காட்டுகிறது; எல்லோருடைய பண்புகளும் ஒன்றே போல. ‘நான், நான்’ என்ற இரட்டிப்பு போட்டியைக் குறிக்கிறது — ஒவ்வொருவரும் முதலில் செல்ல விரும்புகிறார்கள். பதின்மூன்றாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது; அதன் முதல் பாதி ‘தேவர்களாலும் கந்தர்வர்களோடு…’ என்பது பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தின் பின்பாதியோடு பொருள்தொடர்பு கொள்கிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் இந்தப் பாதி இல்லை. பதினான்காம் சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்தது. மைந்தர்களால் ராவணன் பெறும் பொலிவு தேவர்களால் இந்திரன் பெறுவது போன்றது — ஆனால் ‘பெரும் தானவர்களின் செருக்கை அழிப்பவர்கள்’ என்ற தேவர்களுக்கான அடைமொழி, முரண்நகையாக ராவணனின் செருக்கே அழியப்போவதைக் குறிப்பது போல உள்ளது. இந்த நான்கு இளவரசர்களில் அதிகாயன் தான்யமாலினியின் மகன், மற்ற மூவரும் மண்டோதரியின் மைந்தர்கள் என்பது மரபு; அடுத்த சர்க்கங்களில் அவர்கள் வரிசையாகக் கொல்லப்படுவது வருணிக்கப்படுகிறது. ‘வானில் இயங்குபவர்கள்’, ‘மாயையில் வல்லவர்கள்’ என்பவை ராக்ஷசர்களுக்கு இயல்பான இரண்டு ஆற்றல்கள். ‘தோற்கடிக்கப்பட்டதாகக் கேள்விப்பட்டதில்லை’ என்பது முந்தைய போர்களில் அவர்கள் தோல்வியறியாதவர்கள் என்ற புகழ்; ‘வரம் பெற்றவர்கள்’ என்றால் தவத்தால் வரங்களைப் பெற்றவர்கள் — இந்தப் பண்புகள் எல்லாம் பின்னர் அவர்களுடைய வதத்தின் பெருமையைக் கூட்டுகின்றன. ‘இந்திரனுக்கு நிகரான ஆற்றலுடையவர்கள்’ — இந்திரனுக்கு நிகர் என்ற அடைமொழி இதே சர்க்கத்தில் அங்கதனுக்கும் பயன்படுத்தப்படுகிறது (81); அதனால் இரு எதிரிகளின் சமநிலை குறிக்கப்படுகிறது. ‘ஸமரதுர்மதா:’ என்றால் போரில் அடக்கமுடியாத செருக்குடையவர்கள்.

அவன் மைந்தர்களைத் தழுவிக்கொண்டு, அணிகலன்களால் அணிசெய்து, சிறந்த ஆசிகளோடு போருக்கு அனுப்பினான். இளவரசர்களைக் காப்பதற்காக ராவணன் தன் சகோதரர்களான யுத்தோன்மத்தனையும் மத்தனையும் போருக்கு அனுப்பினான். பேருடல் கொண்ட அவர்கள், உலகங்களை அழவைக்கும் மகாத்மாவான ராவணனை வணங்கி, வலம்வந்து புறப்பட்டனர். எல்லா மூலிகைகளாலும் நறுமணப் பொருள்களாலும் தம்மைப் பூசிக்கொண்டு, போரை விரும்பும் பெருவலிமையுடைய ராக்ஷசர்களில் சிறந்த ஆறுபேர் புறப்பட்டனர் — திரிசிரஸ், அதிகாயன், தேவாந்தகன், நராந்தகன், மகோதரன், மகாபார்சுவன் ஆகியோர் காலனால் தூண்டப்பட்டுப் புறப்பட்டனர். ‘யுத்தோன்மத்தன்’, ‘மத்தன்’ என்பவை மகாபார்சுவனுக்கும் மகோதரனுக்கும் உரிய வேறு பெயர்கள்; இந்தி உரையில் ‘யுத்தோன்மத்தன் (மகாபார்சுவன்), மத்தன் (மகோதரன்)’ என்று தெளிவாக உள்ளது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் இங்கே ‘மகோதர மகாபார்சுவௌ’ என்று நேரடியாகப் பெயர்கள் உள்ளன. ‘எல்லா மூலிகைகளாலும் பூசிக்கொண்டு’ என்பது போருக்கு முன் மங்கலத்துக்காக மூலிகைகளையும் நறுமணப் பொருள்களையும் தொடும் காப்புச் சடங்கு. வலம்வருதல், வணங்குதல், ஆசிபெறுதல் — இவை எல்லாம் மங்கலச் சடங்குகள்; ஆனால் ‘காலனால் தூண்டப்பட்டு’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் அவர்களுடைய விதியை முன்னதாகவே குறிப்பிடுகிறார். பத்தொன்பதாம் சுலோகம் (ஆறுபேரின் பெயர்ப்பட்டியல்) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அது பதினெட்டாம் சுலோகத்தின் ‘இந்த ஆறுபேர்’ என்ற சொல்லுக்கு விளக்கம் போன்றது. ராவணனின் தந்தைப் பாசம் இங்கே தெளிவாகிறது — மைந்தர்களைத் தழுவுகிறான், தானே அணிசெய்கிறான் — அதற்குக் கைம்மாறாக அடுத்த சர்க்கங்களில் கிடைப்பது துயரமே. ‘லோகராவணம்’ என்பது ராவணன் என்ற பெயரின் சொற்பிறப்பு விளக்கம் — உலகங்களை அலறவைப்பவன், அழவைப்பவன். ‘இளவரசர்களைக் காப்பதற்காக’ — இரு சிறிய தந்தையரும் இளவரசர்களின் காவலர்கள் — மைந்தர்களின் பாதுகாப்பு பற்றிய ராவணனின் கவலை அவனுடைய தந்தை உள்ளத்தைக் காட்டுகிறது. ‘ஷடேதே’ என்றால் இந்த ஆறுபேர் — எண்ணிக்கையைக் கவிஞரே சொல்கிறார்.

பின் மகோதரன் கருமேகம் போன்றவனும், ஐராவதத்தின் குலத்தில் பிறந்தவனுமான சுதர்சனன் என்ற யானைமேல் ஏறினான்; எல்லா ஆயுதங்களும் ஏந்தி, அம்பறாத்தூணிகளால் அணிசெய்யப்பட்ட அவன், யானைமேல் அமர்ந்து, அஸ்தமன மலையின் உச்சியில் நிற்கும் சூரியனைப் போல ஒளிர்ந்தான். ராவணனின் மைந்தன் திரிசிரஸ் சிறந்த குதிரைகள் பூட்டியதும் எல்லா ஆயுதங்களும் நிறைந்ததுமான சிறந்த தேரில் ஏறினான்; தேரில் அமர்ந்த வில்லேந்திய அவன், மின்னலும் எரிகொள்ளியும் தீச்சுடரும் வானவில்லும் கொண்ட மேகம் போல ஒளிர்ந்தான்; மூன்று கிரீடங்களோடு அவன், மூன்று பொன்மலைச் சிகரங்களோடு கூடிய மலைகளின் அரசனான இமயமலையைப் போலத் திகழ்ந்தான். பேரொளியுடையவனும், வில்லாளிகள் எல்லோரிலும் சிறந்தவனுமான ராக்ஷசர் அரசனின் மைந்தன் அதிகாயன், நல்ல சக்கரங்களும் அச்சும் உடையதும், நன்கு பொருத்தப்பட்டதும், நல்ல அனுகர்ஷமும் கூபரமும் உடையதும், அம்பறாத்தூணிகளாலும் விற்களாலும் ஒளிர்வதும், ஈட்டிகளும் வாள்களும் இரும்புத் தடிகளும் நிறைந்ததுமான சிறந்த தேரில் ஏறினான்; பொன்னால் பலவாறு அழகுசெய்யப்பட்ட கிரீடத்தாலும் அணிகலன்களாலும் அவன் தன் ஒளியால் சுற்றிலும் ஒளிரச் செய்தவாறு மேருமலையைப் போல விளங்கினான்; ராக்ஷசர்களில் புலிகளால் சூழப்பட்ட அவன், தேவர்களால் சூழப்பட்ட வஜ்ரம் ஏந்திய இந்திரனைப் போலத் திகழ்ந்தான். நராந்தகன் உச்சைச்சிரவஸ் போன்றதும், வெண்மையானதும், பொன்னணிகள் பூண்டதும், மனோவேகம் உடையதுமான பேருடல் கொண்ட குதிரைமேல் ஏறினான்; எரிகொள்ளி போன்ற ஈட்டியை ஏந்திய அவன், மயில்மேல் அமர்ந்த குகனைப் (முருகனைப்) போல ஒளிர்ந்தான். தேவாந்தகன் பொன்னணி பூண்ட இரும்புத் தடியை ஏந்தி, இரு கைகளாலும் (மந்தர) மலையைப் பற்றிய விஷ்ணுவின் உருவத்தைப் பின்பற்றுபவன் போலத் திகழ்ந்தான். பேரொளியுடையவனும் வீரம் மிக்கவனுமான மகாபார்சுவன் கதையை ஏந்திப் போர்க்களத்தில் குபேரனைப் போல ஒளிர்ந்தான். அமராவதியிலிருந்து புறப்படும் தேவர்களைப் போல அந்த மகாத்மாக்கள் புறப்பட்டனர்; யானைகளிலும் குதிரைகளிலும் மேக முழக்கம் போன்ற ஓசையுடைய தேர்களிலும் சிறந்த ஆயுதங்கள் ஏந்திய ராக்ஷசர்கள் அவர்களைப் பின்தொடர்ந்து பாய்ந்தனர். கிரீடம் அணிந்தவர்களும், பொலிவு நிறைந்தவர்களும், சூரியனின் ஒளியுடையவர்களுமான அந்த இளவரசர்கள் வானில் சுடர்விடும் கோள்களைப் போல ஒளிர்ந்தனர். அவர்கள் ஏந்திய வெண்மையான ஆயுதங்களின் வரிசை, கூதிர்கால மேகம் போன்று, வானில் பறக்கும் அன்னப் பறவைகளின் வரிசையைப் போல விளங்கியது. ஆறு வீரர்களுக்கு ஏழு உவமைகள் — அஸ்தமன மலையின் உச்சியில் சூரியன், வானவில்லுடைய மேகம், மூன்று சிகரங்களுடைய இமயம், மேரு, மயில்மேல் அமர்ந்த ஸ்கந்தன், மந்தரம் ஏந்திய விஷ்ணு, குபேரன். ‘அனுகர்ஷம்’, ‘கூபரம்’ என்ற தேரின் இரு உறுப்புகளுக்கு அடிக்குறிப்பில் விளக்கம் உள்ளது — அனுகர்ஷம் என்பது தேரின் அடிப்பகுதியில் பொருத்தப்பட்ட மரம்; கூபரம் என்பது நுகத்தடி கட்டப்படும் ஏர்க்கால்; இந்தி உரையில் ‘வண்டியின் ஏர்க்கால்கள்’ என்று உள்ளது. முப்பத்து மூன்றாம் சுலோகத்தில், திறனாய்வுப் பதிப்பின் இரண்டு பாதிகள் (32ஆம் சுலோகத்தின் முன்பாதி ‘தே ப்ரதஸ்துர் மஹாத்மானோ பலைர் அப்ரதிமைர் வ்ருதா:’ — அவர்கள் ஒப்பற்ற படைகளால் சூழப்பட்டுப் புறப்பட்டனர்; பின்பாதி ‘ஸுரா இவாமராவத்யாம்…’ — அமராவதியில் தேவர்களைப் போல) வல்கேட்டில் ஒரே பாதியாகச் சுருக்கப்பட்டுள்ளன — ‘தே ப்ரதஸ்துர்மஹாத்மானோமராவத்யா: ஸுரா இவ’. இந்த நீண்ட வருணனையில் கவிஞர் ஒவ்வொரு வீரனையும் தனித்தனியாகச் சித்திரிக்கிறார் — ஊர்தி, ஆயுதம், அணிகலன், உவமை என நான்கு வகை வருணனை. மகோதரனின் யானை சுதர்சனன் ஐராவதத்தின் குலத்தில் பிறந்தது — இந்திரனின் யானையின் வழித்தோன்றல்; அவனுக்கான உவமை அஸ்தமன மலையின் உச்சியில் மறையும் சூரியன் — இங்கே ஒரு முரண்நகை உள்ளது, ஏனெனில் அஸ்தமனம் வீழ்ச்சியைக் குறிக்கிறது. திரிசிரஸுக்கான உவமை மின்னலும் எரிகொள்ளியும் கொண்ட மேகம்; அவனுடைய மூன்று கிரீடங்கள் இமயத்தின் மூன்று பொற்சிகரங்களைப் போன்றவை. அதிகாயன் ‘வில்லாளிகள் எல்லோரிலும் சிறந்தவன்’ — பின்னர் லக்ஷ்மணனோடு அவனுக்கு நீண்ட போர் நடக்கும்; இங்கே அவனுடைய தேரின் நுட்பமான வருணனை — சக்கரம், அச்சு, அனுகர்ஷம், கூபரம் — அவனுடைய பெருமையை முன்னதாகவே நிலைநாட்டுகிறது. நராந்தகனின் குதிரை உச்சைச்சிரவஸோடு ஒப்பிடப்படுகிறது — பாற்கடல் கடைந்தபோது தோன்றிய இந்திரனின் வெண்குதிரை. தேவாந்தகன் இரும்புத் தடியை ஏந்துகிறான் — பாற்கடல் கடைந்தபோது விஷ்ணு மந்தர மலையைத் தாங்கியது போல; ‘விடம்பயன்’ என்றால் பின்பற்றுபவன் போல. மகாபார்சுவன் கதை ஏந்திய குபேரனைப் போன்றவன். இவ்வாறு ஆறு வீரர்களும் தேவர்களோடு ஒப்பிடப்படுகின்றனர் — இந்திரன், ஸ்கந்தன், விஷ்ணு, குபேரன் — அவர்களே இவர்களுடைய பகைவர்கள்; இது கவிஞரின் நுட்பமான முரண்நகை. இறுதியில் ‘அன்னப் பறவைகளின் வரிசை போன்ற ஆயுதங்களின் வரிசை’ என்ற கூதிர்காலத்து உவமை — வெண்மையான ஆயுதங்கள் வானில் அன்னங்களின் வரிசை போல. இவ்வாறு போர்ப்பயணத்தின் அழகும் பயங்கரமும் ஒருசேர வருணிக்கப்படுகின்றன. ‘அமராவதியிலிருந்து தேவர்கள் போல’ என்ற உவமை — ராக்ஷசர்களின் இலங்கை தேவர்களின் அமராவதியைப் போலச் செல்வம் நிறைந்தது; அவர்கள் புறப்படுவது தேவர்களின் போர்ப்பயணம் போன்றது. ‘வானில் சுடர்விடும் கோள்கள் போல’ — கிரீடம் அணிந்த இளவரசர்கள் வானில் ஒளிரும் கோள்களைப் போல. இவ்வாறு கவிஞர் ராக்ஷசர்களின் அழகையும் செல்வச் சிறப்பையும் நடுநிலையோடு வருணிக்கிறார்; ராமாயணத்தின் பகைவர் வருணனை ஒருதலைப்பட்சமானது அல்ல. ‘ஸுசக்ராக்ஷம் ஸுஸம்யுக்தம் ஸ்வனுகர்ஷம் ஸுகூபரம்’ என்று ‘ஸு’ (நல்ல) என்று தொடங்கும் நான்கு சொற்களால் தேரின் எல்லா உறுப்புகளின் சிறப்பும் வருணிக்கப்படுகிறது — ஒலிநயத்துக்கு அழகிய எடுத்துக்காட்டு. ‘ஈட்டிகளும் வாள்களும் இரும்புத் தடிகளும் நிறைந்த’ தேர் ஓர் ஆயுதச்சாலை போல நிறைந்திருக்கிறது. ‘ஸவிதேவாஸ்தமூர்தனி’ என்பதில் ‘ஸவிதா + இவ’ என்பது குணசந்தி, ‘இவ + அஸ்த’ என்பது சவர்ணதீர்க்க சந்தி. ‘ராக்ஷசர்களில் புலிகளால் சூழப்பட்ட, தேவர்களால் சூழப்பட்ட வஜ்ரபாணி போல’ — அதிகாயன் தன் பின்தொடர்பவர்களோடு இந்திரனைப் போல இருக்கிறான்.

‘பகைவர்களின் தோல்வி, அல்லது மரணம்’ என்று மனத்தில் உறுதிசெய்துகொண்டு, போரை விரும்பிய வீரர்கள் ஒன்றுகூடிச் சென்றனர்; அவர்கள் கர்ஜித்தனர், முழங்கினர், அம்புகளை எறிந்தனர், பற்றினர். போரில் அடக்கமுடியாத செருக்குடன் புறப்பட்டவர்களின் சிம்மநாதங்களாலும் தோள்தட்டும் ஓசைகளாலும் பூமி அதிர்வது போல இருந்தது; ராக்ஷசர்களின் சிம்மநாதங்களால் வானமே பிளவுபட்டது போல இருந்தது. பெருவலிமையுடைய அந்த ராக்ஷசத் தலைவர்கள் மகிழ்ச்சியோடு வெளியேறி, பாறைகளையும் மரங்களையும் உயர்த்திய வானரப் படையைக் கண்டனர். மகாத்மாக்களான வானரர்களும், யானைகளும் குதிரைகளும் தேர்களும் நெருங்கியதும், நூற்றுக்கணக்கான கிண்கிணிகளால் ஒலிப்பதும், கருமேகம் போன்றதும், பெரிய ஆயுதங்களை உயர்த்தியதும், சுடர்விடும் தீயையும் சூரியனையும் போன்ற ராக்ஷசர்களால் எல்லாப் பக்கமும் சூழப்பட்டதுமான ராக்ஷசப் படையைக் கண்டனர். அந்தப் படை வருவதைக் கண்டு, தாக்கும் வாய்ப்புப் பெற்ற வானரர்கள் பெரிய மலைகளை உயர்த்தியவாறு மீண்டும் மீண்டும் முழங்கினர்; ராக்ஷசர்களைப் பொறுக்கமுடியாத வானரர்கள் எதிர்முழக்கமிட்டனர். வானரப் படைத்தலைவர்களின் உரத்த முழக்கத்தைக் கேட்டு, பகைவரின் மகிழ்ச்சியைப் பொறுக்கமுடியாத பெருவலிமையுடைய ராக்ஷசக் கூட்டங்கள் இன்னும் கொடூரமாக, பயங்கரமாக முழங்கின. அந்த வானரப் படைத்தலைவர்கள் கொடிய ராக்ஷசப் படைக்குள் புகுந்து, உயர்த்திய மலைகளோடு, சிகரங்களுடைய மலைகளைப் போலத் திரிந்தனர். சில வானரர்கள் வானில் புகுந்தும், சிலர் தரையிலும், கடுஞ்சினத்தோடு ராக்ஷசப் படைகளுக்குள் திரிந்தனர்; சிலர் மரங்களையும் பாறைகளையும் ஆயுதங்களாகக் கொண்டிருந்தனர். வானரர்களில் சிறந்தோர் பருத்த அடிமரங்களுடைய மரங்களைப் பற்றிக்கொண்டு போரிட்டனர்; ராக்ஷசர்களும் வானரர்களும் கலந்த அந்தப் போர் பயங்கரமாக இருந்தது. ‘க்ஷ்வேடிதம்’ என்றால் சிம்மநாதம்; ‘ஆஸ்போடிதம்’ என்றால் தோள்தட்டுதல் — இந்தி உரையில் ‘தோள் தட்டுதல்’ என்று உள்ளது. முழக்கத்துக்கு எதிர்முழக்கம் — ராக்ஷசர்கள் முழங்குகிறார்கள், வானரர்கள் எதிர்முழக்கமிடுகிறார்கள், மீண்டும் ராக்ஷசர்கள் இன்னும் பயங்கரமாக முழங்குகிறார்கள் — இந்த ஒலிப்போர் ஆயுதப்போருக்கு முன்னோட்டம். ‘லப்தலக்ஷா:’ என்றால் தாக்கும் வாய்ப்பைப் பெற்றவர்கள். ‘சிகரங்களுடைய மலைகள் போல’ என்றால் மலைகளை ஏந்திய வானரர்கள் சிகரங்களுடைய மலைகளைப் போன்றவர்கள். நாற்பத்து நான்காம் சுலோகம் உபஜாதி விருத்தத்தில் உள்ளது. இந்தப் பகுதியில் இரு படைகளும் ஒன்றையொன்று காண்கின்றன — முதலில் ராக்ஷசர்கள் வானரப் படையைக் காண்கிறார்கள், பின் வானரர்கள் ராக்ஷசப் படையைக் காண்கிறார்கள். ராக்ஷசப் படையின் வருணனை விரிவானது — யானைகள், குதிரைகள், தேர்கள், நூற்றுக்கணக்கான கிண்கிணிகள், கருமேக நிறம், உயர்த்திய ஆயுதங்கள்; வானரப் படையின் வருணனையோ சுருக்கமானது — ‘பாறைகளையும் மரங்களையும் உயர்த்திய’ — பாறைகளும் மரங்களுமே அவர்களுடைய ஆயுதங்கள். இதனால் இரு படைகளுக்கும் இடையிலான வேறுபாடு குறிக்கப்படுகிறது — ஒருபுறம் செல்வச் சிறப்பு, மறுபுறம் இயற்கையாக அமைந்த வலிமை. ‘மரணம் அல்லது பகைவர்களின் தோல்வி என்று உறுதிசெய்து’ — வானரர்களைப் போலவே ராக்ஷசர்களுக்கும் இறுதிவரை நிலைக்கும் உறுதி உள்ளது; முந்தைய சர்க்கத்தில் வானரர்கள் ‘மரணத்துக்குத் துணிந்தவர்கள்’ ஆக இருந்தனர்; இரு தரப்பின் வீரமும் சமமானது. ‘ப்ரதிநர்தந்த’ என்பது அச்சில் உள்ள வடிவம் — ஆத்மநேபத இறந்தகால வினை; ‘ப்ரதிநதந்த’ (எதிர்முழக்கமிட்டனர்) என்பதே பொருள். ‘பகைவரின் மகிழ்ச்சியைப் பொறுக்கமுடியாமல்’ — ராக்ஷசர்களால் பகைவர்களின் மகிழ்ச்சியைத் தாங்க முடியவில்லை — இந்தப் பொறாமையும் போருக்கு ஒரு தூண்டுதல். ‘சிலர் வானில் புகுந்து, சிலர் தரையில்’ — வானரர்களின் இருவகை இயக்கம் — வானில் செல்பவர்களும் தரையில் இயங்குபவர்களும். நாற்பத்தேழாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. ‘ஸமுத்யதமஹாசைலா:’ என்றால் வானரர்கள் பெரிய மலைகளை உயர்த்திக்கொண்டு நின்றனர் — தாக்குவதற்கு அவர்கள் ஆயத்தமாக இருந்தனர். இந்தி உரையில் ‘லப்தலக்ஷா:’ என்பதற்கு ‘தாக்கும் வாய்ப்பைப் பெற்று’ என்று விளக்கம் உள்ளது. முதலில் சொற்களின் போர், பின்னரே ஆயுதங்களின் போர். ‘கிண்கிணீசதநாதிதம்’ என்பது தேர்களிலும் யானைகளிலும் கட்டப்பட்ட சிறு மணிகளின் ஒலி.

ராக்ஷசர்களின் அம்புமழையால் தடுக்கப்பட்ட பயங்கர ஆற்றலுடைய வானரர்கள் மரங்கள், பாறைகள், மலைகள் ஆகியவற்றால் ஒப்பற்ற மழையைப் பொழிந்தனர். போர்க்களத்தில் ராக்ஷசர்களும் வானரர்களும் சிம்மநாதம் செய்தனர்; வானரர்கள் பாறைகளால் யாதுதானர்களை (ராக்ஷசர்களை) நொறுக்கினர்; கடுஞ்சினத்தோடு கவசங்களும் அணிகலன்களும் அணிந்தவர்களைப் போரில் கொன்றனர். சிலர் திடீரெனத் தாவி, தேர்களிலும் யானைகளிலும் குதிரைகளிலும் இருந்த வீரர்களான யாதுதானர்களையும் கொன்றனர். மலைச்சிகரங்களால் தாக்கப்பட்ட உடல்களோடு, முஷ்டிகளால் அடிக்கப்பட்டுக் கண்கள் பிதுங்கிய ராக்ஷசர்களில் சிறந்தோர் தள்ளாடினர், விழுந்தனர், கதறினர். ராக்ஷசர்களும் கூர்மையான அம்புகளால் வானரர்களில் யானை போன்றோரைத் துளைத்தனர்; சூலங்களாலும் உலக்கைகளாலும் வாள்களாலும் ஈட்டிகளாலும் சக்தி ஆயுதங்களாலும் கொன்றனர். ஒருவரையொருவர் வெல்ல விரும்பிய, பகைவரின் குருதி பூசிய உடலுடைய வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் ஒருவரையொருவர் வீழ்த்தினர். வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் எறிந்த பாறைகளாலும் வாள்களாலும் ஒரு கணத்தில் பூமி மூடப்பட்டுக் குருதியில் நனைந்தது; போர்வெறி கொண்டு நசுக்கப்பட்டுச் சிதறிக் கிடந்த மலைபோன்ற ராக்ஷசர்களால் பூமி நிறைந்திருந்தது (ஐம்பத்தைந்தாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது). எறியப்பட்டும், மீண்டும் எறியப்படுகிறவர்களாகவும், பாறைகள் உடைந்தவர்களாகவும் இருந்த வானரர்கள் அருகில் நெருங்கி உடல் உறுப்புகளாலேயே வியப்பூட்டும் போரைச் செய்தனர். ராக்ஷசர்களில் சிறந்தோர் வானரர்களை வானரர்களாலேயே கொன்றனர்; வானரர்களும் ராக்ஷசர்களை ராக்ஷசர்களாலேயே கொன்றனர். ராக்ஷசர்கள் பாறைகளையும் மலைகளையும் பறித்துக் கொன்றனர்; வானரர்கள் அவர்களுடைய ஆயுதங்களைப் பறித்து ராக்ஷசர்களைக் கொன்றனர். ஒருவரையொருவர் மலைச்சிகரங்களால் அடித்துக் கொன்றனர், பிளந்தனர், சிம்மநாதம் செய்தனர். கவசங்களும் உடற்காப்புகளும் அறுபட்டு வானரர்களால் கொல்லப்பட்ட ராக்ஷசர்கள், மரங்கள் பிசினைப் பெருக்குவது போலக் குருதியைப் பெருக்கினர். சில வானரர்கள் தேரால் தேரையும், யானையால் யானையையும், குதிரையால் குதிரையையும் அடித்துக் கொன்றனர். ராக்ஷசர்கள் க்ஷுரப்ரம், அர்த்தசந்திரம், பல்லம் போன்ற கூர்மையான அம்புகளால் வானரத் தலைவர்களின் மரங்களையும் பாறைகளையும் பிளந்தனர். சிதறிய மலைகளாலும், முறிந்த மரங்களாலும், கொல்லப்பட்ட வானரர்களாலும் ராக்ஷசர்களாலும் பூமி கடந்து செல்லமுடியாததாயிற்று. செருக்கோடும் மகிழ்ச்சியோடும் இயங்கியவர்களும், மனம் தளராதவர்களுமான அந்த வானரர்கள் அச்சத்தை விட்டுப் போரில் இறங்கிப் பலவகை ஆயுதங்களோடு ராக்ஷசர்களுடன் போரிட்டனர் (இந்தச் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை). அந்தக் கடும் மோதல் நடந்துகொண்டிருக்கையில், வானரர்கள் பெருமகிழ்ச்சி அடைந்துகொண்டிருக்க, ராக்ஷசர்கள் வீழ்த்தப்பட்டுக்கொண்டிருக்க, மகரிஷிகளும் தேவக் கூட்டங்களும் முழங்கினர். ‘வானரர்களை வானரர்களாலேயே, ராக்ஷசர்களை ராக்ஷசர்களாலேயே’ — பகைவனையே ஆயுதமாகப் பற்றித் தாக்குதல் — போரின் பயங்கரத்தின் உச்சம். ‘மரங்கள் பிசினைப் போல’ என்றால் மரங்கள் பிசின் வடிப்பது போல; இந்தி உரையில் ‘பிசின் வடிப்பது போல’ என்று உள்ளது. க்ஷுரப்ரம், பல்லம், அர்த்தசந்திரம் என்பவை அம்புகளின் வகைகள். இந்தப் பகுதி கூட்டுப் போரின் சித்திரம் — எந்த நாயகனின் பெயரும் இல்லை, ‘வானரர்கள்’, ‘ராக்ஷசர்கள்’ என்று மட்டுமே. கவிஞர் போரின் பல்வேறு வகைகளை வரிசையாக வருணிக்கிறார் — முதலில் தொலைவிலிருந்து தாக்குதல் (அம்புகள், பாறைகள்), பின் அருகிலிருந்து (முஷ்டிகள், சூலங்கள்), பின் ஆயுதமற்றவர்கள் உடல் உறுப்புகளாலேயே போரிடுதல், இறுதியில் பகைவர்களின் உடல்களையும் ஆயுதங்களையுமே கொண்டு போரிடுதல். ‘எறியப்பட்டும், மீண்டும் எறியப்படுகிறவர்களாகவும், பாறைகள் உடைந்தவர்களாகவும்’ என்ற மூன்று சொற்களால் வானரர்களின் நிலை சொல்லப்படுகிறது — அவர்கள் எறியப்பட்டனர், மீண்டும் எறியப்படுகிறார்கள், அவர்களுடைய பாறைகள் உடைந்தன — ஆயினும் அவர்கள் பின்வாங்குவதில்லை. ‘தேரால் தேரை, யானையால் யானையை, குதிரையால் குதிரையை’ — வானரர்கள் ராக்ஷசர்களின் ஊர்திகளையே தூக்கித் தாக்குகிறார்கள் — வியப்பூட்டும் உயர்வுநவிற்சிச் சித்திரம். ‘கடந்து செல்லமுடியாத பூமி’ — போர்க்களம் பிணங்களாலும் பாறைகளாலும் மரங்களாலும் நிறைந்து அங்கே நடப்பதும் கடினமாயிற்று; இந்தி உரையில் ‘நடமாடுவது கடினமாயிற்று’ என்று உள்ளது. இறுதியில் மகரிஷிகளும் தேவர்களும் முழங்குகிறார்கள் — போரின் தெய்வப் பார்வையாளர்கள்; வானரர்களின் வெற்றியால் அவர்கள் மகிழ்கிறார்கள். ஐம்பத்தைந்தாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது; அறுபத்து நான்காம், அறுபத்தைந்தாம் சுலோகங்கள் உபஜாதி விருத்தத்தில் உள்ளன. ‘சின்னவர்மதனுத்ராணா:’ என்றால் கவசங்களும் உடற்காப்புகளும் அறுபட்டவர்கள்; ‘தனுத்ராணம்’ என்பது உடலைக் காக்கும் ஆடை. ‘பரஸ்பரஜயைஷிண:’ என்பதில் இரு தரப்புக்கும் வெற்றியின் விருப்பம் சமமானது. ‘ரிபுசோணிததிக்தாங்கா:’ என்றால் பகைவர்களின் குருதி பூசியவர்கள் — தம் குருதியும் கலந்திருக்கிறது என்பது கருத்து. ‘யுத்தமதான்விதை:’ என்றால் போர்வெறியால் மயங்கியவர்கள் — கள்ளால் போலப் போரால் வெறிகொண்டவர்கள். கவிஞரின் பார்வையில் போர் பயங்கரமானது, ஆனால் நடுநிலையானது — இரு தரப்பின் வீரமும் இழப்பும் சமமாக வருணிக்கப்படுகின்றன. ‘ராக்ஷசர்களை ராக்ஷசர்களாலேயே’ — வானரர்கள் ராக்ஷசர்களைப் பற்றிக்கொண்டு மற்ற ராக்ஷசர்களைத் தாக்குகிறார்கள் — பகைவனின் உடலே ஆயுதம்; இந்தி உரையில் ‘ராக்ஷசர்களைக் கொண்டே ராக்ஷசர்களைக் கொன்றுகொண்டிருந்தனர்’ என்று உள்ளது. ‘மீண்டும் உறுப்புகளால்’ — பாறைகள் உடைந்த வானரர்கள் கைகால்களாலேயே போரிடுகிறார்கள் — ஆயுதம் இல்லாதபோதும் போர் ஓய்வதில்லை. ‘கவசங்களும் அணிகலன்களும் அணிந்தவர்கள்’ — கவசங்களாலும் அணிகலன்களாலும் மூடப்பட்ட ராக்ஷசர்களும் பாறைகளால் நொறுக்கப்பட்டனர் — கவசம் காப்பதில்லை.

பின் நராந்தகன் காற்றுக்கு நிகரான வேகமுடைய குதிரைமேல் ஏறி, கூர்மையான சக்தி ஆயுதத்தை ஏந்திக்கொண்டு, பெருங்கடலுக்குள் மீன் புகுவது போலக் கடுமையான வானரப் படைக்குள் புகுந்தான். அந்த வீரன் சுடர்விடும் ஈட்டியால் எழுநூறு வானரர்களைத் துளைத்தான்; இந்திரனின் பகைவனான அந்த மகாத்மா தனி ஒருவனாகவே ஒரு கணத்தில் வானரர்களில் சிறந்தோரின் படையைக் கொன்றான். குதிரையின் முதுகில் அமர்ந்து வானரப் படைகளுக்குள் திரியும் அந்த மகாத்மாவை வித்யாதரர்களும் மகரிஷிகளும் கண்டனர். அவன் சென்ற வழி சதையும் குருதியும் கலந்த சேறாகவும், வீழ்ந்துகிடந்த மலைபோன்ற வானரர்களால் மூடப்பட்டதாகவும் காணப்பட்டது. வானரர்களில் சிறந்தோர் வீரம் காட்ட எண்ணுவதற்குள்ளேயே நராந்தகன் அவர்களைக் கடந்து சென்று துளைத்தான். போர்முனையில் சுடர்விடும் ஈட்டியை உயர்த்தி, தீ காடுகளை எரிப்பது போல அவன் வானரப் படைகளை எரித்தான். வனவாசிகள் மரங்களையும் பாறைகளையும் பிடுங்குவதற்குள்ளேயே ஈட்டியால் தாக்கப்பட்டு, வஜ்ராயுதத்தால் பிளக்கப்பட்ட மலைகளைப் போல விழுந்தனர். வலிமைமிக்க நராந்தகன், மழைக்காலத்துச் சூறைக்காற்றைப் போல, போரில் எல்லாப் பக்கமும் நசுக்கியவாறு எல்லாத் திசைகளிலும் திரிந்தான். வீரர்களால் அச்சத்தால் ஓடவும், நிற்கவும், அசையவும் முடியவில்லை; வீரம் மிக்க அவன் தாவுபவனையும், நிற்பவனையும், செல்பவனையும் — எல்லோரையும் துளைத்தான். யமனைப் போன்றதும் சூரியனின் ஒளியுடையதுமான ஒரே ஈட்டியால் முறியடிக்கப்பட்ட வானரப் படைகள் தரையில் விழுந்தன. வஜ்ராயுதத் தாக்குதலுக்கு நிகரான அந்த ஈட்டியின் தாக்குதலைப் பொறுக்கமுடியாமல் வானரர்கள் பெருங்குரலில் கதறினர். விழுந்துகொண்டிருந்த வானர வீரர்களின் உருவங்கள் வஜ்ராயுதத்தால் சிகரங்கள் பிளக்கப்பட்டு விழும் மலைகளைப் போலத் தோன்றின. முன்பு கும்பகர்ணனால் வீழ்த்தப்பட்ட மகாத்மாக்களான வானரர்களில் சிறந்தோர் நலம்பெற்றுச் சுக்ரீவனிடம் வந்து சேர்ந்தனர். அந்தச் சுக்ரீவன் பார்த்துக்கொண்டிருக்கையில், நராந்தகனிடம் கொண்ட அச்சத்தால் நடுங்கி அங்குமிங்கும் ஓடும் வானரப் படையைக் கண்டான்; ஓடும் படையைக் கண்டதும், குதிரையின் முதுகில் அமர்ந்து ஈட்டியை ஏந்தி வரும் நராந்தகனைக் கண்டான். ‘பெருங்கடலுக்குள் மீன் போல’ என்ற உவமை — மீன் தடையின்றிக் கடலில் நீந்துவது போல அவன் படைக்குள் தன் விருப்பப்படி திரிகிறான். ‘எண்ணுவதற்குள்ளேயே… அதற்குள்’ என்ற அமைப்பு இருமுறை பயன்படுத்தப்படுகிறது — அவனுடைய வேகம் வானரர்களின் எண்ணத்தைவிடவும் விரைவானது. ‘தாவுபவன், நிற்பவன், செல்பவன்’ — மூவகை இயக்கம்; எல்லோரும் சமமாகத் துளைக்கப்பட்டனர். கும்பகர்ணனால் வீழ்த்தப்பட்டவர்கள் ‘நலம்பெற்றனர்’ — ஆகவே முந்தைய சர்க்கத்தில் விழுந்தவர்கள் எல்லோரும் இறக்கவில்லை, சிலர் மயங்கியிருந்தனர் மட்டுமே என்பது தெரிகிறது. நராந்தகன் என்ற பெயரே அவனுடைய இயல்பைச் சொல்கிறது — மனிதர்களுக்கு முடிவு தருபவன். அவன் குதிரைமேல் ஏறியவன், ஈட்டி ஏந்தியவன் — ஆகவே வேகமே அவனுடைய முதன்மையான வலிமை. கவிஞர் வேகத்துக்குப் பல சித்திரங்களைத் தருகிறார் — கடலில் மீன், காட்டில் தீ, மழைக்காலத்தில் சூறைக்காற்று, மலைகள் மேல் வஜ்ரம். ‘ஒருவனாகவே ஒரு கணத்தில் எழுநூறு வானரர்களை’ என்ற எண்ணிக்கை அவனுடைய விரைவையும் காட்டுகிறது. வித்யாதரர்களும் மகரிஷிகளும் அவனைக் காண்கிறார்கள் — மீண்டும் தெய்வப் பார்வையாளர்கள். ‘சதையும் குருதியும் கலந்த சேறான வழி’ என்பது அவன் சென்றதன் அடையாளம் — அவன் எங்கே செல்கிறானோ அங்கே சேறு. வானரர்களின் அச்சம் மூவகை — அவர்களால் ஓடவோ, நிற்கவோ, அசையவோ முடியவில்லை — பக்கவாதம் வந்தது போல. இந்த நெருக்கடியில், முன்பு கும்பகர்ணனால் வீழ்த்தப்பட்ட வானரர்கள் நலம்பெற்றுச் சுக்ரீவனிடம் வருகிறார்கள் — படையின் மறுஎழுச்சி, அடுத்து வரும் எதிர்த்தாக்குதலுக்கு முன்னோட்டம். ‘வஜ்ராயுதத்தால் சிகரங்கள் பிளக்கப்பட்ட மலைகள்’ என்ற உவமை — விழும் வானரர்கள் வஜ்ரத்தால் சிகரம் பிளந்த மலைகளைப் போன்றவர்கள்; வானரர்களின் மலைபோன்ற உருவம் முன்பும் பலமுறை சொல்லப்பட்டுள்ளது. ‘மழைக்காலச் சூறைக்காற்று போல’ — மழைக்காலப் புயல் மரங்களை முறிப்பது போல அவன் வானரர்களை முறிக்கிறான். ‘தாவுபவன், நிற்பவன், செல்பவன்’ — மூன்று வினையெச்சச் சொற்களால் எல்லா நிலைகளும் அடக்கப்படுகின்றன; எவனும் தப்பவில்லை. ‘யமனைப் போன்ற, சூரியனின் ஒளியுடைய ஈட்டி’ என்பதில் அவனுடைய ஆயுதத்துக்கு இரண்டு உவமைகள் — மரணமும் சூரியனும், அழிப்பதும் ஒளிர்வதும். ‘எண்ணுவதற்குள்… அதற்குள்’ என்ற அமைப்பால் நராந்தகனின் வேகம் வானரர்களின் சிந்தனை வேகத்தைவிடவும் அதிகம் என்று காட்டப்படுகிறது; அவர்கள் மரங்களைப் பிடுங்குவதற்குள்ளேயே விழுகிறார்கள். இவ்வாறு, முந்தைய சர்க்கத்தில் கும்பகர்ணனின் வீரம் போலவே, அவனுடைய வீரம் வானரர்களின் துணிவை மீண்டும் உடைக்கிறது. ‘வித்யாதர மகரிஷய:’ என்பது தொகைச்சொல் — வித்யாதரர்களும் மகரிஷிகளும்; அவர்கள் வானில் நின்று போரைப் பார்க்கிறார்கள்.

பேரொளியுடைய வானரர் அரசன் சுக்ரீவன் இந்திரனுக்கு நிகரான ஆற்றலுடைய இளவரசனான வீர அங்கதனைக் கண்டு சொன்னான்: ‘குதிரையில் அமர்ந்து வானரப் படையைக் கலக்கிக்கொண்டிருக்கும் அதோ அந்த வீர ராக்ஷசனிடம் போ; விரைவில் அவனை உயிரிலிருந்து பிரித்துவிடு.’ தலைவனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, வீரம் மிக்க அங்கதன் மேகம் போன்ற படையிலிருந்து கதிரவனைப் போல வெளிப்பட்டான். மலைக்குவியல் போன்றவனும் வானரர்களில் சிறந்தவனுமான அங்கதன், தோள்வளைகள் அணிந்து, தாதுக்கள் நிறைந்த மலையைப் போல ஒளிர்ந்தான். ஆயுதமற்றவனாக, நகங்களையும் பற்களையும் மட்டுமே கொண்ட பேரொளியுடைய வாலியின் மைந்தன் நராந்தகனை நெருங்கிச் சொன்னான்: ‘நில்; இந்தச் சாதாரண வானரர்களை வைத்து நீ என்ன செய்வாய்? வஜ்ரம் போன்ற தொடுகையுடைய உன் ஈட்டியை என்னுடைய இந்த மார்பின் மேல் எறி.’ அங்கதனின் சொல்லைக் கேட்டு நராந்தகன் கடுஞ்சினம் கொண்டான்; பற்களால் உதட்டைக் கடித்துக்கொண்டு, பாம்பு போலச் சீறி, சினங்கொண்ட அவன் வாலியின் மைந்தன் அங்கதனை நெருங்கி நின்றான். ‘அங்கதஸந்நத்த:’ என்பதில் சிலேடை உள்ளது — அங்கதன் (பெயர்) அங்கதங்களால் (தோள்வளைகளால்) அணிசெய்யப்பட்டவன்; இந்தி உரையில் ‘கைகளில் தோள்வளைகள் அணிந்து’ என்று உள்ளது. ‘தாதுக்கள் நிறைந்த மலை போல’ என்றால் பொன் முதலிய தாதுக்கள் கொண்ட மலை. ‘ஆயுதமற்றவன்’ என்பது அங்கதனின் துணிவுக்குச் சான்று — ஆயுதமின்றியே, ஆயுதம் ஏந்திக் குதிரையில் அமர்ந்த பகைவனை அவன் அறைகூவுகிறான். ‘சாதாரண வானரர்களை வைத்து நீ என்ன செய்வாய்’ என்ற சொல், முந்தைய சர்க்கத்தில் கும்பகர்ணனிடம் சுக்ரீவன் சொன்ன சொல்லின் எதிரொலி — மைந்தன் சிறிய தந்தையின் வழியைப் பின்பற்றுகிறான். எண்பத்தேழாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது; அதன் மூன்றாம் பாதி திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. சுக்ரீவன் தானே செல்லாமல் அங்கதனை அனுப்புகிறான் — இளவரசனின் தகுதிக்கு ஒரு சோதனை; முந்தைய சர்க்கத்தில் கும்பகர்ணனால் தோற்கடிக்கப்பட்ட அவன் மீண்டும் தன் பெருமையை நிலைநாட்ட ஒரு வாய்ப்பும் ஆகும். ‘மேகம் போன்ற படையிலிருந்து கதிரவன் போல’ என்ற உவமை — கருநிற வானரப் படையின் நடுவிலிருந்து பொன் தோள்வளைகள் அணிந்த அங்கதன் சூரியனைப் போல வெளிப்படுகிறான். ‘நகங்களையும் பற்களையும் கொண்டவன்’ — நகங்களும் பற்களுமே வானரனின் இயல்பான ஆயுதங்கள். அங்கதனின் அறைகூவல் ‘என்னுடைய இந்த மார்பின் மேல் ஈட்டியை எறி’ என்பது — தன் மார்பையே இலக்காக்கிக் கொள்ளுதல் — துணிவின் உச்சம். நராந்தகனின் சினத்துக்கு மூன்று அடையாளங்கள் — உதட்டைக் கடித்தல், பாம்பு போலச் சீறுதல், நெருங்கி வருதல். ‘விரைவில் அவனை உயிரிலிருந்து பிரித்துவிடு’ என்ற சுக்ரீவனின் ஆணை சுருக்கமானது, தீர்க்கமானது — அரசனின் வாக்கு. ‘சைலஸங்காதஸங்காச:’ என்றால் மலைகளின் குவியலைப் போலப் பெரியவனும் உறுதியானவனும்.

அப்போது அவன் சுடர்விட்டெரியும் ஈட்டியைச் சுழற்றித் திடீரென அங்கதன் மேல் எறிந்தான்; அது வாலியின் மைந்தனுடைய வஜ்ரம் போன்ற மார்பில் பட்டு உடைந்து தரையில் விழுந்தது. கருடனால் துண்டிக்கப்பட்ட பாம்பின் உடல் போல உடைந்துகிடந்த அந்த ஈட்டியைக் கண்டு, வாலியின் மைந்தன் உள்ளங்கையை உயர்த்திக் குதிரையின் தலையில் அறைந்தான். அந்த அறையால் கால்கள் மண்ணில் அமிழ்ந்து, கண்மணிகள் வெடித்து, நாக்கு வெளியே தொங்க, தலை சிதறி, மலைபோன்ற அவனுடைய குதிரை தரையில் விழுந்தது. கொல்லப்பட்டு விழுந்த குதிரையைக் கண்டு நராந்தகன் சினவயப்பட்டான்; பேராற்றலுடைய அவன் முஷ்டியை உயர்த்திப் போரில் வாலியின் மைந்தனுடைய தலையில் அடித்தான். பின் முஷ்டியால் தலை பிளக்கப்பட்ட அங்கதன் மிகச் சூடான கடுமையான குருதியைப் பெருக்கினான்; மீண்டும் மீண்டும் எரிவது போல உணர்ந்தான்; மயங்கினான்; நினைவு திரும்பியதும் வியப்படைந்தான். பின் மகாத்மாவான வாலியின் மைந்தன் அங்கதன், மரணத்துக்கு நிகரான வேகமுடையதும் மலைச்சிகரம் போன்றதுமான முஷ்டியை மடக்கி நராந்தகனின் மார்பின் மேல் இறக்கினான். முஷ்டியால் மார்பு பிளந்து உள்ளே அமிழ, தீச்சுடர்களைக் கக்கியவாறு, குருதி பூசிய உடலோடு, நராந்தகன் வஜ்ராயுதம் விழுந்து உடைந்த மலையைப் போலத் தரையில் விழுந்தான். முதன்மையான வீரமுடைய அந்த நராந்தகன் வாலியின் மைந்தனால் போரில் கொல்லப்பட்டபோது, வானில் தேவர்களில் சிறந்தோரிடமிருந்தும் தரையில் வனவாசிகளிடமிருந்தும் பெருமுழக்கம் எழுந்தது. பின் அங்கதன் ராமனின் மனத்தை மகிழ்விக்கும், செய்வதற்கு மிகவும் அரிய அந்த வீரச்செயலைச் செய்தான்; பயங்கரச் செயல்புரியும் அவனும் வியப்படைந்தான்; மீண்டும் போரை எண்ணி மகிழ்ந்தான். எண்பத்தெட்டாம் சுலோகம் முதல் தொண்ணூற்றாறாம் சுலோகம் வரை எல்லாம் உபஜாதி, வம்சஸ்த விருத்தங்களில் அமைந்தவை. அதன் இந்தி உரை ‘அதனால் ஸ்ரீராமச்சந்திரருக்கும் பெரும் வியப்பு உண்டாயிற்று’ என்று சொல்லி, ‘அவனும் வியப்படைந்தான்’ என்பதன் எழுவாயாக ராமனைக் கொள்கிறது; மூலத்தில் ‘ஸோப்யத பீமகர்மா’ (பயங்கரச் செயல்புரியும் அவனும்) என்று இருப்பதால், அங்கதனே எழுவாய் என்று கொள்வதும் இயலும். போரின் வரிசை அழகானது — ஈட்டி உடைந்தது, குதிரை கொல்லப்பட்டது, அங்கதன் மயங்கினான், இறுதியில் நராந்தகன் கொல்லப்பட்டான் — நான்கு தாக்குதல்கள், ஒவ்வொருவருக்கும் இரண்டு. ஆயுதமற்ற அங்கதனால் ஆயுதம் ஏந்திய ராவணனின் மைந்தன் கொல்லப்படுதல் — முந்தைய சர்க்கத்தில் கும்பகர்ணனால் அவமானப்பட்ட அங்கதன் மீண்டும் பெருமை பெறுதல். நராந்தகனின் ஈட்டி அங்கதனின் மார்பில் பட்டு உடைகிறது — ‘வஜ்ரம் போன்ற’ என்பதால் அங்கதனின் மார்பு வஜ்ரம் போலக் கடினமானது. ‘கருடனால் துண்டிக்கப்பட்ட பாம்பின் உடல் போல’ — உடைந்த ஈட்டி கருடனால் துண்டிக்கப்பட்ட பாம்பைப் போலத் தரையில் கிடக்கிறது. குதிரையின் மரணம் விரிவாகச் சொல்லப்படுகிறது — கால்கள் மண்ணில் அமிழ்ந்தன, கண்கள் வெடித்தன, நாக்கு வெளியே வந்தது, தலை சிதறியது — அங்கதனின் உள்ளங்கை அறையின் வலிமை. நராந்தகனின் முஷ்டித் தாக்குதலால் அங்கதனும் காயமடைகிறான் — குருதி பெருகுகிறது; அவன் ‘எரிவது போல உணர்ந்தான்’ — வலியால் வெந்தவன் போல — மயங்கினான்; ஆனால் நினைவு திரும்பியதும் ‘வியப்படைந்தான்’ — பகைவனின் வலிமையைக் கண்டு வியந்தான். பின் அவனுடைய இறுதி முஷ்டி ‘மரணத்துக்கு நிகரான வேகமுடையது, மலைச்சிகரம் போன்றது’. நராந்தகனின் வீழ்ச்சி ‘வஜ்ராயுதம் விழுந்து உடைந்த மலை போல’ — இந்தச் சர்க்கத்தில் வஜ்ர உவமை மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது. வானில் தேவர்களும் தரையில் வானரர்களும் எழுப்பும் மகிழ்ச்சி முழக்கம் — இரு உலகங்களின் மகிழ்ச்சி. தொண்ணூற்றாறாம் சுலோகத்தில் அங்கதனின் வீரச்செயல் ‘ராமனின் மனத்தை மகிழ்விப்பது’ — போரின் எல்லாச் செயல்களுக்கும் இறுதி அளவுகோல் ராமனின் மகிழ்ச்சியே. ராவணனின் மைந்தர்களில் முதலில் கொல்லப்பட்டவன் நராந்தகன்; அடுத்த சர்க்கத்தில் எஞ்சியவர்களின் முறை தொடங்குகிறது.

ಹೀಗೆ ಶೋಕಾಭಿಭೂತನಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಹೀಗೆಂದನು — ‘ರಾಜನೇ, ನಮ್ಮ ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತನಾದ ನಡುವಿನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನು ಹೀಗೆ ಹತನಾದುದು ನಿಜ, ಆದರೆ ಸತ್ಪುರುಷರು ನೀನು ವಿಲಾಪಿಸುವಂತೆ ವಿಲಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲೈ ಪ್ರಭುವೇ, ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಸಾಕಾಗುವವನು; ಅಂತಹ ನೀನು ಸಾಮಾನ್ಯನಂತೆ ಏಕೆ ಹೀಗೆ ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಬ್ರಹ್ಮನು ಕೊಟ್ಟ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧ, ಕವಚ, ಬಾಣ, ಧನುಸ್ಸು, ಸಾವಿರ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಸದ್ದಿನ ರಥ — ಇವೆಲ್ಲ ನಿನಗಿವೆ. ನೀನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ದೇವ-ದಾನವರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿರುವೆ; ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೀನು ರಾಘವನನ್ನು ದಂಡಿಸಲು ಸಮರ್ಥನು. ಅಥವಾ ಮಹಾರಾಜನೇ, ನೀನು ಇಲ್ಲೇ ಇರು; ನಾನು ರಣಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತೇನೆ, ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕುವಂತೆ ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕುತ್ತೇನೆ. ದೇವರಾಜನಿಂದ ಶಂಬರನೂ ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ನರಕನೂ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ, ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವನು.’ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕಾಲನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ತಾನು ಮರುಹುಟ್ಟು ಪಡೆದವನಂತೆ ಭಾವಿಸಿದನು. ‘ತಾತಮಧ್ಯಮಃ’ ಎಂದರೆ ತಂದೆಯ ನಡುವಿನ ತಮ್ಮ — ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾವಣ-ವಿಭೀಷಣರ ನಡುವೆ ಹುಟ್ಟಿದವನು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ನಡುವಿನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ’ ಎಂದಿದೆ. ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು — ಆಕ್ಷೇಪ (ಸತ್ಪುರುಷರು ವಿಲಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ), ನೆನಪಿಸುವಿಕೆ (ನಿನ್ನ ಆಯುಧಗಳು, ಪರಾಕ್ರಮ), ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ (ನಾನೇ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ). ‘ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತಾ ಶಕ್ತಿಃ’ ಎಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ಪಡೆದ ದಿವ್ಯಾಯುಧ. ‘ಸಹಸ್ರಖರಸಂಯುಕ್ತಃ ರಥಃ’ ಎಂದರೆ ಸಾವಿರ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ರಥ — ರಾಕ್ಷಸರ ರಥಗಳಿಗೆ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಪಾದಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ, ಇಲ್ಲಿನ ನರಕನು ವಿಪ್ರಚಿತ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಿಂಹಿಕೆಯರ ಮಗ, ದ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನಿಂದ ಹತನಾದ ಭೂದೇವಿಯ ಮಗನಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಕಾಲಚೋದಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದು — ರಾವಣನ ಉತ್ಸಾಹ ವಿವೇಕದಿಂದಲ್ಲ, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ. ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ರಾವಣನ ಮಗ, ಮೂರು ತಲೆಗಳುಳ್ಳವನು — ಮುಂದೆ ಅವನ ಮೂರು ಕಿರೀಟಗಳ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನು ‘ಸಾಮಾನ್ಯನಂತೆ’ ಎಂದು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ವಾನರರನ್ನು ‘ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಪಿಗಳಂತೆ’ ಎಂದು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದಂತೆ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ನಾಯಕರು ಒಂದೇ ತರ್ಕದಿಂದ ತಮ್ಮವರನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ತಾನು ಮರುಹುಟ್ಟು ಪಡೆದವನಂತೆ ಭಾವಿಸಿದನು’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮನಃಪರಿವರ್ತನೆ ಎಷ್ಟು ಶೀಘ್ರ — ಕ್ಷಣದ ಹಿಂದೆ ‘ಈಗ ನಾನು ಇಲ್ಲವಾದೆ’ ಎಂದಿದ್ದವನು, ಈಗ ಮಗನ ಮಾತಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಜೀವ ಬಂದವನಂತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಅದನ್ನೇ ತನಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತುಂಬಲು ಬಯಸುವವನಂತೆ. ‘ಶಾಸ್ತುಮ್ ಅರ್ಹಸಿ’ ಎಂದರೆ ದಂಡಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ — ತಂದೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ನೆನಪು.

ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅತಿಕಾಯ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹರ್ಷಿತರಾದರು. ಅನಂತರ ‘ನಾನು, ನಾನು’ ಎಂದು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಆದ ರಾವಣನ ವೀರಪುತ್ರರು ಸಜ್ಜಾದರು. ಎಲ್ಲರೂ ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ಮಾಯಾವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು, ಎಲ್ಲರೂ ದೇವತೆಗಳ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿದವರು, ಎಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮದೋನ್ಮತ್ತರು; ಎಲ್ಲರೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕೀರ್ತಿಯುಳ್ಳವರು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವ-ಕಿನ್ನರ-ಮಹೋರಗರ ಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸೋತಿದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆ ಬಲ್ಲ ವೀರರು, ಎಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧವಿಶಾರದರು, ಎಲ್ಲರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳವರು, ಎಲ್ಲರೂ ವರ ಪಡೆದವರು. ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಶತ್ರುಗಳ ಬಲವನ್ನೂ ಸಿರಿಯನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವ ಆ ಪುತ್ರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಜ ರಾವಣನು, ಮಹಾದಾನವರ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿಯುವ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ‘ಎಲ್ಲರೂ’ (ಸರ್ವೇ) ಎಂಬ ಪದದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆವೃತ್ತಿ — ಈ ಅನುಪ್ರಾಸ ಕುಮಾರರೆಲ್ಲರ ಸಮಾನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲರ ಗುಣಗಳೂ ಸಮಾನವೆಂಬಂತೆ. ‘ನಾನು, ನಾನು’ ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ಮೊದಲು ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಅದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ‘ದೇವೈರಪಿ ಸಗಂಧರ್ವೈಃ…’ ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದೊಡನೆ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಅರ್ಧ ಇಲ್ಲ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಪುತ್ರರಿಂದ ರಾವಣನ ಶೋಭೆ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಶೋಭೆಯಂತೆ — ಆದರೆ ‘ಮಹಾದಾನವದರ್ಪನಾಶನೈಃ’ ಎಂಬ ದೇವತೆಗಳ ವಿಶೇಷಣ ವಿಡಂಬನೆಯಿಂದ ರಾವಣನದೇ ದರ್ಪನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವಂತಿದೆ. ಈ ನಾಲ್ವರು ಕುಮಾರರಲ್ಲಿ ಅತಿಕಾಯನು ಧಾನ್ಯಮಾಲಿನಿಯ ಮಗ, ಉಳಿದ ಮೂವರು ಮಂಡೋದರಿಯ ಮಕ್ಕಳು ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ವಧೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಂತರಿಕ್ಷಗತಾಃ’, ‘ಮಾಯಾವಿಶಾರದಾಃ’ ಎಂಬುವು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಸಹಜವಾದ ಅವರ ಎರಡು ಶಕ್ತಿಗಳು. ‘ನ ಶ್ರೂಯಂತೇ ಸ್ಮ ನಿರ್ಜಿತಾಃ’ ಎಂಬುದು ಹಿಂದಿನ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಸೋಲದಿದ್ದ ಖ್ಯಾತಿ; ‘ಲಬ್ಧವರಾಃ’ ಎಂದರೆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ವರ ಪಡೆದವರು — ಈ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಮುಂದೆ ಅವರ ವಧೆಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಶಕ್ರತುಲ್ಯಪರಾಕ್ರಮಾಃ’ — ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನರು ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಇದೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅಂಗದನಿಗೂ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ (81), ಇದರಿಂದ ಎದುರಾಳಿಗಳ ಸಮಾನತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಮರದುರ್ಮದಾಃ’ ಎಂದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದಮ್ಯ ಮದವುಳ್ಳವರು.

ಅವನು ಪುತ್ರರನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳೊಡನೆ ರಣಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಕುಮಾರರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ ಮತ್ತು ಮತ್ತ ಎಂಬ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರನ್ನೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಆ ಮಹಾಕಾಯರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ಮಹಾತ್ಮ ರಾವಣನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಹೊರಟರು. ಎಲ್ಲ ಔಷಧಿಗಳನ್ನೂ ಗಂಧಗಳನ್ನೂ ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾದ ಮಹಾಬಲರಾದ ಆರು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹೊರಟರು — ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು, ಅತಿಕಾಯ, ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕ, ಮಹೋದರ ಮತ್ತು ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ ಕಾಲನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಹೊರಟರು. ‘ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ’ ಮತ್ತು ‘ಮತ್ತ’ ಎಂಬುವು ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ ಮತ್ತು ಮಹೋದರರ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರುಗಳು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ (ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ) ಮತ್ತು ಮತ್ತ (ಮಹೋದರ)’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹೋದರಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವೌ’ ಎಂದು ನೇರವಾಗಿ ಹೆಸರುಗಳೇ ಇವೆ. ‘ಸರ್ವೌಷಧೀಭಿಃ ಸಮಾಲಭ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಮಂಗಳಕ್ಕಾಗಿ ಔಷಧಿಗಳನ್ನೂ ಗಂಧಗಳನ್ನೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು, ಇದೊಂದು ರಕ್ಷಾವಿಧಿ. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ನಮಸ್ಕಾರ, ಆಶೀರ್ವಾದ — ಇವೆಲ್ಲ ಮಂಗಳಾಚಾರಗಳು, ಆದರೆ ಕವಿ ‘ಕಾಲಚೋದಿತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (ಆರು ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದು ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಷಡೇತೇ’ ಎಂಬ ಪದದ ವಿವರಣೆಯಂತಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪಿತೃಸ್ನೇಹ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ತಾನೇ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರತಿಫಲ ಶೋಕವೇ. ‘ಲೋಕರಾವಣಮ್’ ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನ — ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವವನು, ಗೋಳಿಡಿಸುವವನು. ‘ರಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಕುಮಾರಾಣಾಮ್’ — ಇಬ್ಬರು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರು ಕುಮಾರರ ಪಾಲಕರು — ರಾವಣನ ಚಿಂತೆ ಮಕ್ಕಳ ಸುರಕ್ಷೆಗಾಗಿ, ಇದು ಅವನ ಪಿತೃಹೃದಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಷಡೇತೇ’ ಎಂದರೆ ಈ ಆರು ಮಂದಿ — ಎಣಿಕೆಯನ್ನು ಕವಿಯೇ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ಅನಂತರ ಮಹೋದರನು ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಿದ್ದ, ಐರಾವತದ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಸುದರ್ಶನವೆಂಬ ಆನೆಯನ್ನೇರಿದನು; ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾದ ಅವನು ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು, ಅಸ್ತಗಿರಿಯ ಶಿಖರದಲ್ಲಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ರಾವಣನ ಮಗ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ, ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನೇರಿದನು; ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಆ ಧನುರ್ಧಾರಿ ಮಿಂಚು, ಉಲ್ಕೆ, ಜ್ವಾಲೆ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು; ಮೂರು ಕಿರೀಟಗಳಿಂದ ಅವನು ಮೂರು ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತರಾಜ ಹಿಮಾಲಯದಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸಿದನು. ಅತಿತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಗ ಅತಿಕಾಯನು, ಸುಂದರವಾದ ಚಕ್ರ-ಅಚ್ಚುಗಳುಳ್ಳ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದ, ಉತ್ತಮ ಅನುಕರ್ಷ ಮತ್ತು ಕೂಬರಗಳುಳ್ಳ, ಬತ್ತಳಿಕೆ-ಬಾಣ-ಬಿಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ, ಪ್ರಾಸ-ಖಡ್ಗ-ಪರಿಘಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನೇರಿದನು; ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕಿರೀಟದಿಂದಲೂ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಅವನು ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತ ಮೇರುವಿನಂತೆ ಕಂಡನು; ರಾಕ್ಷಸಶಾರ್ದೂಲರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಅವನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ವಜ್ರಪಾಣಿ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ನರಾಂತಕನು ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸ್ಸಿನಂತಿದ್ದ, ಬಿಳುಪಾದ, ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರವುಳ್ಳ, ಮನೋವೇಗದ, ಮಹಾಕಾಯವಾದ ಕುದುರೆಯನ್ನೇರಿದನು; ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನು ನವಿಲನ್ನೇರಿದ ಸ್ಕಂದನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ದೇವಾಂತಕನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಮಂದರಪರ್ವತವನ್ನು ಹಿಡಿದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ರೂಪವನ್ನು ಅನುಕರಿಸುವವನಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ಅಮರಾವತಿಯಿಂದ ಹೊರಡುವ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಹೊರಟರು; ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಸದ್ದುಮಾಡುವ ರಥಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಕಿರೀಟಧಾರಿಗಳೂ ಸಿರಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದವರೂ ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವರೂ ಆದ ಆ ಕುಮಾರರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಗ್ರಹಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು. ಅವರು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಸಾಲು ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡದಂತೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಂಸಪಂಕ್ತಿಯಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಆರು ವೀರರಿಗೆ ಏಳು ಉಪಮೆಗಳು — ಅಸ್ತಗಿರಿಯ ಶಿಖರದ ಸೂರ್ಯ, ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡ, ಮೂರು ಶಿಖರಗಳ ಹಿಮಾಲಯ, ಮೇರು, ನವಿಲನ್ನೇರಿದ ಸ್ಕಂದ, ಮಂದರಧಾರಿ ವಿಷ್ಣು, ಮತ್ತು ಕುಬೇರ. ‘ಅನುಕರ್ಷ’, ‘ಕೂಬರ’ ಎಂಬ ರಥದ ಎರಡು ಭಾಗಗಳ ವಿವರಣೆ ಪಾದಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿದೆ — ಅನುಕರ್ಷ ಎಂದರೆ ರಥದ ಅಡಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ ಮರದ ತುಂಡು, ಕೂಬರ ಎಂದರೆ ನೊಗವನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಕಂಬ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಬಂಡಿಯ ಮೂಕಿಗಳು’ ಎಂದಿದೆ. ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳು (32ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ‘ತೇ ಪ್ರತಸ್ಥುರ್ಮಹಾತ್ಮಾನೋ ಬಲೈರಪ್ರತಿಮೈರ್ವೃತಾಃ’, ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಸುರಾ ಇವಾಮರಾವತ್ಯಾಂ…’) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿವೆ — ‘ತೇ ಪ್ರತಸ್ಥುರ್ಮಹಾತ್ಮಾನೋಽಮರಾವತ್ಯಾಃ ಸುರಾ ಇವ’. ಈ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವೀರನನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾಹನ, ಆಯುಧ, ಅಲಂಕಾರ, ಉಪಮೆ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ವರ್ಣನೆ. ಮಹೋದರನ ಆನೆ ಸುದರ್ಶನ ಐರಾವತದ ವಂಶದ್ದು — ಇಂದ್ರನ ಆನೆಯ ವಂಶಜ; ಅವನ ಉಪಮೆ ಅಸ್ತಗಿರಿಯ ಶಿಖರದ ಸೂರ್ಯ — ಅಸ್ತಾಚಲದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯ — ಇಲ್ಲಿ ವಿಡಂಬನೆಯಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ‘ಅಸ್ತ’ ಪತನದ ಸೂಚಕ. ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಉಪಮೆ ಮಿಂಚು-ಉಲ್ಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡ; ಅವನ ಮೂರು ಕಿರೀಟಗಳು ಹಿಮಾಲಯದ ಮೂರು ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರಗಳಂತೆ. ಅತಿಕಾಯನು ‘ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ’ — ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಅವನ ದೀರ್ಘ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಲಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ರಥದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವರ್ಣನೆ — ಚಕ್ರ, ಅಚ್ಚು, ಅನುಕರ್ಷ, ಕೂಬರ — ಅವನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ನರಾಂತಕನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸ್ಸಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸಮುದ್ರಮಥನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಇಂದ್ರನ ಬಿಳಿಯ ಕುದುರೆ. ದೇವಾಂತಕನು ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ, ಸಮುದ್ರಮಥನದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಮಂದರವನ್ನು ಹೊತ್ತಂತೆ — ‘ವಿಡಂಬಯನ್’ ಎಂದರೆ ಅನುಕರಿಸುತ್ತ. ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಗದೆ ಹಿಡಿದ ಕುಬೇರನಂತೆ. ಹೀಗೆ ಆರು ವೀರರನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇಂದ್ರ, ಸ್ಕಂದ, ವಿಷ್ಣು, ಕುಬೇರ — ಯಾರಿಗೆ ಅವರು ಶತ್ರುಗಳೋ ಅವರಿಗೇ; ಇದು ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಡಂಬನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಹಂಸಪಂಕ್ತಿಯಂತೆ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಸಾಲು’ ಎಂಬ ಶರತ್ಕಾಲದ ಉಪಮೆ — ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಂಸಗಳ ಸಾಲಿನಂತೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಭೀಷಣತೆಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಅಮರಾವತಿಯಿಂದ ಹೊರಡುವ ದೇವತೆಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಲಂಕೆ ದೇವತೆಗಳ ಅಮರಾವತಿಯಂತೆ ವೈಭವಪೂರ್ಣ, ಅವರ ನಿರ್ಗಮನ ದೇವತೆಗಳ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಯಂತೆ. ‘ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಗ್ರಹಗಳಂತೆ’ — ಕಿರೀಟಧಾರಿ ಕುಮಾರರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಗ್ರಹಗಳಂತೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ವೈಭವವನ್ನೂ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮಾಯಣದ ಶತ್ರುವರ್ಣನೆ ಏಕಪಕ್ಷೀಯವಲ್ಲ. ‘ಸುಚಕ್ರಾಕ್ಷಂ ಸುಸಂಯುಕ್ತಂ ಸ್ವನುಕರ್ಷಂ ಸುಕೂಬರಮ್’ ಎಂದು ‘ಸು’ ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ನಾಲ್ಕು ಪದಗಳಿಂದ ರಥದ ಸರ್ವಾಂಗಸೌಷ್ಠವ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಅನುಪ್ರಾಸದ ಸುಂದರ ಉದಾಹರಣೆ. ‘ಪ್ರಾಸಾಸಿಪರಿಘಾಕುಲಮ್’ ಎಂದರೆ ರಥವು ಆಯುಧಾಗಾರದಂತೆ ತುಂಬಿತ್ತು. ‘ಸವಿತೇವಾಸ್ತಮೂರ್ಧನಿ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಸವಿತಾ + ಇವ’ ಗುಣಸಂಧಿ, ‘ಇವ + ಅಸ್ತ’ ಸವರ್ಣದೀರ್ಘಸಂಧಿ. ‘ನೈರ್ಋತಶಾರ್ದೂಲೈಃ ವೃತಃ ವಜ್ರಪಾಣಿಃ ಇವ ಅಮರೈಃ’ — ಅತಿಕಾಯನು ಅನುಚರರೊಡನೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ.

‘ಶತ್ರುಗಳ ಪರಾಜಯ ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಮರಣ’ ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಯುದ್ಧಾರ್ಥಿಗಳಾದ ಆ ವೀರರು ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದರು; ಅವರು ಗರ್ಜಿಸಿದರು, ಘೋಷಿಸಿದರು, ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎಸೆದರು, ಹಿಡಿದರು. ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತರ ಸಿಂಹನಾದಗಳಿಂದಲೂ ತೋಳು ತಟ್ಟುವ ಸದ್ದಿನಿಂದಲೂ ಭೂಮಿ ನಡುಗಿದಂತಾಯಿತು, ರಾಕ್ಷಸರ ಸಿಂಹನಾದಗಳಿಂದ ಆಕಾಶ ಸೀಳಿದಂತಾಯಿತು. ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡರು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರರೂ, ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ರಥಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ನೂರಾರು ಕಿರುಗಂಟೆಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ, ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಿದ್ದ, ಮಹಾಯುಧಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದ್ದ, ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆಯೂ ಸೂರ್ಯನಂತೆಯೂ ಹೊಳೆಯುವ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡರು. ಆ ಸೈನ್ಯ ಬರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ದೊರೆತ ವಾನರರು ಮಹಾಶೈಲಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದರು; ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಹಿಸದ ವಾನರರು ಪ್ರತಿಗರ್ಜನೆ ಮಾಡಿದರು. ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳ ಆ ಉಚ್ಚ ಘೋಷವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶತ್ರುಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸಹಿಸದ ಮಹಾಬಲ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು ಇನ್ನೂ ಉಗ್ರವಾಗಿ, ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದವು. ಆ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಘೋರವಾದ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು, ಎತ್ತಿಹಿಡಿದ ಬಂಡೆಗಳೊಡನೆ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಕೆಲವು ವಾನರರು ಆಕಾಶವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು, ಕೆಲವರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ, ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದರು, ಕೆಲವರು ಮರ-ಬಂಡೆಗಳನ್ನೇ ಆಯುಧಗಳನ್ನಾಗಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ದಪ್ಪ ಕಾಂಡಗಳುಳ್ಳ ಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು; ರಾಕ್ಷಸ-ವಾನರರಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಆ ಯುದ್ಧ ಘೋರವಾಯಿತು. ‘ಕ್ಷ್ವೇಡಿತ’ ಎಂದರೆ ಸಿಂಹನಾದ, ‘ಆಸ್ಫೋಟಿತ’ ಎಂದರೆ ತೋಳುಗಳನ್ನು ತಟ್ಟುವುದು — ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ತೊಡೆ-ತೋಳು ತಟ್ಟುವುದು’ ಎಂದಿದೆ. ನಾದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿನಾದ — ರಾಕ್ಷಸರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ವಾನರರು ಪ್ರತಿಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಇನ್ನೂ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ — ಈ ಶಬ್ದಯುದ್ಧವೇ ಶಸ್ತ್ರಯುದ್ಧದ ಪೂರ್ವರಂಗ. ‘ಲಬ್ಧಲಕ್ಷಾಃ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಪಡೆದವರು. ‘ನಗಾಃ ಶಿಖರಿಣಃ ಇವ’ ಎಂದರೆ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ವಾನರರು ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳು ಪರಸ್ಪರ ನೋಡುತ್ತವೆ — ಮೊದಲು ರಾಕ್ಷಸರು ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು. ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದುದು — ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ರಥಗಳು, ನೂರಾರು ಕಿರುಗಂಟೆಗಳು, ಕಪ್ಪುಮೋಡದ ಬಣ್ಣ, ಎತ್ತಿಹಿಡಿದ ಆಯುಧಗಳು; ವಾನರಸೈನ್ಯದ್ದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ‘ಸಮುದ್ಯತಶಿಲಾನಗಮ್’ — ಬಂಡೆಗಳೂ ಮರಗಳೂ ಮಾತ್ರ ಅವರ ಆಯುಧಗಳು. ಇದರಿಂದ ಸೈನ್ಯಗಳ ವೈಷಮ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಒಂದೆಡೆ ವೈಭವ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಪ್ರಕೃತಿಸಿದ್ಧ ಬಲ. ‘ಮರಣಂ ವಾಪಿ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಶತ್ರೂಣಾಂ ವಾ ಪರಾಜಯಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ವಾನರರಂತೆಯೇ ದೃಢನಿಷ್ಠೆಯ ಬುದ್ಧಿ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ಮರಣಕ್ಕೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದವರು’ ಆಗಿದ್ದರು; ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ವೀರತ್ವ ಸಮಾನ. ‘ಪ್ರತಿನರ್ದಂತ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ರೂಪ — ಆತ್ಮನೇಪದದ ಲಙ್ ರೂಪ, ‘ಪ್ರತಿನದಂತ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥ. ‘ಪರಹರ್ಷಮ್ ಅಮೃಷ್ಯಮಾಣಾಃ’ ಎಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಶತ್ರುಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಈ ಅಸೂಯೆಯೂ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರೇರಣೆ. ‘ಕೆಲವರು ಆಕಾಶವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು, ಕೆಲವರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ’ ಎಂಬುದು ವಾನರರ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಗತಿ — ಆಕಾಶಗಾಮಿಗಳು ಮತ್ತು ಭೂಚರರು. ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ಸಮುದ್ಯತಮಹಾಶೈಲಾಃ’ ಎಂದರೆ ವಾನರರು ಮಹಾಶೈಲಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು ನಿಂತಿದ್ದರು — ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಲಬ್ಧಲಕ್ಷಾಃ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ‘ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶ ಪಡೆದು’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವಿದೆ. ಮೊದಲು ಶಬ್ದಗಳ ಯುದ್ಧ, ಅನಂತರ ಶಸ್ತ್ರಗಳದು. ‘ಕಿಂಕಿಣೀಶತನಾದಿತಮ್’ ಎಂದರೆ ರಥಗಳಿಗೂ ಆನೆಗಳಿಗೂ ಕಟ್ಟಿದ ಕಿರುಗಂಟೆಗಳ ಧ್ವನಿ.

ರಾಕ್ಷಸರ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಮರ, ಬಂಡೆ, ಪರ್ವತಗಳ ಅನುಪಮ ಮಳೆಗರೆದರು. ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಾನರರೂ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದರು; ವಾನರರು ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಯಾತುಧಾನರನ್ನು ಪುಡಿಗಟ್ಟಿದರು, ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಕವಚ-ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಆವೃತರಾದವರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಿದರು. ಕೆಲವರು ತಟ್ಟನೆ ನೆಗೆದು ರಥಗಳಲ್ಲಿ, ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಇದ್ದ ವೀರ ಯಾತುಧಾನರನ್ನೂ ಕೊಂದರು. ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳ ಏಟು ತಿಂದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಮುಷ್ಟಿಗಳ ಏಟಿನಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಿತ್ತುಬಂದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ತತ್ತರಿಸಿದರು, ಬಿದ್ದರು, ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿದರು. ರಾಕ್ಷಸರೂ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಭೇದಿಸಿದರು, ಶೂಲ, ಮುದ್ಗರ, ಖಡ್ಗ, ಪ್ರಾಸ, ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದರು. ಪರಸ್ಪರ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತ, ಶತ್ರುಗಳ ರಕ್ತದಿಂದ ಮೈ ತೊಯ್ದ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಉರುಳಿಸಿದರು. ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರು ಎಸೆದ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿತು; ಯುದ್ಧಮದದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟು, ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಭೂಮಿ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು (ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು). ಎಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಎಸೆಯಲ್ಪಡುತ್ತ, ಬಂಡೆಗಳು ಒಡೆದುಹೋದ ವಾನರರು ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಕೇವಲ ಅಂಗಗಳಿಂದಲೇ ಅದ್ಭುತವಾದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು. ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ವಾನರರನ್ನು ವಾನರರಿಂದಲೇ ಕೊಂದರು, ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೇ ಕೊಂದರು. ರಾಕ್ಷಸರು ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಹೊಡೆದರು, ವಾನರರು ಅವರ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದರು. ಪರಸ್ಪರ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದರು, ಭೇದಿಸಿದರು, ಸಿಂಹನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಕವಚಗಳೂ ದೇಹರಕ್ಷೆಗಳೂ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ವಾನರರಿಂದ ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು, ಮರಗಳು ರಸವನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಕೆಲವು ವಾನರರು ರಥದಿಂದ ರಥವನ್ನು, ಆನೆಯಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು, ಕುದುರೆಯಿಂದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹೊಡೆದುರುಳಿಸಿದರು. ರಾಕ್ಷಸರು ಕ್ಷುರಪ್ರ, ಅರ್ಧಚಂದ್ರ, ಭಲ್ಲ ಮೊದಲಾದ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರೇಂದ್ರರ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಸೀಳಿದರು. ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದ ಪರ್ವತಗಳಿಂದಲೂ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಹತರಾದ ಕಪಿ-ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ಭೂಮಿ ಸಂಚರಿಸಲಾಗದಂತಾಯಿತು. ಗರ್ವದಿಂದಲೂ ಹರ್ಷದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಚೇಷ್ಟೆಗಳುಳ್ಳ, ಕುಗ್ಗದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಆ ವಾನರರು ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು, ಸಂಗ್ರಾಮವನ್ನು ಸೇರಿ, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳೊಡನೆ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು (ಈ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ). ಆ ತುಮುಲವಾದ ಹೋರಾಟ ನಡೆಯುತ್ತಿರಲು, ವಾನರರು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಿರಲು, ರಾಕ್ಷಸರು ಉರುಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರಲು, ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ದೇವಗಣಗಳೂ ಘೋಷಿಸಿದರು. ‘ವಾನರರನ್ನು ವಾನರರಿಂದಲೇ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೇ’ — ಶತ್ರುವನ್ನೇ ಆಯುಧವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಹೊಡೆಯುವುದು — ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ‘ರಸಸಾರಮ್ ಇವ ದ್ರುಮಾಃ’ ಎಂದರೆ ಮರಗಳು ಅಂಟನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಂಟು ಸುರಿಸುತ್ತವೆ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಕ್ಷುರಪ್ರ’, ‘ಭಲ್ಲ’, ‘ಅರ್ಧಚಂದ್ರ’ ಎಂಬುವು ಬಾಣಗಳ ಬಗೆಗಳು. ಈ ಭಾಗ ಸಾಮೂಹಿಕ ಯುದ್ಧದ ಚಿತ್ರ — ಯಾವ ನಾಯಕನ ಹೆಸರೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ‘ವಾನರರು’, ‘ರಾಕ್ಷಸರು’. ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ದೂರದಿಂದ ಪ್ರಹಾರ (ಬಾಣಗಳು, ಬಂಡೆಗಳು), ಅನಂತರ ಹತ್ತಿರದಿಂದ (ಮುಷ್ಟಿಗಳು, ಶೂಲಗಳು), ಅನಂತರ ಆಯುಧವಿಲ್ಲದವರ ಅಂಗಗಳಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳ ದೇಹಗಳಿಂದಲೂ ಆಯುಧಗಳಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧ. ‘ಆಕ್ಷಿಪ್ತಾಃ ಕ್ಷಿಪ್ಯಮಾಣಾಃ ಭಗ್ನಶೈಲಾಃ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಸ್ಥಿತಿ — ಅವರು ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು, ಮತ್ತೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಅವರ ಬಂಡೆಗಳು ಒಡೆದಿವೆ — ಆದರೂ ಅವರು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರಥದಿಂದ ರಥವನ್ನು, ಆನೆಯಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು, ಕುದುರೆಯಿಂದ ಕುದುರೆಯನ್ನು’ — ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಹನಗಳನ್ನೇ ಎತ್ತಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ — ಅದ್ಭುತವಾದ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯ ಚಿತ್ರ. ‘ದುರ್ಗಮಾ ವಸುಧಾ’ ಎಂದರೆ ರಣಭೂಮಿ ಶವಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಎಷ್ಟು ತುಂಬಿತ್ತೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವುದೂ ಕಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಓಡಾಡುವುದೂ ಕಷ್ಟವಾಯಿತು’ ಎಂದಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ — ಯುದ್ಧದ ದಿವ್ಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು, ವಾನರರ ವಿಜಯದಿಂದ ಹರ್ಷಿಸುವವರು. ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು, ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಅರವತ್ತೈದನೆಯವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ‘ಛಿನ್ನವರ್ಮತನುತ್ರಾಣಾಃ’ ಎಂದರೆ ಕವಚಗಳೂ ದೇಹರಕ್ಷೆಗಳೂ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು; ‘ತನುತ್ರಾಣ’ ಎಂದರೆ ದೇಹವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಉಡುಪು. ‘ಪರಸ್ಪರಜಯೈಷಿಣಃ’ ಎಂದರೆ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ವಿಜಯೇಚ್ಛೆ ಸಮಾನ. ‘ರಿಪುಶೋಣಿತದಿಗ್ಧಾಂಗಾಃ’ ಎಂದರೆ ಶತ್ರುಗಳ ರಕ್ತದಿಂದ ಲೇಪಿತರಾದವರು — ತಮ್ಮ ರಕ್ತವೂ ಬೆರೆತಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ಯುದ್ಧಮದಾನ್ವಿತೈಃ’ ಎಂದರೆ ಯುದ್ಧಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾದವರು — ಮದ್ಯದಿಂದಂತೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಮತ್ತರಾದವರು. ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಭೀಷಣ, ಆದರೆ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ವೀರತ್ವವೂ ಹಾನಿಯೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ‘ರಾಕ್ಷಸಾನ್ ರಾಕ್ಷಸೈಃ ಏವ’ ಎಂದರೆ ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹಿಡಿದು ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ — ಶತ್ರುವಿನ ದೇಹವೇ ಆಯುಧ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದರು’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಪುನಃ ಅಂಗೈಃ’ ಎಂದರೆ ಬಂಡೆಗಳು ಒಡೆದುಹೋದ ವಾನರರು ಕೈಕಾಲುಗಳಿಂದಲೇ ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ — ಆಯುಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಯುದ್ಧ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕವಚಾಭರಣಾವೃತಾನ್’ ಎಂದರೆ ಕವಚಗಳಿಂದಲೂ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಆವೃತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಪುಡಿಯಾದರು — ಕವಚ ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ನರಾಂತಕನು ವಾಯುವೇಗದ ಕುದುರೆಯನ್ನೇರಿ, ಹರಿತವಾದ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಮೀನು ಹೊಕ್ಕಂತೆ ಉಗ್ರವಾದ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ಆ ವೀರನು ಹೊಳೆಯುವ ಪ್ರಾಸದಿಂದ ಏಳುನೂರು ವಾನರರನ್ನು ಸೀಳಿದನು; ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಕುದುರೆಯ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ವಿದ್ಯಾಧರರೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಕಂಡರು. ಅವನು ಸಾಗಿದ ದಾರಿ ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳ ಕೆಸರಾಗಿ, ಬಿದ್ದ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ವಾನರರಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ ನರಾಂತಕನು ಅವರನ್ನು ಮೀರಿ ಸೀಳಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಸಂಗ್ರಾಮದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಅವನು, ಬೆಂಕಿ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ, ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ವನವಾಸಿಗಳು ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಕೀಳುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ, ಪ್ರಾಸದ ಏಟು ತಿಂದು ವಜ್ರದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಲಶಾಲಿ ನರಾಂತಕನು ಮಳೆಗಾಲದ ಬಿರುಗಾಳಿಯಂತೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಜಜ್ಜುತ್ತ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ವೀರರು ಭಯದಿಂದ ಓಡಲೂ, ನಿಲ್ಲಲೂ, ಅಲುಗಾಡಲೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ; ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ನೆಗೆಯುವವನನ್ನೂ ನಿಂತವನನ್ನೂ ಹೋಗುತ್ತಿರುವವನನ್ನೂ — ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಚುಚ್ಚಿದನು. ಯಮನಂತಹ, ಸೂರ್ಯತೇಜಸ್ಸಿನ ಒಂದೇ ಪ್ರಾಸದಿಂದ ಭಗ್ನವಾದ ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದವು. ವಜ್ರಾಘಾತದಂತಿದ್ದ ಪ್ರಾಸದ ಏಟನ್ನು ವಾನರರು ಸಹಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ಅವರು ಮಹಾಸ್ವರದಿಂದ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿದರು. ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರವೀರರ ರೂಪಗಳು ವಜ್ರದಿಂದ ಶಿಖರಗಳು ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಹಿಂದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿ ಬಂದರು. ಆ ಸುಗ್ರೀವನು ನೋಡುತ್ತಿರಲು, ನರಾಂತಕನ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿ ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡುತ್ತಿರುವ ವಾನರಸೈನ್ಯ ಕಂಡಿತು; ಓಡುತ್ತಿರುವ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು, ಕುದುರೆಯ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಪ್ರಾಸವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ನರಾಂತಕನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ‘ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಮೀನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಮೀನು ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಈಜುವಂತೆ ಅವನು ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛಂದವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಾವತ್… ತಾವತ್’ (ಅಷ್ಟರಲ್ಲೇ) ಎಂಬ ರಚನೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅವನ ವೇಗ ವಾನರರ ಆಲೋಚನೆಗಿಂತಲೂ ಶೀಘ್ರ. ‘ನೆಗೆಯುವವನು, ನಿಂತವನು, ಹೋಗುತ್ತಿರುವವನು’ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಸ್ಥಿತಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟರು. ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು ‘ಸ್ವಸ್ಥರು’ — ಆದ್ದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದವರೆಲ್ಲ ಸತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಕೆಲವರು ಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿದ್ದರಷ್ಟೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ನರಾಂತಕನ ಹೆಸರೇ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ನರರ ಅಂತಕ. ಅವನು ಅಶ್ವಾರೂಢ, ಪ್ರಾಸಧಾರಿ — ಆದ್ದರಿಂದ ವೇಗವೇ ಅವನ ಮುಖ್ಯ ಬಲ. ಕವಿ ವೇಗದ ಅನೇಕ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮೀನು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ, ಮಳೆಗಾಲದ ಗಾಳಿ, ಪರ್ವತಗಳ ಮೇಲೆ ವಜ್ರ. ‘ಒಬ್ಬನೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಏಳುನೂರು ವಾನರರನ್ನು’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಅವನ ಶೀಘ್ರತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿದ್ಯಾಧರರೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ — ಮತ್ತೆ ದಿವ್ಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು. ‘ಮಾರ್ಗಃ ಮಾಂಸಶೋಣಿತಕರ್ದಮಃ’ — ಇದು ಅವನ ಗಮನದ ಗುರುತು — ಅವನು ಹೋದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಕೆಸರು. ವಾನರರ ಭಯ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಅವರು ಓಡಲೂ, ನಿಲ್ಲಲೂ, ಅಲುಗಾಡಲೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ — ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಬಡಿದಂತೆ. ಈ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರರು ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿ ಬರುತ್ತಾರೆ — ಸೈನ್ಯದ ಪುನರುತ್ಥಾನ, ಮುಂದಿನ ಪ್ರತಿಕಾರಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ. ‘ವಜ್ರಭಿನ್ನಾಗ್ರಕೂಟಾನಾಂ ಶೈಲಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ವಾನರರು ವಜ್ರದಿಂದ ಶಿಖರಗಳು ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ; ವಾನರರ ಪರ್ವತಾಕಾರವನ್ನು ಹಿಂದೆಯೂ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಾವೃಟ್ಕಾಲೇ ಯಥಾ ಅನಿಲಃ’ ಎಂದರೆ ಮಳೆಗಾಲದ ಬಿರುಗಾಳಿ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವಂತೆ ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಉತ್ಪತಂತಂ ಸ್ಥಿತಂ ಯಾಂತಮ್’ — ಮೂರು ಕೃದಂತಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸಮಾವೇಶ, ಯಾರೂ ಪಾರಾಗಲಿಲ್ಲ. ‘ಅಂತಕಕಲ್ಪೇನ ಆದಿತ್ಯತೇಜಸಾ ಪ್ರಾಸೇನ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಯುಧಕ್ಕೆ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು — ಮೃತ್ಯು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ, ವಿನಾಶಕ ಮತ್ತು ದೀಪ್ತಿಮಂತ. ‘ಯಾವತ್… ತಾವತ್’ ಎಂಬ ರಚನೆಯಿಂದ ನರಾಂತಕನ ವೇಗ ವಾನರರ ಆಲೋಚನೆಯ ವೇಗಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವರು ಮರಗಳನ್ನು ಕೀಳುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪರಾಕ್ರಮದಂತೆ ಇವನ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ವಾನರರ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ. ‘ವಿದ್ಯಾಧರಮಹರ್ಷಯಃ’ ಎಂಬುದು ಸಮಾಸ — ವಿದ್ಯಾಧರರು ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳು; ಅವರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ.

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಾನರಾಧಿಪ ಸುಗ್ರೀವನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವೀರ ಕುಮಾರ ಅಂಗದನನ್ನು ಕಂಡು ಹೀಗೆಂದನು — ‘ಕುದುರೆಯನ್ನೇರಿ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಲಕುತ್ತಿರುವ ಆ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು, ಬೇಗನೆ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಅಗಲಿಸು.’ ಒಡೆಯನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅಂಗದನು ಮೋಡದಂತಿದ್ದ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊರಬಂದನು. ಬಂಡೆಗಳ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳನ್ನು (ಅಂಗದಗಳನ್ನು) ಧರಿಸಿ, ಧಾತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ನಿರಾಯುಧನಾಗಿ, ಕೇವಲ ಉಗುರು-ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳನ್ನೇ ಹೊಂದಿದ್ದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ನರಾಂತಕನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೀಗೆಂದನು — ‘ನಿಲ್ಲು; ಈ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾನರರೊಡನೆ ನೀನೇನು ಮಾಡುವೆ? ವಜ್ರದಂತಹ ಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳ ಈ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ನನ್ನ ಈ ಎದೆಗೆ ಎಸೆ.’ ಅಂಗದನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನರಾಂತಕನು ಅತಿಯಾಗಿ ಕೋಪಿಸಿದನು; ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ತುಟಿಯನ್ನು ಕಚ್ಚಿ, ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತ, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತನು. ‘ಅಂಗದಸಂನದ್ಧಃ’ ಎಂಬುದು ಶ್ಲೇಷ — ಅಂಗದ (ಹೆಸರು) ಅಂಗದಗಳಿಂದ (ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳಿಂದ) ಅಲಂಕೃತ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ತೋಳುಗಳಲ್ಲಿ ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಸಧಾತುಃ ಪರ್ವತಃ ಇವ’ ಎಂದರೆ ಚಿನ್ನ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತ. ‘ನಿರಾಯುಧಃ’ ಎಂಬುದು ಅಂಗದನ ಸಾಹಸದ ಪ್ರಮಾಣ — ಅವನು ಆಯುಧವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾದ, ಅಶ್ವಾರೂಢನಾದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸವಾಲಿಗೆ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಾಮಾನ್ಯರೊಡನೆ ನೀನೇನು ಮಾಡುವೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ — ಮಗನು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ರೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಂಬತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು, ಅದರ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವನು ತಾನೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಂಗದನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಯುವರಾಜನ ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಸೋತ ಅವನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಪಡೆಯುವ ಅವಕಾಶವೂ ಹೌದು. ‘ಮೋಡದಂತಿದ್ದ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ವಾನರಸೈನ್ಯದ ನಡುವಿನಿಂದ ಚಿನ್ನದ ತೋಳ್ಬಂದಿ ಧರಿಸಿದ ಅಂಗದನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊರಬರುತ್ತಾನೆ. ‘ನಖದಂಷ್ಟ್ರವಾನ್’ ಎಂದರೆ ವಾನರನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆಯುಧಗಳು — ಉಗುರುಗಳು ಮತ್ತು ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳು. ಅಂಗದನ ಸವಾಲು ‘ನನ್ನ ಈ ಎದೆಗೆ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ಎಸೆ’ — ತನ್ನ ಎದೆಯನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ — ಸಾಹಸದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ನರಾಂತಕನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಮೂರು ಲಕ್ಷಣಗಳು — ತುಟಿ ಕಚ್ಚುವುದು, ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುವುದು, ಎದುರಿಗೆ ಬರುವುದು. ‘ಬೇಗನೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಅಗಲಿಸು’ ಎಂಬ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ನಿರ್ಣಾಯಕವೂ — ರಾಜನ ವಾಣಿ. ‘ಶೈಲಸಂಘಾತಸಂಕಾಶಃ’ ಎಂದರೆ ಬಂಡೆಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ ವಿಶಾಲವೂ ದೃಢವೂ ಆದವನು.

ಅವನು ಉಜ್ವಲವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ಆಗ ತಟ್ಟನೆ ಅಂಗದನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು; ಅದು ವಾಲಿಪುತ್ರನ ವಜ್ರದಂತಹ ಎದೆಗೆ ತಾಗಿ ಮುರಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು. ಗರುಡನಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪದೇಹದಂತೆ ಮುರಿದುಬಿದ್ದ ಆ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ಕಂಡು ವಾಲಿಪುತ್ರನು ಅಂಗೈಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಕುದುರೆಯ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆ ಅಂಗೈಯ ಏಟಿನಿಂದ ಕಾಲುಗಳು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿ, ಕಣ್ಣುಗುಡ್ಡೆಗಳು ಒಡೆದು, ನಾಲಗೆ ಹೊರಬಂದು, ತಲೆ ಛಿದ್ರವಾಗಿ, ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಅವನ ಕುದುರೆ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿತು. ಕುದುರೆ ಸತ್ತು ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ನರಾಂತಕನು ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾದನು; ಮಹಾಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆಗ ಮುಷ್ಟಿಯ ಏಟಿನಿಂದ ತಲೆ ಒಡೆದ ಅಂಗದನು ಅತ್ಯಂತ ಬಿಸಿಯಾದ ರಕ್ತವನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಸುರಿಸಿದನು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಉರಿಯುವಂತಾದನು, ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿದಾಗ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು. ಅನಂತರ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಸಮಾನ ವೇಗವುಳ್ಳ, ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದು ನರಾಂತಕನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಎದೆ ಒಳಕ್ಕೆ ಕುಸಿದು, ಜ್ವಾಲೆಗಳನ್ನು ಕಾರುತ್ತ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ದೇಹದಿಂದ ನರಾಂತಕನು, ವಜ್ರಾಘಾತದಿಂದ ಒಡೆದ ಪರ್ವತದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಆ ನರಾಂತಕನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನಿಂದ ಹತನಾಗಲು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ವನವಾಸಿಗಳ ಮಹಾಘೋಷವುಂಟಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಅಂಗದನು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹರ್ಷ ನೀಡುವ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ಆ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮಾಡಿದನು; ಭಯಂಕರ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದ ಅವನೂ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು, ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹರ್ಷಿತನಾದನು. ಎಂಬತ್ತೆಂಟನೆಯದರಿಂದ ತೊಂಬತ್ತಾರನೆಯವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಉಪಜಾತಿ ಮತ್ತು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಅದರ ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ‘ಅದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೂ ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು’ ಎಂದು ‘ವಿಸಿಸ್ಮಿಯೇ ಸಃ’ ಎಂಬುದರ ಕರ್ತೃವನ್ನು ರಾಮನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ; ಮೂಲದಲ್ಲಿ ‘ಸೋಽಪ್ಯಥ ಭೀಮಕರ್ಮಾ’ ಎಂದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂಗದನೇ ಕರ್ತೃ ಎಂಬ ಅನ್ವಯವೂ ಸಾಧ್ಯ. ಯುದ್ಧದ ಕ್ರಮ ಸುಂದರವಾದುದು — ಪ್ರಾಸ ಮುರಿಯಿತು, ಕುದುರೆ ಹತವಾಯಿತು, ಅಂಗದನು ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನರಾಂತಕನು ಹತನಾದನು — ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಹಾರಗಳು, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನದೂ ಎರಡು. ನಿರಾಯುಧನಾದ ಅಂಗದನಿಂದ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನ ವಧೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಅಪಮಾನಿತನಾದ ಅಂಗದನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ. ನರಾಂತಕನ ಪ್ರಾಸ ಅಂಗದನ ಎದೆಗೆ ತಾಗಿ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ — ‘ವಜ್ರಕಲ್ಪೇ’ ಎಂದರೆ ಅಂಗದನ ಎದೆ ವಜ್ರದಂತೆ ಕಠಿಣ. ‘ಸುಪರ್ಣಕೃತ್ತೋರಗಭೋಗಕಲ್ಪಮ್’ ಎಂದರೆ ಮುರಿದ ಪ್ರಾಸ ಗರುಡನಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಕುದುರೆಯ ಮರಣ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ — ಕಾಲುಗಳು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿದವು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಒಡೆದವು, ನಾಲಗೆ ಹೊರಬಂತು, ತಲೆ ಛಿದ್ರವಾಯಿತು — ಇದು ಅಂಗದನ ಅಂಗೈಯ ಏಟಿನ ಬಲ. ನರಾಂತಕನ ಮುಷ್ಟಿಯ ಏಟಿನಿಂದ ಅಂಗದನೂ ಗಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ, ಅವನು ‘ವಿಜಜ್ವಾಲ’ — ನೋವಿನಿಂದ ಸುಡುತ್ತಿರುವವನಂತೆ — ಮೂರ್ಛಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಅವನು ‘ವಿಸಿಸ್ಮಿಯೇ’ — ಶತ್ರುವಿನ ಬಲದಿಂದ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು. ಅನಂತರ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಮುಷ್ಟಿ ‘ಮೃತ್ಯುಸಮಾನವೇಗಃ ಗಿರಿಶೃಂಗಕಲ್ಪಃ’. ನರಾಂತಕನ ಪತನ ‘ವಜ್ರಾಘಾತದಿಂದ ಒಡೆದ ಪರ್ವತದಂತೆ’ — ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಜ್ರದ ಉಪಮೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ವಾನರರ ಹರ್ಷನಾದ — ಎರಡೂ ಲೋಕಗಳ ಆನಂದ. ತೊಂಬತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಪರಾಕ್ರಮ ‘ರಾಮಮನಃಪ್ರಹರ್ಷಣಃ’ — ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹರ್ಷ ನೀಡುವಂಥದು; ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೂ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣ ರಾಮನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯೇ. ರಾವಣಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಹತನಾದವನು ನರಾಂತಕ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉಳಿದವರ ಸರದಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന, ശോകാഭിഭൂതനായ ദുരാത്മാവ് രാവണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ത്രിശിരസ്സ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘രാജാവേ, മഹാവീര്യവാനായ ഞങ്ങളുടെ ഇളയച്ഛൻ ഇങ്ങനെ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നതു ശരിതന്നെ; എന്നാൽ സത്പുരുഷന്മാർ അങ്ങയെപ്പോലെ വിലപിക്കാറില്ല. പ്രഭോ, തീർച്ചയായും അങ്ങു മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കും മതിയായവനാണ്; അങ്ങനെയുള്ള അങ്ങ് എന്തിനാണ് ഒരു സാധാരണക്കാരനെപ്പോലെ സ്വയം ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കുന്നത്? ബ്രഹ്മാവു നൽകിയ ശക്തിയായുധവും കവചവും സായകവും വില്ലും ആയിരം കഴുതകളെ പൂട്ടിയ, മേഘംപോലെ മുഴങ്ങുന്ന രഥവും അങ്ങേക്കുണ്ട്. അങ്ങു പലതവണ ശസ്ത്രംകൊണ്ടു ദേവന്മാരെയും ദാനവന്മാരെയും വെട്ടിവീഴ്ത്തിയിട്ടുണ്ട്; എല്ലാ ആയുധങ്ങളുമുള്ള അങ്ങേക്കു രാഘവനെ ശിക്ഷിക്കാൻ കഴിയും. അല്ലെങ്കിൽ, മഹാരാജാവേ, അങ്ങ് ഇവിടെ നിന്നാലും; ഞാൻ യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെടും; ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളെയെന്നപോലെ അങ്ങയുടെ ശത്രുക്കളെ ഞാൻ ഉന്മൂലനം ചെയ്യും. ദേവരാജൻ ശംബരനെയും വിഷ്ണു നരകനെയും എന്നപോലെ ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ വീഴ്ത്തിയ രാമൻ നിലത്തു കിടക്കും.’ ത്രിശിരസ്സിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, കാലത്താൽ പ്രേരിതനായ രാക്ഷസാധിപൻ രാവണൻ താൻ പുനർജനിച്ചതുപോലെ കരുതി. ‘താതമധ്യമഃ’ എന്നാൽ അച്ഛന്റെ ഇടത്തെ സഹോദരൻ — കുംഭകർണൻ രാവണനും വിഭീഷണനും ഇടയിൽ ജനിച്ചവനാണ്; ‘ഇടത്തെ ഇളയച്ഛൻ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ത്രിശിരസ്സിന്റെ വാക്കുകളിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ഉപാലംഭം (സത്പുരുഷന്മാർ വിലപിക്കാറില്ല), ഓർമപ്പെടുത്തൽ (അങ്ങയുടെ ആയുധങ്ങളും പരാക്രമവും), പ്രതിജ്ഞ (ഞാൻതന്നെ പോകും). ‘ബ്രഹ്മദത്താ ശക്തിഃ’ എന്നാൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്താൽ ലഭിച്ച ദിവ്യായുധം. ‘സഹസ്രഖരസംയുക്തഃ രഥഃ’ എന്നാൽ ആയിരം കഴുതകളെ പൂട്ടിയ രഥം — രാക്ഷസരുടെ രഥങ്ങളിൽ കഴുതകളെയാണു പൂട്ടുന്നത്. ഇവിടെ പറയുന്ന നരകൻ വിപ്രചിത്തിയുടെയും സിംഹികയുടെയും പുത്രനാണ്, ദ്വാപരയുഗത്തിൽ കൃഷ്ണൻ കൊന്ന ഭൂമിപുത്രനല്ല എന്ന് അച്ചടിയുടെ അടിക്കുറിപ്പിൽ വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു. ‘കാലചോദിതഃ’ (കാലത്താൽ പ്രേരിതൻ) എന്നതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാവണന്റെ ഉത്സാഹം വിവേകത്തിൽനിന്നല്ല, മൃത്യുവിന്റെ പ്രേരണയിൽനിന്നാണ്. ത്രിശിരസ്സ് രാവണന്റെ പുത്രനാണ്, മൂന്നു തലയുള്ളവൻ — പിന്നീട് അവന്റെ മൂന്നു കിരീടങ്ങൾ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. അവൻ അച്ഛനെ ‘പ്രാകൃതഃ ഇവ’ (സാധാരണക്കാരനെപ്പോലെ) എന്ന് ഉപാലംഭിക്കുന്നു — മുൻസർഗത്തിൽ അംഗദൻ വാനരന്മാരെ ‘പ്രാകൃതാഃ ഹരയഃ ഇവ’ (സാധാരണ വാനരന്മാരെപ്പോലെ) എന്നു പറഞ്ഞതുപോലെ — ഇരുപക്ഷത്തെയും നായകന്മാർ ഒരേ യുക്തികൊണ്ടു സ്വന്തക്കാരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. ‘പുനർജാതം ഇവ ആത്മാനം മന്യതേ’ (താൻ പുനർജനിച്ചതുപോലെ കരുതി) — രാവണന്റെ മനംമാറ്റം വേഗത്തിലാണ്; ഒരു നിമിഷംമുമ്പ് അവൻ ‘ഇദാനീം നാസ്മി’ (ഇപ്പോൾ ഞാൻ ഇല്ലാത്തവനായി) എന്നു പറഞ്ഞു; ഇപ്പോൾ പുത്രന്റെ വാക്കുകളാൽ വീണ്ടും ജീവൻ വെച്ചതുപോലെ. ‘ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ മുൻസർഗങ്ങളിൽ കുംഭകർണനെക്കുറിച്ചു പ്രയോഗിച്ചതാണ്; ഇവിടെ ത്രിശിരസ്സ് അതുതന്നെ തന്നെക്കുറിച്ചു പ്രയോഗിക്കുന്നു — ഇളയച്ഛന്റെ സ്ഥാനം ഏറ്റെടുക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ. ‘ശാസ്തും അർഹസി’ എന്നാൽ ശിക്ഷിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനാണ് — അച്ഛന്റെ സാമർഥ്യത്തിന്റെ ഓർമപ്പെടുത്തൽ.

ത്രിശിരസ്സിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ദേവാന്തകനും നരാന്തകനും തേജസ്വിയായ അതികായനും യുദ്ധോത്സാഹത്താൽ ആഹ്ലാദിച്ചു. പിന്നെ ‘ഞാൻ, ഞാൻ’ എന്നു ഗർജിച്ചുകൊണ്ട്, ശക്രനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ള, രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠരായ രാവണന്റെ വീരപുത്രന്മാർ സജ്ജരായി. എല്ലാവരും ആകാശസഞ്ചാരികൾ, എല്ലാവരും മായാവിദ്യയിൽ വിദഗ്ധർ, എല്ലാവരും ദേവന്മാരുടെ ദർപ്പം നശിപ്പിക്കുന്നവർ, എല്ലാവരും യുദ്ധമദം പൂണ്ടവർ; എല്ലാവരും നല്ല ബലമുള്ളവർ, എല്ലാവരും വിപുലമായ കീർത്തിയുള്ളവർ; യുദ്ധത്തിനിറങ്ങിയാൽ ഗന്ധർവന്മാരോടും കിന്നരന്മാരോടും മഹാനാഗങ്ങളോടുംകൂടിയ ദേവന്മാർപോലും അവരെ ജയിച്ചതായി കേട്ടിട്ടില്ല. എല്ലാവരും അസ്ത്രവിദ്യയറിയുന്ന വീരന്മാർ, എല്ലാവരും യുദ്ധവിശാരദന്മാർ, എല്ലാവരും ഉത്തമജ്ഞാനമുള്ളവർ, എല്ലാവരും വരം ലഭിച്ചവർ. സൂര്യനു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ള, ശത്രുക്കളുടെ ബലത്തെയും ശ്രീയെയും മർദിക്കുന്ന ആ പുത്രന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാജാവ് രാവണൻ, മഹാദാനവന്മാരുടെ ദർപ്പം നശിപ്പിക്കുന്ന ദേവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ‘സർവേ’ (എല്ലാവരും) എന്ന പദത്തിന്റെ വീണ്ടും വീണ്ടുമുള്ള ആവർത്തനം — ഈ അനുപ്രാസം കുമാരന്മാരുടെ തുല്യമായ മഹത്ത്വം കാണിക്കുന്നു; എല്ലാവരുടെയും ഗുണങ്ങൾ ഒന്നുപോലെ എന്നപോലെ. ‘അഹം അഹം ഇതി’ (ഞാൻ, ഞാൻ എന്ന്) എന്ന ആവർത്തനം മത്സരത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഓരോരുത്തരും ആദ്യം പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ ആദ്യാർധമായ ‘ദേവൈരപി സഗന്ധർവൈഃ…’ പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തോടു ചേർന്നാണ് അന്വയിക്കുന്നത്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ അർധമില്ല. പതിനാലാം ശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. പുത്രന്മാരാൽ രാവണന്റെ ശോഭ ദേവന്മാരാൽ ഇന്ദ്രന്റേതുപോലെ — എന്നാൽ ‘മഹാദാനവദർപനാശനൈഃ’ (മഹാദാനവന്മാരുടെ ദർപ്പം നശിപ്പിക്കുന്നവർ) എന്ന ദേവന്മാരുടെ വിശേഷണം ഒരു വിരോധാഭാസത്തിലൂടെ രാവണന്റെതന്നെ ദർപ്പനാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ. ഈ നാലു കുമാരന്മാരിൽ അതികായൻ ധാന്യമാലിനിയുടെ പുത്രനും മറ്റു മൂന്നുപേർ മണ്ഡോദരിയുടെ പുത്രന്മാരുമാണെന്നു പാരമ്പര്യം; അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ ക്രമത്തിൽ അവരുടെ വധം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അന്തരിക്ഷഗതാഃ’ (ആകാശസഞ്ചാരികൾ), ‘മായാവിശാരദാഃ’ (മായാവിദ്യയിൽ വിദഗ്ധർ) എന്നിവ രാക്ഷസർക്കു സഹജമായ രണ്ടു ശക്തികളാണ്. ‘ന ശ്രൂയന്തേ സ്മ നിർജിതാഃ’ (ജയിക്കപ്പെട്ടതായി കേട്ടിട്ടില്ല) എന്നത് മുൻയുദ്ധങ്ങളിൽ അവർ തോൽക്കാത്തതിന്റെ പ്രസിദ്ധിയാണ്; ‘ലബ്ധവരാഃ’ എന്നാൽ തപസ്സുകൊണ്ടു വരം നേടിയവർ — ഈ ഗുണങ്ങളെല്ലാം പിന്നീട് അവരുടെ വധത്തിന്റെ മഹത്ത്വം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘ശക്രതുല്യപരാക്രമാഃ’ (ശക്രനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ളവർ) — ഇന്ദ്രതുല്യർ എന്ന വിശേഷണം ഈ സർഗത്തിൽ അംഗദനെക്കുറിച്ചും (81) പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് എതിരാളികളുടെ തുല്യത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സമരദുർമദാഃ’ എന്നാൽ യുദ്ധത്തിൽ അടക്കാനാവാത്ത മദമുള്ളവർ.

അവൻ പുത്രന്മാരെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ആഭരണങ്ങൾ അണിയിച്ച്, ശ്രേഷ്ഠമായ ആശീർവാദങ്ങളോടെ യുദ്ധത്തിന് അയച്ചു. കുമാരന്മാരുടെ രക്ഷയ്ക്കായി യുദ്ധോന്മത്തൻ, മത്തൻ എന്നീ രണ്ടു സഹോദരന്മാരെയും രാവണൻ യുദ്ധത്തിന് അയച്ചു. ആ മഹാകായന്മാർ ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്ന മഹാത്മാവായ രാവണനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് പ്രദക്ഷിണം വെച്ച് പുറപ്പെട്ടു. എല്ലാ ഔഷധികളും സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും ദേഹത്തു തൊടുവിച്ച്, യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന മഹാബലരായ ആറു രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാർ പുറപ്പെട്ടു — ത്രിശിരസ്സ്, അതികായൻ, ദേവാന്തകൻ, നരാന്തകൻ, മഹോദരൻ, മഹാപാർശ്വൻ എന്നിവർ കാലത്താൽ പ്രേരിതരായി പുറപ്പെട്ടു. ‘യുദ്ധോന്മത്തഃ’, ‘മത്തഃ’ എന്നിവ മഹാപാർശ്വന്റെയും മഹോദരന്റെയും മറ്റു പേരുകളാണ്; ‘യുദ്ധോന്മത്തൻ (മഹാപാർശ്വൻ), മത്തൻ (മഹോദരൻ)’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ ‘മഹോദരമഹാപാർശ്വൗ’ എന്നു നേരിട്ടു പേരുകൾതന്നെ. ‘സർവൗഷധീഭിഃ സമാലഭ്യ’ (എല്ലാ ഔഷധികളും തൊടുവിച്ച്) എന്നത് യുദ്ധത്തിനുമുമ്പ് മംഗളത്തിനായി ഔഷധികളും സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും സ്പർശിക്കൽ, ഒരു രക്ഷാവിധി. പ്രദക്ഷിണം, അഭിവാദ്യം, ആശീർവാദം — ഇവയെല്ലാം മംഗളാചാരങ്ങളാണ്; എന്നാൽ ‘കാലചോദിതാഃ’ (കാലത്താൽ പ്രേരിതർ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി അവരുടെ വിധി മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം (ആറുപേരുടെ നാമാവലി) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അത് പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഷഡേതേ’ (ഈ ആറുപേർ) എന്ന പദത്തിന്റെ വിവരണംപോലെയാണ്. രാവണന്റെ പിതൃസ്നേഹം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — അവൻ പുത്രന്മാരെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു, സ്വയം ആഭരണങ്ങൾ അണിയിക്കുന്നു — അതിന്റെ പ്രതിഫലം അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ ശോകം മാത്രം. ‘ലോകരാവണം’ എന്നതു രാവണൻ എന്ന പേരിന്റെ നിർവചനമാണ് — ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്നവൻ. ‘രക്ഷണാർഥം കുമാരാണാം’ (കുമാരന്മാരുടെ രക്ഷയ്ക്കായി) — ഇളയച്ഛന്മാർ കുമാരന്മാരുടെ പാലകരാണ്; പുത്രന്മാരുടെ സുരക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള രാവണന്റെ ഈ ചിന്ത അവന്റെ പിതൃഹൃദയം കാണിക്കുന്നു. ‘ഷഡേതേ’ എന്നാൽ ഈ ആറുപേർ — എണ്ണം കവിതന്നെ പറയുന്നു.

പിന്നെ മഹോദരൻ കാർമേഘംപോലെയുള്ള, ഐരാവതകുലത്തിൽ ജനിച്ച, സുദർശനൻ എന്ന ആനയുടെ പുറത്തു കയറി; എല്ലാ ആയുധങ്ങളും ധരിച്ച്, ആവനാഴികളാൽ അലങ്കൃതനായ അവൻ ആനപ്പുറത്തിരുന്ന് അസ്തപർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. രാവണപുത്രനായ ത്രിശിരസ്സ് ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടിയ, എല്ലാ ആയുധങ്ങളും നിറഞ്ഞ ശ്രേഷ്ഠമായ രഥത്തിൽ കയറി; രഥത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ധനുർധരനായ അവൻ മിന്നലും കൊള്ളിമീനും ജ്വാലയും ഇന്ദ്രധനുസ്സുമുള്ള മേഘംപോലെ ശോഭിച്ചു; മൂന്നു കിരീടങ്ങളോടെ അവൻ മൂന്നു സ്വർണശൃംഗങ്ങളുള്ള പർവതരാജനായ ഹിമവാനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. അതിതേജസ്വിയും എല്ലാ ധനുർധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠനുമായ രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രൻ അതികായൻ നല്ല ചക്രങ്ങളും അച്ചുതണ്ടുമുള്ള, നന്നായി കൂട്ടിയിണക്കിയ, നല്ല അനുകർഷവും കൂബരവുമുള്ള, ആവനാഴികളും വില്ലുകളുംകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്ന, പ്രാസങ്ങളും വാളുകളും പരിഘങ്ങളും നിറഞ്ഞ ശ്രേഷ്ഠരഥത്തിൽ കയറി; സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രപ്പണി ചെയ്ത കിരീടവും ആഭരണങ്ങളുംകൊണ്ട് പ്രഭ ചൊരിഞ്ഞ് അവൻ മേരുപോലെ ശോഭിച്ചു; രാക്ഷസശാർദൂലന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അവൻ ദേവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വജ്രപാണിയെപ്പോലെ വിളങ്ങി. നരാന്തകൻ ഉച്ചൈഃശ്രവസ്സിനെപ്പോലെയുള്ള, വെളുത്ത, സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ, മനോവേഗമുള്ള, വലിയ ദേഹമുള്ള കുതിരയുടെ പുറത്തു കയറി; കൊള്ളിമീൻപോലെ തിളങ്ങുന്ന പ്രാസം കയ്യിലെടുത്ത അവൻ മയിലിന്റെ പുറത്തിരിക്കുന്ന ഗുഹനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ദേവാന്തകൻ സ്വർണാലങ്കാരമുള്ള പരിഘം കയ്യിലെടുത്ത്, രണ്ടു കൈകളിലും ഗിരിയെ (മന്ദരത്തെ) പിടിച്ച വിഷ്ണുവിന്റെ രൂപം അനുകരിക്കുന്നതുപോലെ ശോഭിച്ചു. മഹാതേജസ്വിയും വീര്യവാനുമായ മഹാപാർശ്വൻ ഗദയെടുത്ത് യുദ്ധത്തിൽ കുബേരനെപ്പോലെ വിളങ്ങി. ആ മഹാത്മാക്കൾ അമരാവതിയിൽനിന്നു ദേവന്മാരെന്നപോലെ പുറപ്പെട്ടു; ആനകളിലും കുതിരകളിലും മേഘംപോലെ മുഴങ്ങുന്ന രഥങ്ങളിലുമായി ഉത്തമായുധങ്ങളേന്തിയ രാക്ഷസന്മാർ അവരെ പിന്തുടർന്നു. കിരീടമണിഞ്ഞ, ശ്രീ നിറഞ്ഞ, സൂര്യതേജസ്സുള്ള ആ കുമാരന്മാർ ആകാശത്തിലെ ജ്വലിക്കുന്ന ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. അവർ കയ്യിലേന്തിയ വെളുത്ത ആയുധങ്ങളുടെ നിര ശരത്കാലമേഘംപോലെ, ആകാശത്തിലെ അരയന്നനിരപോലെ ശോഭിച്ചു. ആറു വീരന്മാർക്ക് ഏഴ് ഉപമകൾ — അസ്തപർവതശിഖരത്തിലെ സൂര്യൻ, ഇന്ദ്രധനുസ്സുള്ള മേഘം, മൂന്നു ശൃംഗമുള്ള ഹിമവാൻ, മേരു, മയിലിന്റെ പുറത്തിരിക്കുന്ന സ്കന്ദൻ, മന്ദരം ധരിച്ച വിഷ്ണു, കുബേരൻ. ‘അനുകർഷഃ’, ‘കൂബരഃ’ എന്നീ രഥാംഗങ്ങൾക്ക് അടിക്കുറിപ്പിൽ വിവരണമുണ്ട് — അനുകർഷം രഥത്തിന്റെ അടിത്തട്ടിൽ ഘടിപ്പിച്ച തടി; കൂബരം നുകം ബന്ധിക്കുന്ന തണ്ട്; ‘വണ്ടിയുടെ തണ്ടുകൾ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ, സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ രണ്ട് അർധങ്ങൾ (32-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഒന്നാം പാദമായ ‘തേ പ്രതസ്ഥുർമഹാത്മാനോ ബലൈരപ്രതിമൈർവൃതാഃ’ — അതുല്യമായ സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ മഹാത്മാക്കൾ പുറപ്പെട്ടു — എന്നതും മൂന്നാം പാദമായ ‘സുരാ ഇവാമരാവത്യാം…’ എന്നതും) വൾഗേറ്റിൽ ‘തേ പ്രതസ്ഥുർമഹാത്മാനോഽമരാവത്യാഃ സുരാ ഇവ’ (ആ മഹാത്മാക്കൾ അമരാവതിയിൽനിന്നു ദേവന്മാരെന്നപോലെ പുറപ്പെട്ടു) എന്ന ഒരൊറ്റ അർധത്തിലേക്കു ചുരുക്കിയിരിക്കുന്നു. ഈ ദീർഘമായ വർണനയിൽ കവി ഓരോ വീരനെയും വെവ്വേറെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു — വാഹനം, ആയുധം, അലങ്കാരം, ഉപമ എന്നിങ്ങനെ നാലുവിധം. മഹോദരന്റെ ആന സുദർശനൻ ഐരാവതകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനാണ് — ഇന്ദ്രന്റെ ആനയുടെ വംശജൻ; അവന്റെ ഉപമ അസ്തപർവതശിഖരത്തിലെ സൂര്യനാണ് — അസ്തമലയുടെ മുകളിൽ അസ്തമിക്കുന്ന സൂര്യൻ — ഇവിടെ ഒരു വിരോധാഭാസമുണ്ട്, കാരണം ‘അസ്തം’ പതനത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. ത്രിശിരസ്സിന്റെ ഉപമ മിന്നലും കൊള്ളിമീനുമുള്ള മേഘം; അവന്റെ മൂന്നു കിരീടങ്ങൾ ഹിമവാന്റെ മൂന്നു സ്വർണശൃംഗങ്ങൾപോലെ. അതികായൻ ‘ശ്രേഷ്ഠഃ സർവധനുഷ്മതാം’ (എല്ലാ ധനുർധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠൻ) ആണ് — പിന്നീട് ലക്ഷ്മണനുമായി അവന്റെ ദീർഘമായ യുദ്ധമുണ്ടാകും; ഇവിടെ അവന്റെ രഥത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മവർണന — ചക്രം, അച്ചുതണ്ട്, അനുകർഷം, കൂബരം — അവന്റെ മഹത്ത്വം മുൻകൂട്ടി സ്ഥാപിക്കുന്നു. നരാന്തകന്റെ കുതിര ഉച്ചൈഃശ്രവസ്സിനോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — പാലാഴിമഥനത്തിൽ ജനിച്ച ഇന്ദ്രന്റെ വെള്ളക്കുതിര. പാലാഴിമഥനത്തിൽ വിഷ്ണു മന്ദരം ധരിച്ചതുപോലെ ദേവാന്തകൻ പരിഘം പിടിക്കുന്നു — ‘വിഡംബയൻ’ എന്നാൽ അനുകരിക്കുന്നവനായി. മഹാപാർശ്വൻ ഗദയേന്തിയ കുബേരനെപ്പോലെ. ഇങ്ങനെ ആറു വീരന്മാരും ദേവന്മാരോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — ഇന്ദ്രൻ, സ്കന്ദൻ, വിഷ്ണു, കുബേരൻ — അവരുടെ ശത്രുക്കളായ ദേവന്മാരോട്; കവിയുടെ സൂക്ഷ്മമായ വിരോധാഭാസമാണിത്. ഒടുവിൽ ‘അരയന്നനിരപോലെ ആയുധനിര’ എന്ന ശരത്കാലീനമായ ഉപമ — വെളുത്ത ആയുധങ്ങൾ ആകാശത്തിലെ അരയന്നനിരപോലെ. ഇങ്ങനെ യുദ്ധയാത്രയുടെ സൗന്ദര്യവും ഭീകരതയും ഒരേസമയം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അമരാവത്യാഃ സുരാഃ ഇവ’ (അമരാവതിയിൽനിന്നു ദേവന്മാരെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — രാക്ഷസരുടെ ലങ്ക ദേവന്മാരുടെ അമരാവതിപോലെ വൈഭവപൂർണം; അവരുടെ പുറപ്പാട് ദേവന്മാരുടെ യുദ്ധയാത്രപോലെ. ‘ഗ്രഹാഃ ദീപ്താഃ ഇവ അംബരേ’ — കിരീടമണിഞ്ഞ കുമാരന്മാർ ആകാശത്തു പ്രകാശിക്കുന്ന ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ. ഇങ്ങനെ കവി രാക്ഷസരുടെപോലും സൗന്ദര്യവും വൈഭവവും ന്യായമായി വർണിക്കുന്നു; രാമായണത്തിലെ ശത്രുവർണന ഏകപക്ഷീയമല്ല. ‘സുചക്രാക്ഷം സുസംയുക്തം സ്വനുകർഷം സുകൂബരം’ എന്നിങ്ങനെ ‘സു’ (നല്ല) എന്നു തുടങ്ങുന്ന നാലു പദങ്ങൾകൊണ്ട് രഥത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളുടെയും മേന്മ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അനുപ്രാസത്തിന്റെ സുന്ദരമായ ഉദാഹരണം. ‘പ്രാസാസിപരിഘാകുലം’ — രഥം ഒരു ആയുധപ്പുരപോലെ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘സവിതേവാസ്തമൂർധനി’ എന്നിടത്ത് ‘സവിതാ + ഇവ’ ഗുണസന്ധിയും ‘ഇവ + അസ്ത’ സവർണദീർഘസന്ധിയും. ‘നൈർഋതശാർദൂലൈഃ വൃതഃ വജ്രപാണിഃ ഇവ അമരൈഃ’ — അനുചരന്മാരോടുകൂടിയ അതികായൻ ദേവന്മാരോടുകൂടിയ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ.

‘ശത്രുക്കളുടെ പരാജയം, അല്ലെങ്കിൽ മരണം’ എന്നു മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ച് യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന ആ വീരന്മാർ ഒത്തുചേർന്നു; അവർ ഗർജിച്ചു, ആർത്തുവിളിച്ചു, സായകങ്ങൾ എറിഞ്ഞു, പിടിച്ചെടുത്തു. പുറപ്പെട്ടുപോകുന്ന യുദ്ധമദം പൂണ്ട അവരുടെ സിംഹനാദങ്ങളാലും കൈത്തട്ടലുകളാലും ഭൂമി കുലുങ്ങിയതുപോലെ തോന്നി; രാക്ഷസരുടെ സിംഹനാദങ്ങളാൽ ആകാശം പൊട്ടിത്തകർന്നതുപോലെയും. ആ മഹാബലരായ രാക്ഷസേന്ദ്രന്മാർ ആഹ്ലാദത്തോടെ പുറത്തുവന്ന്, പാറകളും മരങ്ങളും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച വാനരസൈന്യത്തെ കണ്ടു. മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാരും ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും തിങ്ങിനിറഞ്ഞ, നൂറുകണക്കിനു കിങ്ങിണികളുടെ നാദം മുഴങ്ങുന്ന, കാർമേഘംപോലെയുള്ള, മഹായുധങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെയും സൂര്യനെയുംപോലെയുള്ള രാക്ഷസന്മാരാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും ചുറ്റപ്പെട്ട രാക്ഷസസൈന്യത്തെ കണ്ടു. ആ സൈന്യം വരുന്നതു കണ്ട്, പ്രഹരിക്കാൻ അവസരം കിട്ടിയ വാനരന്മാർ മഹാശൈലങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചു വീണ്ടും വീണ്ടും ആർത്തുവിളിച്ചു; രാക്ഷസരെ സഹിക്കാനാവാതെ വാനരന്മാർ മറുഗർജനം മുഴക്കി. വാനരയൂഥപന്മാരുടെ ഉയർന്ന ആരവം കേട്ട്, ശത്രുക്കളുടെ ആഹ്ലാദം സഹിക്കാനാവാതെ മഹാബലരായ രാക്ഷസഗണങ്ങൾ കൂടുതൽ ഉഗ്രവും ഭീകരവുമായി ഗർജിച്ചു. ആ വാനരയൂഥപന്മാർ ഘോരമായ രാക്ഷസസൈന്യത്തിൽ കടന്ന്, ഉയർത്തിയ ശൈലങ്ങളോടെ, ശിഖരങ്ങളുള്ള പർവതങ്ങളെപ്പോലെ സഞ്ചരിച്ചു. ചില വാനരന്മാർ ആകാശത്തിൽ കയറിയും ചിലർ ഭൂമിയിൽനിന്നും അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി രാക്ഷസസൈന്യങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ചു; ചിലർ മരങ്ങളും പാറകളും ആയുധമാക്കി. വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ വിശാലമായ തടിയുള്ള മരങ്ങൾ പിടിച്ചു യുദ്ധം ചെയ്തു; രാക്ഷസരും വാനരരും ഇടകലർന്ന ആ യുദ്ധം ഘോരമായിത്തീർന്നു. ‘ക്ഷ്വേഡിതം’ എന്നാൽ സിംഹനാദം; ‘ആസ്ഫോടിതം’ എന്നാൽ കൈത്തണ്ടയിൽ അടിച്ചു ശബ്ദമുണ്ടാക്കൽ — ‘കൈ തട്ടൽ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ. നാദത്തിനു പ്രതിനാദം — രാക്ഷസന്മാർ ഗർജിക്കുന്നു, വാനരന്മാർ മറുഗർജനം നടത്തുന്നു, വീണ്ടും രാക്ഷസന്മാർ കൂടുതൽ ഭീകരമായി ഗർജിക്കുന്നു — ഈ ശബ്ദയുദ്ധം ശസ്ത്രയുദ്ധത്തിന്റെ പൂർവരംഗമാണ്. ‘ലബ്ധലക്ഷാഃ’ എന്നാൽ പ്രഹരിക്കാൻ അവസരം കിട്ടിയവർ. ‘നഗാഃ ശിഖരിണഃ ഇവ’ — ശൈലങ്ങൾ ധരിച്ച വാനരന്മാർ ശിഖരങ്ങളുള്ള പർവതങ്ങൾപോലെ. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ ഇരുസൈന്യങ്ങളും പരസ്പരം കാണുന്നു — ആദ്യം രാക്ഷസന്മാർ വാനരസൈന്യത്തെ കാണുന്നു, പിന്നെ വാനരന്മാർ രാക്ഷസസൈന്യത്തെ. രാക്ഷസസൈന്യത്തിന്റെ വർണന വിസ്തൃതമാണ് — ആനകൾ, കുതിരകൾ, രഥങ്ങൾ, നൂറുകണക്കിനു കിങ്ങിണികൾ, കാർമേഘവർണം, ഉയർത്തിയ ആയുധങ്ങൾ; വാനരസൈന്യത്തിന്റേതാകട്ടെ സംക്ഷിപ്തം — ‘സമുദ്യതശിലാനഗം’ (പാറകളും മരങ്ങളും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചത്) — പാറകളും മരങ്ങളും മാത്രമാണ് അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ. ഇതിലൂടെ ഇരുസൈന്യങ്ങളുടെയും വൈഷമ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരിടത്തു വൈഭവം, മറ്റിടത്തു പ്രകൃതിസിദ്ധമായ ബലം. ‘മരണം വാപി നിശ്ചിത്യ ശത്രൂണാം വാ പരാജയം’ (മരണമോ ശത്രുക്കളുടെ പരാജയമോ എന്നു നിശ്ചയിച്ച്) — രാക്ഷസർക്കും വാനരരെപ്പോലെ നൈഷ്ഠികമായ ബുദ്ധിയുണ്ട്; മുൻസർഗത്തിൽ വാനരന്മാർ ‘മരണേ കൃതനിശ്ചയാഃ’ (മരിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചവർ) ആയിരുന്നു; ഇരുപക്ഷത്തും വീരത്വം ഒന്നുപോലെ. ‘പ്രതിനർദന്ത’ എന്നത് അച്ചടിയിലെ രൂപമാണ് — ആത്മനേപദത്തിലെ ലങ്ങ്; ‘പ്രതിനദന്ത’ (മറുഗർജനം മുഴക്കി) എന്നർഥം. ‘പരഹർഷം അമൃഷ്യമാണാഃ’ — ശത്രുക്കളുടെ ആഹ്ലാദം സഹിക്കാൻ രാക്ഷസർക്കു കഴിയുന്നില്ല — ഈ അസൂയയും യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രേരണയാണ്. ‘കേചിത് ആകാശം ആവിശ്യ, കേചിത് ഉർവ്യാം’ (ചിലർ ആകാശത്തിൽ കയറി, ചിലർ ഭൂമിയിൽ) — വാനരരുടെ ഇരട്ടഗതി: ആകാശഗാമികളും ഭൂചരന്മാരും. നാല്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. ‘സമുദ്യതമഹാശൈലാഃ’ എന്നാൽ വാനരന്മാർ മഹാശൈലങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചു നിൽക്കുന്നു — പ്രഹരിക്കാനുള്ള അവരുടെ സജ്ജത. ‘പ്രഹരിക്കാനുള്ള അവസരം കിട്ടി’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘ലബ്ധലക്ഷാഃ’ എന്നതിനെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. വാക്കുകളുടെ യുദ്ധമാണ് ആദ്യം, പിന്നെ ശസ്ത്രങ്ങളുടേത്. ‘കിങ്കിണീശതനാദിതം’ എന്നാൽ രഥങ്ങളിലും ആനകളിലും കെട്ടിയ നൂറുകണക്കിനു ചെറുമണികളുടെ നാദം മുഴങ്ങുന്നത്.

രാക്ഷസരുടെ ബാണപ്രവാഹങ്ങളാൽ തടയപ്പെട്ടിട്ടും ഭീമപരാക്രമികളായ വാനരന്മാർ മരങ്ങളും പാറകളും ശൈലങ്ങളുംകൊണ്ട് അനുപമമായ വർഷം ചൊരിഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസരും വാനരരും സിംഹനാദങ്ങൾ മുഴക്കി; വാനരന്മാർ പാറകൾകൊണ്ടു യാതുധാനന്മാരെ പൊടിച്ചു; ക്രുദ്ധരായ അവർ കവചങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞവരെ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നൊടുക്കി. ചിലർ പെട്ടെന്നു ചാടിവീണ് രഥങ്ങളിലും ആനകളിലും കുതിരകളിലും ഇരുന്ന വീരരായ യാതുധാനന്മാരെപ്പോലും കൊന്നു. ശൈലശൃംഗങ്ങളേറ്റ ശരീരങ്ങളോടെ, മുഷ്ടിപ്രഹരത്താൽ കണ്ണുകൾ പുറത്തുചാടി, രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാർ ആടിയുലഞ്ഞു, വീണു, നിലവിളിച്ചു. രാക്ഷസന്മാരും മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെ പിളർന്നു; ശൂലങ്ങളും മുദ്ഗരങ്ങളും വാളുകളും പ്രാസങ്ങളും ശക്തികളുംകൊണ്ടു കൊന്നു. പരസ്പരം ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, ശത്രുരക്തം പുരണ്ട ദേഹങ്ങളോടെ വാനരരും രാക്ഷസരും അന്യോന്യം വീഴ്ത്തി. വാനരരും രാക്ഷസരും എറിഞ്ഞ ശൈലങ്ങളാലും വാളുകളാലും നിമിഷനേരംകൊണ്ടു ഭൂമി മൂടപ്പെട്ടു, രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞു; യുദ്ധമദം പൂണ്ട്, മർദിക്കപ്പെട്ട്, ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പർവതാകാരരായ രാക്ഷസന്മാരാൽ ഭൂമി നിറഞ്ഞു (അമ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്). എറിയപ്പെട്ടും വീണ്ടും എറിയപ്പെട്ടുകൊണ്ടും ശൈലങ്ങൾ തകർന്ന വാനരന്മാർ അടുത്തുചെന്ന് അവയവങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ഭുതകരമായ യുദ്ധം ചെയ്തു. രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാർ വാനരന്മാരെ വാനരന്മാരെക്കൊണ്ടുതന്നെ അടിച്ചുകൊന്നു; വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരെ രാക്ഷസന്മാരെക്കൊണ്ടുതന്നെ അടിച്ചുകൊന്നു. രാക്ഷസന്മാർ പാറകളും ശൈലങ്ങളും പിടിച്ചുവാങ്ങി എറിഞ്ഞുകൊന്നു; വാനരന്മാർ അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ തട്ടിപ്പറിച്ച് രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്നു. അവർ പരസ്പരം ശൈലശൃംഗങ്ങൾകൊണ്ട് അടിച്ചുവീഴ്ത്തി, പിളർത്തി, സിംഹനാദങ്ങൾ മുഴക്കി. കവചങ്ങളും ദേഹരക്ഷകളും മുറിഞ്ഞ്, വാനരന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസന്മാർ, മരങ്ങൾ കറ ഒഴുക്കുന്നതുപോലെ, രക്തമൊഴുക്കി. ചില വാനരന്മാർ രഥംകൊണ്ടു രഥത്തെയും ആനയെക്കൊണ്ട് ആനയെയും കുതിരയെക്കൊണ്ടു കുതിരയെയും അടിച്ചുതകർത്തു. രാക്ഷസന്മാർ ക്ഷുരപ്രങ്ങൾ, അർധചന്ദ്രങ്ങൾ, ഭല്ലങ്ങൾ എന്നീ മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു വാനരേന്ദ്രന്മാരുടെ മരങ്ങളും പാറകളും പിളർന്നു. ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പർവതങ്ങളാലും മുറിഞ്ഞ മരങ്ങളാലും കൊല്ലപ്പെട്ട വാനരരാലും രാക്ഷസരാലും ഭൂമി കടന്നുപോകാനാവാത്തതായി. ഗർവും ആഹ്ലാദവും നിറഞ്ഞ ചേഷ്ടകളോടെ, തളരാത്ത മനസ്സോടെ ആ വാനരന്മാർ ഭയം വിട്ട്, യുദ്ധത്തിലിറങ്ങി, പലതരം ആയുധങ്ങളുമായി രാക്ഷസന്മാരോടു പൊരുതി (ഈ ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല). ആ ഘോരമായ മർദനം നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെ, വാനരന്മാർ ആഹ്ലാദിക്കുകയും രാക്ഷസന്മാർ വീഴ്ത്തപ്പെടുകയും ചെയ്തപ്പോൾ മഹർഷിമാരും ദേവഗണങ്ങളും ആർത്തുവിളിച്ചു. ‘വാനരന്മാരെ വാനരന്മാരെക്കൊണ്ടുതന്നെ, രാക്ഷസന്മാരെ രാക്ഷസന്മാരെക്കൊണ്ടുതന്നെ’ — ശത്രുവിനെത്തന്നെ ആയുധമാക്കിയുള്ള പ്രഹരം — യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരതയുടെ പരകോടി. ‘രസസാരം ഇവ ദ്രുമാഃ’ എന്നാൽ മരങ്ങൾ കറ ഒഴുക്കുന്നതുപോലെ; ‘പശ ഒഴുക്കുന്നതുപോലെ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘ക്ഷുരപ്രം’, ‘ഭല്ലം’, ‘അർധചന്ദ്രം’ എന്നിവ ബാണങ്ങളുടെ വകഭേദങ്ങളാണ്. ഈ ഖണ്ഡം കൂട്ടയുദ്ധത്തിന്റെ ചിത്രമാണ് — ഒരു നായകന്റെയും പേരില്ല, ‘വാനരന്മാർ’, ‘രാക്ഷസന്മാർ’ എന്നു മാത്രം. കവി യുദ്ധത്തിന്റെ വിവിധ രീതികൾ ക്രമത്തിൽ വർണിക്കുന്നു — ആദ്യം ദൂരെനിന്നുള്ള പ്രഹരം (ബാണങ്ങൾ, പാറകൾ), പിന്നെ അടുത്തുനിന്ന് (മുഷ്ടികൾ, ശൂലങ്ങൾ), പിന്നെ ആയുധമില്ലാത്തവരുടെ അവയവങ്ങൾകൊണ്ടുള്ള യുദ്ധം, ഒടുവിൽ ശത്രുക്കളുടെതന്നെ ദേഹങ്ങളും ആയുധങ്ങളുംകൊണ്ടുള്ള യുദ്ധം. ‘ആക്ഷിപ്താഃ ക്ഷിപ്യമാണാഃ ഭഗ്നശൈലാഃ’ എന്ന മൂന്നു പദങ്ങൾകൊണ്ട് വാനരരുടെ അവസ്ഥ — അവർ എറിയപ്പെട്ടു, വീണ്ടും എറിയപ്പെടുന്നു, അവരുടെ ശൈലങ്ങൾ തകർന്നു — എന്നിട്ടും അവർ പിന്തിരിയുന്നില്ല. ‘രഥേന രഥം, വാരണേന വാരണം, ഹയേന ഹയം’ (രഥംകൊണ്ടു രഥത്തെ, ആനയെക്കൊണ്ട് ആനയെ, കുതിരയെക്കൊണ്ടു കുതിരയെ) — വാനരന്മാർ രാക്ഷസരുടെ വാഹനങ്ങൾതന്നെ ഉയർത്തിയെടുത്തു പ്രഹരിക്കുന്നു — അദ്ഭുതകരമായ അതിശയോക്തിചിത്രം. ‘ദുർഗമാ വസുധാ’ എന്നാൽ രണഭൂമി ശവങ്ങളാലും പാറകളാലും മരങ്ങളാലും അങ്ങനെ നിറഞ്ഞു, അവിടെ നടക്കുന്നതുപോലും പ്രയാസമായി; ‘നടക്കാനും നീങ്ങാനും പ്രയാസമായി’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ഒടുവിൽ മഹർഷിമാരും ദേവന്മാരും ആർത്തുവിളിക്കുന്നു — യുദ്ധത്തിന്റെ ദിവ്യരായ കാണികൾ, വാനരരുടെ വിജയത്തിൽ ആഹ്ലാദിക്കുന്നവർ. അമ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അറുപത്തിനാലും അറുപത്തിയഞ്ചും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ‘ഛിന്നവർമതനുത്രാണാഃ’ എന്നാൽ കവചങ്ങളും ദേഹരക്ഷകളും മുറിഞ്ഞവർ; ‘തനുത്രാണം’ എന്നാൽ ദേഹം രക്ഷിക്കുന്ന ഉടുപ്പ്. ‘പരസ്പരജയൈഷിണഃ’ — ഇരുപക്ഷത്തിനും വിജയേച്ഛ ഒന്നുപോലെ. ‘രിപുശോണിതദിഗ്ധാംഗാഃ’ എന്നാൽ ശത്രുക്കളുടെ രക്തം പുരണ്ടവർ — സ്വന്തം രക്തവും അതിൽ കലർന്നിട്ടുണ്ട് എന്നു ഭാവം. ‘യുദ്ധമദാന്വിതൈഃ’ എന്നാൽ യുദ്ധമദത്താൽ ഉന്മത്തരായവർ — മദ്യത്താലെന്നപോലെ യുദ്ധത്താൽ മത്തർ. കവിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ യുദ്ധം ഭീകരമാണ്, എന്നാൽ നിഷ്പക്ഷവുമാണ് — ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും വീരത്വവും നഷ്ടവും ഒരുപോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘രാക്ഷസാൻ രാക്ഷസൈഃ ഏവ’ — വാനരന്മാർ രാക്ഷസരെ പിടിച്ചെടുത്ത് മറ്റു രാക്ഷസരെ അടിക്കുന്നു — ശത്രുവിന്റെ ദേഹംതന്നെ ആയുധം; ‘രാക്ഷസരെക്കൊണ്ടുതന്നെ രാക്ഷസരെ കൊന്നുകൊണ്ടിരുന്നു’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘പുനഃ അംഗൈഃ’ — ശൈലങ്ങൾ തകർന്ന വാനരന്മാർ കൈകാലുകൾകൊണ്ടുതന്നെ പൊരുതുന്നു — ആയുധമില്ലാതായിട്ടും യുദ്ധത്തിന് ഇടവേളയില്ല. ‘കവചാഭരണാവൃതാൻ’ — കവചങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞ രാക്ഷസന്മാർപോലും പാറകളാൽ പൊടിക്കപ്പെട്ടു — കവചം രക്ഷിക്കുന്നില്ല.

പിന്നെ നരാന്തകൻ കാറ്റിനൊത്ത വേഗമുള്ള കുതിരപ്പുറത്തു കയറി, മൂർച്ചയേറിയ ശക്തിയായുധം കയ്യിലെടുത്ത്, മഹാസമുദ്രത്തിൽ മത്സ്യമെന്നപോലെ ഉഗ്രമായ വാനരസൈന്യത്തിൽ കടന്നു. ആ വീരൻ ജ്വലിക്കുന്ന പ്രാസംകൊണ്ട് എഴുനൂറു വാനരന്മാരെ കുത്തിപ്പിളർന്നു; ഇന്ദ്രശത്രുവായ ആ മഹാത്മാവ് ഒറ്റയ്ക്ക് ഒരു നിമിഷംകൊണ്ടു വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ സൈന്യത്തെ കൊന്നൊടുക്കി. കുതിരപ്പുറത്തിരുന്നു വാനരസൈന്യങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ മഹാത്മാവിനെ വിദ്യാധരന്മാരും മഹർഷിമാരും കണ്ടു. അവന്റെ വഴി മാംസവും രക്തവും കലർന്ന ചെളിയായി, വീണുകിടക്കുന്ന പർവതാകാരരായ വാനരന്മാരാൽ മൂടപ്പെട്ടതായി കാണപ്പെട്ടു. വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ പരാക്രമം കാട്ടാൻ മനസ്സുവെക്കുമ്പോഴേക്കും നരാന്തകൻ അവരെ കടന്നുചെന്നു കുത്തിപ്പിളർന്നിരുന്നു. യുദ്ധമുഖത്ത് ജ്വലിക്കുന്ന പ്രാസം ഉയർത്തി അവൻ, അഗ്നി കാടുകളെയെന്നപോലെ, വാനരസൈന്യങ്ങളെ ദഹിപ്പിച്ചു. വനവാസികൾ മരങ്ങളും ശൈലങ്ങളും പിഴുതെടുക്കുമ്പോഴേക്കും പ്രാസമേറ്റ്, വജ്രംകൊണ്ടു മുറിക്കപ്പെട്ട പർവതങ്ങളെപ്പോലെ വീണു. ബലവാനായ നരാന്തകൻ, വർഷകാലത്തെ കാറ്റുപോലെ, യുദ്ധത്തിൽ എല്ലായിടത്തും മർദിച്ചുകൊണ്ട് എല്ലാ ദിക്കുകളിലും സഞ്ചരിച്ചു. വീരന്മാർക്കു ഭയത്താൽ ഓടാനോ നിൽക്കാനോ അനങ്ങാനോ കഴിഞ്ഞില്ല; വീര്യവാനായ അവൻ ചാടുന്നവനെയും നിൽക്കുന്നവനെയും പോകുന്നവനെയും — എല്ലാവരെയും — കുത്തി. അന്തകനു തുല്യമായ, സൂര്യതേജസ്സുള്ള ഒരൊറ്റ പ്രാസത്താൽ തകർക്കപ്പെട്ട വാനരസൈന്യങ്ങൾ നിലംപതിച്ചു. വജ്രപ്രഹരംപോലെയുള്ള ആ പ്രാസത്തിന്റെ വീഴ്ച സഹിക്കാൻ വാനരന്മാർക്കു കഴിഞ്ഞില്ല; അവർ ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചു. വീഴുന്ന വാനരവീരന്മാരുടെ രൂപങ്ങൾ വജ്രത്താൽ ശിഖരങ്ങൾ പിളർന്നു വീഴുന്ന ശൈലങ്ങൾപോലെ കാണപ്പെട്ടു. മുമ്പു കുംഭകർണൻ വീഴ്ത്തിയിരുന്ന മഹാത്മാക്കളായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ സുഖം പ്രാപിച്ച് സുഗ്രീവന്റെ അടുക്കലെത്തി. നോക്കിനിന്ന ആ സുഗ്രീവൻ നരാന്തകനെ ഭയന്ന് അവിടെയുമിവിടെയും ചിതറിയോടുന്ന വാനരസൈന്യത്തെ കണ്ടു; ചിതറിയോടുന്ന സൈന്യത്തെ കണ്ട അദ്ദേഹം കുതിരപ്പുറത്തിരുന്നു പ്രാസവുമേന്തി വരുന്ന നരാന്തകനെ കണ്ടു. ‘മഹാർണവം മീനഃ ഇവ’ (മഹാസമുദ്രത്തിൽ മത്സ്യമെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — മത്സ്യം തടസ്സമില്ലാതെ സമുദ്രത്തിൽ നീന്തുന്നതുപോലെ അവൻ സൈന്യത്തിൽ സ്വച്ഛന്ദം സഞ്ചരിക്കുന്നു. ‘യാവത്… താവത്’ (…മ്പോഴേക്കും) എന്നതു രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — അവന്റെ വേഗം വാനരരുടെ ചിന്തയേക്കാളും വേഗമേറിയതാണ്. ‘ഉത്പതന്തം സ്ഥിതം യാന്തം’ (ചാടുന്നവനെ, നിൽക്കുന്നവനെ, പോകുന്നവനെ) — മൂന്നുവിധം ഗതി; എല്ലാവരും ഒരുപോലെ കുത്തേറ്റു. കുംഭകർണൻ വീഴ്ത്തിയവർ ‘സ്വസ്ഥാഃ’ (സുഖം പ്രാപിച്ചവർ) ആയി — അതിനാൽ മുൻസർഗത്തിൽ വീണവരെല്ലാം മരിച്ചില്ല, ചിലർ ബോധംകെട്ടിരുന്നതേയുള്ളൂ എന്നു മനസ്സിലാക്കാം. നരാന്തകന്റെ പേരുതന്നെ അവന്റെ സ്വഭാവം പറയുന്നു — മനുഷ്യരുടെ അന്തകൻ. അവൻ കുതിരപ്പുറത്താണ്, പ്രാസധാരിയാണ് — അതിനാൽ വേഗമാണ് അവന്റെ മുഖ്യബലം. കവി വേഗത്തിന്റെ പല ചിത്രങ്ങൾ നൽകുന്നു — സമുദ്രത്തിൽ മത്സ്യം, കാട്ടിൽ അഗ്നി, വർഷകാലത്തു കാറ്റ്, പർവതങ്ങളിൽ വജ്രം. ‘ഒറ്റയ്ക്ക് ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് എഴുനൂറു വാനരന്മാരെ’ എന്ന സംഖ്യ അവന്റെ വേഗവും കാണിക്കുന്നു. വിദ്യാധരന്മാരും മഹർഷിമാരും അവനെ കാണുന്നു — വീണ്ടും ദിവ്യരായ കാണികൾ. ‘മാർഗഃ മാംസശോണിതകർദമഃ’ (വഴി മാംസവും രക്തവും കലർന്ന ചെളി) എന്നത് അവന്റെ സഞ്ചാരത്തിന്റെ അടയാളമാണ് — അവൻ പോകുന്നിടത്തെല്ലാം ചെളി. വാനരരുടെ ഭയം മൂന്നുവിധമാണ് — അവർക്ക് ഓടാനോ നിൽക്കാനോ അനങ്ങാനോ കഴിയുന്നില്ല — തളർവാതം പിടിച്ചതുപോലെ. ഈ ആപത്തിൽ, മുമ്പു കുംഭകർണൻ വീഴ്ത്തിയ വാനരന്മാർ സുഖം പ്രാപിച്ചു സുഗ്രീവന്റെ അടുക്കലേക്കു വരുന്നു — സൈന്യത്തിന്റെ പുനരുത്ഥാനം, വരാനിരിക്കുന്ന പ്രതികാരത്തിന്റെ ഭൂമിക. ‘വജ്രഭിന്നാഗ്രകൂടാനാം ശൈലാനാം’ (വജ്രത്താൽ ശിഖരങ്ങൾ പിളർന്ന ശൈലങ്ങളുടെ) എന്ന ഉപമ — വീഴുന്ന വാനരന്മാർ വജ്രത്താൽ ശിഖരം പിളർന്ന പർവതങ്ങൾപോലെ; വാനരരുടെ പർവതാകാരം മുമ്പും പലതവണ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ‘പ്രാവൃട്കാലേ യഥാ അനിലഃ’ — വർഷകാലത്തെ കൊടുങ്കാറ്റ് മരങ്ങളെ തകർക്കുന്നതുപോലെ അവൻ വാനരന്മാരെ. ‘ഉത്പതന്തം സ്ഥിതം യാന്തം’ — മൂന്നു കൃദന്തങ്ങൾകൊണ്ട് എല്ലാ അവസ്ഥകളെയും ഉൾപ്പെടുത്തുന്നു; ആരും രക്ഷപ്പെട്ടില്ല. ‘അന്തകകല്പേന ആദിത്യതേജസാ പ്രാസേന’ (അന്തകനു തുല്യമായ, സൂര്യതേജസ്സുള്ള പ്രാസംകൊണ്ട്) — അവന്റെ ആയുധത്തിനു രണ്ട് ഉപമകൾ — മൃത്യുവും സൂര്യനും, വിനാശകവും ദീപ്തിമത്തും. ‘യാവത്… താവത്’ എന്ന രചനയിലൂടെ നരാന്തകന്റെ വേഗം വാനരരുടെ ചിന്തയുടെ വേഗത്തേക്കാളും കൂടുതലാണെന്നു കാണിക്കുന്നു; അവർ മരങ്ങൾ പിഴുതെടുക്കുമ്പോഴേക്കും വീഴുന്നു. ഇങ്ങനെ, മുൻസർഗത്തിൽ കുംഭകർണന്റേതുപോലെ, അവന്റെ പരാക്രമം വാനരരുടെ ധൈര്യം വീണ്ടും തകർക്കുന്നു. ‘വിദ്യാധരമഹർഷയഃ’ എന്ന സമാസം — വിദ്യാധരന്മാരും മഹർഷിമാരും; അവർ ആകാശത്തുനിന്ന് യുദ്ധം കാണുന്നു.

മഹാതേജസ്വിയായ വാനരാധിപൻ സുഗ്രീവൻ ശക്രനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ള വീരനായ കുമാരൻ അംഗദനെ കണ്ട് പറഞ്ഞു — ‘കുതിരപ്പുറത്തിരുന്നു വാനരസൈന്യത്തെ കലക്കുന്ന ആ വീരനായ രാക്ഷസന്റെ അടുത്തേക്കു ചെല്ലുക; വേഗം അവനെ പ്രാണനിൽനിന്നു വേർപെടുത്തുക.’ സ്വാമിയുടെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് വീര്യവാനായ അംഗദൻ, മേഘക്കൂട്ടത്തിൽനിന്നു സൂര്യനെന്നപോലെ, മേഘംപോലെയുള്ള സൈന്യത്തിൽനിന്നു പുറത്തേക്കു കുതിച്ചു. ശൈലസമൂഹംപോലെയുള്ള, വാനരരിൽ ഉത്തമനായ അംഗദൻ തോൾവളകളണിഞ്ഞ്, ധാതുക്കളോടുകൂടിയ പർവതംപോലെ ശോഭിച്ചു. ആയുധമില്ലാതെ, നഖങ്ങളും ദംഷ്ട്രകളും മാത്രമുള്ള മഹാതേജസ്വിയായ വാലിപുത്രൻ നരാന്തകന്റെ അടുത്തുചെന്നു പറഞ്ഞു — ‘നിൽക്ക്; ഈ സാധാരണ വാനരന്മാരെക്കൊണ്ടു നീ എന്തു ചെയ്യാനാണ്? വജ്രത്തിനൊത്ത സ്പർശമുള്ള ആ പ്രാസം എന്റെ ഈ മാറിലേക്കെറിയൂ.’ അംഗദന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് നരാന്തകൻ അത്യന്തം കോപിച്ചു; പല്ലുകൊണ്ടു ചുണ്ടു കടിച്ച്, സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റി, ക്രുദ്ധനായ അവൻ വാലിപുത്രനായ അംഗദന്റെ അടുത്തുചെന്നു നിന്നു. ‘അംഗദസംനദ്ധഃ’ എന്നതിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — അംഗദൻ (പേര്) അംഗദങ്ങൾ (തോൾവളകൾ) അണിഞ്ഞവൻ; ‘കൈകളിൽ തോൾവളകൾ അണിഞ്ഞ്’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘സധാതുഃ പർവതഃ ഇവ’ എന്നാൽ സ്വർണം മുതലായ ധാതുക്കളുള്ള ഗിരിപോലെ. ‘നിരായുധഃ’ (ആയുധമില്ലാത്തവൻ) എന്നത് അംഗദന്റെ സാഹസത്തിന്റെ തെളിവാണ് — ആയുധമില്ലാതെതന്നെ അദ്ദേഹം ആയുധധാരിയും അശ്വാരൂഢനുമായ ശത്രുവിനെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. ‘പ്രാകൃതൈഃ കിം കരിഷ്യസി’ (സാധാരണക്കാരെക്കൊണ്ടു നീ എന്തു ചെയ്യും) എന്ന വാക്യം മുൻസർഗത്തിൽ കുംഭകർണനോടുള്ള സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുകളുടെ പ്രതിധ്വനിയാണ് — പുത്രൻ ഇളയച്ഛന്റെ രീതി പിന്തുടരുന്നു. എൺപത്തിയേഴാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ മൂന്നാമത്തെ അർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. സുഗ്രീവൻ സ്വയം പോകുന്നില്ല, അംഗദനെ അയയ്ക്കുന്നു — യുവരാജന്റെ യോഗ്യതയുടെ പരീക്ഷണവും മുൻസർഗത്തിൽ കുംഭകർണനാൽ പരാജിതനായ അദ്ദേഹത്തിന് വീണ്ടും പ്രതിഷ്ഠ നേടാനുള്ള അവസരവും. ‘മേഘസങ്കാശാത് അനീകാത് അംശുമാൻ ഇവ’ (മേഘംപോലെയുള്ള സൈന്യത്തിൽനിന്നു സൂര്യനെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — ഇരുണ്ട വാനരസൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽനിന്നു സ്വർണത്തോൾവളയണിഞ്ഞ അംഗദൻ സൂര്യനെപ്പോലെ പുറത്തുവരുന്നു. ‘നഖദംഷ്ട്രവാൻ’ — വാനരന്റെ സ്വാഭാവികമായ ആയുധങ്ങൾ — നഖങ്ങളും ദംഷ്ട്രകളും. അംഗദന്റെ വെല്ലുവിളി ‘അസ്മിൻ മമ ഉരസി പ്രാസം ക്ഷിപ’ (എന്റെ ഈ മാറിലേക്കു പ്രാസം എറിയൂ) എന്നാണ് — സ്വന്തം മാറിടംതന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കിക്കൊടുത്തുകൊണ്ട് — സാഹസത്തിന്റെ പരകോടി. നരാന്തകന്റെ ക്രോധത്തിനു മൂന്നു ലക്ഷണങ്ങൾ — ചുണ്ടു കടിക്കൽ, സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റൽ, അടുത്തുചെല്ലൽ. ‘ക്ഷിപ്രം പ്രാണൈഃ വിയോജയ’ (വേഗം പ്രാണനിൽനിന്നു വേർപെടുത്തുക) എന്ന സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞ സംക്ഷിപ്തവും നിർണായകവുമാണ് — രാജാവിന്റെ വാക്ക്. ‘ശൈലസംഘാതസങ്കാശഃ’ എന്നാൽ ശൈലങ്ങളുടെ കൂട്ടംപോലെ വിശാലനും ദൃഢനും.

അവൻ ജ്വലിക്കുന്ന പ്രാസം ചുഴറ്റി അപ്പോൾ പെട്ടെന്ന് അംഗദന്റെ നേർക്കെറിഞ്ഞു; വാലിപുത്രന്റെ വജ്രംപോലെയുള്ള മാറിൽ തട്ടി അത് ഒടിഞ്ഞു നിലത്തു വീണു. ഗരുഡൻ മുറിച്ചിട്ട സർപ്പത്തിന്റെ ഉടൽപോലെ ഒടിഞ്ഞുകിടക്കുന്ന ആ പ്രാസം കണ്ട് വാലിപുത്രൻ കൈത്തലം ഉയർത്തി കുതിരയുടെ തലയിൽ അടിച്ചു. കൈത്തലത്തിന്റെ അടിയേറ്റ് കാലുകൾ നിലത്താണ്ട്, കണ്ണുകൾ പൊട്ടിത്തെറിച്ച്, നാവു പുറത്തുചാടി, തല ചിതറി, പർവതംപോലെയുള്ള അവന്റെ കുതിര നിലത്തു വീണു. കൊല്ലപ്പെട്ട കുതിര വീണുകിടക്കുന്നതു കണ്ട് നരാന്തകൻ ക്രോധത്തിനു വശംവദനായി; മഹാപ്രഭാവനായ അവൻ മുഷ്ടി ഉയർത്തി യുദ്ധത്തിൽ വാലിപുത്രന്റെ തലയിൽ ഇടിച്ചു. അപ്പോൾ മുഷ്ടിയുടെ ഇടിയേറ്റു തല പൊട്ടിയ അംഗദൻ അത്യന്തം ചൂടുള്ള തീവ്രമായ രക്തം ഒഴുക്കി; വീണ്ടും വീണ്ടും വേദനയാൽ എരിഞ്ഞു, ബോധംകെട്ടു; ബോധം വീണ്ടെടുത്തപ്പോൾ വിസ്മയിക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നെ മഹാത്മാവായ വാലിപുത്രൻ അംഗദൻ മൃത്യുവിനു തുല്യമായ വേഗമുള്ള, ഗിരിശൃംഗംപോലെയുള്ള മുഷ്ടി ചുരുട്ടി നരാന്തകന്റെ മാറിൽ ഇടിച്ചു. മുഷ്ടിയേറ്റു മാറിടം പിളർന്ന് ഉള്ളിലേക്കു താണ്, ജ്വാലകൾ ഛർദിച്ചുകൊണ്ട്, രക്തം പുരണ്ട ദേഹത്തോടെ നരാന്തകൻ വജ്രപാതത്താൽ തകർന്ന പർവതംപോലെ നിലത്തു വീണു. അഗ്രഗണ്യമായ വീര്യമുള്ള ആ നരാന്തകൻ യുദ്ധത്തിൽ വാലിപുത്രനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ ആകാശത്തു ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെയും ഭൂമിയിൽ വനവാസികളുടെയും മഹാനാദം ഉയർന്നു. ഇങ്ങനെ അംഗദൻ രാമന്റെ മനസ്സിനെ ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്ന, അതിദുഷ്കരമായ ആ വിക്രമം ചെയ്തു; ഭീമകർമാവായ അദ്ദേഹവും വിസ്മയിച്ചു; വീണ്ടും യുദ്ധത്തിൽ ആഹ്ലാദഭരിതനായി. എൺപത്തിയെട്ടു മുതൽ തൊണ്ണൂറ്റിയാറു വരെയുള്ളവയെല്ലാം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലും വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലുമാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. അതിന്റെ ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘അതുകണ്ട് ശ്രീരാമചന്ദ്രനുപോലും വലിയ വിസ്മയമുണ്ടായി’ എന്ന്, ‘വിസിസ്മിയേ സഃ’ (അദ്ദേഹം വിസ്മയിച്ചു) എന്നതിന്റെ കർത്താവ് രാമനാണെന്നു കരുതുന്നു; മൂലത്തിൽ ‘സോഽപ്യഥ ഭീമകർമാ’ (ഭീമകർമാവായ അദ്ദേഹവും) എന്നായതിനാൽ അത് അംഗദൻതന്നെ എന്ന അന്വയവും സാധ്യമാണ്. യുദ്ധത്തിന്റെ ക്രമം സുന്ദരമാണ് — പ്രാസം ഒടിയുന്നു, കുതിര കൊല്ലപ്പെടുന്നു, അംഗദൻ ബോധംകെടുന്നു, ഒടുവിൽ നരാന്തകൻ കൊല്ലപ്പെടുന്നു — നാലു പ്രഹരങ്ങൾ, ഓരോരുത്തർക്കും രണ്ടുവീതം. ആയുധമില്ലാത്ത അംഗദൻ ആയുധധാരിയായ രാവണപുത്രനെ കൊല്ലുന്നു — മുൻസർഗത്തിൽ കുംഭകർണനാൽ അപമാനിതനായ അംഗദന്റെ പുനഃപ്രതിഷ്ഠ. നരാന്തകന്റെ പ്രാസം അംഗദന്റെ മാറിൽ തട്ടി ഒടിയുന്നു — ‘വജ്രകല്പേ’ (വജ്രംപോലെയുള്ള) എന്നതിലൂടെ അംഗദന്റെ മാറിടം വജ്രംപോലെ കഠിനമാണെന്നു പറയുന്നു. ‘സുപർണകൃത്തോരഗഭോഗകല്പം’ — ഒടിഞ്ഞ പ്രാസം ഗരുഡൻ മുറിച്ചിട്ട സർപ്പംപോലെ നിലത്തു വീണു. കുതിരയുടെ മരണം വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു — കാലുകൾ നിലത്താണ്ടു, കണ്ണുകൾ പൊട്ടി, നാവു പുറത്തുചാടി, തല ചിതറി — അംഗദന്റെ കൈത്തലപ്രഹരത്തിന്റെ ബലം. നരാന്തകന്റെ മുഷ്ടിപ്രഹരത്താൽ അംഗദനും മുറിവേൽക്കുന്നു — രക്തമൊഴുകുന്നു, അദ്ദേഹം ‘വിജജ്വാല’ — വേദനയാൽ എരിയുന്നതുപോലെ — ബോധംകെടുന്നു; എന്നാൽ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് അദ്ദേഹം ‘വിസിസ്മിയേ’ — ശത്രുവിന്റെ ബലത്തിൽ വിസ്മയിച്ചു. പിന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്തിമമുഷ്ടി ‘മൃത്യുസമാനവേഗഃ ഗിരിശൃംഗകല്പഃ’ (മൃത്യുവിനു തുല്യമായ വേഗമുള്ളത്, ഗിരിശൃംഗംപോലെയുള്ളത്). നരാന്തകന്റെ വീഴ്ച ‘വജ്രനിപാതഭഗ്നഃ അചലഃ യഥാ’ (വജ്രപാതത്താൽ തകർന്ന പർവതംപോലെ) — ഈ സർഗത്തിൽ വജ്രത്തിന്റെ ഉപമ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു. ആകാശത്തു ദേവന്മാരുടെയും ഭൂമിയിൽ വാനരരുടെയും ഹർഷനാദം — രണ്ടു ലോകങ്ങളിലും ആനന്ദം. തൊണ്ണൂറ്റിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ അംഗദന്റെ വിക്രമം ‘രാമമനഃപ്രഹർഷണഃ’ ആണ് — രാമന്റെ മനസ്സിന് ആഹ്ലാദം നൽകുന്നത്; യുദ്ധത്തിലെ എല്ലാ കർമങ്ങളുടെയും പരമമായ അളവുകോൽ രാമന്റെ പ്രസാദംതന്നെ. രാവണപുത്രന്മാരിൽ ആദ്യം കൊല്ലപ്പെട്ടതു നരാന്തകനാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ശേഷിച്ചവരുടെ ഊഴം ആരംഭിക്കുന്നു.

As the wicked Rāvaṇa lamented, overcome with grief, his son Triśiras heard him and said: "King, our mighty uncle, the middle one of our father's brothers, has indeed been killed" — for Kumbhakarṇa was born between Rāvaṇa and Vibhīṣaṇa — "but good men do not lament as you are lamenting. Surely, my lord, you alone are a match for the three worlds; why then do you grieve over yourself like a common man? You have the spear given by Brahmā, your armour, your arrows and bow, and your chariot yoked to a thousand donkeys that rumbles like a cloud. Again and again you have cut down gods and dānavas with your weapon; armed with every weapon, you are well able to punish Rāghava. Or, if you wish, great king, stay here, and I will go out to battle and pluck out your enemies as Garuḍa plucks up serpents. As Śambara was felled by the king of the gods and Naraka by Viṣṇu, so today Rāma, felled by me in battle, will lie on the ground." His speech had three parts: a reproach — good men do not lament; a reminder — of his father's weapons and prowess; and a pledge — to go himself. He chided his father for grieving "like a common man", just as Aṅgada had chided the monkeys for fleeing "like common monkeys"; the leaders on both sides spurred on their own people with the same argument. And he took for himself the image of Garuḍa and the serpents that had been used for Kumbhakarṇa, as if to step into his uncle's place. Hearing Triśiras, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, driven by Time, felt as if he had been born again. A moment before he had said "now I am nothing"; now his son's words brought him back to life. But the poet's "driven by Time" shows that his new spirit came not from good judgement but from the pull of death. Triśiras, "three-headed", was Rāvaṇa's son, and his three crowns will soon be described.

Hearing Triśiras's words, Devāntaka and Narāntaka and the brilliant Atikāya were thrilled at the prospect of battle. Then Rāvaṇa's heroic sons, bulls among the rākṣasas and equal to Indra in prowess, roared "I will go! I will go!", each vying to be first. All of them could range the sky and all were masters of illusion, the powers that belong to rākṣasas; all had humbled the pride of the gods and all were wild for battle. All were endowed with great strength and all were widely famed; none of them, on any battlefield, had ever been heard of as beaten, even by the gods with the gandharvas, kinnaras and great serpents. All were heroes learned in weapons, all skilled in war, all of the highest knowledge, and all had won boons by penance. The repeated "all" gives each prince equal weight, and all these merits will make their deaths the greater. By tradition Atikāya was the son of Dhānyamālinī and the other three were Mandodarī's; their deaths are told one by one in the sargas that follow. Surrounded by those sons, bright as the sun, destroyers of the might and fortune of their enemies, the king shone like Indra surrounded by the gods who destroy the pride of the great dānavas — though that very epithet seems, ironically, to foretell the humbling of Rāvaṇa's own pride.

He embraced his sons, adorned them with ornaments with his own hands, and sent them to battle with auspicious blessings; a father's love is plain here, and its return in the sargas to come will be only grief. To protect the young princes, Rāvaṇa also sent out his two brothers, Yuddhonmatta and Matta — "mad for battle" and "the mad one", Mahāpārśva and Mahodara — as their guardians. The huge warriors saluted the great Rāvaṇa, who makes the worlds wail — the very meaning of his name — walked round him in reverence, and set out. Anointed with all the healing herbs and with perfumes, as a charm before battle, the six best of the rākṣasas, mighty and eager to fight — Triśiras and Atikāya, Devāntaka and Narāntaka, Mahodara and Mahāpārśva — went out, driven by Time. Salutation, circling, blessing: all the auspicious rites were done, yet the poet's "driven by Time" tells their fate in advance.

Then Mahodara mounted the elephant Sudarśana, dark as a rain cloud, born in the line of Airāvata, Indra's own elephant. Armed with every weapon and hung with quivers, seated on the elephant, he shone like the sun on the peak of the western mountain — the sun at its setting, an irony, for setting means falling. Triśiras, son of Rāvaṇa, mounted a splendid chariot yoked to the finest horses and filled with every kind of weapon; standing in it, bow in hand, he shone like a storm cloud with lightning, meteors, flames and a rainbow, and with his three crowns he looked like Himavat, king of mountains, with three golden peaks. Atikāya, the most brilliant son of the lord of the rākṣasas and the best of all bowmen — who will later fight Lakṣmaṇa at length — mounted a splendid chariot with fine wheels and axle, well yoked, with a fine pole-frame and yoke-beam, blazing with quivers, arrows and bows and crowded with darts, swords and iron bars, a whole armoury on wheels. With his wonderful golden crown and his ornaments he shone like Meru lighting up everything with its radiance, and surrounded by tigers among the rākṣasas he looked like Indra with the thunderbolt among the gods. Narāntaka mounted a horse like Uccaiḥśravas, Indra's white horse born of the churning of the ocean — white, adorned with gold, swift as thought and huge of body — and taking up a dart bright as a meteor he shone like Skanda seated on his peacock, spear in hand. Devāntaka took up an iron bar adorned with gold and looked as if he were mimicking Viṣṇu holding Mount Mandara in his arms at the churning. Mighty and valiant Mahāpārśva, mace in hand, shone on the battlefield like Kubera. Each hero is painted separately — mount, weapon, ornaments and image — and six heroes are given six images: the setting sun, a cloud with a rainbow, three-peaked Himavat, Meru, Skanda on his peacock, Viṣṇu holding Mandara, and Kubera. Nearly all of them are gods — Indra, Skanda, Viṣṇu, Kubera — the very enemies of the rākṣasas, a subtle irony of the poet's. Those great warriors set out as the gods set out from Amarāvatī — Laṅkā as splendid as the city of the gods — and behind them followed the great rākṣasas with the finest weapons, on elephants and horses and in chariots rumbling like clouds. The crowned princes, glorious and bright as the sun, shone like blazing planets in the sky, and the row of white weapons in their hands shone like a line of swans across the sky, like autumn clouds. The poet describes the beauty and the terror of the march together; the Rāmāyaṇa's picture of its enemies is never one-sided.

Resolved either to die or to defeat their enemies — the same fixed resolve the monkeys had shown before, so that both sides were equally brave — the heroes went out eager for battle. They roared and shouted, loosed arrows and took them up again, those great warriors mad for battle, and with their war-cries and the slapping of their arms the earth seemed to shake, and with the lion-roars of the rākṣasas the sky seemed to split. Going out in high spirits, the mighty rākṣasa lords saw the monkey army with rocks and trees raised; and the great monkeys in turn saw the rākṣasa army, crowded with elephants, horses and chariots, jingling with hundreds of little bells, dark as a rain cloud, its great weapons raised, surrounded on every side by rākṣasas blazing like fire and the sun. The rākṣasa army is described at length, the monkey army in a phrase — rocks and trees were all their weapons — so the contrast is between splendour on one side and nature's own strength on the other. Seeing that army coming on, the monkeys, their chance to strike at hand, lifted great rocks and roared again and again; unable to bear the rākṣasas, they roared back at them. Hearing the loud cries of the monkey leaders and unable to bear their enemies' joy, the mighty rākṣasa hosts roared more terribly still. So the battle of voices came first, before the battle of weapons. The monkey leaders plunged into the terrible rākṣasa army and ranged through it with their rocks raised, like mountains with their peaks. Some monkeys took to the sky and some kept to the ground, and in their fury, armed with trees and rocks, they ranged among the rākṣasa ranks. The monkey champions seized trees with broad trunks and fought, and the battle, thronged with rākṣasas and monkeys, grew terrible.

Held back by floods of the rākṣasas' arrows, the monkeys of terrible valour poured down a matchless rain of trees, rocks and mountains. Rākṣasas and monkeys roared lion-roars on the field. The monkeys crushed the rākṣasas with rocks; in their fury they killed warriors clad in armour and ornaments — armour did not save them — and some leapt suddenly on rākṣasa heroes mounted on chariots, elephants and horses and killed them. Their limbs buried under mountain peaks, their eyes forced out by fists, the rākṣasa champions reeled, fell and cried out. The rākṣasas in turn pierced the elephant-like monkeys with sharp arrows and struck them with spears, clubs and swords, darts and lances. Eager each to conquer the other, monkeys and rākṣasas felled one another, their limbs smeared with their enemies' blood. With the rocks and swords hurled by monkeys and rākṣasas, the earth was covered in a moment and drenched in blood, and filled with the scattered bodies of mountain-like rākṣasas crushed while drunk with battle. Flung aside and flung again, their rocks broken, the monkeys closed in and fought a wondrous battle with their bare limbs. The rākṣasa champions killed monkeys with monkeys, and the monkeys killed rākṣasas with rākṣasas, seizing one enemy to strike down another — the height of the battle's savagery. The rākṣasas snatched up rocks and boulders and struck with them, while the monkeys wrenched away their weapons and killed them with those. They struck each other down and pierced each other with mountain peaks, and roared their lion-roars. Their armour and body-guards cut away, the rākṣasas killed by the monkeys streamed blood as trees stream sap. Some monkeys struck chariot with chariot, elephant with elephant and horse with horse, lifting the enemy's own mounts as weapons. The rākṣasas split the monkey chiefs' trees and rocks with sharp razor-headed, crescent-headed and broad-headed arrows. With scattered mountains, broken trees and the bodies of monkeys and rākṣasas, the field became impassable. Yet the monkeys, proud and glad in their bearing, cast off fear and, undaunted in spirit, fought the rākṣasas with every kind of weapon. As the tumultuous clash went on, the monkeys rejoicing and the rākṣasas being cut down, the great sages and the hosts of gods, watching from above, cried out. No single hero is named in this passage; it is the battle as a whole, moving from blows at a distance with arrows and rocks, to close fighting with fists and spears, to bare limbs, and finally to enemies used as weapons. The poet is fair: both sides were brave, both suffered alike.

Then Narāntaka, "the destroyer of men", as his name declares, mounted his horse, swift as the wind, and, taking up a sharp lance, plunged into the fierce monkey army like a fish into the great ocean, moving through it as freely as a fish through the sea. With his blazing dart the hero pierced seven hundred monkeys; single-handed, in a moment, the great enemy of Indra cut down the army of monkey champions. The vidyādharas and great sages, looking on from the sky, saw that great warrior on horseback ranging through the monkey ranks. His path could be traced as a mire of flesh and blood, strewn with fallen monkeys as big as mountains. Before the monkey champions could make up their minds to act, Narāntaka was already past them, piercing them; his speed was quicker than their thoughts. Raising his blazing dart at the front of the battle, he burned up the monkey armies as fire burns forests. Even as the forest-dwellers were tearing up trees and rocks, they fell, struck by the dart, like mountains shattered by the thunderbolt. Mighty Narāntaka ranged through every quarter, crushing everything in the battle like the storm wind of the rains that breaks the trees. The monkeys could neither run nor stand nor stir for fear, as if paralysed, and the valiant rākṣasa pierced them all, whether leaping, standing or moving — none escaped. Broken by that single dart, like Death and bright as the sun, the monkey armies fell to the ground. They could not bear the fall of that dart, like the crushing blow of the thunderbolt, and they cried out loudly. The falling monkey heroes looked like mountains falling with their peaks split by the thunderbolt. As with Kumbhakarṇa before, his prowess broke the monkeys' courage. But the great monkeys who had earlier been felled by Kumbhakarṇa — not all of them had died; some had only fainted — now recovered and came to Sugrīva, and the army began to rise again. Looking about him, Sugrīva saw the monkey army running this way and that in terror of Narāntaka, and seeing it in flight he saw Narāntaka coming on, dart in hand, on his horse.

Seeing him, the glorious Sugrīva, lord of the monkeys, spoke to the heroic Prince Aṅgada, equal to Indra in prowess — the same epithet given to Rāvaṇa's sons, marking the rivals as equals: "Go after that heroic rākṣasa on the horse who is throwing the monkey army into turmoil, and part him from his life at once." His order was brief and decisive, a king's voice. Sugrīva did not go himself; he sent Aṅgada, a test of the prince and a chance for him to restore his name after Kumbhakarṇa had beaten him. Hearing his master's words, valiant Aṅgada sprang out of that dark, cloud-like host like the rayed sun, golden among the dark monkeys. Like a mass of rocks, Aṅgada, best of monkeys, shone with his armlets on — the poet plays on his name, for aṅgada means "armlet" — like a mountain veined with gold and ores. Without any weapon, armed only with the nails and teeth nature gives a monkey, the glorious son of Vāli went up to Narāntaka — unarmed, challenging an armed rider — and said: "Stop! What will you do with these common monkeys? Hurl that dart, hard as the thunderbolt, at this chest of mine." His challenge echoed Sugrīva's words to Kumbhakarṇa: the nephew followed his uncle's way. To offer his own chest as the target was the height of daring. Hearing Aṅgada, Narāntaka flew into a rage; biting his lip with his teeth and hissing like a serpent, the angry rākṣasa went up to Aṅgada and stood before him.

Whirling his blazing dart, he suddenly hurled it at Aṅgada; but it broke against the son of Vāli's chest, hard as the thunderbolt, and fell to the ground. Seeing that dart lying broken, like a serpent's body cut through by Garuḍa, the son of Vāli raised his palm and struck the horse on the head. Under that slap the horse's feet sank into the ground, its eyeballs burst, its tongue hung out, its head was shattered, and that mountain of a horse fell to the earth. Seeing his horse killed and fallen, Narāntaka was overcome with rage; raising his fist, the mighty rākṣasa struck the son of Vāli on the head. His head split by the blow, Aṅgada poured out hot, fierce blood; again and again he burned with pain and swooned, and when he came to himself he was astonished at his enemy's strength. Then the great-hearted Aṅgada, son of Vāli, clenched a fist like a mountain peak, swift as death, and brought it down on Narāntaka's chest. His chest split open and caved in by the fist, spewing flames, his body smeared with blood, Narāntaka fell to the ground like a mountain shattered by a thunderbolt — the thunderbolt image that runs all through this sarga. The fight had a fine shape: four blows, two for each — the dart broken, the horse killed, Aṅgada stunned, Narāntaka slain. An unarmed Aṅgada had killed an armed son of Rāvaṇa, and the prince humbled by Kumbhakarṇa had won back his honour. When Narāntaka of foremost valour was killed in battle by Vāli's son, a great shout went up from the best of the gods in the sky and from the forest-dwellers on the earth, joy in both worlds. Aṅgada had done a deed of valour very hard to do, one that gladdened Rāma's heart — and Rāma's pleasure is the final measure of every deed in this war. The doer of terrible deeds was himself astonished at what he had done, and was eager once more for battle. Narāntaka was the first of Rāvaṇa's sons to fall; in the next sarga the turn of the others begins.