महात्मना राघवेण कुम्भकर्णं हतं दृष्ट्वा राक्षसाः राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् — ‘राजन्, कालसंकाशः कालकर्मणा संयुक्तः सः तव भ्राता वानरीं सेनां विद्राव्य वानरान् भक्षयित्वा च मुहूर्तं प्रतपित्वा रामतेजसा प्रशान्तः। तस्य कायस्य अर्धं भीमदर्शनं समुद्रं प्रविष्टम्; निकृत्तनासाकर्णः विक्षरद्रुधिरः पर्वतोपमः सः शरीरेण लङ्कायाः द्वारं रुद्ध्वा पतितः। काकुत्स्थशरपीडितः तव भ्राता कुम्भकर्णः अगण्डभूतः विवृतः दावदग्धः द्रुमः इव नष्टः।’ ‘अगण्डभूतः’ इति हस्तपादविहीनः, केवलं कबन्धरूपः; हिन्दीभाष्ये ‘हस्तपादमस्तकहीनः नग्नः कबन्धरूपः’ इति। ‘विवृतः’ इति वस्त्राभरणरहितः, नग्नः। ‘प्रतपित्वा मुहूर्तम्’ इति उपमा सूर्यस्य — यथा सूर्यः क्षणं तप्त्वा अस्तं गच्छति, तथा सः क्षणं प्रताप्य रामतेजसि शान्तः। दूतानां वचने तथ्यं विस्तरेण उक्तम् — कायस्य द्वौ भागौ, एकः समुद्रे, अपरः द्वारे — यत् पूर्वसर्गस्य अन्तिमश्लोकैः सह सङ्गच्छते। द्वितीयात् पञ्चमपर्यन्तं चत्वारः श्लोकाः समीक्षितपाठे न सन्ति; तत्र केवलं प्रथमश्लोकानन्तरं रावणस्य मूर्च्छा एव। अतः वुल्गेटे निवेदनस्य विस्तारः अधिकः, दूताः घटनायाः भीषणं चित्रं रावणस्य पुरतः स्थापयन्ति, येन तस्य शोकः अधिकं तीव्रः भवति। ‘दावदग्धः द्रुमः’ इति उपमया एकदा विशालः हरितः वृक्षः अधुना शाखाहीनः कृष्णः स्थाणुः इति चित्रम्।

संख्ये महाबलं कुम्भकर्णं विनिहतं श्रुत्वा शोकसंतप्तः रावणः मुमोह पपात च। पितृव्यं निहतं श्रुत्वा देवान्तकनरान्तकौ त्रिशिराः अतिकायः च शोकपीडिताः रुरुदुः। अक्लिष्टकर्मणा रामेण भ्रातरं निहतं श्रुत्वा महोदरमहापार्श्वौ शोकाक्रान्तौ बभूवतुः। ततः राक्षसपुङ्गवः कृच्छ्रात् संज्ञां समासाद्य कुम्भकर्णवधात् दीनः आकुलेन्द्रियः विललाप। अत्र शोकस्य त्रयः स्तराः — रावणः भ्राता, चत्वारः पुत्राः भ्रातृपुत्राः, महोदरमहापार्श्वौ च भ्रातरौ (हिन्दीभाष्ये ‘सापत्न्याः भ्रातरौ’ इति)। ‘अक्लिष्टकर्मणा’ इति रामस्य विशेषणं — यः महत् कर्म अपि अनायासेन करोति — शोकार्तानां मुखे अपि रामस्य सामर्थ्यस्य स्वीकारः। ‘मुमोह च पपात च’ इति द्वौ चकारौ मूर्च्छायाः आकस्मिकतां सूचयतः। एते चत्वारः पुत्राः अग्रिमे सर्गे युद्धाय निर्गच्छन्ति, अतः अत्र तेषां नामानि पूर्वम् एव परिचाय्यन्ते। नवमे ‘विललापाकुलेन्द्रियः’ इति वुल्गेटपाठः, समीक्षिते ‘विललाप स रावणः’। ‘आकुलेन्द्रियः’ इति यस्य इन्द्रियाणि शोकेन व्याकुलानि — हिन्दीभाष्ये ‘तस्य सर्वाणि इन्द्रियाणि शोकेन व्याकुलानि अभवन्’ इति। मूर्च्छातः उत्थाय एव सः विलपति — प्रथमं देहस्य प्रतिक्रिया, ततः वाण्याः।

‘हा वीर रिपुदर्पघ्न महाबल कुम्भकर्ण, त्वं मां विहाय दैवात् यमसादनं यातः असि। हे महाबल, बान्धवानां मम शल्यम् अनुद्धृत्य, एकः शत्रुसैन्यं प्रताप्य, मां संत्यज्य क्व गच्छसि? इदानीं खलु अहं न अस्मि, यस्य मे दक्षिणः भुजः पतितः — यं समाश्रित्य अहं सुरासुरात् न बिभेमि। कथम् एवंविधः देवदानवदर्पहा कालाग्निप्रतिमः वीरः अद्य राघवेण रणे हतः? यस्य ते वज्रनिष्पेषः अपि सदा व्यसनं न कुर्यात्, सः त्वं कथं रामबाणार्तः महीतले प्रसुप्तः असि? एते देवगणाः ऋषिभिः सार्धं गगने स्थिताः रणे निहतं त्वां दृष्ट्वा प्रहर्षिताः निनदन्ति। ध्रुवम् अद्य एव लब्धलक्षाः संहृष्टाः प्लवंगमाः लङ्कायाः दुर्गाणि द्वाराणि सर्वशः आरोक्ष्यन्ति।’ ‘शल्यम्’ इति हृदये निखातः कण्टकः — शत्रुरूपं दुःखम्; हिन्दीभाष्ये ‘कण्टकम् अनपनीय’ इति। ‘दक्षिणः भुजः’ इति रूपकं प्रसिद्धम् — भ्राता एव बाहुः, तस्य नाशे राजा पङ्गुः। ‘इदानीं खलु अहं नास्मि’ इति वाक्यं रावणस्य गर्वस्य प्रथमं भङ्गं दर्शयति; यः त्रैलोक्यं न गणयति स्म, सः अधुना आत्मानं शून्यं मन्यते। ‘प्रसुप्तः असि’ इति मरणं निद्रया उपमीयते — कुम्भकर्णस्य निद्राशीलस्य कृते सार्थकः शब्दः, दीर्घनिद्रा एव इदानीं शाश्वती। देवानां हर्षः, वानराणां लङ्काद्वारारोहणं च — रावणस्य भयं भविष्यं प्रति। दशमस्य उत्तरार्धम् एकादशस्य पूर्वार्धं च समीक्षिते न स्तः। ‘कालाग्निप्रतिमः’ इति प्रलयाग्निसदृशः — कुम्भकर्णस्य महिमा रावणस्य मुखात् अपि प्रलयेन उपमीयते। ‘वज्रनिष्पेषः’ इति इन्द्रस्य वज्रप्रहारः अपि यं न व्यथयत्, सः मानुषस्य बाणैः पतितः — एतत् एव रावणस्य विस्मयस्य मूलम्।

‘राज्येन मे कार्यं नास्ति, सीतया किं करिष्यामि? कुम्भकर्णविहीनस्य मम जीविते मतिः नास्ति। यदि अहं भ्रातृहन्तारं राघवं युधि न हन्मि, तर्हि मम मरणं श्रेयः, न इदं व्यर्थजीवितम्। अद्य एव तं देशं गमिष्यामि यत्र मम अनुजः; भ्रातॄन् समुत्सृज्य क्षणम् अपि जीवितुं न उत्सहे। पूर्वापकारिणं मां दृष्ट्वा देवाः हसिष्यन्ति; हे कुम्भकर्ण, त्वयि हते कथम् इन्द्रं जयिष्यामि?’ अत्र रावणस्य शोकः प्रथमवारं सीतां अपि तुच्छां करोति — ‘सीतया किं करिष्यामि’ — यस्याः कृते सर्वः अयं युद्धः। तथापि सः सीतां प्रत्यर्पयितुं न विचारयति; तस्य वैराग्यं क्षणिकं, प्रतिशोधः एव तस्य लक्ष्यम् — ‘भ्रातृहन्तारं हन्मि न चेत्, मरणं श्रेयः’। ‘भ्रातॄन्’ इति बहुवचनं — प्रहस्तादयः अपि पूर्वं हताः, अतः सः अनेकान् बन्धून् स्मरति। ‘पूर्वापकारिणम्’ इति रावणः स्वयम् एव स्वीकरोति यत् सः देवानाम् अपकारं कृतवान्; अधुना तेषां हासः तस्य कृते मरणात् अपि दुःसहः। इन्द्रजयः तस्य गर्वस्य आधारः आसीत्; कुम्भकर्णं विना सः अपि असम्भवः इति तस्य चिन्ता।

‘विभीषणस्य तत् शुभं वचः इदं माम् अनुप्राप्तं, यत् अज्ञानात् मया तस्य महात्मनः न गृहीतम्। कुम्भकर्णप्रहस्तयोः अयं दारुणः विनाशः यदा समुत्पन्नः, तदा प्रभृति विभीषणस्य वचः मां व्रीडयति। यत् मया धार्मिकः श्रीमान् विभीषणः निरस्तः, तस्य कर्मणः अयं शोकदः विपाकः मम प्राप्तः।’ इति बहुविधम् आकुलान्तरात्मा दशाननः कुम्भकर्णं कृपणम् अतीव विलप्य, इन्द्ररिपुं तम् अनुजं हतं विदित्वा भृशार्तः न्यपतत्। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्तेन निबद्धः। अस्मिन् खण्डे रावणस्य आत्मनिरीक्षणं दृश्यते — सः स्वदोषं स्वीकरोति, विभीषणस्य उपदेशस्य सत्यतां च मन्यते। ‘अज्ञानात्’ इति सः स्वस्य मोहं स्वीकरोति; ‘व्रीडयति’ इति लज्जा — अपराधबोधः। ‘विपाकः’ इति कर्मणः फलम्, कर्मसिद्धान्तस्य स्मरणम्। तथापि एषः पश्चात्तापः कर्मणि न परिणमति; अग्रिमे सर्गे सः पुत्रान् युद्धाय प्रेषयति। अतः रावणस्य चरित्रे ज्ञानस्य क्रियायाः च भेदः स्पष्टः — सः सत्यं जानाति, किन्तु गर्वात् तत् न आचरति। सर्गः मूर्च्छया आरब्धः मूर्च्छया एव समाप्तः — शोकस्य चक्रम्।

మహాత్ముడైన రాఘవుడు కుంభకర్ణుని చంపడం చూసి రాక్షసులు రాక్షసేంద్రుడైన రావణునికి ఇలా నివేదించారు — ‘రాజా, కాలునిలా ఉన్న, కాలుని పనులు చేసే నీ ఆ తమ్ముడు వానరసేనను పారదోలి, వానరులను భక్షించి, ఒక ముహూర్తకాలం ప్రతాపం చూపి, రాముని తేజస్సులో శాంతించాడు. చూడడానికి భయంకరమైన అతని దేహంలో సగం సముద్రంలోకి ప్రవేశించింది; ముక్కూ చెవులూ తెగి, రక్తం కారుతున్న, పర్వతంలాంటి అతడు తన శరీరంతో లంక ద్వారాన్ని అడ్డగిస్తూ పడి ఉన్నాడు. కాకుత్స్థుని బాణాలకు పీడితుడైన నీ తమ్ముడు కుంభకర్ణుడు, అవయవాలు లేని మొండెమై, దిగంబరుడై, దావాగ్నికి కాలిన చెట్టులా నశించాడు.’ ‘అగండభూతః’ అంటే చేతులూ కాళ్ళూ లేనివాడు, కేవలం మొండెం రూపంలో ఉన్నవాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘చేతులూ కాళ్ళూ తలా లేని, దిగంబరమైన మొండెం రూపంలో’ అని ఉంది. ‘వివృతః’ అంటే వస్త్రాభరణాలు లేనివాడు, నగ్నుడు. ‘ప్రతపిత్వా ముహూర్తమ్’ (ఒక ముహూర్తం ప్రతాపం చూపి) అనేది సూర్యోపమ — సూర్యుడు కొంతసేపు తపించి అస్తమించినట్లు, అతడు కొంతసేపు ప్రతాపం చూపి రాముని తేజస్సులో శాంతించాడు. దూతల మాటలో వాస్తవం విస్తారంగా చెప్పబడింది — దేహానికి రెండు భాగాలు, ఒకటి సముద్రంలో, మరొకటి ద్వారం వద్ద — ఇది పూర్వసర్గలోని చివరి శ్లోకాలతో సరిపోతుంది. రెండవది మొదలు ఐదవది వరకు నాలుగు శ్లోకాలు సమీక్షిత పాఠంలో లేవు; అక్కడ మొదటి శ్లోకం తరువాత రావణుని మూర్ఛ మాత్రమే ఉంది. కాబట్టి వల్గేట్‌లో నివేదన విస్తారం ఎక్కువ; దూతలు ఘటన యొక్క భీషణమైన చిత్రాన్ని రావణుని ఎదుట నిలుపుతారు, దానివల్ల అతని శోకం మరింత తీవ్రమవుతుంది. ‘దావదగ్ధః ద్రుమః’ (దావాగ్నికి కాలిన చెట్టు) అనే ఉపమతో, ఒకప్పుడు విశాలమైన పచ్చని వృక్షం ఇప్పుడు కొమ్మలు లేని నల్లని మోడు అనే చిత్రం కనిపిస్తుంది.

యుద్ధంలో మహాబలుడైన కుంభకర్ణుడు హతుడయ్యాడని విని శోకంతో తపించిన రావణుడు మూర్ఛపోయి పడిపోయాడు. పినతండ్రి హతుడయ్యాడని విని దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు, త్రిశిరుడు, అతికాయుడు శోకంతో పీడితులై ఏడ్చారు. అనాయాసంగా మహాకార్యాలు చేసే రామునిచేత తమ సోదరుడు హతుడయ్యాడని విని మహోదరుడూ మహాపార్శ్వుడూ శోకంతో ముంచెత్తబడ్డారు. అప్పుడు ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు కష్టంమీద స్పృహ పొంది, కుంభకర్ణవధతో దీనుడై, ఇంద్రియాలు కలతచెందగా విలపించాడు. ఇక్కడ శోకానికి మూడు స్తరాలు — రావణుడు అన్న, నలుగురు పుత్రులు తమ్ముని కుమారులు, మహోదర మహాపార్శ్వులు సోదరులు (హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘సవతి సోదరులు’ అని ఉంది). ‘అక్లిష్టకర్మణా’ అనేది రాముని విశేషణం — మహాకార్యాన్ని కూడా అనాయాసంగా చేసేవాడు — శోకార్తుల నోట కూడా రాముని సామర్థ్యానికి అంగీకారం. ‘ముమోహ చ పపాత చ’ (మూర్ఛపోయాడు, పడిపోయాడు) అనే రెండు ‘చ’కారాలు మూర్ఛ ఆకస్మికతను సూచిస్తాయి. ఈ నలుగురు పుత్రులూ తరువాతి సర్గలో యుద్ధానికి బయలుదేరుతారు, అందుకే వారి పేర్లు ఇక్కడ ముందుగానే పరిచయం చేయబడ్డాయి. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘విలలాపాకులేంద్రియః’ అనేది వల్గేట్ పాఠం, సమీక్షిత పాఠంలో ‘విలలాప స రావణః’. ‘ఆకులేంద్రియః’ అంటే శోకంతో ఇంద్రియాలు వ్యాకులమైనవాడు — హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘అతని ఇంద్రియాలన్నీ శోకంతో వ్యాకులమయ్యాయి’ అని ఉంది. మూర్ఛ నుండి లేవగానే అతడు విలపిస్తాడు — మొదట దేహపు ప్రతిక్రియ, తరువాత వాక్కుది.

‘హా వీరా, శత్రువుల దర్పాన్ని అణచేవాడా, మహాబలా కుంభకర్ణా, దైవవశాన నన్ను విడిచి నీవు యమసదనానికి వెళ్ళిపోయావు. ఓ మహాబలా, బంధువులమైన మా హృదయాలలోని ముల్లును తీయకుండా, ఒంటరిగా శత్రుసైన్యాన్ని తపింపజేసి, నన్ను విడిచి ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు? ఇప్పుడు నిజంగా నేను లేనివాణ్ణే, ఎందుకంటే నా కుడిచేయి పడిపోయింది — దానిని ఆశ్రయించుకొనే నేను దేవాసురులకు భయపడలేదు. దేవదానవుల దర్పాన్ని అణచేవాడూ ప్రళయాగ్నిలాంటివాడూ అయిన ఇలాంటి వీరుడు ఈ రోజు రణంలో రాఘవునిచేత ఎలా హతుడయ్యాడు? వజ్రాయుధపు దెబ్బ కూడా ఎన్నడూ బాధించలేని నీవు రాముని బాణాలకు పీడితుడవై భూమిపై ఎలా నిద్రిస్తున్నావు? ఋషులతో కలిసి ఆకాశంలో నిలిచిన ఈ దేవగణాలు రణంలో హతుడవైన నిన్ను చూసి ఆనందంతో గర్జిస్తున్నాయి. నిశ్చయంగా ఈ రోజే అవకాశం దొరికిన వానరులు సంతోషంతో లంక దుర్గాలనూ ద్వారాలనూ అన్నివైపులా ఎక్కుతారు.’ ‘శల్యమ్’ అంటే హృదయంలో గుచ్చుకున్న ముల్లు — శత్రురూపమైన దుఃఖం; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘ముల్లును తొలగించకుండానే’ అని ఉంది. ‘కుడిచేయి’ అనే రూపకం ప్రసిద్ధమైనది — తమ్ముడే బాహువు, అతడు నశిస్తే రాజు అవిటివాడవుతాడు. ‘ఇప్పుడు నిజంగా నేను లేనివాణ్ణే’ అనే వాక్యం రావణుని గర్వపు మొదటి భంగాన్ని చూపుతుంది; ముల్లోకాలనూ లెక్కచేయనివాడు ఇప్పుడు తనను తాను శూన్యంగా భావిస్తున్నాడు. ‘ప్రసుప్తః అసి’ (నిద్రిస్తున్నావు) అని మరణాన్ని నిద్రతో పోల్చడం — నిద్రాశీలుడైన కుంభకర్ణునికి సార్థకమైన మాట; దీర్ఘనిద్రే ఇప్పుడు శాశ్వతమైంది. దేవతల హర్షం, వానరులు లంకాద్వారాలను ఎక్కడం — ఇవి భవిష్యత్తు పట్ల రావణుని భయం. పదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ పదకొండవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ సమీక్షిత పాఠంలో లేవు. ‘కాలాగ్నిప్రతిమః’ అంటే ప్రళయాగ్నిలాంటివాడు — కుంభకర్ణుని మహిమ రావణుని నోట కూడా ప్రళయంతో పోల్చబడుతోంది. ‘వజ్రనిష్పేషః’ — ఇంద్రుని వజ్రప్రహారం కూడా బాధించలేనివాడు ఒక మనుష్యుని బాణాలకు కూలిపోయాడు — ఇదే రావణుని విస్మయానికి మూలం.

‘నాకు రాజ్యంతో పని లేదు, సీతతో నేనేమి చేస్తాను? కుంభకర్ణుడు లేని నాకు జీవించాలనే కోరిక లేదు. సోదరుని చంపిన రాఘవుని నేను యుద్ధంలో చంపకపోతే, నాకు మరణమే శ్రేయస్కరం, ఈ వ్యర్థజీవితం కాదు. ఈ రోజే నా తమ్ముడు ఉన్న చోటికి వెళ్తాను; సోదరులను విడిచి క్షణకాలం కూడా జీవించలేను. పూర్వం వారికి అపకారం చేసిన నన్ను చూసి దేవతలు నవ్వుతారు; ఓ కుంభకర్ణా, నీవు హతుడవైన తరువాత నేను ఇంద్రుని ఎలా జయిస్తాను?’ ఇక్కడ రావణుని శోకం మొదటిసారిగా సీతను కూడా తుచ్ఛం చేస్తుంది — ‘సీతతో నేనేమి చేస్తాను’ — ఈ యుద్ధమంతా ఆమె కోసమే. అయినా అతడు సీతను తిరిగి అప్పగించాలని ఆలోచించడు; అతని వైరాగ్యం క్షణికం, ప్రతీకారమే అతని లక్ష్యం — ‘సోదరహంతను చంపకపోతే మరణమే శ్రేయస్కరం’. ‘భ్రాతౄన్’ (సోదరులను) అనే బహువచనం — ప్రహస్తాదులు కూడా ఇంతకు ముందే హతులయ్యారు, కాబట్టి అతడు అనేకమంది బంధువులను స్మరిస్తున్నాడు. ‘పూర్వాపకారిణమ్’ అనే మాటతో రావణుడు తాను దేవతలకు అపకారం చేశానని స్వయంగా అంగీకరిస్తున్నాడు; ఇప్పుడు వారి నవ్వు అతనికి మరణం కంటే దుఃసహం. ఇంద్రజయమే అతని గర్వానికి ఆధారం; కుంభకర్ణుడు లేకుండా అది కూడా అసంభవమని అతని చింత.

‘అజ్ఞానంతో నేను గ్రహించని, మహాత్ముడైన విభీషణుని ఆ శుభవచనం ఇప్పుడు నన్ను వెంటాడుతోంది. కుంభకర్ణ ప్రహస్తుల ఈ దారుణ వినాశనం జరిగినప్పటి నుండి విభీషణుని మాట నన్ను సిగ్గుపడేలా చేస్తోంది. ధార్మికుడూ శ్రీమంతుడూ అయిన విభీషణుని నేను వెళ్ళగొట్టిన ఆ కర్మకు ఈ శోకదాయకమైన ఫలం నాకు లభించింది.’ ఇలా అనేక విధాలుగా కలత చెందిన అంతరాత్మతో దశకంఠుడు కుంభకర్ణుని గురించి మిక్కిలి దీనంగా విలపించి, ఇంద్రశత్రువైన ఆ తమ్ముడు హతుడయ్యాడని తెలుసుకొని, తీవ్రంగా బాధపడి నేలకూలాడు. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్ర వృత్తంలో రచించబడింది. ఈ భాగంలో రావణుని ఆత్మపరిశీలన కనిపిస్తుంది — అతడు తన దోషాన్ని అంగీకరిస్తాడు, విభీషణుని ఉపదేశం సత్యమని ఒప్పుకుంటాడు. ‘అజ్ఞానాత్’ (అజ్ఞానంతో) అనే మాటతో అతడు తన మోహాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు; ‘వ్రీడయతి’ అంటే సిగ్గు — అపరాధభావం. ‘విపాకః’ అంటే కర్మఫలం, కర్మసిద్ధాంతపు స్మరణ. అయినా ఈ పశ్చాత్తాపం కార్యరూపం దాల్చదు; తరువాతి సర్గలో అతడు పుత్రులను యుద్ధానికి పంపుతాడు. కాబట్టి రావణుని చరిత్రలో జ్ఞానానికీ క్రియకూ మధ్య భేదం స్పష్టం — అతనికి సత్యం తెలుసు, కానీ గర్వం వల్ల దానిని ఆచరించడు. సర్గ మూర్ఛతో మొదలై మూర్ఛతోనే ముగుస్తుంది — ఇది శోకచక్రం.

மகாத்மாவான ராகவனால் கும்பகர்ணன் கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு ராக்ஷசர்கள் ராக்ஷசர்களின் அரசனான ராவணனிடம் அறிவித்தனர்: ‘அரசே, காலனுக்கு நிகரானவனும் காலனின் செயலைச் செய்தவனுமான உம் சகோதரன் வானரப் படையைச் சிதறடித்து, வானரர்களைத் தின்று, சிறிது நேரம் சுட்டெரித்த பின் ராமனின் ஒளியில் அடங்கிப்போனான். பார்க்கவே அச்சமூட்டும் அவனுடைய உடலில் பாதி கடலுக்குள் புகுந்தது; மூக்கும் காதுகளும் அறுபட்டு, குருதி பெருக்கியவாறு, மலையைப் போன்ற அவன் தன் உடலால் இலங்கையின் வாயிலை அடைத்துக்கொண்டு விழுந்து கிடக்கிறான். காகுத்ஸ்தனின் அம்புகளால் துன்புறுத்தப்பட்ட உம் சகோதரன் கும்பகர்ணன், உறுப்புகளற்ற முண்டமாக, ஆடையற்றவனாக, காட்டுத்தீயில் கருகிய மரம் போல அழிந்துபோனான்.’ ‘அகண்டபூத:’ என்றால் கைகால்கள் அற்றவன், வெறும் முண்ட வடிவினன்; இந்தி உரையில் ‘கை, கால், தலை இல்லாத, ஆடையற்ற முண்டமாக’ என்று உள்ளது. ‘விவ்ருத:’ என்றால் ஆடையும் அணிகலனும் அற்றவன், நிர்வாணமானவன். ‘சிறிது நேரம் சுட்டெரித்து’ என்பது சூரியனோடு ஒப்பிடும் உவமை — சூரியன் கணநேரம் காய்ந்து மறைவது போல, அவனும் கணநேரம் தன் வீரத்தைக் காட்டி ராமனின் ஒளியில் அடங்கினான். தூதர்களின் சொல்லில் உண்மைநிலை விரிவாகச் சொல்லப்படுகிறது — உடலின் இரு பகுதிகள், ஒன்று கடலில், மற்றொன்று வாயிலில் — இது முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதிச் சுலோகங்களோடு பொருந்துகிறது. இரண்டாம் சுலோகம் முதல் ஐந்தாம் சுலோகம் வரையிலான நான்கு சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அங்கே முதல் சுலோகத்துக்குப் பின் உடனே ராவணனின் மயக்கமே வருகிறது. ஆகவே வல்கேட்டில் செய்தி அறிவிப்பு மேலும் விரிவாக உள்ளது; தூதர்கள் நிகழ்ச்சியின் பயங்கரமான சித்திரத்தை ராவணனின் கண்முன் நிறுத்துகின்றனர்; அதனால் அவனுடைய துயரம் மேலும் கடுமையாகிறது. ‘காட்டுத்தீயில் கருகிய மரம்’ என்ற உவமை, ஒருகாலத்தில் பெரிதாகப் பசுமையாக இருந்த மரம் இப்போது கிளைகளற்ற கரிய அடிமரமாக நிற்கும் சித்திரத்தைத் தருகிறது.

பெருவலிமையுடைய கும்பகர்ணன் போரில் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டு, துயரத்தால் வெந்த ராவணன் மயங்கி விழுந்தான். தம் சிறிய தந்தை கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டு தேவாந்தகன், நராந்தகன், திரிசிரஸ், அதிகாயன் ஆகியோர் துயரத்தால் வருந்தி அழுதனர். சிரமமின்றிப் பெருஞ்செயல் செய்யும் ராமனால் தம் சகோதரன் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டு மகோதரனும் மகாபார்சுவனும் துயரத்தில் மூழ்கினர். பின் ராக்ஷசர்களில் முதன்மையானவன் சிரமப்பட்டு நினைவு திரும்பப்பெற்று, கும்பகர்ணனின் வதத்தால் மனமுடைந்து, புலன்கள் கலங்கியவனாகப் புலம்பினான். இங்கே துயரத்தின் மூன்று அடுக்குகள் உள்ளன — சகோதரனாக ராவணன், சகோதரனின் மைந்தர்களாக நான்கு மைந்தர்கள், சகோதரர்களாக மகோதரனும் மகாபார்சுவனும் (இந்தி உரையில் ‘மாற்றாந்தாய்ச் சகோதரர்கள்’ என்று உள்ளது). ‘அக்லிஷ்டகர்மணா’ என்பது ராமனுக்கான அடைமொழி — பெருஞ்செயலையும் சிரமமின்றிச் செய்பவன் — துயருற்றவர்களின் வாயிலும் ராமனின் ஆற்றல் ஒப்புக்கொள்ளப்படுகிறது. ‘மயங்கவும் செய்தான், விழவும் செய்தான்’ என்று இரண்டு ‘சகாரங்கள்’ (‘உம்’ இணைப்புகள்) மயக்கத்தின் திடீர்த்தன்மையைக் குறிக்கின்றன. இந்த நான்கு மைந்தர்களும் அடுத்த சர்க்கத்தில் போருக்குப் புறப்படுகிறார்கள்; ஆகவே இங்கே அவர்களுடைய பெயர்கள் முன்னதாகவே அறிமுகம் செய்யப்படுகின்றன. ஒன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘விலலாபாகுலேந்த்ரிய:’ என்பது வல்கேட் பாடம்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘விலலாப ஸ ராவண:’ (ராவணன் புலம்பினான்) என்று உள்ளது. ‘ஆகுலேந்த்ரிய:’ என்றால் துயரத்தால் புலன்கள் கலங்கியவன் — இந்தி உரையில் ‘அவனுடைய புலன்கள் எல்லாம் துயரத்தால் கலங்கிப்போயின’ என்று உள்ளது. மயக்கத்திலிருந்து எழுந்தவுடனேயே அவன் புலம்புகிறான் — முதலில் உடலின் எதிர்வினை, பின் சொல்லின் எதிர்வினை.

‘ஐயோ வீரனே, பகைவரின் செருக்கை அழிப்பவனே, பெருவலிமையுடைய கும்பகர்ணனே, விதிவசத்தால் நீ என்னை விட்டு யமனுலகுக்குச் சென்றுவிட்டாயே. பெருவலிமையுடையவனே, உறவினர்களுடையவும் என்னுடையவும் நெஞ்சில் தைத்த முள்ளைப் பிடுங்கி எறியாமல், தனியாகப் பகைவர் படையைச் சுட்டெரித்துவிட்டு, என்னைக் கைவிட்டு எங்கே போகிறாய்? இப்போது நான் இல்லாதவனே ஆனேன்; என் வலக்கை வீழ்ந்துவிட்டது — எதைச் சார்ந்து நான் தேவர்களுக்கும் அசுரர்களுக்கும் அஞ்சாதிருந்தேனோ அது. தேவர்களுடையவும் தானவர்களுடையவும் செருக்கை அழித்தவனும் ஊழித்தீக்கு நிகரானவனுமான இத்தகைய வீரன் இன்று ராகவனால் போரில் எவ்வாறு கொல்லப்பட்டான்? வஜ்ராயுதத்தின் தாக்குதலும் கூட எப்போதும் உனக்குத் துன்பம் விளைவிக்க முடியாதே; அப்படிப்பட்ட நீ ராமனின் அம்புகளால் வருந்தி எப்படித் தரையில் உறங்கிக் கிடக்கிறாய்? வானில் நிற்கும் இந்தத் தேவக் கூட்டங்கள் ரிஷிகளோடு சேர்ந்து, போரில் நீ கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு பெருமகிழ்ச்சியோடு முழங்குகின்றன. இன்றே தமக்கு வாய்ப்புக் கிடைத்ததென்று மகிழ்ந்த வானரர்கள் இலங்கையின் அரண்களிலும் வாயில்களிலும் எல்லாப் பக்கங்களிலும் ஏறுவார்கள் என்பது உறுதி.’ ‘சல்யம்’ என்பது நெஞ்சில் தைத்த முள் — பகைவன் என்ற வடிவில் வந்த துயரம்; இந்தி உரையில் ‘முள்ளை அகற்றாமலேயே’ என்று உள்ளது. ‘வலக்கை’ என்பது பெயர்பெற்ற உருவகம் — சகோதரனே கை; அவன் அழிந்தால் அரசன் முடமாகிறான். ‘இப்போது நான் இல்லாதவனே ஆனேன்’ என்ற வாக்கியம் ராவணனின் செருக்கு முதன்முறையாக உடைவதைக் காட்டுகிறது; மூவுலகையும் பொருட்படுத்தாதிருந்தவன் இப்போது தன்னையே வெறுமையாகக் கருதுகிறான். ‘உறங்கிக் கிடக்கிறாய்’ என்பதில் மரணம் உறக்கத்துக்கு ஒப்பிடப்படுகிறது — உறக்கமே இயல்பாகக் கொண்ட கும்பகர்ணனுக்கு இது பொருள்பொதிந்த சொல்; நீண்ட உறக்கம் இப்போது நிலையானதாகிவிட்டது. தேவர்களின் மகிழ்ச்சியும், வானரர்கள் இலங்கையின் வாயில்களில் ஏறுவதும் — வருங்காலம் பற்றிய ராவணனின் அச்சம். பத்தாம் சுலோகத்தின் பின்பாதியும் பதினோராம் சுலோகத்தின் முன்பாதியும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. ‘காலாக்னிப்ரதிம:’ என்றால் ஊழித்தீக்கு நிகரானவன் — ராவணனின் வாயிலும் கும்பகர்ணனின் பெருமை பிரளயத்தோடு ஒப்பிடப்படுகிறது. ‘வஜ்ரநிஷ்பேஷ:’ — இந்திரனின் வஜ்ராயுதத் தாக்குதலும் எவனை வருத்தவில்லையோ, அவன் ஒரு மனிதனின் அம்புகளால் வீழ்ந்தான் — இதுவே ராவணனின் வியப்புக்கு மூலம்.

‘எனக்கு அரசால் ஆக வேண்டியது ஒன்றுமில்லை; சீதையை வைத்து நான் என்ன செய்வேன்? கும்பகர்ணனை இழந்த எனக்கு வாழ்வதில் விருப்பமில்லை. சகோதரனைக் கொன்ற ராகவனைப் போரில் நான் கொல்லாவிட்டால், எனக்கு மரணமே மேல்; இந்தப் பயனற்ற வாழ்வு அல்ல. இன்றே என் தம்பி இருக்கும் இடத்துக்கு நான் செல்வேன்; சகோதரர்களைக் கைவிட்டு ஒரு கணமும் வாழ நான் துணியமாட்டேன். முன்பு தமக்குத் தீங்கிழைத்த என்னைக் கண்டு தேவர்கள் சிரிப்பார்கள்; கும்பகர்ணா, நீ கொல்லப்பட்ட பின் நான் எப்படி இந்திரனை வெல்வேன்?’ இங்கே ராவணனின் துயரம் முதன்முறையாகச் சீதையையும் அற்பமாக்குகிறது — ‘சீதையை வைத்து நான் என்ன செய்வேன்’ — இந்தப் போர் முழுவதும் அவளுக்காகவே நடக்கிறது. ஆயினும் அவன் சீதையைத் திருப்பிக் கொடுப்பது பற்றி எண்ணவில்லை; அவனுடைய வெறுப்பு கணநேரமானது; பழிவாங்குதலே அவனுடைய இலக்கு — ‘சகோதரனைக் கொன்றவனைக் கொல்லாவிட்டால் மரணமே மேல்’. ‘சகோதரர்களை’ என்ற பன்மை — பிரஹஸ்தன் முதலியோரும் முன்பே கொல்லப்பட்டனர்; ஆகவே அவன் பல உறவினர்களையும் நினைக்கிறான். ‘பூர்வாபகாரிணம்’ — தேவர்களுக்குத் தான் தீங்கிழைத்ததை ராவணனே ஒப்புக்கொள்கிறான்; இப்போது அவர்களுடைய சிரிப்பு அவனுக்கு மரணத்தைவிடவும் தாங்கமுடியாதது. இந்திரனை வென்றதே அவனுடைய செருக்கின் அடிப்படையாக இருந்தது; கும்பகர்ணன் இல்லாமல் அதுவும் இயலாது என்பது அவனுடைய கவலை.

‘மகாத்மாவான விபீஷணனின் அந்த நன்மை தரும் சொல், அறியாமையால் நான் ஏற்றுக்கொள்ளாத அது, இப்போது என்னை வந்தடைந்திருக்கிறது. கும்பகர்ணனுக்கும் பிரஹஸ்தனுக்கும் இந்தக் கொடிய அழிவு நேர்ந்தது முதல் விபீஷணனின் சொல் என்னை வெட்கப்படச் செய்கிறது. அறநெறியாளனும் செல்வச் சிறப்புடையவனுமான விபீஷணனை நான் விரட்டியடித்தேனே, அந்தச் செயலின் துயரம் தரும் விளைவு இது, என்னை வந்தடைந்திருக்கிறது.’ இவ்வாறு பலவாறாக, உள்ளம் கலங்கிய பத்துத் தலையன் கும்பகர்ணனுக்காக மிகவும் இரங்கத்தக்க வகையில் புலம்பி, இந்திரனின் பகைவனான தன் தம்பி கொல்லப்பட்டதை உணர்ந்து, மிகவும் வருந்தி விழுந்தான். இறுதிச் சுலோகம் புஷ்பிதாக்ரா விருத்தத்தில் அமைந்தது. இந்தப் பகுதியில் ராவணனின் தன்னாய்வு தெரிகிறது — அவன் தன் குற்றத்தை ஒப்புக்கொள்கிறான், விபீஷணனின் அறிவுரையின் உண்மையையும் ஏற்கிறான். ‘அறியாமையால்’ என்பதில் அவன் தன் மயக்கத்தை ஒப்புக்கொள்கிறான்; ‘வெட்கப்படச் செய்கிறது’ என்பது நாணம் — குற்ற உணர்வு. ‘விபாக:’ என்பது செயலின் விளைவு — கர்மக் கோட்பாட்டின் நினைவூட்டல். ஆயினும் இந்த மனவருத்தம் செயலாக மாறுவதில்லை; அடுத்த சர்க்கத்தில் அவன் தன் மைந்தர்களைப் போருக்கு அனுப்புகிறான். ஆகவே ராவணனின் பண்பில் அறிவுக்கும் செயலுக்கும் இடையிலான வேறுபாடு தெளிவாகிறது — அவன் உண்மையை அறிகிறான்; ஆனால் செருக்கால் அதன்படி நடப்பதில்லை. சர்க்கம் மயக்கத்தோடு தொடங்கி மயக்கத்தோடேயே முடிகிறது — துயரத்தின் சுழற்சி.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದರು — ‘ರಾಜನೇ, ಕಾಲನಂತಿದ್ದ, ಕಾಲನ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಆ ತಮ್ಮನು ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಓಡಿಸಿ, ವಾನರರನ್ನು ತಿಂದು, ಕ್ಷಣಕಾಲ ಸುಡುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರತಾಪ ತೋರಿ, ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಾಂತನಾದನು. ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ದೇಹದ ಅರ್ಧಭಾಗ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿದೆ; ಮೂಗು-ಕಿವಿಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ರಕ್ತ ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪರ್ವತದಂತಹ ಅವನು ತನ್ನ ದೇಹದಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕೈಕಾಲುಗಳಿಲ್ಲದ ಮುಂಡವಾಗಿ, ಬೆತ್ತಲೆಯಾಗಿ, ಕಾಳ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಮರದಂತೆ ನಾಶವಾದನು.’ ‘ಅಗಂಡಭೂತಃ’ ಎಂದರೆ ಕೈಕಾಲುಗಳಿಲ್ಲದ, ಕೇವಲ ಮುಂಡದ ರೂಪ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಕೈ, ಕಾಲು ಮತ್ತು ತಲೆಯಿಲ್ಲದ ಬೆತ್ತಲೆ ಮುಂಡದ ರೂಪದಲ್ಲಿ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ವಿವೃತಃ’ ಎಂದರೆ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳಿಲ್ಲದ, ಬೆತ್ತಲೆಯಾದ. ‘ಪ್ರತಪಿತ್ವಾ ಮುಹೂರ್ತಮ್’ ಎಂಬುದು ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆ — ಸೂರ್ಯನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಸುಟ್ಟು ಅಸ್ತಮಿಸುವಂತೆ, ಅವನೂ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಪ್ರತಾಪ ತೋರಿ ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಾಂತನಾದನು. ದೂತರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ದೇಹದ ಎರಡು ಭಾಗಗಳು, ಒಂದು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೊಂದು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ — ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯದರಿಂದ ಐದನೆಯವರೆಗಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದ ನಂತರ ನೇರವಾಗಿ ರಾವಣನ ಮೂರ್ಛೆಯೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ನಿವೇದನೆಯ ವಿಸ್ತಾರ ಹೆಚ್ಚು; ದೂತರು ಘಟನೆಯ ಭೀಷಣ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಾವಣನ ಮುಂದೆ ಇಡುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಶೋಕ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಳ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಮರ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ, ಒಮ್ಮೆ ವಿಶಾಲವೂ ಹಸಿರೂ ಆಗಿದ್ದ ಮರ ಈಗ ಕೊಂಬೆಗಳಿಲ್ಲದ ಕಪ್ಪು ಬೊಡ್ಡೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಚಿತ್ರ ಮೂಡುತ್ತದೆ.

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ ರಾವಣನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಬಿದ್ದನು. ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕ, ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು, ಅತಿಕಾಯ ಇವರು ಶೋಕಪೀಡಿತರಾಗಿ ಅತ್ತರು. ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ರಾಮನಿಂದ ತಮ್ಮ ಸಹೋದರನು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ ಮಹೋದರ ಮತ್ತು ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವರು ಶೋಕಾಕ್ರಾಂತರಾದರು. ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದು, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಧೆಯಿಂದ ದೀನನಾಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಲ್ಲ ಕಲಕಿಹೋಗಿ ವಿಲಾಪಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಮೂರು ಸ್ತರಗಳು — ಅಣ್ಣನಾದ ರಾವಣ, ಸೋದರನ ಮಕ್ಕಳಾದ ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರು, ಸಹೋದರರಾದ ಮಹೋದರ-ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವರು (ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಮಲಸಹೋದರರು’ ಎಂದಿದೆ). ‘ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಣಾ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ — ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುವವನು — ಶೋಕಾರ್ತರ ಬಾಯಲ್ಲೂ ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಸ್ವೀಕಾರ. ‘ಮುಮೋಹ ಚ ಪಪಾತ ಚ’ ಎಂಬಲ್ಲಿನ ಎರಡು ‘ಚ’ಕಾರಗಳು ಮೂರ್ಛೆಯ ಆಕಸ್ಮಿಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಅವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿಲಲಾಪಾಕುಲೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಎಂಬುದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವಿಲಲಾಪ ಸ ರಾವಣಃ’. ‘ಆಕುಲೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಎಂದರೆ ಶೋಕದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಲಕಿಹೋದವನು — ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಲ್ಲ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡಿದ್ದವು’ ಎಂದಿದೆ. ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಎದ್ದ ಕೂಡಲೇ ಅವನು ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ದೇಹದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ, ಅನಂತರ ಮಾತಿನದು.

‘ಹಾ ವೀರನೇ, ಶತ್ರುಗಳ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿಯುವವನೇ, ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನೇ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದೈವವಶದಿಂದ ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿರುವೆ. ಎಲೈ ಮಹಾಬಲನೇ, ಬಂಧುಗಳ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಎದೆಯ ಮುಳ್ಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕದೆ, ಒಬ್ಬನೇ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುಟ್ಟು, ನನ್ನನ್ನು ತೊರೆದು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ? ಈಗ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಾನು ಇಲ್ಲವಾದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಬಲಗೈ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು — ಯಾರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅಸುರರಿಗೂ ಹೆದರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೋ ಅವನು. ದೇವ-ದಾನವರ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ ಇಂತಹ ವೀರನು ಇಂದು ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಘವನಿಂದ ಹೇಗೆ ಹತನಾದನು? ವಜ್ರಾಯುಧದ ಏಟೂ ಎಂದೂ ಯಾರಿಗೆ ವ್ಯಥೆ ಉಂಟುಮಾಡಲಾರದಿತ್ತೋ, ಅಂತಹ ನೀನು ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಈ ದೇವಗಣಗಳು ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷದಿಂದ ಘೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವಕಾಶ ದೊರೆತು ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ವಾನರರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇಂದೇ ಲಂಕೆಯ ಕೋಟೆಗಳನ್ನೂ ದ್ವಾರಗಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಏರುವರು.’ ‘ಶಲ್ಯಮ್’ ಎಂದರೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನಾಟಿದ ಮುಳ್ಳು — ಶತ್ರುರೂಪದ ದುಃಖ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಮುಳ್ಳನ್ನು ತೆಗೆಯದೆಯೇ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಬಲಗೈ’ ಎಂಬ ರೂಪಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ಸಹೋದರನೇ ತೋಳು, ಅವನ ನಾಶದಿಂದ ರಾಜನು ಅಂಗವಿಕಲ. ‘ಈಗ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಾನು ಇಲ್ಲವಾದೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ರಾವಣನ ಗರ್ವದ ಮೊದಲ ಭಂಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದಿದ್ದವನು ಈಗ ತನ್ನನ್ನು ಶೂನ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಸುಪ್ತೋಽಸಿ’ — ಮಲಗಿರುವೆ — ಎಂದು ಮರಣವನ್ನು ನಿದ್ರೆಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ನಿದ್ರಾಪ್ರಿಯನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪಾಲಿಗೆ ಈ ಶಬ್ದ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ; ಈಗ ದೀರ್ಘನಿದ್ರೆಯೇ ಶಾಶ್ವತ. ದೇವತೆಗಳ ಹರ್ಷ, ವಾನರರು ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಏರುವುದು — ಇದು ಭವಿಷ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ರಾವಣನ ಭಯ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವೂ ಹನ್ನೊಂದನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ಕಾಲಾಗ್ನಿಪ್ರತಿಮಃ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತಹವನು — ರಾವಣನ ಬಾಯಿಂದಲೂ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಳಯಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಜ್ರನಿಷ್ಪೇಷಃ’ — ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಪ್ರಹಾರವೂ ಯಾರನ್ನು ವ್ಯಥೆಪಡಿಸಲಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಿದ್ದನು — ಇದೇ ರಾವಣನ ವಿಸ್ಮಯದ ಮೂಲ.

‘ನನಗೆ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಆಗಬೇಕಾದುದೇನೂ ಇಲ್ಲ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಲ್ಲದ ನನಗೆ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮನನ್ನು ಕೊಂದ ರಾಘವನನ್ನು ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ನನಗೆ ಮರಣವೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ, ಈ ವ್ಯರ್ಥ ಜೀವನವಲ್ಲ. ನನ್ನ ತಮ್ಮನಿರುವ ಆ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಇಂದೇ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ಸಹೋದರರನ್ನು ತೊರೆದು ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ಬದುಕಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ದೇವತೆಗಳು ನಗುತ್ತಾರೆ; ಎಲೈ ಕುಂಭಕರ್ಣ, ನೀನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಹೇಗೆ ಗೆಲ್ಲಲಿ?’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಶೋಕ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ತುಚ್ಛವೆನ್ನುತ್ತದೆ — ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಏನು ಮಾಡಲಿ’ — ಯಾರಿಗಾಗಿ ಈ ಯುದ್ಧವೆಲ್ಲ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ ಅವಳನ್ನೇ. ಆದರೂ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ವೈರಾಗ್ಯ ಕ್ಷಣಿಕ, ಪ್ರತೀಕಾರವೇ ಅವನ ಗುರಿ — ‘ತಮ್ಮನನ್ನು ಕೊಂದವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮರಣವೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ’. ‘ಭ್ರಾತೄನ್’ ಎಂಬ ಬಹುವಚನ — ಪ್ರಹಸ್ತ ಮೊದಲಾದವರೂ ಹಿಂದೆಯೇ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅನೇಕ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪೂರ್ವಾಪಕಾರಿಣಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ತಾನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆಂದು ರಾವಣನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಈಗ ಅವರ ನಗು ಅವನಿಗೆ ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ದುಃಸಹ. ಇಂದ್ರವಿಜಯ ಅವನ ಗರ್ವದ ಆಧಾರವಾಗಿತ್ತು; ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಲ್ಲದೆ ಅದೂ ಅಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದು ಅವನ ಚಿಂತೆ.

‘ವಿಭೀಷಣನ ಆ ಶುಭವಾದ ಮಾತು ಈಗ ನನಗೆ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ — ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಮಾತನ್ನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಕುಂಭಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಹಸ್ತರ ಈ ದಾರುಣ ವಿನಾಶ ಸಂಭವಿಸಿದಾಗಿನಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತು ನನ್ನನ್ನು ನಾಚಿಸುತ್ತಿದೆ. ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ನಾನು ಹೊರಗಟ್ಟಿದೆನಲ್ಲ, ಆ ಕರ್ಮದ ಶೋಕದಾಯಕ ಫಲ ಇದೀಗ ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಒಳಮನಸ್ಸು ಕಲಕಿಹೋದ ದಶಾನನನು ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗಾಗಿ ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಅತಿ ದೀನವಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸಿ, ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಾದ ಆ ತಮ್ಮನು ಹತನಾದನೆಂದು ಅರಿತು ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತನಾಗಿ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಆತ್ಮನಿರೀಕ್ಷಣೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ವಿಭೀಷಣನ ಉಪದೇಶದ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಜ್ಞಾನಾತ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಮೋಹವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ‘ವ್ರೀಡಯತಿ’ ಎಂದರೆ ನಾಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅಪರಾಧಪ್ರಜ್ಞೆ. ‘ವಿಪಾಕಃ’ ಎಂದರೆ ಕರ್ಮದ ಫಲ, ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತದ ಸ್ಮರಣೆ. ಆದರೂ ಈ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಕಾರ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಭೇದ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನಿಗೆ ಸತ್ಯ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಗರ್ವದಿಂದ ಅದನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸರ್ಗ ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಶೋಕದ ಚಕ್ರ.

മഹാത്മാവായ രാഘവൻ കുംഭകർണനെ കൊന്നതു കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ രാക്ഷസേന്ദ്രനായ രാവണനെ അറിയിച്ചു — ‘രാജാവേ, കാലനെപ്പോലെയുള്ള, കാലന്റെ കർമം ചെയ്യുന്ന അങ്ങയുടെ ആ സഹോദരൻ വാനരസൈന്യത്തെ ഓടിക്കുകയും വാനരന്മാരെ തിന്നുകയും ചെയ്ത്, അല്പനേരം ജ്വലിച്ചുനിന്നിട്ട് രാമന്റെ തേജസ്സിൽ കെട്ടടങ്ങി. ഭീകരമായ കാഴ്ചയുള്ള അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ പകുതി സമുദ്രത്തിൽ ആണ്ടുപോയി; മൂക്കും ചെവിയും മുറിക്കപ്പെട്ട്, രക്തമൊഴുക്കിക്കൊണ്ട്, പർവതംപോലെയുള്ള അവൻ ശരീരംകൊണ്ടു ലങ്കയുടെ കവാടം അടച്ചുകൊണ്ടു വീണുകിടക്കുന്നു. കാകുത്സ്ഥന്റെ ശരങ്ങളാൽ പീഡിതനായ അങ്ങയുടെ സഹോദരൻ കുംഭകർണൻ, കൈകാലുകളില്ലാത്ത വെറും ഉടലായി, നഗ്നനായി, കാട്ടുതീയിൽ കരിഞ്ഞ മരംപോലെ നശിച്ചു.’ ‘അഗണ്ഡഭൂതഃ’ എന്നാൽ കൈകാലുകളില്ലാത്ത, കബന്ധരൂപം മാത്രമായവൻ; ‘കൈകളും കാലുകളും തലയുമില്ലാത്ത, നഗ്നമായ ഉടലിന്റെ രൂപത്തിൽ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘വിവൃതഃ’ എന്നാൽ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളുമില്ലാത്തവൻ, നഗ്നൻ. ‘പ്രതപിത്വാ മുഹൂർതം’ (അല്പനേരം ജ്വലിച്ചുനിന്നിട്ട്) എന്നതിൽ സൂര്യന്റെ ഉപമയുണ്ട് — സൂര്യൻ അല്പനേരം കത്തിജ്വലിച്ചിട്ട് അസ്തമിക്കുന്നതുപോലെ, അവൻ അല്പനേരം പ്രതാപം കാട്ടിയിട്ട് രാമന്റെ തേജസ്സിൽ കെട്ടടങ്ങി. ദൂതന്മാരുടെ വാക്കുകളിൽ വസ്തുത വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു — ശരീരത്തിന്റെ രണ്ടു ഭാഗങ്ങൾ, ഒന്നു സമുദ്രത്തിൽ, മറ്റേതു കവാടത്തിൽ — ഇതു മുൻസർഗത്തിലെ അവസാനശ്ലോകങ്ങളുമായി യോജിക്കുന്നു. രണ്ടു മുതൽ അഞ്ചു വരെയുള്ള നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അവിടെ ആദ്യശ്ലോകത്തിനുശേഷം രാവണന്റെ മോഹാലസ്യം മാത്രമേയുള്ളൂ. അതിനാൽ വൾഗേറ്റിൽ അറിയിപ്പിന്റെ വിസ്താരം കൂടുതലാണ്; ദൂതന്മാർ സംഭവത്തിന്റെ ഭീകരചിത്രം രാവണന്റെ മുന്നിൽ വെക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവന്റെ ശോകം കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു. ‘ദാവദഗ്ധഃ ദ്രുമഃ’ (കാട്ടുതീയിൽ കരിഞ്ഞ മരം) എന്ന ഉപമയാൽ, ഒരിക്കൽ വിശാലവും പച്ചപ്പുള്ളതുമായിരുന്ന മരം ഇപ്പോൾ ശാഖകളില്ലാത്ത കറുത്ത കുറ്റിയായി എന്ന ചിത്രം ലഭിക്കുന്നു.

യുദ്ധത്തിൽ മഹാബലനായ കുംഭകർണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നു കേട്ട് ശോകതപ്തനായ രാവണൻ ബോധംകെട്ടു വീണു. ഇളയച്ഛൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കേട്ട് ദേവാന്തകനും നരാന്തകനും ത്രിശിരസ്സും അതികായനും ശോകപീഡിതരായി കരഞ്ഞു. ക്ലേശമില്ലാതെ മഹാകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാമൻ സഹോദരനെ കൊന്നതു കേട്ട് മഹോദരനും മഹാപാർശ്വനും ശോകാക്രാന്തരായി. പിന്നെ ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ പ്രയാസപ്പെട്ടു ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്, കുംഭകർണവധത്താൽ ദീനനായി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വ്യാകുലമായി, വിലപിച്ചു. ഇവിടെ ശോകത്തിനു മൂന്നു തട്ടുകളുണ്ട് — സഹോദരനായ രാവണൻ, സഹോദരപുത്രന്മാരായ നാലു പുത്രന്മാർ, സഹോദരന്മാരായ മഹോദരനും മഹാപാർശ്വനും (‘മറ്റമ്മ മക്കളായ സഹോദരന്മാർ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം). ‘അക്ലിഷ്ടകർമണാ’ എന്നതു രാമന്റെ വിശേഷണമാണ് — മഹത്തായ കർമംപോലും അനായാസം ചെയ്യുന്നവൻ — ശോകാർത്തരുടെ വായിൽപ്പോലും രാമന്റെ സാമർഥ്യത്തിന്റെ അംഗീകാരം. ‘മുമോഹ ച പപാത ച’ (ബോധംകെട്ടു, വീണു) എന്നിടത്തെ രണ്ടു ‘ച’കാരങ്ങൾ മോഹാലസ്യത്തിന്റെ ആകസ്മികതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ നാലു പുത്രന്മാർ അടുത്ത സർഗത്തിൽ യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ അവരുടെ പേരുകൾ ഇവിടെ മുൻകൂട്ടി പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വിലലാപാകുലേന്ദ്രിയഃ’ എന്നതു വൾഗേറ്റിലെ പാഠം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വിലലാപ സ രാവണഃ’ (ആ രാവണൻ വിലപിച്ചു). ‘ആകുലേന്ദ്രിയഃ’ എന്നാൽ ശോകത്താൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വ്യാകുലമായവൻ — ‘അവന്റെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ശോകത്താൽ വ്യാകുലമായിത്തീർന്നിരുന്നു’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. മോഹാലസ്യത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ ഉടനെ അവൻ വിലപിക്കുന്നു — ആദ്യം ശരീരത്തിന്റെ പ്രതികരണം, പിന്നെ വാക്കിന്റേത്.

‘ഹാ വീരാ, ശത്രുക്കളുടെ ദർപ്പം നശിപ്പിക്കുന്നവനേ, മഹാബലനായ കുംഭകർണാ, നീ എന്നെ വിട്ടു വിധിവശാൽ യമലോകത്തേക്കു പോയിരിക്കുന്നു. മഹാബലാ, ബന്ധുക്കളായ ഞങ്ങളുടെ മുള്ളു പറിച്ചുകളയാതെ, ഒറ്റയ്ക്കു ശത്രുസൈന്യത്തെ ചുട്ടെരിച്ച്, എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു നീ എവിടെയാണു പോകുന്നത്? ഇപ്പോൾ ഞാൻ ഇല്ലാത്തവനായി; എന്റെ വലംകൈ വീണുപോയി — അതിനെ ആശ്രയിച്ചാണു ഞാൻ ദേവന്മാരെയോ അസുരന്മാരെയോ ഭയക്കാതിരുന്നത്. ദേവന്മാരുടെയും ദാനവന്മാരുടെയും ദർപ്പം നശിപ്പിക്കുന്ന, കാലാഗ്നിക്കു തുല്യനായ ഇങ്ങനെയുള്ള ഒരു വീരൻ ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ രാഘവനാൽ എങ്ങനെ കൊല്ലപ്പെട്ടു? വജ്രത്തിന്റെ പ്രഹരംപോലും ഒരിക്കലും വേദനിപ്പിക്കാത്ത നീ എങ്ങനെ രാമബാണങ്ങളാൽ പീഡിതനായി ഭൂമിയിൽ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്നു? ഋഷിമാരോടൊപ്പം ആകാശത്തു നിൽക്കുന്ന ഈ ദേവഗണങ്ങൾ നീ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട് ആഹ്ലാദിച്ച് ആർത്തുവിളിക്കുന്നു. തീർച്ചയായും ഇന്നുതന്നെ, അവസരം കിട്ടിയ വാനരന്മാർ ആഹ്ലാദത്തോടെ ലങ്കയുടെ കോട്ടകളിലും കവാടങ്ങളിലും എല്ലായിടത്തും കയറും.’ ‘ശല്യം’ എന്നാൽ ഹൃദയത്തിൽ തറച്ച മുള്ള് — ശത്രുരൂപമായ ദുഃഖം; ‘മുള്ളു നീക്കാതെ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘ദക്ഷിണഃ ഭുജഃ’ (വലംകൈ) എന്ന രൂപകം പ്രസിദ്ധമാണ് — സഹോദരൻതന്നെ കൈ; അവൻ നശിച്ചാൽ രാജാവ് മുടന്തനാകുന്നു. ‘ഇദാനീം ഖലു അഹം നാസ്മി’ (ഇപ്പോൾ ഞാൻ ഇല്ലാത്തവനായി) എന്ന വാക്യം രാവണന്റെ ഗർവത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ തകർച്ച കാണിക്കുന്നു; മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും വകവെക്കാതിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ തന്നെത്തന്നെ ശൂന്യനായി കരുതുന്നു. ‘പ്രസുപ്തഃ അസി’ (ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്നു) എന്നിടത്ത് മരണം ഉറക്കത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — ഉറക്കപ്രിയനായ കുംഭകർണനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അർഥപൂർണമായ വാക്ക്; ദീർഘനിദ്രതന്നെ ഇപ്പോൾ ശാശ്വതമായി. ദേവന്മാരുടെ ആഹ്ലാദവും വാനരന്മാർ ലങ്കയുടെ കവാടങ്ങളിൽ കയറുമെന്നതും — ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള രാവണന്റെ ഭയം. പത്താം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും പതിനൊന്നാമത്തേതിന്റെ പൂർവാർധവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. ‘കാലാഗ്നിപ്രതിമഃ’ എന്നാൽ പ്രളയാഗ്നിക്കു തുല്യൻ — രാവണന്റെ വായിൽനിന്നുപോലും കുംഭകർണന്റെ മഹിമ പ്രളയത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വജ്രനിഷ്പേഷഃ’ — ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രപ്രഹരംപോലും വേദനിപ്പിക്കാത്തവൻ ഒരു മനുഷ്യന്റെ ബാണങ്ങളേറ്റു വീണു — ഇതുതന്നെയാണു രാവണന്റെ വിസ്മയത്തിന്റെ മൂലം.

‘എനിക്കു രാജ്യംകൊണ്ട് ആവശ്യമില്ല; സീതയെക്കൊണ്ടു ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും? കുംഭകർണനില്ലാത്ത എനിക്കു ജീവിക്കാൻ മനസ്സില്ല. സഹോദരനെ കൊന്ന രാഘവനെ യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ കൊല്ലുന്നില്ലെങ്കിൽ എനിക്കു മരണമാണു ശ്രേയസ്കരം, വ്യർഥമായ ഈ ജീവിതമല്ല. എന്റെ അനുജൻ എവിടെയോ ആ ദേശത്തേക്കു ഞാൻ ഇന്നുതന്നെ പോകും; സഹോദരന്മാരെ വിട്ട് ഒരു നിമിഷംപോലും ജീവിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. മുമ്പ് അവർക്ക് അപകാരം ചെയ്ത എന്നെ കണ്ട് ദേവന്മാർ ചിരിക്കും; കുംഭകർണാ, നീ കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കെ ഞാൻ എങ്ങനെ ഇന്ദ്രനെ ജയിക്കും?’ ഇവിടെ രാവണന്റെ ശോകം ആദ്യമായി സീതയെപ്പോലും നിസ്സാരയാക്കുന്നു — ‘സീതയാ കിം കരിഷ്യാമി’ (സീതയെക്കൊണ്ടു ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും) — ഈ യുദ്ധം മുഴുവൻ ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ അവളെ. എന്നിട്ടും സീതയെ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച് അവൻ ചിന്തിക്കുന്നില്ല; അവന്റെ വൈരാഗ്യം ക്ഷണികമാണ്; പ്രതികാരമാണ് അവന്റെ ലക്ഷ്യം — ‘സഹോദരഘാതകനെ കൊല്ലുന്നില്ലെങ്കിൽ മരണമാണു ശ്രേയസ്കരം’. ‘ഭ്രാതൄൻ’ (സഹോദരന്മാരെ) എന്ന ബഹുവചനം — പ്രഹസ്തൻ മുതലായവരും മുമ്പു കൊല്ലപ്പെട്ടു; അതിനാൽ അവൻ അനേകം ബന്ധുക്കളെ ഓർക്കുന്നു. ‘പൂർവാപകാരിണം’ (മുമ്പ് അപകാരം ചെയ്തവൻ) എന്നതിലൂടെ താൻ ദേവന്മാർക്ക് അപകാരം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെന്നു രാവണൻതന്നെ സമ്മതിക്കുന്നു; ഇപ്പോൾ അവരുടെ പരിഹാസം അവനു മരണത്തേക്കാളും ദുസ്സഹമാണ്. ഇന്ദ്രവിജയമായിരുന്നു അവന്റെ ഗർവത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം; കുംഭകർണനില്ലാതെ അതും അസാധ്യമാണെന്നാണ് അവന്റെ ചിന്ത.

‘അജ്ഞാനത്താൽ ഞാൻ സ്വീകരിക്കാതിരുന്ന, മഹാത്മാവായ വിഭീഷണന്റെ ആ ശുഭമായ വാക്കുകൾ ഇതാ എന്നെ വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. കുംഭകർണന്റെയും പ്രഹസ്തന്റെയും ഈ ദാരുണമായ വിനാശം സംഭവിച്ചതുമുതൽ വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ എന്നെ ലജ്ജിപ്പിക്കുന്നു. ധാർമികനും ശ്രീമാനുമായ വിഭീഷണനെ ഞാൻ പുറത്താക്കിയതിന്റെ, ആ കർമത്തിന്റെ, ശോകം നൽകുന്ന ഈ ഫലമാണ് എനിക്കു വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നത്.’ ഇങ്ങനെ പലവിധത്തിൽ, ഉള്ളം കലങ്ങിയ ദശാനനൻ കുംഭകർണനെക്കുറിച്ച് അത്യന്തം ദയനീയമായി വിലപിച്ചിട്ട്, ഇന്ദ്രശത്രുവായ ആ അനുജൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നറിഞ്ഞ് അതിദുഃഖിതനായി നിലംപതിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ്. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ രാവണന്റെ ആത്മപരിശോധന കാണാം — അവൻ സ്വന്തം തെറ്റു സമ്മതിക്കുന്നു, വിഭീഷണന്റെ ഉപദേശത്തിന്റെ സത്യത അംഗീകരിക്കുന്നു. ‘അജ്ഞാനാത്’ (അജ്ഞാനത്താൽ) എന്നതിലൂടെ അവൻ തന്റെ മോഹം സമ്മതിക്കുന്നു; ‘വ്രീഡയതി’ (ലജ്ജിപ്പിക്കുന്നു) എന്നതു ലജ്ജയാണ് — അപരാധബോധം. ‘വിപാകഃ’ എന്നാൽ കർമത്തിന്റെ ഫലം — കർമസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ഓർമപ്പെടുത്തൽ. എന്നാൽ ഈ പശ്ചാത്താപം പ്രവൃത്തിയായി മാറുന്നില്ല; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൻ പുത്രന്മാരെ യുദ്ധത്തിന് അയയ്ക്കുന്നു. അതിനാൽ രാവണന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ അറിവും പ്രവൃത്തിയും തമ്മിലുള്ള ഭേദം വ്യക്തമാണ് — അവൻ സത്യം അറിയുന്നു, എന്നാൽ ഗർവത്താൽ അത് ആചരിക്കുന്നില്ല. സർഗം മോഹാലസ്യത്തോടെ തുടങ്ങി മോഹാലസ്യത്തോടെതന്നെ അവസാനിക്കുന്നു — ശോകത്തിന്റെ ചക്രം.

When they saw Kumbhakarṇa killed by great-souled Rāghava, the rākṣasas went and told Rāvaṇa, lord of the rākṣasas: "King, your brother, who was like Death and bent on Death's own work, routed the monkey army and devoured the monkeys, blazed for a moment, and then was quenched by Rāma's might" — like the sun that burns for a while and then sets. "Half his body, dreadful to see, has plunged into the ocean; the other half, huge as a mountain, its nose and ears cut off and blood streaming from it, lies across the gate of Laṅkā and blocks it. Tormented by Kākutstha's arrows, your brother Kumbhakarṇa lies there, a bare trunk without arms or legs, like a tree burned in a forest fire." Their report set out the facts in full, matching the end of the last sarga — one part of the body in the sea, the other at the gate — and laid a horrifying picture before Rāvaṇa that made his grief the sharper. The image of the burned tree shows a great green tree turned into a black, branchless stump.

Hearing that mighty Kumbhakarṇa had been killed in battle, Rāvaṇa, burning with grief, swooned and fell, suddenly and all at once. Hearing that their uncle was dead, Devāntaka and Narāntaka, Triśiras and Atikāya wept, overcome with grief; these four sons will go out to battle in the next sarga, and so their names are given here in advance. And hearing that their brother had been killed by Rāma, who does great deeds without effort, Mahodara and Mahāpārśva were overwhelmed with sorrow. The grief runs through three circles: Rāvaṇa his brother, the four nephews, and the two brothers Mahodara and Mahāpārśva; and even the grieving acknowledge Rāma's power. Then, coming to himself with difficulty, the bull among rākṣasas, wretched at Kumbhakarṇa's death and with all his senses in turmoil, began to lament — first his body gave way, and then his voice.

"Alas, hero, crusher of the pride of your enemies, mighty Kumbhakarṇa! Fate has made you leave me and go to the house of Yama. Mighty one, you scorched the enemy host alone, but you have not drawn out the thorn that pains your kinsmen" — the enemy, lodged like a thorn in the heart. "Where are you going, abandoning me? Now I am truly nothing, for my right arm has fallen, the arm I relied on when I feared neither gods nor asuras." A brother is a king's right arm, and without him the king is crippled; "now I am nothing" marks the first breaking of Rāvaṇa's pride — he who had counted the three worlds as nothing now thought himself nothing. "How could such a hero, who humbled the pride of gods and dānavas and was like the fire at the end of time, be killed in battle today by Rāghava? You whom even the crushing blow of Indra's thunderbolt could never harm — how can you be lying asleep on the ground, struck down by Rāma's arrows?" What amazed him was that one whom the thunderbolt could not hurt should fall to a man's arrows. And for Kumbhakarṇa, the great sleeper, to be called asleep in death was fitting: his long sleep had now become everlasting. "These hosts of gods, standing in the sky with the sages, see you killed in battle and roar with delight. Surely today the monkeys, overjoyed at their chance, will climb the forts and gates of Laṅkā on every side." The gods' joy and the monkeys' climbing the gates were Rāvaṇa's fears for what was to come.

"I have no use now for the kingdom; what shall I do with Sītā? Without Kumbhakarṇa I have no wish to live. If I do not kill Rāghava, my brother's killer, in battle, then death is better for me than this empty life. This very day I will go where my younger brother has gone; having lost my brothers, I cannot bear to live for a moment." For the first time his grief made even Sītā seem worthless — Sītā, for whose sake this whole war was fought. Yet he did not think of giving her back; his despair was only for a moment, and revenge remained his aim. He spoke of brothers, in the plural, for Prahasta and others had died before. "The gods I wronged in the past will laugh when they see me. With you killed, Kumbhakarṇa, how shall I conquer Indra?" He admitted of his own accord that he had wronged the gods, and now their laughter was harder for him to bear than death. Victory over Indra had been the ground of his pride, and without Kumbhakarṇa it seemed impossible.

"Now Vibhīṣaṇa's good counsel has come home to me — the counsel I would not take from that great-souled man in my ignorance. Ever since this dreadful destruction of Kumbhakarṇa and Prahasta came about, Vibhīṣaṇa's words have filled me with shame. This is the bitter ripening of the deed by which I drove out the righteous and glorious Vibhīṣaṇa." Here Rāvaṇa looked into himself: he confessed his fault, granted that Vibhīṣaṇa's advice had been true, admitted his own delusion, and felt the shame of guilt; he saw his sorrow as the ripened fruit of his own deed, as the law of karma teaches. Having lamented over Kumbhakarṇa in many ways and most piteously, his inmost soul in turmoil, ten-faced Rāvaṇa, knowing that his younger brother, the enemy of Indra, was dead, fell down once more, utterly stricken. Yet his remorse did not turn into action; in the next sarga he sends his sons out to fight. In Rāvaṇa's character the gap between knowing and doing is plain: he knew the truth, but his pride would not let him act on it. The sarga that began with a swoon ends with a swoon — grief going round in its circle.