अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा निवृत्ताः ते महाकायाः वानराः नैष्ठिकीं बुद्धिम् आस्थाय सर्वे संग्रामकाङ्क्षिणः अभवन्। बलीयसा अङ्गदेन वाक्यैः पर्यवस्थापिताः ते समुदीरितवीर्याः समारोपितविक्रमाः च आसन्। मरणे कृतनिश्चयाः हर्षं गताः ते प्रयाताः, त्यक्तजीविताः सन्तः सुतुमुलं युद्धं चक्रुः। अथ ते महाकायाः वृक्षान् सुमहान्ति सानूनि च तूर्णम् उद्यम्य कुम्भकर्णम् अभिद्रवन्। ‘नैष्ठिकी बुद्धिः’ इति अन्तिमा, मरणपर्यन्ता निष्ठा; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘मरणस्य एव निश्चयः’ इति। पूर्वसर्गे ते द्विवारं पलायिताः, अधुना तु जीविताशां त्यक्त्वा एव युध्यन्ते — अतः एव तेषां हर्षः, यतः भयस्य मूलं जीविताशा एव। ‘समारोपितविक्रमाः’ इति पदेन यथा धनुषि ज्या आरोप्यते, तथा तेषु पराक्रमः पुनः आरोपितः इति रूपकम्। ‘सानूनि’ इति पर्वतानां समतलशिखराणि; वानराः न केवलं वृक्षान्, अपि तु पर्वतभागान् अपि उत्पाट्य आयुधरूपेण प्रयुञ्जते। अङ्गदस्य वचनानां फलम् अत्र प्रत्यक्षं दृश्यते — ये पूर्वं पलायिताः, ते एव इदानीं ‘मरणे कृतनिश्चयाः’। ‘त्यक्तजीविताः’ इति पदं तेषां मानसिकपरिवर्तनस्य सूचकम् — ये जीविताय अधावन्, ते इदानीं जीवितं त्यक्त्वा एव युद्धाय गच्छन्ति। ‘समुदीरितवीर्याः’ इति येषां वीर्यम् उदीरितम्, प्रेरितम्; ‘पर्यवस्थापिताः’ इति पुनः स्वस्थाने स्थापिताः — द्वे अपि पदे अङ्गदस्य वचनस्य प्रभावं वर्णयतः।

सुसंक्रुद्धः वीर्यवान् महाकायः कुम्भकर्णः गदाम् उद्यम्य धर्षयन् समन्तात् रिपून् व्यक्षिपत्। तेन ताडिताः सप्त शतानि अष्टौ सहस्राणि च वानराः प्रकीर्णाः भूमौ शेरते। सः षोडश, अष्टौ, दश, विंशतिं, त्रिंशतं च वानरान् बाहुभ्यां परिक्षिप्य खादन् परिधावति — भृशसंक्रुद्धः गरुडः पन्नगान् इव भक्षयन्। सप्तमः श्लोकः षट्पादः। ततः कृच्छ्रेण समाश्वस्ताः वानराः ततः ततः संगम्य वृक्षाद्रिहस्ताः संग्राममूर्धनि तस्थुः। अष्टमः श्लोकः पूर्वसर्गस्य अष्टमं श्लोकं प्रायः पुनः आवर्तयति — ‘कृच्छ्रेण… संगम्य च ततस्ततः’ — एवं पलायनस्य पुनः संघटनस्य च चक्रम् अस्य युद्धस्य लक्षणम्। संख्याः अत्र कविना विस्तरेण गणिताः — सहस्रशः पतिताः, दशशः भक्षिताः — येन राक्षसस्य भीषणता मूर्तरूपा भवति। ‘गरुडः पन्नगान् इव’ इति उपमा अस्मिन् सर्गे पुनः पुनः आवर्तते; गरुडस्य सर्पभक्षणं स्वाभाविकं, तथा अस्य वानरभक्षणम् अपि निरायासम् इति भावः। पूर्वसर्गे सः वानरान् हस्ताभ्यां पादाभ्यां च अमर्दयत्, अत्र गदा प्रथमं प्रयुज्यते। ‘परिक्षिप्य बाहुभ्याम्’ इति — बाहुभ्यां परिवेष्ट्य, आलिङ्ग्य इव — गृहीत्वा सः खादति; हिन्दीभाष्यं ‘उभयोः भुजयोः पूरयित्वा’ इति। ‘धर्षयन्’ इति अभिभवन्, तिरस्कुर्वन्; ‘व्यक्षिपत्’ इति इतस्ततः प्राक्षिपत् — गदाप्रहारेण वानराः दूरं क्षिप्ताः। सहस्रशः वानराणां पतनम् एकस्मिन् एव श्लोके उक्तम्, येन संहारस्य वेगः अनुभूयते।

ततः प्लवगर्षभः द्विविदः पर्वतम् उत्पाट्य गिरिशृङ्गाभं कुम्भकर्णं प्रति विलम्बः तोयदः इव दुद्राव। तं पर्वतं समुत्पाट्य सः कुम्भकर्णाय चिक्षेप, किन्तु सः महाकायं तम् अप्राप्य तस्य सैन्ये अपतत्। सः गिरिः अश्वान्, गजान्, रथान्, गजोत्तमान्, अन्यानि रक्षांसि च ममर्द। तस्य शैलस्य वेगेन अभिहतं हताश्वं हतसारथिं रक्षसां रुधिरेण क्लिन्नं च महत् आयोधनं बभूव। ततः राक्षसानां रथिनः कालान्तकोपमैः शरैः नर्दतां वानरेन्द्राणां शिरांसि सहसा जह्रुः। महात्मानः वानराः अपि महाद्रुमान् समुत्पाट्य रथान् अश्वान् गजान् उष्ट्रान् राक्षसान् च अभ्यसूदयन्। हनूमान् अम्बरम् आस्थितः कुम्भकर्णस्य शिरसि शैलशृङ्गाणि शिलाः विविधान् द्रुमान् च ववर्ष। महाबलः कुम्भकर्णः तानि पर्वतशृङ्गाणि शूलेन बिभेद, वृक्षवर्षं च बभञ्ज। नवमात् चतुर्दशपर्यन्तं षट् श्लोकाः (द्विविदस्य प्रहारः, रथिनां प्रतिप्रहारः च) समीक्षितपाठे न सन्ति; मुद्रणे ते स्पष्टाः। ‘विलम्बः तोयदः’ इति लम्बमानः वर्षामेघः — द्विविदस्य हस्ते पर्वतः मेघवत् दृश्यते। अत्र प्रथमवारं वानराणां प्रहारः राक्षससेनायां फलं ददाति, यद्यपि लक्ष्यं कुम्भकर्णः न स्पृष्टः। द्विविदः मैन्दस्य भ्राता, अश्विनोः पुत्रः इति प्रसिद्धः; तस्य प्रहारः यद्यपि लक्ष्यं न प्राप्नोति, तथापि राक्षससेनायां महान् विनाशः भवति — अश्वाः, गजाः, रथाः, सारथयः च नष्टाः। एवं कविः दर्शयति यत् वानराणां पराक्रमः निष्फलः न, केवलं कुम्भकर्णस्य देहः एव अभेद्यः। रथिनां प्रतिप्रहारः अपि वर्णितः — ते बाणैः वानरयूथपानां शिरांसि हरन्ति, वानराः च वृक्षैः उष्ट्रान् अपि सूदयन्ति; अतः अत्र युद्धं द्विपक्षीयं, न केवलम् एकपक्षीयः संहारः। हनूमान् आकाशम् आस्थाय शिरसि वृष्टिं करोति — तस्य आकाशगमनशक्तिः सुन्दरकाण्डात् परिचिता। कुम्भकर्णः तु शूलेन एव पर्वतशृङ्गाणि भिनत्ति; अतः तयोः सम्मुखीकरणस्य भूमिका अत्र सज्जीकृता, यत् अग्रिमे खण्डे पूर्णं भवति। ‘गिरेः शिरः’ इति पर्वतशिखरम्; तस्य वाक्यरचना क्लिष्टा, किन्तु आशयः स्पष्टः — एकः शैलः अनेकान् राक्षसान् अमर्दयत्। ‘आयोधनम्’ इति रणभूमिः, सा ‘रुधिरक्लिन्ना’ जाता। अस्मिन् खण्डे कवेः दृष्टिः क्षणं कुम्भकर्णात् दूरं गत्वा सम्पूर्णं रणाङ्गणं पश्यति — रथिनः, सारथयः, उष्ट्राः, गजाः — एवं युद्धस्य विस्तारः अनुभूयते।

ततः हरीणां तत् उग्रम् अनीकं निशितं शूलं प्रगृह्य कुम्भकर्णः दुद्राव। तस्य आपततः पुरस्तात् हनूमान् महीधराग्रं प्रगृह्य तस्थौ। सः कुपितः वेगेन शैलोत्तमभीमकायं कुम्भकर्णं तेन शैलेन जघान; तेन अभिभूतः मेदार्द्रगात्रः रुधिरावसिक्तः सः संचुक्षुभे। ततः सः तडित्प्रकाशं प्रज्वलिताग्निशृङ्गं गिरिम् इव शूलम् आविध्य, गुहः उग्रशक्त्या क्रौञ्चम् अचलम् इव, मारुतिं बाह्वन्तरे आजघान। शूलेन निर्भिन्नमहाभुजान्तरः प्रविह्वलः हनूमान् मुखात् शोणितम् उद्वमन् महाहवे युगान्तमेघस्तनितस्वनोपमं भीमं ननाद। तं व्यथितं समीक्ष्य रक्षोगणाः सहसा प्रहृष्टाः विनेदुः, व्यथिताः भयार्ताः प्लवंगमाः तु संयति कुम्भकर्णात् प्रदुद्रुवुः। एते पञ्च श्लोकाः उपजातिवृत्तेन (द्वाविंशाक्षरार्धैः) निबद्धाः, विंशः तु वंशस्थेन। ‘गुहोऽचलं क्रौञ्चमिवोग्रशक्त्या’ इति उपमा प्रसिद्धा — स्कन्दः शक्त्या क्रौञ्चपर्वतं बिभेद इति पुराणकथा। हनूमतः अपि व्यथा इति वानराणां धैर्यस्य अन्तिमः आघातः। हनूमान् पर्वताग्रं गृहीत्वा पुरतः तिष्ठति — ‘परस्तात्’ इति पदेन तस्य निर्भयता सूच्यते, यतः अन्ये पलायन्ते। कुम्भकर्णः अपि ‘संचुक्षुभे’ — अस्मिन् सर्गे प्रथमवारं सः किञ्चित् कम्पितः इति उक्तम्; अतः हनूमतः प्रहारः अन्येभ्यः गुरुतरः। किन्तु तस्य प्रत्युत्तरं भीषणम् — शूलं हनूमतः वक्षसि निमग्नम्। ‘युगान्तमेघस्तनितस्वनोपमम्’ इति हनूमतः नादः — वेदनायाम् अपि तस्य स्वरः मेघगर्जनवत् गम्भीरः, न तु दीनः। अतः तस्य वीरत्वं व्यथायाम् अपि न नष्टम्। ‘मेदार्द्रगात्रः रुधिरावसिक्तः’ इति हनूमतः प्रहारस्य फलम् — कुम्भकर्णस्य देहात् वसा रुधिरं च स्रवति; अतः हनूमान् एव प्रथमः यः तं दृश्यं व्रणितवान्। वानराणां पलायनं च पुनः — नायकस्य व्यथा सैनिकानां धैर्यं हरति।

ततः बलवान् नीलः बलं पर्यवस्थापयन् धीमते कुम्भकर्णाय शैलाग्रं प्रविचिक्षेप। तत् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य सः मुष्टिना अभिजघान; मुष्टिप्रहाराभिहतं तत् शैलाग्रं व्यशीर्यत, सविस्फुलिङ्गं सज्वालं महीतले निपपात च। ततः ऋषभः, शरभः, नीलः, गवाक्षः, गन्धमादनः इति पञ्च वानरशार्दूलाः कुम्भकर्णम् उपाद्रवन्। ते महाबलाः शैलैः वृक्षैः तलैः पादैः मुष्टिभिः च युधि सर्वतः महाकायं कुम्भकर्णं निजघ्नुः। सः तान् प्रहारान् स्पर्शान् इव वेदयानः न विव्यथे, महावेगम् ऋषभं बाहुभ्यां परिषस्वजे। कुम्भकर्णभुजाभ्यां पीडितः भीमः वानरर्षभः ऋषभः प्रमुखागतशोणितः निपपात। सः मुष्टिना शरभं हत्वा, जानुना नीलम्, तलेन गवाक्षम् आजघान, पादेन च तरसा क्रुद्धः गन्धमादनम् अभ्यहनत्। दत्तप्रहारव्यथिताः शोणितोक्षिताः ते मुमुहुः, निकृत्ताः किंशुकाः इव मेदिन्यां निपेतुः। तेषु वानरमुख्येषु पातितेषु वानराणां सहस्राणि कुम्भकर्णं प्रदुद्रुवुः। अष्टाविंशः श्लोकः षट्पादः — मुष्टिः, जानु, तलः, पादः इति चत्वारि अङ्गानि चतुर्णां पृथक् वधाय प्रयुक्तानि। ‘स्पर्शानिव’ इति पदं तस्य अवज्ञां दर्शयति — प्रहाराः तस्य कृते केवलं स्पर्शमात्राः। ‘किंशुकाः’ इति रक्तपुष्पवृक्षाः; रक्तसिक्तानां वानराणां वर्णस्य उपमा। नीलः सेनापतिः अस्ति, अतः सः ‘बलं पर्यवस्थापयन्’ — सैन्यं पुनः स्थापयन् — प्रहरति; तस्य कर्तव्यं द्विविधं, युद्धं सेनायाः संरक्षणं च। कुम्भकर्णः शैलाग्रं मुष्टिना एव चूर्णयति, तत् सविस्फुलिङ्गं सज्वालं पतति — मुष्टेः घर्षणेन अग्निः उत्पन्नः इति अतिशयोक्तिः। ततः पञ्च यूथपाः सम्मिल्य आक्रामन्ति; तेषां आयुधानि अपि पञ्चविधानि — शैलाः, वृक्षाः, तलाः, पादाः, मुष्टयः। कुम्भकर्णस्य प्रत्याक्रमणं संक्षिप्तं निर्दयं च — एकैकः वीरः एकेन एव प्रहारेण पातितः। ऋषभः भुजाभ्यां पीडितः मुखात् रुधिरं वमति; शरभः मुष्टिना, नीलः जानुना, गवाक्षः तलेन, गन्धमादनः पादेन। नीलः द्विवारं नाम्ना आगतः — प्रथमं एकाकी, ततः पञ्चसु — अतः द्वितीयः प्रहारः तस्य पुनः प्रयत्नः इति ज्ञेयम्। एतेषां पतनम् अनन्तरम् एव सहस्रशः वानराः सम्मिल्य आक्रामन्ति, यत् अग्रिमे खण्डे वर्ण्यते। ‘दत्तप्रहारव्यथिताः’ इति प्रहारैः दत्तैः, प्राप्तैः वा, व्यथिताः — हिन्दीभाष्ये ‘प्रहारं प्राप्य’ इति। अस्य खण्डस्य अन्ते ‘वानराणां सहस्राणि कुम्भकर्णं प्रदुद्रुवुः’ इति — अत्र ‘प्रदुद्रुवुः’ अभिमुखं धावनम्, न पलायनम्; पूर्वं ये पलायन्त, ते अधुना नायकानां पतनं दृष्ट्वा प्रतिकाराय धावन्ति। एवं एकस्य एव धातोः द्विविधः प्रयोगः सन्दर्भेण निर्णीयते।

ते शैलाभाः सर्वे प्लवगर्षभाः शैलम् इव तं समारुह्य समुत्पत्य च ददंशुः। ते नखैः दशनैः मुष्टिभिः बाहुभिः च महाबाहुं कुम्भकर्णं निजघ्नुः। वानरसहस्रैः विचितः पर्वतोपमः सः राक्षसव्याघ्रः आत्मरुहैः वृक्षैः गिरिः इव रराज। सः महाबलः बाहुभ्यां सर्वान् वानरान् प्रगृह्य संक्रुद्धः गरुडः पन्नगान् इव भक्षयामास। पातालसंनिभे वक्त्रे कुम्भकर्णेन प्रक्षिप्ताः वानराः नासापुटाभ्यां कर्णाभ्यां च निर्जग्मुः। भृशसंक्रुद्धः पर्वतसंनिभः सः राक्षसोत्तमः हरीन् भक्षयन् सर्वान् वानरान् बभञ्ज। मांसशोणितसंक्लेदां भूमिं कुर्वन् सः राक्षसः मूर्च्छितः कालाग्निः इव हरिसैन्येषु चचार। वज्रहस्तः शक्रः इव, पाशहस्तः अन्तकः इव, शूलहस्तः महाबलः कुम्भकर्णः युद्धे बभौ। यथा ग्रीष्मे पावकः शुष्काणि अरण्यानि दहति, तथा कुम्भकर्णः वानरसैन्यानि ददाह। ततः वध्यमानाः हतयूथाः भयसंविग्नाः वानराः विकृतैः स्वरैः विनेदुः। अनेकशः वध्यमानाः भिन्नचेतसः व्यथिताः वानराः राघवं शरणं जग्मुः। ‘आत्मरुहैः’ इति गिरेः स्वदेहे उत्पन्नाः वृक्षाः — तस्य देहे आरूढाः वानराः गिरौ वृक्षाः इव इति सुन्दरी उपमा। ‘नासापुटाभ्यां कर्णाभ्यां च निर्जग्मुः’ इति अद्भुतं चित्रम् — मुखे क्षिप्ताः अपि केचित् जीवन्तः बहिः निर्गताः। अन्ते ‘राघवं शरणं जग्मुः’ इति पदेन कथा रामं प्रति वर्तते, यः अस्य युद्धस्य अन्तिमः निर्णायकः। अस्मिन् खण्डे वानराणां सामूहिकः आक्रमणः वर्ण्यते — ते पर्वतम् इव तं आरुह्य दशनैः नखैः च प्रहरन्ति, यथा पिपीलिकाः गजम्। किन्तु तेषाम् एषः प्रयत्नः अपि विपरीतफलः — कुम्भकर्णः तान् बाहुभ्यां गृहीत्वा भक्षयति। कविः अत्र चतस्रः उपमाः क्रमेण योजयति — गिरिः वृक्षैः, गरुडः पन्नगैः, कालाग्निः लोकैः, शक्रः अन्तकः च आयुधैः। चतसृभिः अपि एकः एव भावः — तस्य अप्रतिहतत्वम्। ‘वज्रहस्तः शक्रः, पाशहस्तः अन्तकः, शूलहस्तः कुम्भकर्णः’ इति त्रिपदी रचना श्रवणसुन्दरी। ग्रीष्मे शुष्कवनदाहस्य उपमा पूर्वसर्गस्य ‘वनान्यग्निरिवोत्थितः’ इत्यस्य प्रतिध्वनिः। अन्ते वानराः ‘विकृतैः स्वरैः’ क्रन्दन्ति — तेषां भयस्य अन्तिमा अवस्था — ततः ते राघवं शरणं गच्छन्ति। अयं पुनः पुनः आवर्तमानः स्वरः — ‘रामं गतिं जग्मुः’ — अस्य सर्गस्य मेरुदण्डः; सर्वे प्रयत्नाः विफलाः भूत्वा अन्ते रामे एव समाप्यन्ते। ‘नासापुटाभ्यां कर्णाभ्यां च संजग्मुः’ इत्यत्र ‘संजग्मुः’ इति निर्जग्मुः इति अर्थे; हिन्दीभाष्यम् ‘नासिकाकर्णमार्गेण निरगच्छन्’ इति। ‘भिन्नचेतसः’ इति येषां मनः भग्नं, धैर्यं नष्टम् — तादृशाः वानराः रामं शरणं गच्छन्ति, यथा पूर्वं विभीषणः अपि। शरणागतिः अस्मिन् काव्ये पुनः पुनः आवर्तमानं तत्त्वम्; रामः सर्वेषां गतिः इति कविः स्मारयति। ‘पातालसंनिभे वक्त्रे’ इति मुखस्य उपमा पातालेन — अगाधं, अन्धकारमयं, सर्वग्रासि च।

प्रभग्नान् वानरान् दृष्ट्वा वज्रहस्तात्मजात्मजः अङ्गदः वेगेन महाहवे कुम्भकर्णम् अभ्यधावत। सः महत् शैलशृङ्गं गृह्य मुहुर्मुहुः विनदन्, कुम्भकर्णपदानुगान् सर्वान् राक्षसान् त्रासयन्, तत् शैलशिखरं कुम्भकर्णस्य मूर्धनि चिक्षेप। तेन शैलेन मूर्ध्नि अभिहतः इन्द्ररिपुः कुम्भकर्णः महता क्रोधेन प्रजज्वाल, अमर्षणः वेगेन वालिपुत्रम् अभ्यधावत। महानादः सर्ववानरान् त्रासयन् सः महाबलः रोषात् अङ्गदे शूलं ससर्ज। तत् आपतन्तं युद्धमार्गविशारदः बलवान् वानरर्षभः लाघवात् मोक्षयामास। उत्पत्य च सः एनं तरसा तलेन उरसि अताडयत्; तेन अभिहतः अचलोपमः सः कोपात् प्रमुमोह। लब्धसंज्ञः अतिबलः राक्षसः मुष्टिं संगृह्य अपहस्तेन अङ्गदं चिक्षेप; सः विसंज्ञः पपात। तस्मिन् प्लवगशार्दूले विसंज्ञे भुवि पतिते, सः तत् शूलं समुपादाय सुग्रीवम् अभिदुद्रुवे। इमे नव श्लोकाः (४२–५०) समीक्षितपाठे सर्वथा न सन्ति — अङ्गदस्य एषः प्रसङ्गः वुल्गेटमात्रः, मुद्रणे तु स्पष्टः क्रमेण च मुद्रितः। ‘वज्रहस्तात्मजात्मजः’ इति इन्द्रस्य पुत्रस्य वालिनः पुत्रः, अङ्गदः। ‘अपहस्तेन’ इति हस्तपृष्ठेन, विपरीतेन हस्तेन इति हिन्दीभाष्यसम्मतम्। अङ्गदः पूर्वसर्गे वाचा, अत्र क्रियया अपि वीरतां दर्शयति, यद्यपि अन्ते पराजितः। अङ्गदस्य अयं प्रसङ्गः पूर्वसर्गस्य वचनानां पूर्तिः — यः अन्यान् ‘निवर्तध्वम्’ इति अवदत्, सः स्वयम् अग्रे धावति। शैलशिखरं मूर्ध्नि पतति, कुम्भकर्णः क्रोधेन ‘प्रजज्वाल’ — अग्निः इव। शूलमोक्षणे अङ्गदस्य ‘लाघवम्’ — शीघ्रता, युद्धकौशलं च — प्रशंसितम्; सः ‘युद्धमार्गविशारदः’। तलप्रहारेण कुम्भकर्णः क्षणं मुमोह — अस्मिन् सर्गे प्रथमः प्रसङ्गः यत्र सः मूर्च्छितः। किन्तु लब्धसंज्ञः सः हस्तपृष्ठेन एव अङ्गदं पातयति — महाबलस्य कृते तिरस्कारः अपि आयुधम्। ततः सः सुग्रीवं प्रति धावति, यतः राजानं पातयित्वा सेना स्वयं नश्येत् इति तस्य बुद्धिः, या अग्रे स्पष्टं कथ्यते। अस्मिन् प्रसङ्गे अङ्गदः पराजितः, किन्तु तस्य प्रयत्नः कुम्भकर्णं सुग्रीवं प्रति प्रेरयति — एवं कथायाः गतिः अग्रे सरति। युद्धवर्णने अयं क्रमः — एकः वीरः पतति, अन्यः आगच्छति — महाकाव्यस्य सामान्या रीतिः। ‘प्रमुमोह अचलोपमः’ — पर्वतसदृशः अपि सः क्षणं मूर्च्छितः; अङ्गदस्य तलप्रहारः तादृशः गुरुः। किन्तु अङ्गदः तस्य मूर्च्छायाः लाभं ग्रहीतुं न शक्नोति, यतः सः शीघ्रम् एव संज्ञां लभते। ‘कुम्भकर्णपदानुगान्’ इति तस्य पृष्ठतः अनुगच्छतः राक्षसान्; अङ्गदः प्रथमं तान् त्रासयति, ततः नायकं प्रहरति — युद्धनीतेः क्रमः।

तं महाबलं कुम्भकर्णम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य वीरः वानराधिपः सुग्रीवः तदा उत्पपात। सः महाकपिः पर्वताग्रम् उत्क्षिप्य समाविध्य वेगेन महाबलं कुम्भकर्णम् अभिदुद्राव। तं प्लवंगमम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य कुम्भकर्णः वानरेन्द्रस्य सम्मुखः विवृत्तसर्वाङ्गः तस्थौ। कपिशोणितदिग्धाङ्गं महाकपीन् भक्षयन्तं स्थितं कुम्भकर्णं दृष्ट्वा सुग्रीवः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘त्वया वीराः पातिताः, सुदुष्करं कर्म कृतम्, सैन्यानि भक्षितानि, परमं यशः प्राप्तम्। तत् वानरानीकं त्यज; प्राकृतैः किं करिष्यसि? हे राक्षस, अस्य पर्वतस्य मम एकं निपातं सहस्व।’ सत्त्वधैर्यसमन्वितं हरिराजस्य तत् वाक्यं श्रुत्वा राक्षसशार्दूलः कुम्भकर्णः वचः अब्रवीत् — ‘त्वं प्रजापतेः पौत्रः, तथा एव ऋक्षरजसः सुतः, धृतिपौरुषसम्पन्नः; तस्मात् हे वानर गर्जसि।’ सः सुग्रीवः कुम्भकर्णस्य वचः निशम्य सहसा शैलं व्याविध्य मुमोच, वज्राशनिसंनिभेन तेन शैलेन कुम्भकर्णम् उरसि आजघान। तत् शैलशृङ्गं तस्य विशाले भुजान्तरे सहसा विभिन्नम्; ततः प्लवंगाः विषेदुः, रक्षोगणाः मुदा विनेदुः। सः शैलशृङ्गाभिहतः चुकोप, रोषात् वक्त्रं विवृत्य ननाद, तडित्प्रकाशं शूलं व्याविध्य हर्यृक्षपतेः वधाय चिक्षेप। सुग्रीवस्य वचने प्रशंसा उपालम्भः च मिलितौ; कुम्भकर्णस्य उत्तरे अपि शत्रोः कुलस्य सम्मानः दृश्यते — वीराणां परस्परं मर्यादा। सुग्रीवस्य आगमनं राज्ञः आगमनम् — ‘वानराधिपः’ इति पदेन तस्य स्थानं दर्शितम्। कुम्भकर्णः ‘विवृत्तसर्वाङ्गः’ तिष्ठति — सर्वाणि अङ्गानि प्रसार्य, आह्वानस्य मुद्रया। सुग्रीवस्य वचनं द्विधा — प्रथमं कुम्भकर्णस्य कर्मणां स्तुतिः (वीराः पातिताः, सैन्यानि भक्षितानि, यशः प्राप्तम्), ततः आह्वानम् — ‘प्राकृतैः किं करिष्यसि, मम निपातं सहस्व’। एवं सः सैनिकानां रक्षणाय स्वयम् एव लक्ष्यं भवति — राज्ञः उचितं कर्म। कुम्भकर्णस्य उत्तरम् अपि मर्यादापूर्णम् — सः सुग्रीवस्य वंशं स्मरति, ‘प्रजापतेः पौत्रः’ इति; ऋक्षरजाः ब्रह्मणः पुत्रः इति कथा। ‘तस्मात् गर्जसि’ इति वचने किञ्चित् उपहासः अपि — कुलबलेन एव त्वं गर्जसि, न स्वबलेन। शैलः वक्षसि भिद्यते, वानराः विषीदन्ति, राक्षसाः हृष्यन्ति — पुनः पुनः एषः हर्षविषादयोः विपर्ययः अस्य युद्धस्य लयः। अन्ते शूलं सुग्रीवस्य वधाय क्षिप्तम्। ‘सत्त्वधैर्यसमन्वितम्’ इति कविः स्वयम् एव सुग्रीवस्य वाक्यं प्रशंसति; अतः सुग्रीवः न केवलं बाहुबलेन, अपि तु वाक्यबलेन अपि राजा। शैलः भिन्नः, कुम्भकर्णः अक्षतः — एषः पुनः पुनः आवर्तमानः क्रमः वानराणां सर्वेषां प्रयत्नानां सीमां दर्शयति; रामस्य दिव्यास्त्रैः विना सः न हन्तव्यः इति पाठकः क्रमेण अवगच्छति। ‘व्याविध्य’ इति परितः भ्रामयित्वा — शैलं शूलं वा प्रक्षेप्तुं पूर्वं वेगवर्धनाय भ्रामणम्; अस्मिन् सर्गे एतत् पदं बहुवारम् आगच्छति।

कुम्भकर्णस्य भुजप्रणुन्नं काञ्चनधामयष्टिं शितं तत् शूलं अनिलस्य सुतः हनूमान् क्षिप्रं समुत्पत्य दोर्भ्यां निगृह्य वेगेन बभञ्ज। भारसहस्रेण कृतं कालायसं महत् शूलं जानुनि आरोप्य हृष्टः प्लवंगमः बभञ्ज। हनुमता भग्नं शूलं दृष्ट्वा वानरवाहिनी हृष्टा बहुशः ननाद, सर्वतः च दुद्रुवे। राक्षसः परित्रस्तः विमुखः अभवत्; वनगोचराः प्रहृष्टाः सिंहनादं चक्रुः, तथागतं शूलं दृष्ट्वा मारुतिं पूजयांचक्रुः। पञ्चषष्टितमः श्लोकः षट्पादः, सः चतुःषष्टितमः च वुल्गेटमात्रौ। शूलं तथा भग्नम् अवेक्ष्य महात्मा रक्षोधिपतिः चुकोप, लङ्कामलयात् शृङ्गम् उत्पाट्य उपेत्य तेन सुग्रीवं जघान। शैलशृङ्गाभिहतः वानरेन्द्रः विसंज्ञः युधि भूमौ पपात; तं पतितं वीक्ष्य यातुधानाः प्रहृष्टाः नेदुः। कुम्भकर्णः अद्भुतघोरवीर्यं तं वानरेन्द्रं समभ्युपेत्य अभिप्रगृह्य जहार, प्रचण्डः अनिलः मेघम् इव। महामेघनिकाशरूपं तम् उत्पाट्य गच्छन् सः मेरुप्रतिमानरूपः, व्युच्छ्रितघोरशृङ्गः मेरुः इव रराज। ततः संस्तूयमानः राक्षसेन्द्रः तम् आदाय जगाम, प्लवङ्गराजग्रहणेन विस्मितानां त्रिदिवालयानां निनादं शृण्वन्। इन्द्रशत्रुः अमन्यत — ‘अस्मिन् हते सराघवं सर्वम् इदं सैन्यं हतं स्यात्।’ ‘काञ्चनधामयष्टिम्’ इति मुद्रितः पाठः; समीक्षिते ‘काञ्चनदामजुष्टम्’। ‘मेरुः इव’ इति उपमा — सुग्रीवः तस्य स्कन्धे शृङ्गम् इव। हनूमान् राज्ञः रक्षणाय अकस्मात् प्रविशति — सहस्रभारैः निर्मितं शूलं जानुनि आरोप्य भनक्ति। ‘भारः’ इति परिमाणविशेषः, अतः शूलस्य गौरवं कल्पनातीतम्। अस्य कर्मणः फलं वानराणां हर्षः, राक्षसस्य त्रासः — ‘विमुखः अभवत्’ इति; किन्तु तत् क्षणिकम्। कुम्भकर्णः मलयपर्वतस्य शृङ्गम् उत्पाट्य सुग्रीवं पातयति। ‘लङ्कामलयात्’ इति लङ्कायाः समीपस्थः मलयः इति व्याख्या; हिन्दीभाष्ये ‘लङ्कायाः मलयपर्वतात्’ इति। सुग्रीवः विसंज्ञः, कुम्भकर्णः तं मेघम् इव हरति — ‘यथा अनिलः मेघम्’ इति उपमा सुग्रीवस्य लघुत्वं, राक्षसस्य बलं च दर्शयति। मेरुः शृङ्गेण इव सः सुग्रीवेण शोभते। देवाः विस्मिताः — ‘त्रिदिवालयानां निनादम्’ — तेषाम् अपि आशङ्का। कुम्भकर्णस्य विचारः सैन्यनीतेः अनुसारी — नायके हते सेना हता। ‘इन्द्रवीर्यः… इन्द्रोपमम्… इन्द्रशत्रुः’ इति एकस्मिन् श्लोके त्रिः इन्द्रशब्दः — शब्दक्रीडा, यया द्वयोः वीरयोः तुल्यता विरोधः च युगपत् दर्शितौ। ‘काञ्चनधामयष्टिम्’ इति शूलस्य दण्डः सुवर्णेन अलंकृतः; ‘धाम’ इति तेजः, प्रकाशः वा — सुवर्णतेजोयुक्ता यष्टिः। हनूमान् ‘दोर्भ्याम्’ — द्वाभ्यां बाहुभ्याम् — तत् गृह्णाति।

वानराणां वाहिनीं इतस्ततः विद्रुतां, कुम्भकर्णेन गृहीतं सुग्रीवं वानरं च दृष्ट्वा मतिमान् मारुतात्मजः हनूमान् अचिन्तयत् — ‘एवं सुग्रीवे गृहीते मया किं कर्तव्यं भवेत्? यत् मया कर्तुं न्याय्यं, तत् असंशयं करिष्यामि; पर्वतसंकाशः भूत्वा राक्षसं नाशयिष्यामि। संयति मया मुष्टिविशीर्णदेहे महाबले कुम्भकर्णे हते, वानरपार्थिवे च विमोचिते, समग्राः प्लवगाः हृष्टाः भवन्तु। अथवा एषः वानरः स्वयम् अपि मोक्षं प्राप्स्यति — त्रिदशैः सासुरोरगैः अपि गृहीतः चेत्। मन्ये, शैलप्रहाराभिहतः वानराधिपः संयुगे कुम्भकर्णेन आत्मानं तावत् न बुध्यते। अयं सुग्रीवः मुहूर्तात् महाहवे लब्धसंज्ञः आत्मनः वानराणां च यत् पथ्यं, तत् करिष्यति। मया मोक्षितस्य अस्य महात्मनः सुग्रीवस्य कष्टा अप्रीतिः, शाश्वतः कीर्तिनाशः च भवेत्। तस्मात् मुहूर्तं तस्य स्वयं मोक्षितस्य विक्रमं काङ्क्षिष्ये; तावत् भिन्नं वानरानीकम् आश्वासयामि।’ एवं चिन्तयित्वा मारुतात्मजः हनूमान् भूयः वानराणां महाचमूं संस्तम्भयामास। अत्र हनूमतः बुद्धिमत्ता प्रकटा — स्वामिनः अपमानं परिहर्तुं सः सामर्थ्ये सति अपि तिष्ठति; राजा स्वपराक्रमेण एव मुक्तः इति यशः तस्य एव भवतु इति तस्य सूक्ष्मः विवेकः। पञ्चसप्ततितमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन, अन्ये अनुष्टुभा। एषः हनूमतः स्वगतः अस्य सर्गस्य बौद्धिकं केन्द्रम्। सः त्रीन् विकल्पान् विचारयति — स्वयं कुम्भकर्णं हत्वा सुग्रीवं मोचयितुम्; सुग्रीवस्य स्वयं मोक्षस्य प्रतीक्षाम्; सेनायाः आश्वासनम्। प्रथमः विकल्पः शक्यः — ‘पर्वतसंकाशः भूत्वा’ इति तस्य रूपपरिवर्तनशक्तेः स्मरणम्। किन्तु सः द्वितीयं वरयति, यतः स्वामिनः मानः तस्य कृते प्राणेभ्यः अपि गुरुः। ‘मया मोक्षितस्य अप्रीतिः कीर्तिनाशः च’ — परेण मोचितः राजा लोके लघुः भवति। एषा सेवकधर्मस्य सूक्ष्मा दृष्टिः। तृतीयः विकल्पः अपि सहैव — प्रतीक्षाकाले सेनायाः संरक्षणम्। एवं हनूमान् न निष्क्रियः, अपि तु कालज्ञः। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘मुहूर्तं प्रतीक्षिष्ये’ इति। ‘सासुरोरगैः त्रिदशैः गृहीतः अपि’ इति सुग्रीवस्य बलस्य प्रशंसा — देवैः असुरैः सर्पैः अपि गृहीतः सः स्वयं मुक्तः भवेत्, किमु राक्षसेन। हनूमतः अयं विचारः सुन्दरकाण्डस्य तस्य स्वगतानां स्मारकः, यत्र सः सीतां द्रष्टुं बहुधा विचारयति; तस्य बुद्धिः कर्मणः पूर्वं सर्वदा सक्रिया। ‘भूयः संस्तम्भयामास’ — पुनः स्थिरीचकार — इति कर्मणा सः स्वविचारं पूरयति। ‘पथ्यम्’ इति हितकरम्, यथा रोगिणः कृते पथ्यम् आहारः।

सः कुम्भकर्णः स्फुरन्तं महाहरिं तम् आदाय लङ्कां विवेश, विमानचर्यागृहगोपुरस्थैः पुष्पाग्र्यवर्षैः अभिपूज्यमानः। लाजगन्धोदवर्षैः शनैः शनैः सेच्यमानः राजवीथ्याः शीतत्वात् महाबलः सुग्रीवः संज्ञां प्राप। ततः कृच्छ्रात् संज्ञाम् उपलभ्य बलीयसः तस्य भुजान्तरस्थः सः महात्मा पुरराजमार्गम् अवेक्षमाणः मुहुः विचिन्तयामास — ‘एवं गृहीतेन मया अद्य कथं नु नाम प्रतिकर्तुं शक्यम्? तथा करिष्यामि यथा हरीणाम् इष्टं हितं च कार्यं भविष्यति।’ ततः हरीणां राजा सहसा अमरेन्द्रशत्रोः कराग्रैः समेत्य खरैः (तीक्ष्णैः) नखैः कर्णौ, दशनैः नासां ददंश, पादैः पार्श्वौ विददार। सुग्रीवेण रदैः नखैः च विदारितः हृतकर्णनासः सः कुम्भकर्णः रोषाभिभूतः क्षतजार्द्रगात्रः सुग्रीवम् आविध्य भूमौ पिपेष। भीमबलाभिपिष्टः सुरारिभिः अभिहन्यमानः अपि सः भूतलात् कन्दुकवत् जवेन खं जगाम, पुनः च रामेण समाजगाम। कर्णनासाविहीनः महाबलः कुम्भकर्णः प्रस्रवणैः गिरिः इव शोणितोत्सिक्तः रराज। शोणितार्द्रः भीमदर्शनः महाकायः निशाचरः भूयः युद्धाय अभिमुखः मनः चक्रे। अमर्षात् शोणितोद्गारी रावणानुजः नीलाञ्जनचयप्रख्यः ससंध्यः तोयदः इव शुशुभे। ‘खरैश्च कर्णौ’ इति मुद्रणे स्पष्टम्, समीक्षिते ‘नखैश्च कर्णौ’; हिन्दीभाष्यं ‘तीक्ष्णैः नखैः’ इति खरशब्दं विशेषणत्वेन व्याचष्टे। ‘कन्दुकवज्जवेन’ इति कन्दुकः भूमौ पतित्वा उच्छलति, तथा सुग्रीवः अपि पिष्टः उत्पत्य रामं प्राप्तवान्। सुग्रीवस्य संज्ञालाभः विचित्रेण कारणेन — लङ्कावासिनः कुम्भकर्णस्य विजयं मन्वानाः लाजान् गन्धोदकं च वर्षन्ति, तेन शीतलेन सिक्तः सुग्रीवः प्रबुध्यते। एवं शत्रूणां उत्सवः एव तस्य मोक्षस्य हेतुः — काव्यस्य विडम्बना। सः प्रथमं विचारयति, ततः क्रियां करोति — हनूमतः अनुमानं सत्यं जातम्। तस्य आक्रमणं अप्रत्याशितं निर्दयं च — कर्णौ नासां च छिनत्ति, पार्श्वौ च विदारयति। कुम्भकर्णः तं भूमौ पिनष्टि, राक्षसाः च प्रहरन्ति, तथापि सः उत्पत्य रामं प्राप्नोति। ‘गिरिः प्रस्रवणैः इव’, ‘ससंध्यः तोयदः इव’ — रक्तस्रावस्य द्वे उपमे। ‘कन्दुकवत्’ इति उपमा सुग्रीवस्य लाघवं दर्शयति — भूमौ पिष्टः अपि सः शीघ्रम् उत्पतति। हनूमता यत् अनुमितं, तत् एव जातम् — राजा स्वयम् एव मुक्तः, तस्य यशः अक्षतम्। ‘बलीयसः भुजान्तरस्थः’ — बलवतः बाह्वोः मध्ये स्थितः — अवस्था सङ्कटपूर्णा, तथापि सः ‘पुरराजमार्गम् अवेक्षमाणः’ — शत्रोः नगरस्य मार्गं पश्यन् — शान्त्या विचारयति। एतत् राज्ञः धैर्यम्।

तस्मिन् गते सुरराजशत्रुः क्रोधात् भूयः रणाय प्रदुद्राव; ‘अनायुधः अस्मि’ इति विचिन्त्य रौद्रः सः घोरं मुद्गरम् आससाद। ततः महौजाः सः सहसा पुर्याः निष्क्रम्य उग्रं तत् वानरसैन्यं, युगान्ताग्निः प्रवृद्धः प्रजाः इव, युधि बभक्ष। बुभुक्षितः शोणितमांसगृध्नुः सः उग्रं वानरसैन्यं प्रविश्य मोहात् रक्षांसि हरीन् पिशाचान् ऋक्षान् च चखाद; यथा युगान्ते मृत्युः हरते, तथा सः मुख्यान् हरीन् भक्षयामास। चतुर्नवतितमः श्लोकः षट्पादः उपजातिः। क्रुद्धः सः एकं द्वौ त्रीन् बहून् वा वानरान् राक्षसैः सह एकहस्तेन समादाय त्वरन् मुखे प्रचिक्षेप। नगेन्द्राग्रैः वध्यमानः अपि महाबलः सः मेदः शोणितं च सम्प्रस्रवन् वानरान् भक्षयामास। भक्ष्यमाणाः ते हरयः तदा रामं गतिं जग्मुः; भृशं क्रुद्धः कुम्भकर्णः कपीन् खादन् प्रधावति। सप्त शतानि, अष्टौ, विंशतिं, त्रिंशतं च बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य खादन् सः विपरिधावति। मेदोवसाशोणितदिग्धगात्रः, कर्णावसक्तग्रथितान्त्रमालः, सुतीक्ष्णदंष्ट्रः सः युगान्तस्थः प्रवृद्धः कालः इव शूलानि ववर्ष। ‘मोहात्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — सः उन्मत्तः, स्वपरभेदं न जानाति, अतः स्वान् राक्षसान् अपि खादति; अग्रे लक्ष्मणः एतत् एव लक्षयति। अष्टनवतितमः श्लोकः सप्तमश्लोकस्य रूपान्तरम् इव। कर्णनासच्छेदस्य अपमानः कुम्भकर्णं उन्मत्तं करोति। सः पुनः निर्गच्छति, किन्तु इदानीं ‘मोहात्’ — विवेकं विना — स्वपक्षीयान् अपि खादति। युगान्ताग्निः, युगान्तमृत्युः, युगान्तस्थः कालः इति त्रिवारं प्रलयस्य उपमा, येन तस्य भीषणता पराकाष्ठां प्राप्ता। अस्मिन् खण्डे कुम्भकर्णस्य राक्षसत्वं पूर्णतया प्रकटं — सः न केवलं शत्रून्, अपि तु स्वजनान् अपि, पिशाचान् अपि खादति। ‘सप्त शतानि अष्टौ विंशतिं त्रिंशतं च’ इति पुनः सङ्ख्याः; कविः सप्तमश्लोकस्य रूपं पुनः प्रयुङ्क्ते, येन भक्षणस्य आवृत्तिः शब्दतः अपि आवर्तते।

तस्मिन् काले परबलार्दनः परपुरंजयः सुमित्रायाः पुत्रः लक्ष्मणः क्रुद्धः युद्धं चकार। सः वीर्यवान् कुम्भकर्णस्य शरीरे सप्त शरान् निचखान, अन्यान् आददे विससर्ज च। तैः पीड्यमानः सः राक्षसः तत् अस्त्रं विशेषं (हिन्दीभाष्यानुसारं ‘निःशेषम्’, निष्फलम्) अकरोत्; ततः सुमित्रानन्दवर्धनः बलवान् चुकोप। अथ सः तस्य शुभ्रं जाम्बूनदमयं कवचं शरैः प्रच्छादयामास, मारुतः संध्याभ्रम् इव। नीलाञ्जनचयप्रख्यः सः काञ्चनभूषणैः शरैः आपीड्यमानः मेघैः अंशुमान् सूर्यः इव शुशुभे। ततः मेघौघनिःस्वनः भीमः सः राक्षसः सावज्ञम् एव सुमित्रानन्दवर्धनं प्रोवाच — ‘युधि अन्तकस्य अपि अकष्टेन जेतारं माम् अभीतेन युध्यता त्वया वीरता ख्यापिता। महामृधे मृत्योः इव प्रगृहीतायुधस्य मम अग्रतः तिष्ठन् अपि पूज्यः, किमु युद्धप्रदायकः! ऐरावतं समारूढः सर्वामरैः वृतः प्रभुः शक्रः अपि समरे कदाचन मम अग्रे स्थितपूर्वः न। हे सौमित्रे, अद्य बालेन अपि त्वया पराक्रमैः तोषितः अहं त्वाम् अनुज्ञाप्य राघवं गन्तुम् इच्छामि। यत् तु रणे वीर्यबलोत्साहैः त्वया तोषितः अहं, तस्मात् एकं रामम् एव हन्तुम् इच्छामि, यस्मिन् हते सर्वं हतम्। अत्र रामे मया निहते ये अन्ये संयुगे स्थास्यन्ति, तान् अहं प्रमाथिना स्वबलेन योधयिष्यामि।’ इति उक्तवाक्यं स्तुतिसंहितं तत् रक्षः मृधे सौमित्रिः प्रहसन् इव घोरतरं वाक्यं प्रोवाच — ‘यः त्वं पौरुषं प्राप्य शक्रादिभिः देवैः असह्यः, तत् सत्यं, न अन्यथा; हे वीर, अद्य ते पराक्रमः दृष्टः। एषः दाशरथिः रामः अद्रिः इव अचलः तिष्ठति।’ इति श्रुत्वा लक्ष्मणम् अनादृत्य सः निशाचरः सौमित्रिम् अतिक्रम्य मेदिनीं कम्पयन् इव रामम् एव अभिदुद्राव। अथ दाशरथिः रामः रौद्रम् अस्त्रं प्रयोजयन् कुम्भकर्णस्य हृदये निशितान् शरान् ससर्ज। अस्य खण्डस्य बहुभागः (१०२–११४) समीक्षितपाठे नास्ति; मुद्रणे तु सः अविच्छिन्नः। शत्रोः मुखात् लक्ष्मणस्य प्रशंसा, लक्ष्मणस्य च मर्यादायुक्तम् उत्तरम् — एतत् संवादः वीररसस्य उदात्तं रूपम्। लक्ष्मणस्य प्रवेशः अस्य सर्गस्य नवः अध्यायः। वानराः पराजिताः, हनूमान् व्यथितः, सुग्रीवः अपमानितः — अधुना मानववीराणां क्रमः। लक्ष्मणस्य शराः कवचं प्रच्छादयन्ति, न तु भिन्दन्ति; ‘मेघैः सूर्यः इव’ इति उपमया कुम्भकर्णः अपि शोभते — बाणैः आच्छादितः अपि दीप्तः। तस्य वचनं विस्मयजनकम् — राक्षसः शत्रोः प्रशंसां करोति। ‘अन्तकस्य अपि जेतारम्’ इति आत्मप्रशंसा, ‘शक्रः अपि मम अग्रे न स्थितपूर्वः’ इति च; तथापि लक्ष्मणं ‘बालम्’ इति उक्त्वा अपि तस्य पराक्रमेण तुष्टः। अत्र वीराणां परस्परसम्मानस्य आदर्शः — युद्धे अपि गुणग्राहिता। सः लक्ष्मणम् ‘अनुज्ञाप्य’ गन्तुम् इच्छति — अनुमतिं याचते इव। तस्य लक्ष्यं स्पष्टं — ‘यस्मिन् हते हतम्’ — रामः एव सर्वस्य मूलम्। लक्ष्मणस्य उत्तरं ‘प्रहसन् इव’ — स्मितपूर्वकम्। सः राक्षसस्य पराक्रमं स्वीकरोति, किन्तु रामस्य अचलतां घोषयति — ‘अद्रिः इव अचलः’। एवं लक्ष्मणः स्वयं मार्गं ददाति इव। कुम्भकर्णः लक्ष्मणम् अनादृत्य रामं धावति, रामः च रौद्रास्त्रेण तं विध्यति। ‘रौद्रम् अस्त्रम्’ इति रुद्रदेवताकम् अस्त्रम्। अस्य संवादस्य प्रायः सर्वः भागः समीक्षिते नास्ति, तथापि वुल्गेटपरम्परायां सः प्रसिद्धः। अत्र सौमित्रेः संयमः प्रशंसनीयः — शत्रुणा प्रशंसितः अपि सः न गर्वितः, न कुपितः; सः केवलं सत्यं वदति, रामस्य स्थानं च निर्दिशति। एषः सेवकधर्मः अस्मिन् सर्गे हनूमतः स्वगतेन सह तुलनीयः — उभौ अपि स्वामिनः यशः स्वात् अधिकं मन्येते। ‘परबलार्दनः परपुरंजयः’ इति लक्ष्मणस्य विशेषणे युद्धस्य आरम्भे एव तस्य योग्यतां घोषयतः। ‘निचखान’ इति गाढं निखातवान् — शराः देहे निमग्नाः। ‘संध्याभ्रम् इव मारुतः’ इति उपमा — वायुः यथा मेघान् आनीय आकाशं छादयति, तथा लक्ष्मणः शरैः कवचम्। ‘मेघौघनिःस्वनः’ इति कुम्भकर्णस्य स्वरः मेघसमूहस्य गर्जनवत्; ‘सावज्ञम्’ इति अवज्ञापूर्वकम्, तथापि वचनस्य आशयः प्रशंसा — एषः विरोधाभासः तस्य स्वभावस्य द्वैधं दर्शयति।

रामेण विद्धस्य सहसा अभिप्रधावतः क्रुद्धस्य तस्य मुखात् अङ्गारमिश्राः अर्चिषः निश्चेरुः। रामास्त्रविद्धः राक्षसपुङ्गवः घोरं नर्दन् संक्रुद्धः रणे हरीन् विद्रावयन् अभ्यधावत। तस्य उरसि बर्हिणवाससः शराः निमग्नाः; हस्तात् परिभ्रष्टा गदा उर्व्यां पपात। सर्वाणि आयुधानि भूतले विप्रकीर्यन्त; यदा सः महाबलः आत्मानं निरायुधं मेने, तदा मुष्टिभ्यां कराभ्यां च महत् कदनं चकार। बाणैः अतिविद्धाङ्गः क्षतजेन समुक्षितः सः गिरिः प्रस्रवणम् इव रुधिरं परिसुस्राव। एकविंशत्यधिकशततमः श्लोकः षट्पादः। तीव्रेण कोपेन रुधिरेण च मूर्च्छितः सः वानरान् राक्षसान् ऋक्षान् च खादन् परिधावति। अथ भीमपराक्रमः अन्तकोपमः बलवान् भीमं शृङ्गं समाविध्य रामम् उद्दिश्य चिक्षेप। अप्राप्तम् एव अन्तरा रामः पुनः कार्मुकं संधाय सप्तभिः अजिह्मगैः तत् गिरिशृङ्गं चिच्छेद। धर्मात्मा भरताग्रजः रामः काञ्चनचित्राङ्गैः शरैः तस्य महत् शृङ्गं चिच्छेद; मेरुशिखराकारं श्रिया द्योतमानम् इव पतमानं तत् वानराणां द्वे शते अपातयत्। तस्मिन् काले कुम्भकर्णवधे युक्तः धर्मात्मा लक्ष्मणः बहून् योगान् परिमृशन् रामम् अब्रवीत् — ‘राजन्, अयं न वानरान् न राक्षसान् विजानाति; शोणितगन्धेन मत्तः स्वान् परान् च खादति। साधु वानरर्षभाः सर्वतः एनम् अधिरोहन्तु; मुख्याः यूथपाः अस्मिन् समन्ततः तिष्ठन्तु। अद्य अयं दुर्मतिः गुरुभारप्रपीडितः भूमौ प्रचरन् अन्यान् प्लवंगमान् न हन्यात्।’ धीमतः राजपुत्रस्य तत् वचनं श्रुत्वा महाबलाः हृष्टाः ते कुम्भकर्णं समारुरुहुः। प्लवंगमैः समारूढः संक्रुद्धः कुम्भकर्णः दुष्टहस्ती हस्तिपान् इव तान् वेगेन व्यधूनयत्। निर्धुतान् तान् दृष्ट्वा ‘रुष्टः अयम्’ इति मत्वा रामः वेगेन राक्षसं प्रति समुत्पपात, उत्तमं धनुः आददे। लक्ष्मणस्य उपायः व्यर्थः अभवत्, किन्तु तस्य उद्देश्यः — वानराणां रक्षणम् — स्पष्टः; अधुना रामः स्वयम् एव अग्रे गच्छति। रामस्य प्रथमाः शराः कुम्भकर्णं भृशं व्यथयन्ति — मुखात् अङ्गारमिश्राः ज्वालाः, हस्तात् गदा पतति, सर्वाणि आयुधानि विकीर्यन्ते। अत्र प्रथमवारं सः निरायुधः। तथापि सः मुष्टिभ्यां युध्यते, रक्तेन मूर्च्छितः सर्वान् खादति। ‘रुधिरेण च मूर्च्छितः’ इति पदे रक्तस्य गन्धः मद्यम् इव तं मदयति इति भावः, यत् लक्ष्मणः अग्रे स्पष्टं वदति। पर्वतशृङ्गस्य क्षेपः रामेण अन्तरा एव छिन्नः — सप्तभिः शरैः। पतमानं तत् शृङ्गं द्वे शते वानराणां पातयति — रामस्य रक्षणम् अपि पूर्णं न, यतः शत्रोः बलम् अतिमहत्। लक्ष्मणस्य उपायः व्यावहारिकः — वानराः तस्य देहम् आरुह्य भारं वर्धयन्तु, येन सः चलितुं न शक्नुयात्। अयं उपायः ‘योगान् परिमृशन्’ — बहून् उपायान् विचार्य — चितः। किन्तु कुम्भकर्णः ‘दुष्टहस्ती हस्तिपान्’ इव तान् धूनयति — उपमा सार्थका, यतः हस्तिपाः अपि गजस्य पृष्ठे आरूढाः भवन्ति। एवं लक्ष्मणस्य बुद्धिः, वानराणां धैर्यं, सर्वं निष्फलम्; ‘रुष्टः अयम्’ इति ज्ञात्वा रामः स्वयं धनुः गृह्णाति। अस्य खण्डस्य केचन श्लोकाः (१२३–१२६) समीक्षिते न सन्ति — शृङ्गक्षेपस्य प्रसङ्गः वुल्गेटमात्रः। ‘अजिह्मगैः’ इति ऋजुगामिभिः शरैः, ‘काञ्चनचित्राङ्गैः’ इति सुवर्णचित्रितैः — रामस्य शराणां विशेषणानि तेषां दिव्यत्वं सौन्दर्यं च सूचयन्ति। ‘हस्तिपाः’ इति महावताः, ये गजस्य पृष्ठे आरूढाः तं नियच्छन्ति। ‘बर्हिणवाससः’ इति मयूरपिच्छयुक्ताः शराः; ‘निमग्नाः’ इति वक्षसि गाढं प्रविष्टाः। ‘गिरिः प्रस्रवणं यथा’ इति उपमा सर्गे पुनः आवर्तते — सुग्रीवेण छिन्नकर्णनासः अपि ‘गिरिः प्रस्रवणैः इव’ इति। एवं रक्तस्रावः निर्झरेण उपमीयते। ‘गुरुभारप्रपीडितः’ इति लक्ष्मणस्य उपायस्य मूलम् — बहूनां वानराणां भारेण पीडितः सः मन्दगतिः भवेत्।

क्रोधरक्तेक्षणः धीरः चक्षुषा निर्दहन् इव राघवः कुम्भकर्णबलार्दितान् सर्वान् यूथपान् हर्षयन् वेगितः वेगात् राक्षसम् अभिदुद्राव (चतुस्त्रिंशदधिकशततमः षट्पादः)। भुजंगकल्पं दृढज्यम् उग्रं तपनीयचित्रं चापम् आदाय, निबद्धोत्तमतूणबाणः रामः हरीन् समाश्वास्य समुत्पपात। परमदुर्जयैः वानरगणैः वृतः लक्ष्मणानुचरः महाबलः वीरः सम्प्रतस्थे। सः किरीटिनम् अरिंदमं शोणिताप्लुतरक्ताक्षं महात्मानं कुम्भकर्णं ददर्श — रुष्टः दिशागजः इव सर्वान् समभिधावन्तं, क्रुद्धं हरीन् मार्गमाणं, राक्षसैः परिवारितं, विन्ध्यमन्दरसंकाशं, काञ्चनाङ्गदभूषणं, वर्षमेघम् इव वक्त्रात् रुधिरं स्रवन्तं, जिह्वया शोणितोक्षिते सृक्किणी परिलिह्यन्तं, कालान्तकयमोपमं वानरानीकं मृद्नन्तम्। प्रदीप्तानलवर्चसं तं राक्षसश्रेष्ठं दृष्ट्वा पुरुषर्षभः कार्मुकं विस्फारयामास। तस्य चापनिर्घोषात् कुपितः राक्षसर्षभः तं घोषम् अमृष्यमाणः राघवम् अभिदुद्राव। ततः भुजंगराजोत्तमभोगबाहुः रामः वातोद्धतमेघकल्पं धरणीधराभं तम् आपतन्तं कुम्भकर्णं युधि उवाच — ‘आगच्छ रक्षोऽधिप, मा विषादं कुरु; अहं प्रगृहीतचापः अवस्थितः। मां राक्षसवंशनाशनम् अवेहि; त्वं मुहूर्तात् विचेताः भविता।’ ‘रामः अयम्’ इति विज्ञाय सः विकृतस्वनं जहास, संक्रुद्धः हरीन् विद्रावयन् अभ्यधावत। सर्वेषां वनौकसां हृदयानि दारयन् इव मेघस्तनितोपमं भीमं विकृतं प्रहस्य महातेजाः कुम्भकर्णः राघवम् अब्रवीत् — ‘अहं विराधः इति न विज्ञेयः, न कबन्धः, न खरः, न वाली, न मारीचः; कुम्भकर्णः अयं समागतः। मम भीमं सर्वकालायसं महत् मुद्गरं पश्य; अनेन मया पुरा देवाः दानवाः च निर्जिताः। विकर्णनासः इति मां न अवज्ञातुम् अर्हसि; कर्णनासाविनाशनात् मे स्वल्पा अपि पीडा न। हे इक्ष्वाकुशार्दूल अनघ, मम गात्रेषु वीर्यं दर्शय; ततः दृष्टपौरुषविक्रमं त्वां भक्षयिष्यामि।’ त्रिचत्वारिंशदधिकशततमः चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमः च उपजातिवृत्तौ। मुद्रणे पादटिप्पणी — ‘अस्मात् श्लोकात् परं कासुचित् प्रतिषु इमे श्लोकाः अधिकाः लभ्यन्ते’ इति द्वाचत्वारिंशदधिकशततमात् अनन्तरं सार्धदश श्लोकाः (विभीषणस्य कुम्भकर्णेन संवादः) मुद्रिताः; ते मूलपाठे अङ्कैः न गणिताः, अत्र अपि न गृहीताः। रामस्य अभिगमनं सगौरवं वर्ण्यते — क्रोधरक्तेक्षणः, भुजंगकल्पं धनुः, तपनीयचित्रम्, निबद्धतूणीरः। कुम्भकर्णस्य रूपम् अपि विस्तरेण — किरीटी, रक्ताक्षः, दिशागजः इव, विन्ध्यमन्दरसदृशः, रक्तं वमन्, जिह्वया ओष्ठौ लिहन्। एषः द्वयोः महावीरयोः सम्मुखीकरणस्य क्षणः, अतः कविः गतिं मन्दयति, चित्रं विस्तारयति। रामस्य वचनं संक्षिप्तं निश्चितं च — ‘मा विषादम्’, ‘राक्षसवंशनाशनम् अवेहि’। कुम्भकर्णस्य उत्तरं दीर्घं गर्वितं च — सः रामेण पूर्वं हतानां नामानि गणयति — विराधः, कबन्धः, खरः, वाली, मारीचः — ‘अहं तेषु एकः न’। एषा सूची रामस्य पूर्वविजयानां सारः अपि। कर्णनासविनाशस्य अपमानं सः तुच्छं करोति — ‘स्वल्पा अपि पीडा न’। अन्ते ‘भक्षयिष्यामि’ इति — राक्षसस्य स्वभावः अन्तपर्यन्तं न परिवर्तते। ‘मा विषादम्’ इति रामस्य वचने किञ्चित् व्यङ्ग्यम् — अङ्गच्छेदेन विषण्णं माम् आगत्य युध्यस्व इति। ‘मुहूर्तात् विचेताः’ इति भविष्यवाणी, या अचिरेण सत्या भवति। कुम्भकर्णस्य ‘विकृतस्वनं जहास’ इति हासः भयङ्करः — हिन्दीभाष्ये ‘विकृतेन स्वरेण अट्टहासः’ इति। ‘भुजंगराजोत्तमभोगबाहुः’ इति रामस्य बाहू नागराजस्य (वासुकेः) देहवत् दीर्घौ पुष्टौ च; हिन्दीभाष्ये ‘नागराजवासुकिसदृशः’ इति। ‘धरणीधराभम्’ इति कुम्भकर्णः पर्वतसदृशः। ‘दृष्टपौरुषविक्रमम्’ इति — तव पौरुषं दृष्ट्वा एव त्वां खादिष्यामि — तस्य अवज्ञायाम् अपि वीरधर्मः। ‘सृक्किणी’ इति ओष्ठप्रान्तौ, मुखकोणौ; ‘परिलिह्यन्तम्’ इति जिह्वया लिहन्तम् — भक्षितानां रुधिरस्य आस्वादनम्।

कुम्भकर्णस्य वचः निशम्य रामः सुपुङ्खान् बाणान् विससर्ज; वज्रसमप्रवेगैः तैः आहतः सुरारिः न चुक्षुभे, न व्यथते। यैः सायकैः सालवराः निकृत्ताः, वानरपुङ्गवः वाली च हतः, ते वज्रोपमाः सायकाः तदा कुम्भकर्णस्य शरीरं न व्यथयाम्प्रचक्रुः। सः महेन्द्रशत्रुः वारिधाराः इव तान् सायकान् शरीरेण पिबन्, उग्रवेगं तं मुद्गरं व्याविध्य रामस्य शरप्रवेगं जघान। ततः क्षतजानुलिप्तं देवमहाचमूनां वित्रासनं तम् उग्रवेगं मुद्गरं व्याविध्य रक्षः हरीणां चमूं विद्रावयामास। ततः रामः वायव्यम् अपरम् अस्त्रम् आदाय निशाचराय प्रचिक्षेप; तेन समुद्गरं बाहुं जहार; कृत्तबाहुः सः तुमुलं ननाद। राघवबाणकृत्तः समुद्गरः गिरिशृङ्गकल्पः तस्य बाहुः हरिराजसैन्ये पपात, तां वानरवाहिनीं जघान च। भग्नहतावशेषाः ते वानराः पर्यन्तम् आश्रित्य विषण्णाः प्रपीडिताङ्गाः सुघोरं नरेन्द्ररक्षोऽधिपसंनिपातं ददृशुः। अस्त्रनिकृत्तबाहुः सः कुम्भकर्णः महासिकृत्ताग्रः अचलेन्द्रः इव करेण वृक्षम् उत्पाटयामास, रणे नरेन्द्रम् अभिदुद्राव। रामः जाम्बूनदचित्रितेन ऐन्द्रास्त्रयुक्तेन बाणेन सहतालवृक्षं समुद्यतं पन्नगभोगकल्पं तस्य बाहुं जघान। निकृत्तः गिरिसंनिकाशः कुम्भकर्णस्य भुजः भूमौ पपात, विचेष्टमानः वृक्षान् शैलान् शिलाः वानरान् राक्षसान् च निजघान। छिन्नबाहुं सहसा नदन्तं समापतन्तं तं समवेक्ष्य रामः निशितौ द्वौ अर्धचन्द्रौ प्रगृह्य युधि राक्षसस्य पादौ चिच्छेद। तस्य तौ पादौ प्रदिशः दिशः गिरेः गुहाः महार्णवं लङ्कां कपिराक्षसानां सेनां च विनादयन्तौ विनिपेततुः (अयं श्लोकः समीक्षिते नास्ति)। निकृत्तबाहुः विनिकृत्तपादः सः वडवामुखाभं वक्त्रं विदार्य सहसा अभिगर्जन्, अन्तरिक्षे राहुः चन्द्रम् इव, रामं दुद्राव। रामः हेमपिनद्धपुङ्खैः शिताग्रैः शरैः तस्य मुखम् अपूरयत्; सम्पूर्णवक्त्रः सः वक्तुं न शशाक, कृच्छ्रेण चुकूज, मुमूर्च्छ च। एते सर्वे श्लोकाः (१५१–१६४) उपजातिवृत्तेन। ‘यैः सायकैः सालवराः निकृत्ताः वाली हतः’ इति किष्किन्धाकाण्डस्य स्मरणम् — ते एव शराः अत्र निष्फलाः, येन कुम्भकर्णस्य बलम् अद्भुतं दृश्यते। रामस्य प्रथमबाणाः निष्फलाः — ‘वारिधाराः इव पिबन्’ इति उपमया कुम्भकर्णस्य देहः शुष्कभूमिः इव बाणान् आत्मसात् करोति। ततः रामः दिव्यास्त्राणि प्रयुङ्क्ते — वायव्यम्, ऐन्द्रम्, अर्धचन्द्रौ। अङ्गच्छेदस्य क्रमः सुविचारितः — प्रथमं मुद्गरसहितः दक्षिणबाहुः, येन आयुधं नष्टम्; ततः वृक्षधारी वामबाहुः; ततः पादौ, येन गतिः नष्टा; ततः मुखं शरैः पूर्यते, येन भक्षणं नादः च निरुद्धौ। एवं सः क्रमेण सर्वशक्तिहीनः क्रियते। तस्य छिन्नाः अवयवाः अपि विनाशकाः — बाहुः वानरसेनां मर्दयति, पादौ दिशः नादयन्तौ पततः। राहुः चन्द्रम् इव सः रामं ग्रसितुम् इच्छति — अपूर्णः कायः अपि भीषणः। वानराः ‘पर्यन्तम् आश्रित्य’ — रणभूमेः सीमां गत्वा — द्वन्द्वं पश्यन्ति, यथा प्रेक्षकाः। ‘नरेन्द्ररक्षोऽधिपसंनिपातम्’ इति मनुष्यराजस्य राक्षसराजस्य च सङ्घर्षः — कुम्भकर्णः अत्र ‘रक्षोऽधिपः’ इति उक्तः, यद्यपि सः राजा न; तस्य महत्त्वं दर्शयितुम्। ‘महासिकृत्ताग्रः अचलेन्द्रः इव’ — खड्गेन छिन्नशिखरः पर्वतः इव — बाहुहीनः सः। ‘शिलावानरराक्षसांश्च’ इति छिन्नः बाहुः विचेष्टमानः शिलाः वानरान् राक्षसान् च मर्दयति — मृतावयवः अपि जीवन्तः इव। ‘विनादयन्तौ’ इति पादयोः पतनध्वनिः दिशः गुहाः समुद्रं लङ्कां च नादयति — अतिशयोक्तिः। ‘पन्नगभोगकल्पम्’ इति उद्यतः बाहुः सर्पस्य फणावत् उन्नतः; ‘सहतालवृक्षम्’ इति तालवृक्षेण सह।

अथ रामः सूर्यमरीचिकल्पं ब्रह्मदण्डान्तककालकल्पम् अरिष्टम् ऐन्द्रं निशितं सुपुङ्खं मारुततुल्यवेगं शरम् आददे। वज्रजाम्बूनदचारुपुङ्खं प्रदीप्तसूर्यज्वलनप्रकाशं महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगं तं शरं रामः निशाचराय प्रचिक्षेप। राघवबाहुचोदितः सः सायकः स्वभासा दश दिशः सम्प्रकाशयन्, विधूमवैश्वानरभीमदर्शनः, शक्राशनिभीमविक्रमः जगाम। सः महापर्वतकूटसंनिभं सुवृत्तदंष्ट्रं चलचारुकुण्डलं रक्षोऽधिपतेः शिरः चकर्त, यथा पुरा पुरंदरः वृत्रस्य। कुण्डलालंकृतं महत् कुम्भकर्णशिरः आदित्ये अभ्युदिते रात्रौ मध्यस्थः चन्द्रमाः इव भाति। रामबाणाभिहतं पर्वतसंनिकाशं तत् रक्षःशिरः पपात, चर्यागृहगोपुराणि बभञ्ज, उच्चं प्राकारं च अपातयत्। हिमवत्प्रकाशं तत् अतिकायं रक्षः (कबन्धः) तोयनिधौ पपात, ग्राहान् परान् मीनवरान् भुजंगमान् ममर्द, भूमिं च विवेश। ब्राह्मणदेवशत्रौ महाबले कुम्भकर्णे संयति हते भूः भूमिधराः च सर्वे चचाल, देवाः हर्षात् तुमुलं प्रणेदुः। ततः देवर्षिमहर्षिपन्नगाः सुराः भूतानि सुपर्णगुह्यकाः सयक्षगन्धर्वगणाः नभोगताः रामपराक्रमेण प्रहर्षिताः। तस्य भूरिणा वधेन मनस्विनः नैर्ऋतराजबान्धवाः व्यथिताः रघूत्तमं हरिं (सिंहं) समीक्ष्य मतंगजाः इव उच्चैः विनेदुः। देवलोकस्य तमः निहत्य राहुमुखात् विमुक्तः सूर्यः यथा, तथा युधि कुम्भकर्णं निहत्य रामः हरिसैन्यमध्ये व्यभासीत्। बहवः वानराः प्रबुद्धपद्मप्रतिमैः आननैः इव प्रहर्षम् ईयुः, भीमबले रिपौ हते इष्टभागिनं नृपात्मजं राघवम् अपूजयन्। सुरसैन्यमर्दनं महत्सु युद्धेषु कदाचन अजितं महासुरं तं कुम्भकर्णं रणे हत्वा भरताग्रजः, वृत्रं हत्वा अमराधिपः इव, ननन्द। अन्तिमाः श्लोकाः वंशस्थेन उपजात्या च निबद्धाः। ‘रात्रौ मध्यस्थः चन्द्रमाः इव सूर्योदये’ इति उपमा — निस्तेजः शिरः, हिन्दीभाष्यम् अपि ‘निस्तेजः प्रतीयते स्म’ इति। अन्तिमः शरः ऐन्द्रः, ब्रह्मदण्डकालसदृशः — अस्य वर्णनं त्रिभिः श्लोकैः, येन तस्य महत्त्वं प्रकटम्। वृत्रवधस्य उपमा द्विवारम् आगच्छति (१६८, १७७) — रामः इन्द्रः इव, कुम्भकर्णः वृत्रः इव; सर्गः उपमया एव आरब्धः समाप्तः च। छिन्नं शिरः लङ्कायां पतति, गृहाणि प्राकारं च भनक्ति — राक्षसानां नगरे एव तेषां वीरस्य शिरः; कायः समुद्रे। पृथ्वी चलति, देवाः हृष्यन्ति, राक्षसाः क्रन्दन्ति। ‘राहुमुखात् विमुक्तः सूर्यः इव’ इति रामस्य उपमा — पूर्वं कुम्भकर्णः राहुः इव रामं प्रति अधावत्; अधुना रामः एव राहुमुक्तः सूर्यः। वानराणां मुखानि ‘प्रबुद्धपद्मानि इव’ — सूर्योदये कमलानि विकसन्ति, रामसूर्ये उदिते वानरमुखानि। एवं उपमानां सूक्ष्मः परस्परसम्बन्धः सर्गस्य अन्ते कवेः कौशलं दर्शयति। ‘अरिष्टम्’ इति शरस्य विशेषणं — अशुभं शत्रोः कृते, मृत्युकारकम्। ‘चर्यागृहगोपुराणि’ इति मार्गस्थगृहाणि गोपुराणि च; हिन्दीभाष्ये ‘मार्गस्य पार्श्वस्थानि गृहाणि द्वाराणि च’ इति। कुम्भकर्णवधेन रावणस्य दक्षिणः भुजः नष्टः — अग्रिमे सर्गे रावणः स्वयम् एव एतत् वदिष्यति। ‘सुवृत्तदंष्ट्रं चलचारुकुण्डलम्’ इति छेद्यमानस्य शिरसः अपि सौन्दर्यवर्णनम् — कविः शत्रोः अपि महत्त्वं न न्यूनीकरोति। ‘हिमवत्प्रकाशम्’ इति कायस्य उपमा — हिमालयवत् विशालः। ‘इष्टभागिनम्’ इति यः इष्टं फलं प्राप्तवान् — रामः अभीष्टस्य विजयस्य भागी।

అంగదుని మాట విని వెనక్కి తిరిగిన ఆ మహాకాయులైన వానరులందరూ దృఢమైన నిశ్చయబుద్ధిని పూని యుద్ధాన్ని కోరుకున్నారు. బలవంతుడైన అంగదుడు మాటలతో మళ్ళీ స్థిరపరచగా వారి వీర్యం రేగింది, పరాక్రమం మళ్ళీ ఎక్కుపెట్టబడింది. మరణానికే నిశ్చయించుకొని, సంతోషంతో వారు బయలుదేరారు; ప్రాణాలపై ఆశ విడిచి మిక్కిలి తుములమైన యుద్ధం చేశారు. అప్పుడు ఆ మహాకాయులు చెట్లనూ పెద్దపెద్ద పర్వతశిఖరాలనూ వేగంగా పైకెత్తి కుంభకర్ణుని మీదికి దూకారు. ‘నైష్ఠికీ బుద్ధిః’ అంటే చివరిదైన, మరణం వరకూ నిలిచే నిష్ఠ; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘చావడానికే నిశ్చయం’ అని చెబుతుంది. పూర్వసర్గలో వారు రెండుసార్లు పారిపోయారు, ఇప్పుడు మాత్రం ప్రాణాశను విడిచే యుద్ధం చేస్తున్నారు — అందుకే వారికి సంతోషం, ఎందుకంటే భయానికి మూలం ప్రాణాశయే. ‘సమారోపితవిక్రమాః’ అనే పదంలో, విల్లుకు నారి ఎక్కుపెట్టినట్లు వారిలో పరాక్రమం మళ్ళీ ఎక్కుపెట్టబడిందనే రూపకం ఉంది. ‘సానూని’ అంటే పర్వతాల సమతలశిఖరాలు; వానరులు చెట్లనే కాక పర్వతభాగాలను కూడా పెకలించి ఆయుధాలుగా వాడుతున్నారు. అంగదుని మాటల ఫలం ఇక్కడ ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తుంది — ముందు పారిపోయినవారే ఇప్పుడు ‘మరణే కృతనిశ్చయాః’ (మరణానికి నిశ్చయించుకున్నవారు). ‘త్యక్తజీవితాః’ (ప్రాణాలు విడిచినవారు) అనే పదం వారి మానసికపరివర్తనకు సూచకం — ప్రాణం కోసం పరుగెత్తినవారే ఇప్పుడు ప్రాణం విడిచి యుద్ధానికి వెళ్తున్నారు. ‘సముదీరితవీర్యాః’ అంటే వీర్యం రేగినవారు, ప్రేరేపించబడినవారు; ‘పర్యవస్థాపితాః’ అంటే మళ్ళీ తమ స్థానంలో నిలుపబడినవారు — ఈ రెండు పదాలూ అంగదుని మాటల ప్రభావాన్ని వర్ణిస్తాయి.

మిక్కిలి కోపించిన వీర్యవంతుడూ మహాకాయుడూ అయిన కుంభకర్ణుడు గదను పైకెత్తి, అణచివేస్తూ, అన్నివైపులా శత్రువులను విసిరిపారేశాడు. అతని దెబ్బలకు ఎనిమిదివేల ఏడువందల వానరులు చెల్లాచెదురై నేలపై పడి ఉన్నారు. అతడు పదహారు, ఎనిమిది, పది, ఇరవై, ముప్పై మంది వానరులను రెండు చేతులతో కౌగిట్లో బిగించి తింటూ పరుగెత్తాడు — మిక్కిలి కోపించిన గరుడుడు పాములను భక్షించినట్లు. ఏడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. అప్పుడు కష్టంమీద ఊరట పొందిన వానరులు అక్కడక్కడి నుండి గుమిగూడి, చెట్లూ కొండలూ చేతబట్టి యుద్ధరంగపు ముందు భాగంలో నిలిచారు. ఎనిమిదవ శ్లోకం పూర్వసర్గలోని ఎనిమిదవ శ్లోకాన్ని దాదాపు మళ్ళీ వల్లిస్తుంది — ‘కృచ్ఛ్రేణ… సంగమ్య చ తతస్తతః’ — ఇలా పలాయనమూ మళ్ళీ కూడుకోవడమూ అనే చక్రం ఈ యుద్ధపు లక్షణం. సంఖ్యలను కవి ఇక్కడ విస్తారంగా లెక్కించాడు — వేలాదిగా పడిపోయినవారు, పదులుగా భక్షించబడినవారు — దాని వల్ల రాక్షసుని భీషణత మూర్తీభవిస్తుంది. ‘గరుడుడు పాములను వలె’ అనే ఉపమ ఈ సర్గలో మళ్ళీమళ్ళీ వస్తుంది; గరుడుడు పాములను తినడం సహజమైనట్లే ఇతడు వానరులను తినడం కూడా అనాయాసమేనని భావం. పూర్వసర్గలో అతడు వానరులను చేతులతోనూ కాళ్ళతోనూ నలిపాడు, ఇక్కడ మొదటిసారిగా గద ప్రయోగించబడుతుంది. ‘పరిక్షిప్య బాహుభ్యామ్’ అంటే రెండు చేతులతో చుట్టి, కౌగిలించుకున్నట్లు పట్టుకొని అతడు తింటున్నాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘రెండు భుజాలలో నింపుకొని’ అని చెబుతుంది. ‘ధర్షయన్’ అంటే అణచివేస్తూ, తిరస్కరిస్తూ; ‘వ్యక్షిపత్’ అంటే అటూఇటూ విసిరాడు — గదాప్రహారంతో వానరులు దూరంగా విసిరివేయబడ్డారు. వేలాది వానరులు పడిపోవడం ఒకే శ్లోకంలో చెప్పబడింది; దానివల్ల సంహారపు వేగం అనుభవానికి వస్తుంది.

అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుడైన ద్వివిదుడు ఒక పర్వతాన్ని పెకలించి, పర్వతశిఖరంలా ఉన్న కుంభకర్ణుని వైపు వేలాడుతున్న వర్షమేఘంలా పరుగెత్తాడు. ఆ పర్వతాన్ని పెకలించి అతడు కుంభకర్ణుని మీదికి విసిరాడు, కానీ అది ఆ మహాకాయుని తాకకుండా అతని సైన్యంలో పడింది. ఆ కొండ గుర్రాలనూ ఏనుగులనూ రథాలనూ శ్రేష్ఠమైన గజాలనూ ఇతర రాక్షసులనూ నలిపివేసింది. ఆ శైలపు వేగానికి దెబ్బతిని, గుర్రాలు చచ్చి, సారథులు హతమై, రాక్షసుల రక్తంతో తడిసి ఆ మహారణభూమి నిండిపోయింది. అప్పుడు రాక్షసుల రథికులు కాలాంతకునితో సమానమైన బాణాలతో గర్జిస్తున్న వానరవీరుల తలలను ఒక్కసారిగా ఎగరగొట్టారు. మహాత్ములైన వానరులు కూడా పెద్దపెద్ద చెట్లను పెకలించి రథాలనూ గుర్రాలనూ ఏనుగులనూ ఒంటెలనూ రాక్షసులనూ సంహరించారు. హనుమంతుడు ఆకాశంలో నిలిచి కుంభకర్ణుని తలపై పర్వతశిఖరాలనూ బండలనూ రకరకాల చెట్లనూ వర్షించాడు. మహాబలుడైన కుంభకర్ణుడు ఆ పర్వతశిఖరాలను శూలంతో బద్దలుకొట్టాడు, చెట్ల వర్షాన్ని విరగగొట్టాడు. తొమ్మిదవది మొదలు పద్నాలుగవది వరకు ఆరు శ్లోకాలు (ద్వివిదుని ప్రహారం, రథికుల ప్రతిప్రహారం) సమీక్షిత పాఠంలో లేవు; ముద్రణలో అవి స్పష్టంగా ఉన్నాయి. ‘విలంబః తోయదః’ అంటే వేలాడుతున్న వర్షమేఘం — ద్వివిదుని చేతిలోని పర్వతం మేఘంలా కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ మొదటిసారిగా వానరుల ప్రహారం రాక్షససేనలో ఫలితం ఇస్తుంది, లక్ష్యమైన కుంభకర్ణుని తాకకపోయినా. ద్వివిదుడు మైందుని సోదరుడు, అశ్వినీదేవతల పుత్రుడని ప్రసిద్ధి; అతని ప్రహారం లక్ష్యాన్ని చేరకపోయినా రాక్షససేనలో మహావినాశనం జరుగుతుంది — గుర్రాలు, ఏనుగులు, రథాలు, సారథులు నశించారు. ఇలా వానరుల పరాక్రమం నిష్ఫలం కాదనీ, కేవలం కుంభకర్ణుని దేహమే అభేద్యమనీ కవి చూపుతాడు. రథికుల ప్రతిప్రహారం కూడా వర్ణించబడింది — వారు బాణాలతో వానరయూథపతుల తలలను ఎగరగొడతారు, వానరులు చెట్లతో ఒంటెలను కూడా సంహరిస్తారు; కాబట్టి ఇక్కడ యుద్ధం రెండు పక్షాలదీ, కేవలం ఏకపక్ష సంహారం కాదు. హనుమంతుడు ఆకాశంలో నిలిచి తలపై వర్షం కురిపిస్తాడు — అతని ఆకాశగమనశక్తి సుందరకాండ నుండే పరిచితం. కుంభకర్ణుడు మాత్రం శూలంతోనే పర్వతశిఖరాలను బద్దలుకొడతాడు; ఇలా వారిద్దరి ముఖాముఖి పోరుకు ఇక్కడ భూమిక సిద్ధమవుతుంది, అది తరువాతి భాగంలో పూర్తవుతుంది. ‘గిరేః శిరః’ అంటే పర్వతశిఖరం; దాని వాక్యరచన క్లిష్టమైనది, కానీ ఆశయం స్పష్టం — ఒక్క శైలం అనేకమంది రాక్షసులను నలిపివేసింది. ‘ఆయోధనమ్’ అంటే రణభూమి; అది ‘రుధిరక్లిన్నా’ (రక్తంతో తడిసినది) అయింది. ఈ భాగంలో కవి దృష్టి క్షణకాలం కుంభకర్ణుని నుండి దూరంగా వెళ్ళి మొత్తం రణాంగణాన్ని చూస్తుంది — రథికులు, సారథులు, ఒంటెలు, ఏనుగులు — ఇలా యుద్ధపు విస్తృతి అనుభవానికి వస్తుంది.

అప్పుడు కుంభకర్ణుడు పదునైన శూలాన్ని పట్టుకొని వానరుల ఆ ఉగ్రమైన సైన్యం వైపు పరుగెత్తాడు. దూసుకొస్తున్న అతని ఎదుట హనుమంతుడు ఒక పర్వతశిఖరాన్ని పట్టుకొని నిలిచాడు. కోపించిన అతడు వేగంగా, పర్వతశ్రేష్ఠంలా భయంకరమైన దేహం గల కుంభకర్ణుని ఆ శైలంతో కొట్టాడు; ఆ దెబ్బకు లొంగి, శరీరం కొవ్వుతో తడిసి, రక్తంతో తడిసిపోయి అతడు కలతచెందాడు. అప్పుడు అతడు మెరుపులా ప్రకాశించే, మండుతున్న అగ్నిశిఖలు గల పర్వతంలా ఉన్న శూలాన్ని గిరగిరా తిప్పి, కుమారస్వామి ఉగ్రమైన శక్త్యాయుధంతో క్రౌంచపర్వతాన్ని కొట్టినట్లు, మారుతిని వక్షస్థలంపై కొట్టాడు. శూలంతో విశాలమైన వక్షస్థలం చీలిపోగా, మిక్కిలి విహ్వలుడైన హనుమంతుడు నోటి నుండి రక్తం కక్కుతూ, ఆ మహాసంగ్రామంలో యుగాంతమేఘపు ఉరుములా భయంకరంగా నాదం చేశాడు. అతడు బాధపడటం చూసి రాక్షసగణాలు ఒక్కసారిగా సంతోషించి గర్జించాయి; బాధపడిన, భయార్తులైన వానరులు మాత్రం యుద్ధంలో కుంభకర్ణుని నుండి పారిపోయారు. ఈ ఐదు శ్లోకాలూ ఉపజాతి వృత్తంలో (ఇరవై రెండు అక్షరాల అర్ధభాగాలతో) రచించబడ్డాయి, ఇరవయ్యవది మాత్రం వంశస్థ వృత్తంలో. ‘గుహోఽచలం క్రౌంచమివోగ్రశక్త్యా’ అనే ఉపమ ప్రసిద్ధమైనది — స్కందుడు శక్త్యాయుధంతో క్రౌంచపర్వతాన్ని బద్దలుకొట్టాడని పురాణకథ. హనుమంతునికి కూడా గాయం కావడం వానరుల ధైర్యానికి చివరి దెబ్బ. హనుమంతుడు పర్వతాగ్రాన్ని పట్టుకొని ఎదుట నిలుస్తాడు — ‘పరస్తాత్’ (ఎదుట) అనే పదంతో అతని నిర్భయత్వం సూచించబడుతుంది, ఎందుకంటే మిగతావారు పారిపోతున్నారు. కుంభకర్ణుడు కూడా ‘సంచుక్షుభే’ (కలతచెందాడు) — ఈ సర్గలో మొదటిసారిగా అతడు కొంత కంపించాడని చెప్పబడింది; కాబట్టి హనుమంతుని ప్రహారం ఇతరులదాని కంటే బరువైనది. కానీ అతని ప్రత్యుత్తరం భీషణమైనది — శూలం హనుమంతుని వక్షంలో దిగబడింది. ‘యుగాంతమేఘస్తనితస్వనోపమమ్’ అనేది హనుమంతుని నాదం — బాధలో కూడా అతని స్వరం మేఘగర్జనలా గంభీరమైనది, దీనమైనది కాదు. కాబట్టి బాధలో కూడా అతని వీరత్వం నశించలేదు. ‘మేదార్ద్రగాత్రః రుధిరావసిక్తః’ (శరీరం కొవ్వుతో తడిసి, రక్తంతో తడిసినవాడు) అనేది హనుమంతుని ప్రహారపు ఫలం — కుంభకర్ణుని దేహం నుండి కొవ్వూ రక్తమూ స్రవిస్తున్నాయి; కాబట్టి అతన్ని కనిపించేలా గాయపరచిన మొదటివాడు హనుమంతుడే. వానరులు మళ్ళీ పారిపోతారు — నాయకుని బాధ సైనికుల ధైర్యాన్ని హరిస్తుంది.

అప్పుడు బలవంతుడైన నీలుడు సైన్యాన్ని మళ్ళీ స్థిరపరుస్తూ ధీమంతుడైన కుంభకర్ణుని మీదికి ఒక పర్వతశిఖరాన్ని విసిరాడు. అది మీదికి వస్తుండటం చూసి అతడు దానిని పిడికిలితో కొట్టాడు; పిడికిటి దెబ్బకు ఆ పర్వతశిఖరం ముక్కలైపోయి, నిప్పురవ్వలతోనూ జ్వాలలతోనూ నేలపై పడింది. అప్పుడు ఋషభుడు, శరభుడు, నీలుడు, గవాక్షుడు, గంధమాదనుడు అనే ఐదుగురు వానరశార్దూలాలు కుంభకర్ణుని మీదికి దూకారు. ఆ మహాబలులు యుద్ధంలో అన్నివైపుల నుండి మహాకాయుడైన కుంభకర్ణుని శైలాలతో, చెట్లతో, అరచేతులతో, కాళ్ళతో, పిడికిళ్ళతో కొట్టారు. ఆ దెబ్బలను కేవలం స్పర్శలుగా అనుభవిస్తూ అతడు బాధపడలేదు; మహావేగుడైన ఋషభుని రెండు చేతులతో కౌగిలించుకున్నాడు. కుంభకర్ణుని భుజాలచేత నలిగిన, భయంకరుడైన వానరశ్రేష్ఠుడు ఋషభుడు నోటి నుండి రక్తం కారుతూ కూలిపోయాడు. అతడు పిడికిలితో శరభుని కొట్టి, మోకాలితో నీలుని, అరచేతితో గవాక్షుని కొట్టాడు; కోపించి కాలితో వేగంగా గంధమాదనుని తన్నాడు. ఆ దెబ్బలకు బాధపడి, రక్తంతో తడిసి వారు మూర్ఛపోయారు; నరికిన మోదుగచెట్లలా భూమిపై పడ్డారు. ఆ వానరముఖ్యులు కూలిపోగా వేలాది వానరులు కుంభకర్ణుని మీదికి దూకారు. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — పిడికిలి, మోకాలు, అరచేయి, కాలు అనే నాలుగు అవయవాలు నలుగురి వేర్వేరు వధకు వాడబడ్డాయి. ‘స్పర్శానివ’ (స్పర్శలలా) అనే పదం అతని అవజ్ఞను చూపుతుంది — దెబ్బలు అతనికి కేవలం స్పర్శమాత్రాలు. ‘కింశుకాః’ అంటే ఎర్రని పూలు పూచే మోదుగచెట్లు; రక్తంతో తడిసిన వానరుల వర్ణానికి ఉపమ. నీలుడు సేనాపతి, అందుకే అతడు ‘బలం పర్యవస్థాపయన్’ — సైన్యాన్ని మళ్ళీ స్థిరపరుస్తూ — ప్రహరిస్తాడు; అతని కర్తవ్యం రెండు విధాలు, యుద్ధమూ సేనాసంరక్షణమూ. కుంభకర్ణుడు పర్వతశిఖరాన్ని పిడికిలితోనే పిండి చేస్తాడు, అది నిప్పురవ్వలతో జ్వాలలతో పడుతుంది — పిడికిటి రాపిడికి అగ్ని పుట్టిందనే అతిశయోక్తి. తరువాత ఐదుగురు యూథపతులు కలిసి దాడి చేస్తారు; వారి ఆయుధాలు కూడా ఐదు విధాలు — శైలాలు, చెట్లు, అరచేతులు, కాళ్ళు, పిడికిళ్ళు. కుంభకర్ణుని ప్రత్యాక్రమణ సంక్షిప్తమూ నిర్దయమూ — ఒక్కొక్క వీరుడూ ఒక్క దెబ్బతోనే కూలిపోయాడు. ఋషభుడు భుజాలచేత నలిగి నోటి నుండి రక్తం కక్కుతాడు; శరభుడు పిడికిలితో, నీలుడు మోకాలితో, గవాక్షుడు అరచేతితో, గంధమాదనుడు కాలితో. నీలుని పేరు రెండుసార్లు వచ్చింది — మొదట ఒంటరిగా, తరువాత ఐదుగురిలో — కాబట్టి రెండవ ప్రహారం అతని మరొక ప్రయత్నమని తెలుసుకోవాలి. వీరు కూలిన వెంటనే వేలాది వానరులు కలిసి దాడి చేస్తారు; అది తరువాతి భాగంలో వర్ణించబడుతుంది. ‘దత్తప్రహారవ్యథితాః’ అంటే ఇచ్చిన, లేదా పొందిన దెబ్బలచేత బాధపడినవారు — హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘దెబ్బ తిని’ అని ఉంది. ఈ భాగం చివరలో ‘వానరాణాం సహస్రాణి కుంభకర్ణం ప్రదుద్రువుః’ అని ఉంది — ఇక్కడ ‘ప్రదుద్రువుః’ అంటే ఎదురుగా పరుగెత్తడం, పారిపోవడం కాదు; ముందు పారిపోయినవారే ఇప్పుడు నాయకులు కూలడం చూసి ప్రతీకారం కోసం పరుగెత్తుతున్నారు. ఇలా ఒకే ధాతువు యొక్క రెండు విధాల ప్రయోగం సందర్భాన్ని బట్టి నిర్ణయించబడుతుంది.

పర్వతాలలా ఉన్న ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరూ, పర్వతాన్ని ఎక్కినట్లు అతని మీదికి ఎక్కి, ఎగిరి దూకి కొరికారు. వారు గోళ్ళతో, పళ్ళతో, పిడికిళ్ళతో, చేతులతో మహాబాహువైన కుంభకర్ణుని కొట్టారు. వేలాది వానరులతో నిండిపోయిన, పర్వతంలా ఉన్న ఆ రాక్షసవ్యాఘ్రం తన మీదనే మొలిచిన చెట్లతో కూడిన పర్వతంలా ప్రకాశించాడు. ఆ మహాబలుడు రెండు చేతులతో వానరులందరినీ పట్టుకొని, మిక్కిలి కోపించిన గరుడుడు పాములను వలె భక్షించాడు. పాతాళంలాంటి నోటిలోకి కుంభకర్ణుడు విసిరిన వానరులు ముక్కురంధ్రాల గుండా, చెవుల గుండా బయటకు వచ్చారు. మిక్కిలి కోపించిన, పర్వతంలా ఉన్న ఆ రాక్షసోత్తముడు వానరులను భక్షిస్తూ అందరినీ విరగ్గొట్టాడు. భూమిని మాంసంతో రక్తంతో తడిపిపారేస్తూ ఆ రాక్షసుడు, విజృంభించిన ప్రళయాగ్నిలా, వానరసైన్యాలలో సంచరించాడు. వజ్రం చేతబట్టిన ఇంద్రునిలా, పాశం చేతబట్టిన అంతకునిలా, శూలం చేతబట్టిన మహాబలుడు కుంభకర్ణుడు యుద్ధంలో ప్రకాశించాడు. వేసవిలో అగ్ని ఎండిన అడవులను ఎలా దహిస్తుందో, అలా కుంభకర్ణుడు వానరసైన్యాలను దహించాడు. అప్పుడు వధించబడుతున్న, యూథాలు హతమైన, భయంతో కలవరపడిన వానరులు వికృతమైన స్వరాలతో అరిచారు. పదేపదే వధించబడుతూ, మనస్సులు భగ్నమై, బాధపడిన వానరులు రాఘవుని శరణు వేడారు. ‘ఆత్మరుహైః’ అంటే పర్వతపు తన దేహం మీదనే మొలిచిన చెట్లు — అతని దేహం మీదికి ఎక్కిన వానరులు పర్వతం మీది చెట్లలా ఉన్నారనే సుందరమైన ఉపమ. ‘ముక్కురంధ్రాల గుండా, చెవుల గుండా బయటకు వచ్చారు’ అనేది అద్భుతమైన చిత్రం — నోటిలోకి విసిరినా కొందరు ప్రాణాలతో బయటపడ్డారు. చివరలో ‘రాఘవం శరణం జగ్ముః’ (రాఘవుని శరణు వేడారు) అనే మాటతో కథ ఈ యుద్ధానికి అంతిమ నిర్ణేత అయిన రాముని వైపు మళ్ళుతుంది. ఈ భాగంలో వానరుల సామూహిక దాడి వర్ణించబడింది — చీమలు ఏనుగుపై ఎక్కినట్లు వారు పర్వతంలా ఉన్న అతని మీదికి ఎక్కి పళ్ళతో గోళ్ళతో కొడతారు. కానీ వారి ఈ ప్రయత్నం కూడా విపరీతఫలం ఇస్తుంది — కుంభకర్ణుడు వారిని చేతులతో పట్టుకొని భక్షిస్తాడు. కవి ఇక్కడ నాలుగు ఉపమలను క్రమంగా కూర్చాడు — చెట్లతో పర్వతం, పాములతో గరుడుడు, లోకాలతో ప్రళయాగ్ని, ఆయుధాలతో ఇంద్రుడూ అంతకుడూ. నాలుగింటిలోనూ ఒకే భావం — అతని అప్రతిహతత్వం. ‘వజ్రహస్తుడైన ఇంద్రుడు, పాశహస్తుడైన అంతకుడు, శూలహస్తుడైన కుంభకర్ణుడు’ అనే త్రిపది రచన వినడానికి సుందరమైనది. వేసవిలో ఎండిన అడవిని దహించడం అనే ఉపమ పూర్వసర్గలోని ‘వనాన్యగ్నిరివోత్థితః’ అనేదానికి ప్రతిధ్వని. చివరలో వానరులు ‘వికృతైః స్వరైః’ (వికృతమైన స్వరాలతో) ఏడుస్తారు — అది వారి భయపు చివరి దశ — తరువాత వారు రాఘవుని శరణు వేడతారు. మళ్ళీమళ్ళీ వచ్చే ఈ స్వరం — ‘రాముడే గతి అని వెళ్ళారు’ — ఈ సర్గకు వెన్నెముక; అన్ని ప్రయత్నాలూ విఫలమై చివరకు రామునిలోనే ముగుస్తాయి. ‘నాసాపుటాభ్యాం కర్ణాభ్యాం చ సంజగ్ముః’ అనే చోట ‘సంజగ్ముః’ అనేది ‘నిర్జగ్ముః’ (బయటకు వచ్చారు) అనే అర్థంలో ఉంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ముక్కు, చెవుల దారిన బయటకు వచ్చేవారు’ అని చెబుతుంది. ‘భిన్నచేతసః’ అంటే మనస్సు భగ్నమైనవారు, ధైర్యం నశించినవారు — అలాంటి వానరులు, ఇంతకు ముందు విభీషణుడు శరణు వేడినట్లే, రాముని శరణు వేడతారు. శరణాగతి ఈ కావ్యంలో మళ్ళీమళ్ళీ వచ్చే తత్త్వం; రాముడే అందరికీ గతి అని కవి గుర్తుచేస్తాడు. ‘పాతాళసంనిభే వక్త్రే’ (పాతాళంలాంటి నోటిలో) అనేది నోటికి పాతాళంతో ఉపమ — అగాధమైనది, చీకటితో నిండినది, సర్వాన్నీ మింగేది.

చెల్లాచెదురైన వానరులను చూసి, వజ్రధారి ఇంద్రుని కుమారుని కుమారుడైన అంగదుడు ఆ మహాసంగ్రామంలో వేగంగా కుంభకర్ణుని మీదికి దూకాడు. అతడు పెద్ద పర్వతశిఖరాన్ని పట్టుకొని, మళ్ళీమళ్ళీ గర్జిస్తూ, కుంభకర్ణుని వెంట వచ్చే రాక్షసులందరినీ భయపెడుతూ, ఆ శైలశిఖరాన్ని కుంభకర్ణుని తలపై విసిరాడు. ఆ శైలం తలపై తగలగా ఇంద్రశత్రువైన కుంభకర్ణుడు మహాక్రోధంతో మండిపడ్డాడు; అసహనంతో వేగంగా వాలిపుత్రుని మీదికి దూకాడు. మహానాదం చేస్తూ, వానరులందరినీ భయపెడుతూ ఆ మహాబలుడు రోషంతో అంగదునిపై శూలాన్ని ప్రయోగించాడు. మీదికి వస్తున్న దానిని యుద్ధమార్గాలలో నేర్పరీ బలవంతుడూ అయిన ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు చురుకుదనంతో తప్పించుకున్నాడు. ఎగిరి దూకి అతడు వేగంగా అరచేతితో అతని వక్షంపై కొట్టాడు; ఆ దెబ్బకు పర్వతంలాంటి అతడు కోపంతో మూర్ఛపోయాడు. తెలివి తెచ్చుకున్న ఆ అతిబలుడైన రాక్షసుడు పిడికిలి బిగించి చేతి వెనుకభాగంతో అంగదుని విసిరికొట్టాడు; అతడు స్పృహ తప్పి పడిపోయాడు. ఆ వానరశార్దూలం స్పృహ తప్పి నేలపై పడగా, అతడు ఆ శూలాన్ని తీసుకొని సుగ్రీవుని మీదికి దూకాడు. ఈ తొమ్మిది శ్లోకాలు (42–50) సమీక్షిత పాఠంలో అసలు లేవు — అంగదుని ఈ ప్రసంగం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది, ముద్రణలో మాత్రం స్పష్టంగా క్రమంగా ముద్రించబడింది. ‘వజ్రహస్తాత్మజాత్మజః’ అంటే వజ్రధారి ఇంద్రుని పుత్రుడైన వాలి యొక్క పుత్రుడు, అంగదుడు. ‘అపహస్తేన’ అంటే చేతి వెనుకభాగంతో — హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘తిరగేసిన చేతితో’ అని అంగీకరిస్తుంది. అంగదుడు పూర్వసర్గలో మాటతో, ఇక్కడ క్రియతో కూడా వీరత్వాన్ని చూపుతాడు, చివరకు ఓడిపోయినా. అంగదుని ఈ ప్రసంగం పూర్వసర్గలోని మాటలకు పూర్తి — ఇతరులకు ‘వెనక్కి తిరగండి’ అని చెప్పినవాడే స్వయంగా ముందుకు పరుగెత్తుతున్నాడు. శైలశిఖరం తలపై పడుతుంది, కుంభకర్ణుడు క్రోధంతో అగ్నిలా ‘ప్రజజ్వాల’ (మండిపడ్డాడు). శూలాన్ని తప్పించుకోవడంలో అంగదుని ‘లాఘవం’ — వేగమూ యుద్ధకౌశలమూ — ప్రశంసించబడింది; అతడు ‘యుద్ధమార్గవిశారదుడు’. అరచేతి దెబ్బతో కుంభకర్ణుడు క్షణకాలం మూర్ఛపోయాడు — ఈ సర్గలో అతడు మూర్ఛపోయిన మొదటి సందర్భం ఇదే. కానీ తెలివి తెచ్చుకున్న అతడు చేతి వెనుకభాగంతోనే అంగదుని కూల్చివేస్తాడు — మహాబలునికి తిరస్కారం కూడా ఒక ఆయుధమే. తరువాత అతడు సుగ్రీవుని వైపు పరుగెత్తుతాడు, ఎందుకంటే రాజును కూల్చితే సేన తనంతట తానే నశిస్తుందని అతని బుద్ధి; అది ముందు స్పష్టంగా చెప్పబడుతుంది. ఈ ప్రసంగంలో అంగదుడు ఓడిపోయాడు, కానీ అతని ప్రయత్నం కుంభకర్ణుని సుగ్రీవుని వైపు నడిపిస్తుంది — ఇలా కథాగమనం ముందుకు సాగుతుంది. యుద్ధవర్ణనలో ఈ క్రమం — ఒక వీరుడు కూలుతాడు, మరొకడు వస్తాడు — మహాకావ్యపు సామాన్య రీతి. ‘ప్రముమోహ అచలోపమః’ — పర్వతంలాంటివాడైనా అతడు క్షణకాలం మూర్ఛపోయాడు; అంగదుని అరచేతి దెబ్బ అంత బరువైనది. కానీ అంగదుడు అతని మూర్ఛను ఉపయోగించుకోలేకపోతాడు, ఎందుకంటే అతడు వెంటనే తెలివి తెచ్చుకుంటాడు. ‘కుంభకర్ణపదానుగాన్’ అంటే అతని వెనుక అనుసరించే రాక్షసులు; అంగదుడు మొదట వారిని భయపెడతాడు, తరువాత నాయకుని కొడతాడు — ఇది యుద్ధనీతి క్రమం.

మహాబలుడైన ఆ కుంభకర్ణుడు మీదికి వస్తుండటం చూసి వీరుడైన వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు అప్పుడు ఎగిరి దూకాడు. ఆ మహాకపి ఒక పర్వతశిఖరాన్ని పైకెత్తి గిరగిరా తిప్పుతూ మహాబలుడైన కుంభకర్ణుని వైపు వేగంగా పరుగెత్తాడు. ఆ వానరుడు మీదికి వస్తుండటం చూసి కుంభకర్ణుడు అన్ని అవయవాలనూ విప్పార్చి ఆ వానరేంద్రునికి ఎదురుగా నిలిచాడు. వానరుల రక్తం ఒంటినిండా పూసుకొని, మహాకపులను భక్షిస్తూ నిలిచిన కుంభకర్ణుని చూసి సుగ్రీవుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు వీరులను కూల్చావు, మిక్కిలి దుష్కరమైన కార్యం చేశావు, సైన్యాలను భక్షించావు, పరమయశస్సును పొందావు. ఆ వానరసైన్యాన్ని విడిచిపెట్టు; సామాన్యులతో నీవేమి చేస్తావు? ఓ రాక్షసా, ఈ పర్వతంతో నేను వేసే ఒక్క దెబ్బను సహించు.’ సత్త్వమూ ధైర్యమూ నిండిన వానరరాజు ఆ మాట విని రాక్షసశార్దూలమైన కుంభకర్ణుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు ప్రజాపతి మనుమడవు, అలాగే ఋక్షరజసుని కుమారుడవు, ధైర్యమూ పౌరుషమూ గలవాడవు; అందుకే ఓ వానరా, నీవు గర్జిస్తున్నావు.’ కుంభకర్ణుని మాట విన్న ఆ సుగ్రీవుడు ఒక్కసారిగా శైలాన్ని గిరగిరా తిప్పి వదిలాడు; వజ్రంలా పిడుగులా ఉన్న ఆ శైలంతో కుంభకర్ణుని వక్షంపై కొట్టాడు. ఆ పర్వతశిఖరం అతని విశాలమైన వక్షస్థలంపై ఒక్కసారిగా ముక్కలైపోయింది; దాంతో వానరులు విషాదం చెందారు, రాక్షసగణాలు ఆనందంతో గర్జించాయి. పర్వతశిఖరం తగిలిన అతడు కోపించాడు, రోషంతో నోరు తెరిచి గర్జించాడు; మెరుపులా ప్రకాశించే శూలాన్ని గిరగిరా తిప్పి వానరభల్లూకాధిపతి వధకై విసిరాడు. సుగ్రీవుని మాటలో ప్రశంసా ఉపాలంభమూ కలిసి ఉన్నాయి; కుంభకర్ణుని జవాబులో కూడా శత్రువు వంశం పట్ల గౌరవం కనిపిస్తుంది — వీరుల మధ్య పరస్పర మర్యాద. సుగ్రీవుని ఆగమనం రాజు ఆగమనం — ‘వానరాధిపః’ అనే పదం అతని స్థానాన్ని చూపుతుంది. కుంభకర్ణుడు ‘వివృత్తసర్వాంగః’ — అన్ని అవయవాలనూ విప్పార్చి, ఆహ్వానముద్రలో — నిలుస్తాడు. సుగ్రీవుని మాట రెండు భాగాలు — మొదట కుంభకర్ణుని కార్యాల స్తుతి (వీరులను కూల్చావు, సైన్యాలను భక్షించావు, యశస్సును పొందావు), తరువాత సవాలు — ‘సామాన్యులతో నీవేమి చేస్తావు, నా దెబ్బను సహించు.’ ఇలా అతడు సైనికులను కాపాడడానికి తానే లక్ష్యమవుతున్నాడు — ఇది రాజుకు తగిన కార్యం. కుంభకర్ణుని జవాబు కూడా మర్యాదాపూర్ణమైనది — అతడు సుగ్రీవుని వంశాన్ని ‘ప్రజాపతి మనుమడు’ అని గుర్తుచేస్తాడు; ఋక్షరజసుడు బ్రహ్మదేవుని పుత్రుడని కథ. ‘అందుకే గర్జిస్తున్నావు’ అనే మాటలో కొంత ఎగతాళి కూడా ఉంది — నీ వంశబలంతోనే గర్జిస్తున్నావు, నీ స్వంత బలంతో కాదు. శైలం వక్షంపై ముక్కలవుతుంది, వానరులు విషాదం చెందుతారు, రాక్షసులు ఆనందిస్తారు — మళ్ళీమళ్ళీ వచ్చే ఈ హర్షవిషాదాల తారుమారు ఈ యుద్ధపు లయ. చివరలో శూలం సుగ్రీవుని వధకై విసరబడింది. ‘సత్త్వధైర్యసమన్వితమ్’ అని కవి స్వయంగా సుగ్రీవుని మాటను ప్రశంసిస్తాడు; కాబట్టి సుగ్రీవుడు కేవలం బాహుబలంతోనే కాదు, వాక్బలంతో కూడా రాజు. శైలం ముక్కలైంది, కుంభకర్ణుడు గాయపడలేదు — మళ్ళీమళ్ళీ వచ్చే ఈ క్రమం వానరుల సమస్త ప్రయత్నాల పరిమితిని చూపుతుంది; రాముని దివ్యాస్త్రాలు లేకుండా అతన్ని చంపడం సాధ్యం కాదని పాఠకుడు క్రమంగా గ్రహిస్తాడు. ‘వ్యావిధ్య’ అంటే చుట్టూ తిప్పి — శైలాన్ని గానీ శూలాన్ని గానీ విసరడానికి ముందు వేగం పెంచేందుకు గిరగిరా తిప్పడం; ఈ సర్గలో ఈ పదం చాలాసార్లు వస్తుంది.

కుంభకర్ణుని భుజబలంతో విసరబడిన, బంగారు కాంతి గల దండం కలిగిన ఆ పదునైన శూలాన్ని వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు వేగంగా ఎగిరి రెండు చేతులతో పట్టుకొని బలంగా విరిచాడు. వేయి భారాల ఇనుముతో చేసిన ఆ పెద్ద నల్లని శూలాన్ని మోకాలిపై పెట్టి ఆ వానరుడు సంతోషంతో విరిచాడు. హనుమంతుడు విరిచిన శూలాన్ని చూసి వానరసేన సంతోషించి పదేపదే గర్జించింది, అన్నివైపులా పరుగులు తీసింది. రాక్షసుడు భయపడి వెనుదిరిగాడు; వనచరులు ఆనందంతో సింహనాదాలు చేశారు; ఆ స్థితిలో ఉన్న శూలాన్ని చూసి మారుతిని పూజించారు. అరవై ఐదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; అదీ అరవై నాలుగవదీ వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి. శూలం అలా విరిగిపోవడం చూసి మహాత్ముడైన రాక్షసాధిపతి కోపించాడు; లంకలోని మలయపర్వతం నుండి ఒక శిఖరాన్ని పెకలించి, దగ్గరకు వెళ్ళి దానితో సుగ్రీవుని కొట్టాడు. పర్వతశిఖరం తగిలిన వానరేంద్రుడు స్పృహ తప్పి యుద్ధభూమిలో నేలపై పడ్డాడు; పడిపోయిన అతన్ని చూసి యాతుధానులు ఆనందంతో గర్జించారు. కుంభకర్ణుడు అద్భుతమైన ఘోరమైన పరాక్రమం గల ఆ వానరేంద్రుని సమీపించి, ప్రచండమైన గాలి మేఘాన్ని ఎత్తుకుపోయినట్లు, అతన్ని పట్టుకొని ఎత్తుకుపోయాడు. మహామేఘంలా ఉన్న అతన్ని పైకెత్తుకొని వెళ్తున్న, మేరువుతో సమానమైన రూపం గల అతడు భయంకరమైన శిఖరం పైకి లేచిన మేరుపర్వతంలా ప్రకాశించాడు. అప్పుడు స్తుతించబడుతూ ఆ రాక్షసేంద్రుడు అతన్ని తీసుకొని వెళ్ళాడు; వానరరాజు పట్టుబడటంతో విస్మయం చెందిన స్వర్గవాసుల ఆర్తనాదాన్ని వింటూ వెళ్ళాడు. ఆ ఇంద్రశత్రువు ఇలా అనుకున్నాడు — ‘ఇతడు హతమైతే రాఘవునితో సహా ఈ సైన్యమంతా హతమైనట్లే.’ ‘కాంచనధామయష్టిమ్’ అనేది ముద్రిత పాఠం; సమీక్షిత పాఠంలో ‘కాంచనదామజుష్టమ్’ (బంగారు దండలతో అలంకరించినది). ‘మేరువులా’ అనే ఉపమ — అతని భుజంపై సుగ్రీవుడు శిఖరంలా ఉన్నాడు. రాజును కాపాడడానికి హనుమంతుడు హఠాత్తుగా ప్రవేశిస్తాడు — వేయి భారాలతో చేసిన శూలాన్ని మోకాలిపై పెట్టి విరుస్తాడు. ‘భారం’ అనేది ఒక పరిమాణవిశేషం, కాబట్టి శూలపు బరువు ఊహకు అందనిది. ఈ కార్యపు ఫలం వానరుల హర్షం, రాక్షసుని భయం — ‘విముఖుడయ్యాడు’; కానీ అది క్షణికం. కుంభకర్ణుడు మలయపర్వతపు శిఖరాన్ని పెకలించి సుగ్రీవుని కూల్చివేస్తాడు. ‘లంకామలయాత్’ అంటే లంకకు సమీపంలోని మలయం అని వ్యాఖ్య; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘లంకలోని మలయపర్వతం నుండి’ అని ఉంది. సుగ్రీవుడు స్పృహ తప్పాడు, కుంభకర్ణుడు అతన్ని మేఘంలా ఎత్తుకుపోతాడు — ‘గాలి మేఘాన్ని వలె’ అనే ఉపమ సుగ్రీవుని తేలికదనాన్నీ రాక్షసుని బలాన్నీ చూపుతుంది. మేరువు శిఖరంతో శోభించినట్లు అతడు సుగ్రీవునితో శోభిస్తున్నాడు. దేవతలు విస్మయం చెందారు — ‘త్రిదివాలయానాం నినాదమ్’ (స్వర్గవాసుల నాదం) — వారికీ ఆందోళనే. కుంభకర్ణుని ఆలోచన సైన్యనీతికి అనుగుణమైనది — నాయకుడు హతమైతే సేన హతమైనట్లే. ‘ఇంద్రవీర్యః… ఇంద్రోపమమ్… ఇంద్రశత్రుః’ అని ఒకే శ్లోకంలో మూడుసార్లు ‘ఇంద్ర’ శబ్దం — ఇది శబ్దక్రీడ, దీని ద్వారా ఇద్దరు వీరుల తుల్యతా విరోధమూ ఒకేసారి చూపబడ్డాయి. ‘కాంచనధామయష్టిమ్’ అంటే శూలపు దండం బంగారంతో అలంకరించబడినది; ‘ధామ’ అంటే తేజస్సు లేదా ప్రకాశం — బంగారు తేజస్సు గల దండం. హనుమంతుడు దానిని ‘దోర్భ్యామ్’ — రెండు చేతులతో — పట్టుకుంటాడు.

వానరసేన అటూఇటూ చెదిరిపోవడం, వానరుడైన సుగ్రీవుడు కుంభకర్ణునిచేత పట్టుబడటం చూసి బుద్ధిమంతుడైన వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు ఇలా ఆలోచించాడు — ‘ఇలా సుగ్రీవుడు పట్టుబడిన తరువాత నేనేమి చేయాలి? నేను చేయడం న్యాయమైనది ఏదో దానిని నిస్సందేహంగా చేస్తాను; పర్వతమంత రూపం ధరించి ఈ రాక్షసుని నాశనం చేస్తాను. యుద్ధంలో నా పిడికిటి దెబ్బలకు దేహం ముక్కలై మహాబలుడైన కుంభకర్ణుడు హతుడై, వానరరాజు విడిపించబడితే, వానరులందరూ సంతోషిస్తారు. లేదా ఈ వానరుడు తనంతట తానే విముక్తిని పొందుతాడు — దేవతలూ అసురులూ నాగులూ పట్టుకున్నా సరే. పర్వతప్రహారంతో దెబ్బతిన్న వానరాధిపతి యుద్ధంలో కుంభకర్ణుని పట్టులో ఉన్నందువల్ల ఇంకా తనను తాను గ్రహించడం లేదని అనుకుంటాను. ఈ సుగ్రీవుడు ఒక్క ముహూర్తంలో ఈ మహాసంగ్రామంలో స్పృహ పొంది, తనకూ వానరులకూ ఏది హితమో అది చేస్తాడు. నేను విడిపిస్తే మహాత్ముడైన ఈ సుగ్రీవునికి తీవ్రమైన అప్రీతి, శాశ్వతమైన కీర్తినాశనం కలుగుతాయి. కాబట్టి ఒక ముహూర్తం పాటు, స్వయంగా విముక్తుడైన అతని పరాక్రమం కోసం ఎదురుచూస్తాను; ఈలోగా చెదిరిపోయిన వానరసైన్యాన్ని ఊరడిస్తాను.’ ఇలా ఆలోచించి వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు మళ్ళీ వానరుల మహాసేనను నిలువరించాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని బుద్ధిమత్త ప్రకటమైంది — స్వామికి అవమానం కలగకుండా ఉండడానికి, సామర్థ్యం ఉన్నా అతడు ఆగుతాడు; రాజు తన పరాక్రమంతోనే విముక్తుడయ్యాడనే యశస్సు అతనికే దక్కాలనేది అతని సూక్ష్మమైన వివేకం. డెబ్బై ఐదవ శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో, మిగిలినవి అనుష్టుప్‌లో ఉన్నాయి. హనుమంతుని ఈ స్వగతం ఈ సర్గకు బౌద్ధిక కేంద్రం. అతడు మూడు వికల్పాలను ఆలోచిస్తాడు — తానే కుంభకర్ణుని చంపి సుగ్రీవుని విడిపించడం; సుగ్రీవుడు తనంతట తానే విముక్తుడయ్యే వరకు ఎదురుచూడడం; సేనను ఊరడించడం. మొదటి వికల్పం సాధ్యమే — ‘పర్వతమంత రూపం ధరించి’ అనేది అతని రూపపరివర్తనశక్తిని గుర్తుచేస్తుంది. కానీ అతడు రెండవదాన్ని ఎంచుకుంటాడు, ఎందుకంటే స్వామి మానం అతనికి ప్రాణాల కంటే ఎక్కువ. ‘నేను విడిపిస్తే అప్రీతీ కీర్తినాశనమూ’ — ఇతరునిచేత విడిపించబడిన రాజు లోకంలో చులకనవుతాడు. ఇది సేవకధర్మపు సూక్ష్మదృష్టి. మూడవ వికల్పం కూడా దానితో పాటే — ఎదురుచూసే కాలంలో సేనను కాపాడడం. ఇలా హనుమంతుడు నిష్క్రియుడు కాడు, కాలజ్ఞుడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘కొంతసేపు ఎదురుచూస్తాను’ అని చెబుతుంది. ‘దేవతలూ అసురులూ నాగులూ పట్టుకున్నా’ అనేది సుగ్రీవుని బలానికి ప్రశంస — దేవాసురనాగులు పట్టుకున్నా అతడు తనంతట తానే విముక్తుడవుతాడు, ఒక రాక్షసుడు పట్టుకుంటే చెప్పేదేముంది. హనుమంతుని ఈ ఆలోచన సుందరకాండలోని అతని స్వగతాలను గుర్తుచేస్తుంది, అక్కడ సీతను చూడడానికి అతడు అనేక విధాలుగా ఆలోచిస్తాడు; అతని బుద్ధి కార్యానికి ముందు ఎప్పుడూ చురుకుగా ఉంటుంది. ‘భూయః సంస్తంభయామాస’ — మళ్ళీ స్థిరపరిచాడు — అనే కార్యంతో అతడు తన ఆలోచనను పూర్తి చేస్తాడు. ‘పథ్యమ్’ అంటే హితకరమైనది, రోగికి పథ్యాహారం లాగా.

ఆ కుంభకర్ణుడు గిలగిలలాడుతున్న ఆ మహావానరుని తీసుకొని లంకలోకి ప్రవేశించాడు; విమానాలపైన, వీధులలో, గృహాలపైన, గోపురాలపైన ఉన్నవారు కురిపించిన శ్రేష్ఠమైన పూలవానతో పూజించబడుతూ వెళ్ళాడు. పేలాలూ గంధోదకమూ వర్షంలా మెల్లమెల్లగా తనపై పడుతుండగా, రాజవీధిలోని చల్లదనం వల్ల మహాబలుడైన సుగ్రీవుడు స్పృహ పొందాడు. కష్టంమీద తెలివి తెచ్చుకొని, బలవంతుడైన అతని భుజాల మధ్య ఉన్న ఆ మహాత్ముడు నగరంలోని రాజమార్గాన్ని చూస్తూ పదేపదే ఆలోచించాడు — ‘ఇలా పట్టుబడిన నేను ఇప్పుడు ఎలా ప్రతీకారం చేయగలను? వానరులకు ఇష్టమైనదీ హితమైనదీ అయిన కార్యం ఎలా జరుగుతుందో అలా చేస్తాను.’ అప్పుడు వానరరాజు హఠాత్తుగా చేతివేళ్ళ కొనలతో దేవేంద్రశత్రువును సమీపించి, పదునైన గోళ్ళతో చెవులను, పళ్ళతో ముక్కును కొరికి, కాళ్ళతో అతని పక్కలను చీల్చాడు. సుగ్రీవుడు పళ్ళతో గోళ్ళతో చీల్చగా చెవులూ ముక్కూ పోగొట్టుకున్న ఆ కుంభకర్ణుడు రోషంతో ముంచెత్తబడి, రక్తంతో తడిసిన దేహంతో సుగ్రీవుని గిరగిరా తిప్పి నేలకేసి నలిపాడు. భయంకరబలంతో నలిపివేయబడి, దేవశత్రువులైన రాక్షసులు కొడుతున్నా, అతడు బంతిలా వేగంగా నేల నుండి ఆకాశానికి ఎగిరి, మళ్ళీ రాముని దగ్గరకు చేరుకున్నాడు. చెవులూ ముక్కూ లేని మహాబలుడు కుంభకర్ణుడు జలపాతాలతో కూడిన పర్వతంలా రక్తంతో చిమ్ముతూ ప్రకాశించాడు. రక్తంతో తడిసిన, చూడడానికి భయంకరుడైన ఆ మహాకాయ నిశాచరుడు మళ్ళీ యుద్ధానికే మనస్సు పెట్టాడు. అసహనంతో రక్తం కక్కుతున్న రావణుని తమ్ముడు నల్లని కాటుకకుప్పలా, సంధ్యాకాంతితో కూడిన మేఘంలా శోభించాడు. ‘ఖరైశ్చ కర్ణౌ’ అని ముద్రణలో స్పష్టంగా ఉంది, సమీక్షిత పాఠంలో ‘నఖైశ్చ కర్ణౌ’; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ఖర’ శబ్దాన్ని విశేషణంగా తీసుకొని ‘వాడియైన గోళ్ళతో’ అని వివరిస్తుంది. ‘కందుకవజ్జవేన’ — బంతి నేలపై పడి ఎగిరినట్లు సుగ్రీవుడు కూడా నలిగినా ఎగిరి రాముని చేరుకున్నాడు. సుగ్రీవునికి స్పృహ రావడం విచిత్రమైన కారణం వల్ల — లంకావాసులు కుంభకర్ణుడు గెలిచాడని భావించి పేలాలూ గంధోదకమూ కురిపిస్తారు, ఆ చల్లదనానికి తడిసిన సుగ్రీవుడు మేల్కొంటాడు. ఇలా శత్రువుల ఉత్సవమే అతని విముక్తికి కారణమైంది — ఇది కావ్యంలోని విడంబన. అతడు మొదట ఆలోచిస్తాడు, తరువాత క్రియ చేస్తాడు — హనుమంతుని అనుమానం నిజమైంది. అతని దాడి అనూహ్యమైనదీ నిర్దయమైనదీ — చెవులనూ ముక్కునూ కొరికివేస్తాడు, పక్కలను చీలుస్తాడు. కుంభకర్ణుడు అతన్ని నేలకేసి నలుపుతాడు, రాక్షసులు కొడతారు, అయినా అతడు ఎగిరి రాముని చేరుకుంటాడు. ‘జలపాతాలతో కూడిన పర్వతంలా’, ‘సంధ్యాకాంతితో కూడిన మేఘంలా’ — రక్తస్రావానికి రెండు ఉపమలు. ‘బంతిలా’ అనే ఉపమ సుగ్రీవుని చురుకుదనాన్ని చూపుతుంది — నేలకేసి నలిపినా అతడు వెంటనే ఎగురుతాడు. హనుమంతుడు ఏది ఊహించాడో అదే జరిగింది — రాజు తనంతట తానే విముక్తుడయ్యాడు, అతని యశస్సు చెక్కుచెదరలేదు. ‘బలీయసః భుజాంతరస్థః’ — బలవంతుని రెండు భుజాల మధ్య ఉన్నవాడు — స్థితి సంకటమయమైనది, అయినా అతడు ‘పురరాజమార్గమ్ అవేక్షమాణః’ — శత్రునగరపు మార్గాన్ని చూస్తూ — ప్రశాంతంగా ఆలోచిస్తాడు. ఇదే రాజు యొక్క ధైర్యం.

అతడు వెళ్ళిపోగానే దేవేంద్రశత్రువు క్రోధంతో మళ్ళీ రణానికి పరుగెత్తాడు; ‘నేను ఆయుధం లేనివాణ్ణి’ అని ఆలోచించి ఆ రౌద్రుడు ఒక ఘోరమైన ముద్గరాన్ని తీసుకున్నాడు. అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన అతడు హఠాత్తుగా నగరం నుండి బయటకు వచ్చి, పెరిగిన ప్రళయాగ్ని ప్రజలను భక్షించినట్లు, ఆ ఉగ్రమైన వానరసైన్యాన్ని యుద్ధంలో భక్షించాడు. ఆకలిగొన్నవాడూ రక్తమాంసాలపై ఆశగలవాడూ అయిన అతడు ఉగ్రమైన వానరసైన్యంలోకి ప్రవేశించి, మోహంతో రాక్షసులనూ వానరులనూ పిశాచాలనూ భల్లూకాలనూ నమిలి తిన్నాడు; యుగాంతంలో మృత్యువు హరించినట్లు అతడు ముఖ్యులైన వానరులను భక్షించాడు. తొంభై నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాల ఉపజాతి. కోపించిన అతడు ఒకరిని, ఇద్దరిని, ముగ్గురిని లేదా అనేకమంది వానరులను రాక్షసులతో సహా ఒక్క చేత్తో పట్టుకొని వేగంగా నోటిలో వేసుకున్నాడు. పర్వతశిఖరాలతో కొట్టబడుతున్నా, కొవ్వూ రక్తమూ స్రవిస్తూ ఆ మహాబలుడు వానరులను భక్షించాడు. భక్షించబడుతున్న ఆ వానరులు అప్పుడు రాముడే గతి అని ఆయన దగ్గరకు వెళ్ళారు; మిక్కిలి కోపించిన కుంభకర్ణుడు కపులను తింటూ పరుగెత్తాడు. ఏడువందలు, ఎనిమిది, ఇరవై, ముప్పై మందిని రెండు చేతులతో కౌగిట్లో బిగించి తింటూ అతడు అటూఇటూ పరుగెత్తాడు. కొవ్వుతో మజ్జతో రక్తంతో పూసుకున్న దేహం గలవాడూ, చెవులకు చిక్కుకొని అల్లుకుపోయిన పేగుల మాల గలవాడూ, మిక్కిలి పదునైన కోరలు గలవాడూ అయిన అతడు యుగాంతంలో నిలిచిన, పెరిగిన కాలునిలా శూలాలను వర్షించాడు. ‘మోహాత్’ అనే పదం ముఖ్యమైనది — అతడు ఉన్మత్తుడు, తనవారూ పరాయివారూ అనే భేదం తెలియదు, అందుకే తన రాక్షసులను కూడా తింటాడు; ముందు లక్ష్మణుడు సరిగ్గా దీన్నే గమనిస్తాడు. తొంభై ఎనిమిదవ శ్లోకం ఏడవ శ్లోకపు రూపాంతరంలా ఉంది. చెవులూ ముక్కూ తెగిన అవమానం కుంభకర్ణుని ఉన్మత్తుని చేస్తుంది. అతడు మళ్ళీ బయలుదేరుతాడు, కానీ ఇప్పుడు ‘మోహాత్’ — వివేకం లేకుండా — తన పక్షంవారిని కూడా తింటాడు. ప్రళయాగ్ని, యుగాంతమృత్యువు, యుగాంతంలో నిలిచిన కాలుడు — ఇలా మూడుసార్లు ప్రళయోపమ; దాని వల్ల అతని భీషణత పరాకాష్ఠను చేరుతుంది. ఈ భాగంలో కుంభకర్ణుని రాక్షసత్వం పూర్తిగా బయటపడుతుంది — అతడు శత్రువులనే కాక, స్వజనులను, పిశాచాలను కూడా తింటాడు. ‘ఏడువందలు, ఎనిమిది, ఇరవై, ముప్పై’ అని మళ్ళీ సంఖ్యలు; కవి ఏడవ శ్లోకపు రూపాన్ని మళ్ళీ ప్రయోగిస్తాడు, దానివల్ల భక్షణపు ఆవృత్తి మాటలలో కూడా ఆవృత్తమవుతుంది.

ఆ సమయంలో శత్రుసైన్యాలను పీడించేవాడూ శత్రునగరాలను జయించేవాడూ అయిన సుమిత్రాపుత్రుడు లక్ష్మణుడు కోపించి యుద్ధం చేశాడు. వీర్యవంతుడైన అతడు కుంభకర్ణుని శరీరంలో ఏడు బాణాలను గాఢంగా నాటాడు, మరికొన్నిటిని తీసుకొని ప్రయోగించాడు. వాటిచేత పీడించబడుతూ ఆ రాక్షసుడు ఆ అస్త్రాన్ని విశేషంగా — హిందీ వ్యాఖ్యానం ప్రకారం ‘నిశ్శేషంగా’, అంటే నిష్ఫలంగా — చేశాడు; దాంతో సుమిత్రకు ఆనందం కలిగించే బలవంతుడు కోపించాడు. అప్పుడు అతడు గాలి సంధ్యామేఘాన్ని కప్పినట్లు, కుంభకర్ణుని తెల్లని బంగారు కవచాన్ని బాణాలతో కప్పివేశాడు. నల్లని కాటుకకుప్పలా ఉన్న అతడు బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలచేత పీడించబడుతూ, మేఘాలచేత కప్పబడిన కిరణాలు గల సూర్యునిలా శోభించాడు. అప్పుడు మేఘసమూహపు ధ్వని గల ఆ భయంకర రాక్షసుడు అవజ్ఞతోనే సుమిత్రానందవర్ధనునితో ఇలా అన్నాడు — ‘యుద్ధంలో అంతకుని కూడా శ్రమ లేకుండా జయించే నాతో భయం లేకుండా యుద్ధం చేస్తూ నీవు నీ వీరత్వాన్ని ప్రకటించుకున్నావు. మహాసంగ్రామంలో మృత్యువులా ఆయుధం చేతబట్టిన నా ఎదుట నిలిచినవాడే పూజ్యుడు, ఇక యుద్ధం ఇచ్చేవాని సంగతి చెప్పేదేముంది! ఐరావతంపై ఎక్కి సమస్త దేవతలతో పరివృతుడైన ప్రభువు ఇంద్రుడు కూడా యుద్ధంలో ఎన్నడూ నా ఎదుట నిలవలేదు. ఓ సౌమిత్రీ, ఈ రోజు బాలుడవైన నీవు కూడా నీ పరాక్రమాలతో నన్ను సంతోషపెట్టావు; నీ అనుమతి తీసుకొని రాఘవుని దగ్గరకు వెళ్ళాలనుకుంటున్నాను. రణంలో నీ వీర్యబలోత్సాహాలతో నేను సంతుష్టుడనయ్యాను కాబట్టి, ఒక్క రాముని మాత్రమే చంపాలనుకుంటున్నాను; అతడు హతమైతే అంతా హతమైనట్లే. ఇక్కడ రాముడు నాచేత హతుడైన తరువాత యుద్ధంలో నిలిచే ఇతరులతో నా సంహారకమైన బలంతో యుద్ధం చేస్తాను.’ ప్రశంసతో కూడిన ఈ మాట పలికిన ఆ రాక్షసునితో రణంలో సౌమిత్రి నవ్వుతున్నట్లుగా మరింత ఘోరమైన మాట పలికాడు — ‘పౌరుషం పొందిన నీవు ఇంద్రాది దేవతలకు కూడా భరించరానివాడవు అనేది సత్యమే, అన్యథా కాదు; ఓ వీరా, ఈ రోజు నీ పరాక్రమం చూశాను. ఇదిగో దశరథపుత్రుడైన రాముడు పర్వతంలా అచలంగా నిలిచి ఉన్నాడు.’ ఇది విని ఆ నిశాచరుడు లక్ష్మణుని లెక్కచేయకుండా, సౌమిత్రిని దాటి, భూమిని కంపింపజేస్తున్నట్లు రాముని మీదికే దూకాడు. అప్పుడు దశరథపుత్రుడైన రాముడు రౌద్రాస్త్రాన్ని ప్రయోగిస్తూ కుంభకర్ణుని హృదయంలో పదునైన బాణాలను ప్రయోగించాడు. ఈ భాగంలో చాలావరకు (102–114) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు; ముద్రణలో మాత్రం అది అవిచ్ఛిన్నంగా ఉంది. శత్రువు నోటి నుండి లక్ష్మణుని ప్రశంస, లక్ష్మణుని మర్యాదాపూర్ణమైన జవాబు — ఈ సంభాషణ వీరరసపు ఉదాత్తరూపం. లక్ష్మణుని ప్రవేశం ఈ సర్గలో కొత్త అధ్యాయం. వానరులు ఓడిపోయారు, హనుమంతుడు గాయపడ్డాడు, సుగ్రీవుడు అవమానించబడ్డాడు — ఇప్పుడు మానవవీరుల వంతు. లక్ష్మణుని బాణాలు కవచాన్ని కప్పుతాయి, కానీ భేదించవు; ‘మేఘాలచేత సూర్యునిలా’ అనే ఉపమతో కుంభకర్ణుడు కూడా శోభిస్తాడు — బాణాలతో కప్పబడినా ప్రకాశిస్తాడు. అతని మాట విస్మయం కలిగిస్తుంది — రాక్షసుడు శత్రువును ప్రశంసిస్తున్నాడు. ‘అంతకుని కూడా జయించేవాణ్ణి’, ‘ఇంద్రుడు కూడా నా ఎదుట ఎన్నడూ నిలవలేదు’ అనేవి ఆత్మప్రశంస; అయినా లక్ష్మణుని ‘బాలుడు’ అని అంటూనే అతని పరాక్రమానికి సంతోషిస్తాడు. ఇక్కడ వీరుల పరస్పర సమ్మానపు ఆదర్శం ఉంది — యుద్ధంలో కూడా గుణగ్రాహిత. అతడు లక్ష్మణుని ‘అనుజ్ఞాప్య’ — అనుమతి కోరుతున్నట్లు — వెళ్ళాలనుకుంటాడు. అతని లక్ష్యం స్పష్టం — ‘యస్మిన్ హతే హతమ్’ (ఎవడు హతమైతే అంతా హతమో) — రాముడే అన్నిటికీ మూలం. లక్ష్మణుని జవాబు ‘ప్రహసన్ ఇవ’ — చిరునవ్వుతో కూడినది. అతడు రాక్షసుని పరాక్రమాన్ని అంగీకరిస్తాడు, కానీ రాముని అచలత్వాన్ని ప్రకటిస్తాడు — ‘పర్వతంలా అచలుడు’. ఇలా లక్ష్మణుడు తానే దారి ఇస్తున్నట్లు ఉంది. కుంభకర్ణుడు లక్ష్మణుని లెక్కచేయకుండా రాముని వైపు పరుగెత్తుతాడు, రాముడు రౌద్రాస్త్రంతో అతన్ని కొడతాడు. ‘రౌద్రమ్ అస్త్రమ్’ అంటే రుద్రుడు అధిదేవతగా గల అస్త్రం. ఈ సంభాషణలో దాదాపు అంతా సమీక్షిత పాఠంలో లేదు, అయినా వల్గేట్ పరంపరలో ఇది ప్రసిద్ధమైనది. ఇక్కడ సౌమిత్రి సంయమం ప్రశంసనీయం — శత్రువు ప్రశంసించినా అతడు గర్వించడు, కోపించడు; కేవలం సత్యం చెబుతాడు, రాముని స్థానాన్ని నిర్దేశిస్తాడు. ఈ సేవకధర్మాన్ని ఈ సర్గలోని హనుమంతుని స్వగతంతో పోల్చవచ్చు — ఇద్దరూ స్వామి యశస్సును తమదాని కంటే ఎక్కువగా భావిస్తారు. ‘పరబలార్దనః పరపురంజయః’ అనే లక్ష్మణుని విశేషణాలు యుద్ధారంభంలోనే అతని యోగ్యతను ప్రకటిస్తాయి. ‘నిచఖాన’ అంటే గాఢంగా నాటాడు — బాణాలు దేహంలో దిగబడ్డాయి. ‘సంధ్యాభ్రమ్ ఇవ మారుతః’ అనే ఉపమ — గాలి మేఘాలను తెచ్చి ఆకాశాన్ని ఎలా కప్పుతుందో, లక్ష్మణుడు బాణాలతో కవచాన్ని అలా కప్పాడు. ‘మేఘౌఘనిఃస్వనః’ అంటే కుంభకర్ణుని స్వరం మేఘసమూహపు గర్జనలా ఉంది; ‘సావజ్ఞమ్’ అంటే అవజ్ఞతో, అయినా మాట ఆశయం ప్రశంసే — ఈ విరోధాభాసం అతని స్వభావపు ద్వైధాన్ని చూపుతుంది.

రాముని బాణాలు తగిలి, హఠాత్తుగా ముందుకు దూకుతున్న ఆ కోపించిన రాక్షసుని నోటి నుండి నిప్పుకణికలతో కలిసిన జ్వాలలు వెలువడ్డాయి. రామాస్త్రాలకు గాయపడిన ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు ఘోరంగా గర్జిస్తూ, మిక్కిలి కోపంతో రణంలో వానరులను పారదోలుతూ ముందుకు దూకాడు. నెమలి ఈకలు గల బాణాలు అతని వక్షంలో దిగబడ్డాయి; చేతి నుండి జారిన గద నేలపై పడింది. అతని ఆయుధాలన్నీ నేలపై చెల్లాచెదురయ్యాయి; ఆ మహాబలుడు తాను నిరాయుధుడనని గ్రహించినప్పుడు, పిడికిళ్ళతో చేతులతో మహాసంహారం చేశాడు. బాణాలతో అవయవాలు తీవ్రంగా గాయపడి, రక్తంతో తడిసిన అతడు జలపాతం ప్రవహించే పర్వతంలా రక్తాన్ని స్రవించాడు. నూట ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. తీవ్రమైన కోపంతో, రక్తంతో మత్తెక్కి అతడు వానరులనూ రాక్షసులనూ భల్లూకాలనూ తింటూ అటూఇటూ పరుగెత్తాడు. అప్పుడు భయంకర పరాక్రమవంతుడూ అంతకునితో సమానుడూ అయిన ఆ బలవంతుడు ఒక భయంకరమైన పర్వతశిఖరాన్ని గిరగిరా తిప్పి రాముని ఉద్దేశించి విసిరాడు. అది తనను చేరకముందే మధ్యలోనే రాముడు మళ్ళీ విల్లు ఎక్కుపెట్టి సూటిగా వెళ్ళే ఏడు బాణాలతో ఆ పర్వతశిఖరాన్ని ఛేదించాడు. ధర్మాత్ముడూ భరతుని అన్నయూ అయిన రాముడు బంగారంతో చిత్రించిన బాణాలతో అతని పెద్ద శిఖరాన్ని ఛేదించాడు; మేరుశిఖరాకారంలో ఉండి కాంతితో ప్రకాశిస్తున్నట్లున్న అది పడుతూ రెండువందల మంది వానరులను కూల్చివేసింది. ఆ సమయంలో కుంభకర్ణవధలో నిమగ్నుడైన ధర్మాత్ముడు లక్ష్మణుడు అనేక ఉపాయాలను ఆలోచించి రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, ఇతడు వానరులనూ గుర్తించడం లేదు, రాక్షసులనూ గుర్తించడం లేదు; రక్తపు వాసనకు మత్తెక్కి తనవారినీ పరాయివారినీ తింటున్నాడు. వానరశ్రేష్ఠులు అన్నివైపులా ఇతని మీదికి ఎక్కనీ; ముఖ్యులైన యూథపతులు ఇతని చుట్టూ ఇతనిపై నిలవనీ. అప్పుడు ఈ దుర్మతి గొప్ప బరువుతో పీడించబడి నేలపై తిరుగుతూ ఇతర వానరులను చంపలేకపోతాడు.’ ధీమంతుడైన రాజపుత్రుని ఆ మాట విని మహాబలులైన ఆ వానరులు సంతోషంతో కుంభకర్ణుని మీదికి ఎక్కారు. వానరులు ఎక్కగా మిక్కిలి కోపించిన కుంభకర్ణుడు, దుష్టమైన ఏనుగు మావటీలను దులిపివేసినట్లు, వారిని వేగంగా దులిపివేశాడు. దులిపివేయబడిన వారిని చూసి, ‘ఇతడు రోషంతో ఉన్నాడు’ అని గ్రహించి రాముడు వేగంగా రాక్షసుని వైపు దూకాడు, ఉత్తమమైన ధనుస్సును చేపట్టాడు. లక్ష్మణుని ఉపాయం వ్యర్థమైంది, కానీ దాని ఉద్దేశం — వానరుల రక్షణ — స్పష్టమే; ఇప్పుడు రాముడే స్వయంగా ముందుకు వెళ్తాడు. రాముని మొదటి బాణాలు కుంభకర్ణుని తీవ్రంగా బాధిస్తాయి — నోటి నుండి నిప్పుకణికలతో కూడిన జ్వాలలు, చేతి నుండి గద పడిపోతుంది, ఆయుధాలన్నీ చెల్లాచెదురవుతాయి. ఇక్కడ మొదటిసారిగా అతడు నిరాయుధుడు. అయినా అతడు పిడికిళ్ళతో యుద్ధం చేస్తాడు, రక్తంతో మత్తెక్కి అందరినీ తింటాడు. ‘రుధిరేణ చ మూర్ఛితః’ అనే పదంలో రక్తపు వాసన మద్యంలా అతనికి మత్తెక్కిస్తుందనే భావం; లక్ష్మణుడు ముందు దీన్నే స్పష్టంగా చెబుతాడు. పర్వతశిఖరపు విసురును రాముడు మధ్యలోనే — ఏడు బాణాలతో — ఛేదించాడు. పడిపోతున్న ఆ శిఖరం రెండువందల మంది వానరులను కూల్చివేస్తుంది — రాముని రక్షణ కూడా పూర్తిగా సాధ్యపడలేదు, ఎందుకంటే శత్రుబలం అతి మహత్తరమైనది. లక్ష్మణుని ఉపాయం వ్యావహారికమైనది — వానరులు అతని దేహంపైకి ఎక్కి బరువు పెంచితే అతడు కదలలేడు. ఈ ఉపాయం ‘యోగాన్ పరిమృశన్’ — అనేక ఉపాయాలను ఆలోచించి — ఎంచుకున్నది. కానీ కుంభకర్ణుడు ‘దుష్టమైన ఏనుగు మావటీలను వలె’ వారిని దులిపివేస్తాడు — ఈ ఉపమ అర్థవంతమైనది, ఎందుకంటే మావటీలు కూడా ఏనుగు వీపు మీదనే ఎక్కి ఉంటారు. ఇలా లక్ష్మణుని బుద్ధీ వానరుల ధైర్యమూ అంతా నిష్ఫలమైంది; ‘ఇతడు రోషంతో ఉన్నాడు’ అని గ్రహించి రాముడు స్వయంగా ధనుస్సు పట్టుకుంటాడు. ఈ భాగంలోని కొన్ని శ్లోకాలు (123–126) సమీక్షిత పాఠంలో లేవు — శిఖరాన్ని విసిరే ప్రసంగం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. ‘అజిహ్మగైః’ అంటే సూటిగా వెళ్ళే బాణాలతో, ‘కాంచనచిత్రాంగైః’ అంటే బంగారంతో చిత్రించినవాటితో — రాముని బాణాల ఈ విశేషణాలు వాటి దివ్యత్వాన్నీ సౌందర్యాన్నీ సూచిస్తాయి. ‘హస్తిపాః’ అంటే మావటీలు, ఏనుగు వీపుపై ఎక్కి దానిని నియంత్రించేవారు. ‘బర్హిణవాససః’ అంటే నెమలి ఈకలు గల బాణాలు; ‘నిమగ్నాః’ అంటే వక్షంలో గాఢంగా దిగబడినవి. ‘గిరిః ప్రస్రవణం యథా’ (జలపాతం గల పర్వతంలా) అనే ఉపమ ఈ సర్గలో మళ్ళీ వస్తుంది — సుగ్రీవుడు చెవులూ ముక్కూ తెంచినప్పుడు కూడా ‘జలపాతాలతో కూడిన పర్వతంలా’ అని ఉంది. ఇలా రక్తస్రావం జలపాతంతో పోల్చబడుతుంది. ‘గురుభారప్రపీడితః’ (గొప్ప బరువుతో పీడించబడినవాడు) అనేది లక్ష్మణుని ఉపాయానికి మూలం — అనేకమంది వానరుల బరువుకు పీడించబడి అతడు మందగమనుడవుతాడు.

కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గల ధీరుడైన రాఘవుడు, చూపుతోనే దహిస్తున్నట్లు, కుంభకర్ణుని బలానికి పీడితులైన యూథపతులందరికీ సంతోషం కలిగిస్తూ, వేగంగా రాక్షసుని మీదికి దూకాడు (నూట ముప్పై నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది). సర్పంలాంటి, దృఢమైన నారి గల, ఉగ్రమైన, బంగారంతో చిత్రించిన ధనుస్సును తీసుకొని, ఉత్తమమైన అమ్ములపొదిని బాణాలతో కట్టుకొని, రాముడు వానరులను ఊరడించి ముందుకు దూకాడు. పరమ దుర్జయులైన వానరగణాలతో పరివృతుడై, లక్ష్మణుడు వెంట రాగా, మహాబలుడైన ఆ వీరుడు బయలుదేరాడు. అతడు కిరీటం ధరించిన, శత్రువులను అణచే, రక్తంతో తడిసి ఎర్రని కళ్ళు గల మహాకాయుడైన కుంభకర్ణుని చూశాడు — కోపించిన దిగ్గజంలా అందరి మీదికీ దూకుతున్నవానిని, కోపంతో వానరులను వెదుకుతున్నవానిని, రాక్షసులతో పరివృతుడైనవానిని, వింధ్య–మందరపర్వతాలలా ఉన్నవానిని, బంగారు అంగదాలతో అలంకరించుకున్నవానిని, వర్షమేఘం నీటిని కురిపించినట్లు నోటి నుండి రక్తాన్ని స్రవిస్తున్నవానిని, రక్తంతో తడిసిన పెదవుల కొనలను నాలుకతో నాకుతున్నవానిని, కాలాంతకుడైన యమునిలా వానరసైన్యాన్ని నలుపుతున్నవానిని. మండుతున్న అగ్నిలా వెలుగుతున్న ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుని చూసి పురుషశ్రేష్ఠుడు ధనుస్సును టంకారం చేశాడు. అతని ధనుష్టంకారానికి కోపించిన ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు ఆ ఘోషను సహించలేక రాఘవుని మీదికి దూకాడు. అప్పుడు నాగరాజు దేహంలాంటి బాహువులు గల రాముడు, గాలికి రేగిన మేఘంలా, పర్వతంలా మీదికి వస్తున్న ఆ కుంభకర్ణునితో యుద్ధంలో ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసాధిపా, రా, విషాదపడకు; నేను ధనుస్సు చేతబట్టి నిలిచి ఉన్నాను. నన్ను రాక్షసవంశనాశకునిగా తెలుసుకో; ఒక్క ముహూర్తంలో నీవు ప్రాణం లేనివాడవవుతావు.’ ‘ఇతడే రాముడు’ అని గ్రహించి అతడు వికృతమైన స్వరంతో నవ్వాడు; మిక్కిలి కోపంతో వానరులను పారదోలుతూ ముందుకు దూకాడు. వనవాసులందరి హృదయాలనూ చీల్చివేస్తున్నట్లు, మేఘగర్జనలాంటి భయంకరమైన వికృతమైన నవ్వు నవ్వి, మహాతేజస్వి అయిన కుంభకర్ణుడు రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నన్ను విరాధుడని తెలుసుకోవద్దు, కబంధుడని కాదు, ఖరుడని కాదు, వాలి అని కాదు, మారీచుడని కాదు; వచ్చినవాడు ఈ కుంభకర్ణుడు. పూర్తిగా నల్లని ఇనుముతో చేసిన నా ఈ భయంకరమైన పెద్ద ముద్గరాన్ని చూడు; దీనితోనే నేను పూర్వం దేవతలనూ దానవులనూ జయించాను. చెవులూ ముక్కూ లేనివాడని నన్ను చులకన చేయకూడదు; చెవులూ ముక్కూ పోయినందువల్ల నాకు కొంచెం కూడా బాధ లేదు. ఓ ఇక్ష్వాకుశార్దూలా, పాపరహితుడా, నా అవయవాలపై నీ పరాక్రమాన్ని చూపించు; నీ పౌరుషమూ విక్రమమూ చూసిన తరువాత నిన్ను భక్షిస్తాను.’ నూట నలభై మూడు, నూట నలభై నాలుగవ శ్లోకాలు ఉపజాతి వృత్తంలో ఉన్నాయి. ముద్రణలో పాదటిప్పణిలో ‘ఈ శ్లోకం తరువాత కొన్ని ప్రతులలో ఈ క్రింది శ్లోకాలు అదనంగా లభిస్తాయి’ అనే టిప్పణితో, నూట నలభై రెండవ శ్లోకం తరువాత పదిన్నర శ్లోకాలు (కుంభకర్ణునితో విభీషణుని సంభాషణ) ముద్రించబడ్డాయి; అవి మూలపాఠంలో సంఖ్యలతో లెక్కించబడలేదు, ఇక్కడ కూడా తీసుకోబడలేదు. రాముని అభిగమనం సగౌరవంగా వర్ణించబడింది — కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు, సర్పంలాంటి ధనుస్సు, బంగారంతో చిత్రించినది, కట్టుకున్న అమ్ములపొది. కుంభకర్ణుని రూపం కూడా విస్తారంగా — కిరీటధారి, ఎర్రని కళ్ళు, దిగ్గజంలా, వింధ్య–మందరాల వంటివాడు, రక్తం కక్కుతూ, నాలుకతో పెదవులు నాకుతూ. ఇది ఇద్దరు మహావీరుల ముఖాముఖి క్షణం, అందుకే కవి గమనాన్ని మందగింపజేసి చిత్రాన్ని విస్తరిస్తాడు. రాముని మాట సంక్షిప్తమూ నిశ్చితమూ — ‘విషాదపడకు’, ‘రాక్షసవంశనాశకునిగా తెలుసుకో’. కుంభకర్ణుని జవాబు దీర్ఘమూ గర్వపూరితమూ — రాముడు ఇంతకు ముందు చంపినవారి పేర్లను అతడు లెక్కిస్తాడు — విరాధుడు, కబంధుడు, ఖరుడు, వాలి, మారీచుడు — ‘నేను వారిలో ఒకణ్ణి కాను’. ఈ జాబితా రాముని పూర్వవిజయాల సారం కూడా. చెవులూ ముక్కూ పోయిన అవమానాన్ని అతడు తుచ్ఛంగా తీసిపారేస్తాడు — ‘కొంచెం కూడా బాధ లేదు’. చివరలో ‘భక్షిస్తాను’ — రాక్షసుని స్వభావం చివరి వరకూ మారదు. ‘విషాదపడకు’ అనే రాముని మాటలో కొంత వ్యంగ్యం ఉంది — అవయవాలు తెగి విషణ్ణుడవైన నీవు నా దగ్గరకు వచ్చి యుద్ధం చేయి అని. ‘ఒక్క ముహూర్తంలో ప్రాణం లేనివాడవవుతావు’ అనేది భవిష్యవాణి, అది త్వరలోనే నిజమవుతుంది. కుంభకర్ణుని ‘వికృతస్వనం జహాస’ (వికృతమైన స్వరంతో నవ్వాడు) అనే నవ్వు భయంకరమైనది — హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘వికృత స్వరంతో అట్టహాసం’ అని ఉంది. ‘భుజంగరాజోత్తమభోగబాహుః’ అంటే రాముని బాహువులు నాగరాజు (వాసుకి) దేహంలా దీర్ఘమైనవీ పుష్టమైనవీ; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘నాగరాజు వాసుకి వలె’ అని ఉంది. ‘ధరణీధరాభమ్’ అంటే కుంభకర్ణుడు పర్వతంలాంటివాడు. ‘దృష్టపౌరుషవిక్రమమ్’ — నీ పౌరుషాన్ని చూసిన తరువాతే నిన్ను తింటాను — అతని అవజ్ఞలో కూడా వీరధర్మం ఉంది. ‘సృక్కిణీ’ అంటే పెదవుల అంచులు, నోటి మూలలు; ‘పరిలిహ్యంతమ్’ అంటే నాలుకతో నాకుతున్నవాడు — భక్షించినవారి రక్తాన్ని ఆస్వాదించడం.

కుంభకర్ణుని మాట విని రాముడు చక్కని పింఛాలు గల బాణాలను ప్రయోగించాడు; వజ్రంతో సమానమైన వేగం గల వాటిచేత కొట్టబడినా ఆ దేవశత్రువు కలవరపడలేదు, బాధపడలేదు. ఏ బాణాలచేత శ్రేష్ఠమైన సాలవృక్షాలు ఛేదించబడ్డాయో, వానరశ్రేష్ఠుడైన వాలి హతుడయ్యాడో, వజ్రంలాంటి ఆ బాణాలు అప్పుడు కుంభకర్ణుని శరీరాన్ని బాధించలేకపోయాయి. ఆ మహేంద్రశత్రువు ఆ బాణాలను నీటిధారలను వలె శరీరంతో తాగివేస్తూ, ఉగ్రవేగం గల ఆ ముద్గరాన్ని గిరగిరా తిప్పి రాముని బాణవేగాన్ని అడ్డుకొట్టాడు. అప్పుడు రక్తంతో పూయబడిన, దేవతల మహాసైన్యాలకు భయం కలిగించే, ఉగ్రవేగం గల ఆ ముద్గరాన్ని గిరగిరా తిప్పి ఆ రాక్షసుడు వానరసైన్యాన్ని పారదోలాడు. అప్పుడు రాముడు వాయవ్యమనే మరొక అస్త్రాన్ని తీసుకొని ఆ నిశాచరుని మీదికి ప్రయోగించాడు; దానితో ముద్గరంతో సహా అతని బాహువును ఖండించాడు; చేయి తెగిన అతడు తుములంగా గర్జించాడు. రాఘవుని బాణంతో తెగిన, ముద్గరంతో కూడిన, పర్వతశిఖరంలాంటి అతని బాహువు వానరరాజు సైన్యంలో పడి ఆ వానరసేనను చంపింది. విరిగిపోయి, హతులు కాగా మిగిలిన ఆ వానరులు రణభూమి అంచులను ఆశ్రయించి, విషణ్ణులై, అవయవాలు నొప్పెడుతుండగా, నరేంద్రునికీ రాక్షసాధిపతికీ మధ్య జరుగుతున్న మిక్కిలి ఘోరమైన ఆ సంఘర్షణను చూశారు. అస్త్రంతో బాహువు తెగిన ఆ కుంభకర్ణుడు, మహాఖడ్గంతో శిఖరం తెగిన పర్వతరాజులా ఉండి, మిగిలిన చేత్తో ఒక చెట్టును పెకలించి రణంలో నరేంద్రుని మీదికి దూకాడు. రాముడు బంగారంతో చిత్రించిన, ఐంద్రాస్త్రంతో కూడిన బాణంతో, తాటిచెట్టుతో సహా పైకెత్తిన, సర్పదేహంలాంటి అతని బాహువును కొట్టాడు. ఖండించబడిన, పర్వతంలాంటి కుంభకర్ణుని భుజం నేలపై పడి, గిలగిలలాడుతూ చెట్లనూ కొండలనూ బండలనూ వానరులనూ రాక్షసులనూ చంపింది. రెండు చేతులూ తెగి, హఠాత్తుగా గర్జిస్తూ మీదికి వస్తున్న అతన్ని చూసి రాముడు పదునైన రెండు అర్ధచంద్రబాణాలను తీసుకొని యుద్ధంలో రాక్షసుని రెండు పాదాలనూ ఛేదించాడు. అతని ఆ రెండు పాదాలూ దిక్కులనూ ఉపదిక్కులనూ పర్వతగుహలనూ మహాసముద్రాన్నీ లంకనూ వానరరాక్షససేనలనూ ప్రతిధ్వనింపజేస్తూ పడ్డాయి (ఈ శ్లోకం సమీక్షిత పాఠంలో లేదు). చేతులూ కాళ్ళూ తెగిన అతడు బడబాగ్నిముఖంలాంటి నోటిని తెరిచి, హఠాత్తుగా గర్జిస్తూ, ఆకాశంలో రాహువు చంద్రుని మీదికి వెళ్ళినట్లు రాముని మీదికి పరుగెత్తాడు. రాముడు బంగారు పింఛాలు గల పదునైన మొనల బాణాలతో అతని నోటిని నింపివేశాడు; నోరు నిండిపోయిన అతడు మాట్లాడలేకపోయాడు, కష్టంమీద మూలుగుతూ మూర్ఛపోయాడు. ఈ శ్లోకాలన్నీ (151–164) ఉపజాతి వృత్తంలో ఉన్నాయి. ‘ఏ బాణాలచేత సాలవృక్షాలు ఛేదించబడ్డాయో, వాలి హతుడయ్యాడో’ అనేది కిష్కింధాకాండ స్మరణ — అవే బాణాలు ఇక్కడ నిష్ఫలమవుతున్నాయి; దాని వల్ల కుంభకర్ణుని బలం అద్భుతంగా కనిపిస్తుంది. రాముని మొదటి బాణాలు నిష్ఫలం — ‘నీటిధారలను వలె తాగివేస్తూ’ అనే ఉపమతో కుంభకర్ణుని దేహం ఎండిన నేలలా బాణాలను తనలో ఇముడ్చుకుంటుంది. తరువాత రాముడు దివ్యాస్త్రాలను ప్రయోగిస్తాడు — వాయవ్యం, ఐంద్రం, రెండు అర్ధచంద్రాలు. అవయవచ్ఛేదపు క్రమం సువిచారితమైనది — మొదట ముద్గరంతో కూడిన కుడిచేయి, దానితో ఆయుధం నశించింది; తరువాత చెట్టు పట్టుకున్న ఎడమచేయి; తరువాత పాదాలు, దానితో గమనం నశించింది; తరువాత నోరు బాణాలతో నింపబడుతుంది, దానితో భక్షణమూ నాదమూ నిరోధించబడ్డాయి. ఇలా అతడు క్రమంగా సర్వశక్తిహీనుడవుతాడు. తెగిన అతని అవయవాలు కూడా వినాశకాలే — బాహువు వానరసేనను నలుపుతుంది, పాదాలు దిక్కులను ప్రతిధ్వనింపజేస్తూ పడతాయి. రాహువు చంద్రుని వలె అతడు రాముని మింగాలనుకుంటాడు — అసంపూర్ణమైన దేహం కూడా భీషణమే. వానరులు ‘పర్యంతమ్ ఆశ్రిత్య’ — రణభూమి అంచులకు వెళ్ళి — ప్రేక్షకులలా ఆ ద్వంద్వయుద్ధాన్ని చూస్తారు. ‘నరేంద్రరక్షోఽధిపసంనిపాతమ్’ అంటే మనుష్యరాజుకూ రాక్షసరాజుకూ మధ్య సంఘర్షణ — కుంభకర్ణుడు రాజు కాకపోయినా అతని మహత్త్వాన్ని చూపడానికి ఇక్కడ ‘రక్షోఽధిపః’ (రాక్షసాధిపతి) అని చెప్పబడ్డాడు. ‘మహాసికృత్తాగ్రః అచలేంద్రః ఇవ’ — ఖడ్గంతో శిఖరం తెగిన పర్వతంలా — బాహువు లేని అతడు. ‘శిలావానరరాక్షసాంశ్చ’ — తెగిన బాహువు గిలగిలలాడుతూ బండలనూ వానరులనూ రాక్షసులనూ నలుపుతుంది — చచ్చిన అవయవం కూడా బతికి ఉన్నట్లే. ‘వినాదయంతౌ’ అంటే పాదాలు పడిన ధ్వని దిక్కులనూ గుహలనూ సముద్రాన్నీ లంకనూ ప్రతిధ్వనింపజేస్తుంది — ఇది అతిశయోక్తి. ‘పన్నగభోగకల్పమ్’ అంటే పైకెత్తిన బాహువు సర్పపు పడగలా ఎత్తుగా ఉంది; ‘సహతాలవృక్షమ్’ అంటే తాటిచెట్టుతో సహా.

అప్పుడు రాముడు సూర్యకిరణంలా ప్రకాశించే, బ్రహ్మదండంలా అంతకునిలా కాలునిలా ఉన్న, శత్రువుకు అశుభమైన, పదునైన, చక్కని పింఛాలు గల, గాలితో సమానమైన వేగం గల ఐంద్రమైన బాణాన్ని తీసుకున్నాడు. వజ్రాలతో బంగారంతో అందంగా అలంకరించిన పింఛాలు గల, మండుతున్న సూర్యునిలా అగ్నిలా ప్రకాశించే, మహేంద్రుని వజ్రాయుధంతో సమానమైన వేగం గల ఆ బాణాన్ని రాముడు ఆ నిశాచరుని మీదికి ప్రయోగించాడు. రాఘవుని బాహువుచేత ప్రేరేపించబడిన ఆ బాణం తన కాంతితో పది దిక్కులనూ ప్రకాశింపజేస్తూ, పొగ లేని అగ్నిలా భయంకరంగా కనిపిస్తూ, ఇంద్రుని వజ్రాయుధంలా భయంకర పరాక్రమంతో వెళ్ళింది. అది మహాపర్వతశిఖరంలా ఉన్న, గుండ్రని కోరలు గల, కదలాడే అందమైన కుండలాలు గల ఆ రాక్షసాధిపతి తలను, పూర్వం పురందరుడు వృత్రుని తలను ఖండించినట్లు, ఖండించింది. కుండలాలతో అలంకరించబడిన కుంభకర్ణుని పెద్ద తల, సూర్యోదయమైనప్పుడు రాత్రి ఆకాశమధ్యంలో ఉన్న చంద్రునిలా కనిపించింది. రాముని బాణానికి దెబ్బతిన్న, పర్వతంలాంటి ఆ రాక్షసుని తల పడి, వీధుల పక్కన ఉన్న గృహాలనూ గోపురాలనూ విరగ్గొట్టి, ఎత్తైన ప్రాకారాన్ని కూడా కూల్చివేసింది. హిమాలయంలా ప్రకాశించే ఆ అతిపెద్ద రాక్షసుని మొండెం సముద్రంలో పడి, మొసళ్ళనూ పెద్దపెద్ద చేపలనూ సర్పాలనూ నలిపివేసి, భూమిలోకి దిగబడింది. బ్రాహ్మణులకూ దేవతలకూ శత్రువైన మహాబలుడు కుంభకర్ణుడు యుద్ధంలో హతుడు కాగా భూమీ పర్వతాలన్నీ కంపించాయి; దేవతలు ఆనందంతో తుములంగా నాదం చేశారు. అప్పుడు ఆకాశంలో ఉన్న దేవర్షులూ మహర్షులూ నాగులూ దేవతలూ భూతాలూ సుపర్ణులూ గుహ్యకులూ యక్షగంధర్వగణాలతో సహా రాముని పరాక్రమానికి మిక్కిలి ఆనందించారు. అతని మహత్తరమైన వధతో బాధపడిన, ఆత్మాభిమానం గల రాక్షసరాజు బంధువులు, సింహంలాంటి రఘూత్తముని చూసి, ఏనుగులలా బిగ్గరగా అరిచారు. దేవలోకపు చీకటిని నాశనం చేసి రాహువు నోటి నుండి విముక్తుడైన సూర్యునిలా, యుద్ధంలో కుంభకర్ణుని చంపి రాముడు వానరసైన్యం మధ్యలో ప్రకాశించాడు. అనేకమంది వానరులు వికసించిన పద్మాలలాంటి ముఖాలతో మిక్కిలి ఆనందించారు; భయంకరబలుడైన శత్రువు హతుడు కాగా, అభీష్టఫలాన్ని పొందిన రాజపుత్రుడు రాఘవుని పూజించారు. దేవసైన్యాలను నలిపినవాడూ, మహాయుద్ధాలలో ఎన్నడూ ఓడిపోనివాడూ అయిన ఆ మహాసురుడు కుంభకర్ణుని రణంలో చంపి, వృత్రుని చంపిన దేవేంద్రునిలా, భరతుని అన్న ఆనందించాడు. చివరి శ్లోకాలు వంశస్థ, ఉపజాతి వృత్తాలలో రచించబడ్డాయి. ‘సూర్యోదయమైనప్పుడు రాత్రి ఆకాశమధ్యంలో ఉన్న చంద్రునిలా’ అనే ఉపమ — తేజస్సు కోల్పోయిన తల; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘నిస్తేజంగా కనిపించింది’ అని చెబుతుంది. చివరి బాణం ఐంద్రమైనది, బ్రహ్మదండంలా కాలునిలా ఉన్నది — దీని వర్ణన మూడు శ్లోకాలలో ఉంది; దానితో దాని మహత్త్వం ప్రకటమవుతుంది. వృత్రవధోపమ రెండుసార్లు వస్తుంది (168, 177) — రాముడు ఇంద్రునిలా, కుంభకర్ణుడు వృత్రునిలా; ఉపమతోనే ఈ భాగం ప్రారంభమై ఉపమతోనే ముగుస్తుంది. తెగిన తల లంకలో పడి గృహాలనూ ప్రాకారాన్నీ విరగ్గొడుతుంది — రాక్షసుల నగరంలోనే వారి వీరుని తల; మొండెం సముద్రంలో. భూమి కంపిస్తుంది, దేవతలు ఆనందిస్తారు, రాక్షసులు రోదిస్తారు. ‘రాహువు నోటి నుండి విముక్తుడైన సూర్యునిలా’ అనేది రాముని ఉపమ — ఇంతకు ముందు కుంభకర్ణుడు రాహువులా రాముని మీదికి పరుగెత్తాడు; ఇప్పుడు రాముడే రాహువు నుండి విముక్తుడైన సూర్యుడు. వానరుల ముఖాలు ‘వికసించిన పద్మాలలా’ — సూర్యోదయంలో కమలాలు వికసిస్తాయి, రాముడనే సూర్యుడు ఉదయించగా వానరుల ముఖాలు. ఇలా ఉపమల సూక్ష్మమైన పరస్పరసంబంధం సర్గాంతంలో కవి కౌశలాన్ని చూపుతుంది. ‘అరిష్టమ్’ అనేది బాణానికి విశేషణం — శత్రువుకు అశుభమైనది, మృత్యుకారకమైనది. ‘చర్యాగృహగోపురాణి’ అంటే మార్గంలోని గృహాలూ గోపురాలూ; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘రోడ్డు పక్కన ఉన్న ఇళ్ళూ ద్వారాలూ’ అని ఉంది. కుంభకర్ణవధతో రావణుని కుడిచేయి నశించింది — తరువాతి సర్గలో రావణుడే ఈ మాట చెబుతాడు. ‘సువృత్తదంష్ట్రం చలచారుకుండలమ్’ అని ఛేదించబడుతున్న తల సౌందర్యాన్ని కూడా వర్ణించడంలో కవి శత్రువు మహత్త్వాన్ని కూడా తగ్గించడు. ‘హిమవత్ప్రకాశమ్’ అనేది మొండేనికి ఉపమ — హిమాలయమంత విశాలమైనది. ‘ఇష్టభాగినమ్’ అంటే ఇష్టఫలాన్ని పొందినవాడు — రాముడు అభీష్టమైన విజయానికి భాగి.

அங்கதனின் சொல்லைக் கேட்டுத் திரும்பிய பேருடல் கொண்ட அந்த வானரர்கள் இறுதிவரை நிலைக்கும் உறுதியை மேற்கொண்டு, எல்லோரும் போரை விரும்புபவர்கள் ஆனார்கள். வலிமைமிக்க அங்கதனின் சொற்களால் மீண்டும் நிலைநிறுத்தப்பட்ட அவர்கள், வீரம் தூண்டப்பெற்றவர்களாகவும், ஆற்றல் மீண்டும் ஏற்றப்பெற்றவர்களாகவும் இருந்தனர். மரணத்துக்குத் துணிந்து மகிழ்ச்சியடைந்த அவர்கள் புறப்பட்டு, உயிரைத் துறந்தவர்களாக மிகக் கடுமையான போரைச் செய்தனர். பின் பேருடல் கொண்ட அவர்கள் மரங்களையும் மிகப் பெரிய மலைத்தட்டுகளையும் விரைவாகத் தூக்கிக்கொண்டு கும்பகர்ணனை நோக்கிப் பாய்ந்தனர். ‘நைஷ்டிகீ புத்தி:’ என்பது இறுதியான, மரணம் வரை நிலைக்கும் உறுதி; இந்தி உரையும் ‘சாவதற்கே உறுதிகொண்டு’ என்கிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் அவர்கள் இருமுறை ஓடினர்; இப்போதோ உயிராசையைத் துறந்தே போரிடுகின்றனர் — ஆகவேதான் அவர்களுக்கு மகிழ்ச்சி; ஏனெனில் அச்சத்தின் வேரே உயிராசைதான். ‘ஸமாரோபிதவிக்ரமா:’ என்ற சொல்லில், வில்லில் நாண் ஏற்றப்படுவது போல அவர்களிடம் வீரம் மீண்டும் ஏற்றப்பட்டது என்ற உருவகம் உள்ளது. ‘ஸானூனி’ என்பவை மலைகளின் சமதளமான உச்சிகள்; வானரர்கள் மரங்களை மட்டுமன்றி மலைப்பகுதிகளையும் பெயர்த்து ஆயுதங்களாகப் பயன்படுத்துகின்றனர். அங்கதனின் சொற்களின் பயன் இங்கே கண்கூடாகத் தெரிகிறது — முன்பு ஓடியவர்களே இப்போது ‘மரணத்துக்குத் துணிந்தவர்கள்’. ‘உயிரைத் துறந்தவர்கள்’ என்ற சொல் அவர்களுடைய மன மாற்றத்தைக் குறிக்கிறது — உயிருக்காக ஓடியவர்கள் இப்போது உயிரைத் துறந்தே போருக்குச் செல்கிறார்கள். ‘ஸமுதீரிதவீர்யா:’ என்றால் வீரம் தூண்டப்பட்டவர்கள், உந்தப்பட்டவர்கள்; ‘பர்யவஸ்தாபிதா:’ என்றால் மீண்டும் தம் நிலையில் நிறுத்தப்பட்டவர்கள் — இவ்விரு சொற்களும் அங்கதனின் சொல்லின் ஆற்றலை வருணிக்கின்றன.

கடுஞ்சினம் கொண்ட வீரனும் பேருடல் கொண்டவனுமான கும்பகர்ணன் கதையை உயர்த்தி, பகைவர்களை அடக்கியவாறு எல்லாப் பக்கங்களிலும் அவர்களைச் சிதறடித்தான். அவனால் அடிக்கப்பட்டு எண்ணாயிரத்து எழுநூறு வானரர்கள் சிதறித் தரையில் கிடந்தனர். அவன் பதினாறு, எட்டு, பத்து, இருபது, முப்பது என வானரர்களை இரு கைகளாலும் வாரியணைத்துத் தின்றுகொண்டே ஓடித்திரிந்தான் — கடுஞ்சினம் கொண்ட கருடன் பாம்புகளைத் தின்பது போல. ஏழாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது. பின் சிரமப்பட்டுத் தேறிய வானரர்கள் அங்கிங்கிருந்து ஒன்றுகூடி, மரங்களையும் மலைகளையும் கையில் ஏந்திப் போர்முனையில் நின்றனர். எட்டாம் சுலோகம் முந்தைய சர்க்கத்தின் எட்டாம் சுலோகத்தை ஏறக்குறைய அப்படியே திரும்பச் சொல்கிறது — ‘சிரமப்பட்டு… அங்கிங்கிருந்து ஒன்றுகூடி’ — இவ்வாறு ஓடுவதும் மீண்டும் அணிதிரள்வதுமான சுழற்சி இந்தப் போரின் இலக்கணம். எண்ணிக்கைகள் இங்கே கவிஞரால் விரிவாகக் கணக்கிடப்படுகின்றன — ஆயிரக்கணக்கில் வீழ்ந்தவர்கள், பத்துப் பத்தாகத் தின்னப்பட்டவர்கள் — அதனால் ராக்ஷசனின் பயங்கரம் கண்முன் உருப்பெறுகிறது. ‘கருடன் பாம்புகளைப் போல’ என்ற உவமை இந்தச் சர்க்கத்தில் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது; கருடன் பாம்புகளைத் தின்பது இயல்பானது போல, இவன் வானரர்களைத் தின்பதும் சிரமமற்றது என்பது கருத்து. முந்தைய சர்க்கத்தில் அவன் வானரர்களைக் கைகளாலும் கால்களாலும் நசுக்கினான்; இங்கே முதன்முறையாகக் கதை பயன்படுத்தப்படுகிறது. ‘பரிக்ஷிப்ய பாஹுப்யாம்’ என்றால் இரு கைகளாலும் சுற்றி வளைத்து, அணைப்பது போல — பிடித்து அவன் தின்கிறான்; இந்தி உரை ‘இரு கைகளிலும் வாரிக்கொண்டு’ என்கிறது. ‘தர்ஷயன்’ என்றால் அடக்கியவாறு, இழிவுபடுத்தியவாறு; ‘வ்யக்ஷிபத்’ என்றால் அங்குமிங்குமாக வீசியெறிந்தான் — கதையடியால் வானரர்கள் தொலைவில் வீசப்பட்டனர். ஆயிரக்கணக்கான வானரர்கள் வீழ்ந்தது ஒரே சுலோகத்தில் சொல்லப்படுகிறது; அதனால் அழிவின் வேகம் உணரப்படுகிறது.

பின் வானரர்களில் சிறந்த த்விவிதன் ஒரு மலையைப் பெயர்த்தெடுத்து, மலைச்சிகரம் போன்ற கும்பகர்ணனை நோக்கித் தொங்கும் மழைமேகம் போல ஓடினான். அந்த மலையைப் பெயர்த்து அவன் கும்பகர்ணன் மீது வீசினான்; ஆனால் அது பேருடல் கொண்ட அவனை அடையாமல் அவனுடைய படையின் மேல் விழுந்தது. அந்த மலை குதிரைகளையும், யானைகளையும், தேர்களையும், சிறந்த யானைகளையும், பிற ராக்ஷசர்களையும் நசுக்கியது. அந்த மலையின் வேகத்தால் தாக்கப்பட்டு, குதிரைகளும் தேரோட்டிகளும் கொல்லப்பட்டு, அந்தப் பெரிய போர்க்களம் ராக்ஷசர்களின் குருதியால் நனைந்தது. பின் ராக்ஷசத் தேர்வீரர்கள் காலனுக்கும் யமனுக்கும் நிகரான அம்புகளால் முழங்கிக்கொண்டிருந்த வானரத் தலைவர்களின் தலைகளைச் சட்டெனக் கொய்தனர். மகாத்மாக்களான வானரர்களும் பெரிய மரங்களைப் பெயர்த்துத் தேர்களையும் குதிரைகளையும் யானைகளையும் ஒட்டகங்களையும் ராக்ஷசர்களையும் அழித்தனர். அனுமன் வானத்தில் நின்றுகொண்டு கும்பகர்ணனின் தலையின் மேல் மலைச்சிகரங்களையும் பாறைகளையும் பலவகை மரங்களையும் பொழிந்தான். பெருவலிமையுடைய கும்பகர்ணன் அந்த மலைச்சிகரங்களைச் சூலத்தால் பிளந்தான்; மரமழையையும் முறித்தான். ஒன்பது முதல் பதினான்கு வரையிலான ஆறு சுலோகங்கள் (த்விவிதனின் தாக்குதலும் தேர்வீரர்களின் எதிர்த்தாக்குதலும்) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அச்சுப் பதிப்பில் அவை தெளிவாக உள்ளன. ‘விலம்ப: தோயத:’ என்பது தாழ்ந்து தொங்கும் மழைமேகம் — த்விவிதனின் கையில் மலை மேகம் போலத் தோன்றுகிறது. இங்கே முதன்முறையாக வானரர்களின் தாக்குதல் ராக்ஷசப் படையில் பயன் தருகிறது; இலக்கான கும்பகர்ணன் தீண்டப்படவில்லை என்றாலும். த்விவிதன் மைந்தனின் உடன்பிறந்தவன், அசுவினிதேவர்களின் மைந்தன் என்று புகழ்பெற்றவன்; அவனுடைய தாக்குதல் இலக்கை அடையாவிட்டாலும் ராக்ஷசப் படையில் பேரழிவு நிகழ்கிறது — குதிரைகள், யானைகள், தேர்கள், தேரோட்டிகள் அழிகின்றனர். இவ்வாறு வானரர்களின் வீரம் பயனற்றது அல்ல, கும்பகர்ணனின் உடல் மட்டுமே ஊடுருவ முடியாதது என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். தேர்வீரர்களின் எதிர்த்தாக்குதலும் வருணிக்கப்படுகிறது — அவர்கள் அம்புகளால் வானரப் படைத்தலைவர்களின் தலைகளைக் கொய்கிறார்கள்; வானரர்களும் மரங்களால் ஒட்டகங்களையும் அழிக்கிறார்கள்; ஆகவே இங்கே போர் இருதரப்பானது, ஒருதரப்பான படுகொலை மட்டும் அல்ல. அனுமன் வானத்தில் நின்று தலையின் மேல் பொழிகிறான் — அவனுடைய வான்வழிச் செல்லும் ஆற்றல் சுந்தர காண்டத்திலிருந்தே அறிமுகமானது. கும்பகர்ணனோ சூலத்தாலேயே மலைச்சிகரங்களைப் பிளக்கிறான்; ஆகவே இருவரின் நேருக்கு நேர் மோதலுக்கான பின்னணி இங்கே ஆயத்தமாகிறது; அது அடுத்த பகுதியில் நிறைவடைகிறது. ‘கிரே: சிர:’ என்பது மலையின் உச்சி; அதன் வாக்கிய அமைப்பு சிக்கலானது, ஆனால் கருத்து தெளிவானது — ஒரே மலை பல ராக்ஷசர்களை நசுக்கியது. ‘ஆயோதனம்’ என்பது போர்க்களம்; அது ‘குருதியால் நனைந்தது’. இந்தப் பகுதியில் கவிஞரின் பார்வை கணநேரம் கும்பகர்ணனை விட்டு விலகி முழுப் போர்க்களத்தையும் காண்கிறது — தேர்வீரர்கள், தேரோட்டிகள், ஒட்டகங்கள், யானைகள் — இவ்வாறு போரின் விரிவு உணரப்படுகிறது.

பின் கும்பகர்ணன் கூர்மையான சூலத்தைப் பற்றிக்கொண்டு வானரர்களின் அந்தக் கடுமையான படையை நோக்கி ஓடினான். பாய்ந்து வரும் அவனுக்கு முன்னால் அனுமன் ஒரு மலையுச்சியைப் பற்றிக்கொண்டு நின்றான். சினங்கொண்ட அவன், சிறந்த மலை போன்ற பயங்கர உடலுடைய கும்பகர்ணனை அந்த மலையால் வேகமாகத் தாக்கினான்; அதனால் தாக்குண்டு, உடல் கொழுப்பால் நனைந்து, குருதி பெருகி அவன் கலங்கினான். பின் அவன் மின்னல் போல் ஒளிர்வதும், கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்புச் சிகரமுடைய மலை போன்றதுமான சூலத்தைச் சுழற்றி, குகன் (முருகன்) தன் கொடிய வேலால் கிரௌஞ்ச மலையைப் பிளந்தது போல, மாருதியின் மார்பின் நடுவில் தாக்கினான். சூலத்தால் பரந்த மார்பு பிளக்கப்பட்டு, மிகவும் கலங்கிய அனுமன், வாயிலிருந்து குருதி கக்கியவாறு, அந்தப் பெரும்போரில் யுகமுடிவின் மேக இடிமுழக்கம் போன்ற பயங்கர ஒலியை எழுப்பினான். அவன் துன்புறுவதைக் கண்டு ராக்ஷசக் கூட்டங்கள் சட்டென மகிழ்ந்து முழங்கின; துன்புற்று அச்சத்தால் வாடிய வானரர்களோ போரில் கும்பகர்ணனிடமிருந்து ஓடினர். இந்த ஐந்து சுலோகங்களும் உபஜாதி விருத்தத்தில் (இருபத்திரண்டு எழுத்துகளுடைய பாதிகளோடு) அமைந்தவை; இருபதாம் சுலோகமோ வம்சஸ்தம். ‘குஹோ(அ)சலம் க்ரௌஞ்சமிவோக்ரசக்த்யா’ என்ற உவமை புகழ்பெற்றது — ஸ்கந்தன் தன் வேலால் கிரௌஞ்ச மலையைப் பிளந்தான் என்பது புராணக் கதை. அனுமனுக்கும் துன்பம் நேர்ந்தது வானரர்களின் மனவுறுதிக்கு விழுந்த இறுதி அடி. அனுமன் மலையுச்சியைப் பற்றிக்கொண்டு முன்னால் நிற்கிறான் — ‘முன்னால்’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய அச்சமின்மை குறிக்கப்படுகிறது; ஏனெனில் மற்றவர்கள் ஓடுகிறார்கள். கும்பகர்ணனும் ‘கலங்கினான்’ — இந்தச் சர்க்கத்தில் முதன்முறையாக அவன் சற்று அசைந்தான் என்று சொல்லப்படுகிறது; ஆகவே அனுமனின் அடி மற்றவர்களுடையதைவிடக் கனமானது. ஆனால் அவனுடைய பதிலடி பயங்கரமானது — சூலம் அனுமனின் மார்பில் ஆழப் பாய்ந்தது. ‘யுகமுடிவின் மேக இடிமுழக்கம் போன்றது’ என்பது அனுமனின் ஒலி — வேதனையிலும் அவனுடைய குரல் இடிமுழக்கம் போல் கம்பீரமானது, இரங்கத்தக்கதல்ல. ஆகவே துன்பத்திலும் அவனுடைய வீரம் அழியவில்லை. ‘உடல் கொழுப்பால் நனைந்து, குருதி பெருகி’ என்பது அனுமனின் அடியின் விளைவு — கும்பகர்ணனின் உடலிலிருந்து கொழுப்பும் குருதியும் வழிகின்றன; ஆகவே அவனைக் கண்ணுக்குத் தெரியும்படி காயப்படுத்திய முதல்வன் அனுமனே. வானரர்கள் மீண்டும் ஓடுகிறார்கள் — தலைவனின் துன்பம் வீரர்களின் மனவுறுதியைப் பறிக்கிறது.

பின் வலிமைமிக்க நீலன் படையை மீண்டும் நிலைநிறுத்தியவாறு, அறிவுடைய கும்பகர்ணன் மீது ஒரு மலையுச்சியை வீசினான். அது பாய்ந்து வருவதைக் கண்டு அவன் அதைக் கைமுட்டியால் தாக்கினான்; முட்டியின் அடியால் தாக்குண்ட அந்த மலையுச்சி சிதறி, தீப்பொறிகளோடும் சுடர்களோடும் தரையில் விழுந்தது. பின் ரிஷபன், சரபன், நீலன், கவாக்ஷன், கந்தமாதனன் என்ற வானரர்களில் புலி போன்ற ஐவர் கும்பகர்ணனை நோக்கிப் பாய்ந்தனர். பெருவலிமையுடைய அவர்கள் மலைகளாலும் மரங்களாலும் உள்ளங்கைகளாலும் கால்களாலும் முட்டிகளாலும் போரில் எல்லாப் பக்கங்களிலிருந்தும் பேருடல் கொண்ட கும்பகர்ணனைத் தாக்கினர். அவன் அந்த அடிகளை வெறும் தீண்டல்களாக உணர்ந்து சிறிதும் வருந்தவில்லை; பெருவேகமுடைய ரிஷபனை இரு கைகளாலும் இறுக அணைத்தான். கும்பகர்ணனின் கைகளால் நெரிக்கப்பட்ட, அச்சமூட்டும் வானரர்களில் சிறந்த ரிஷபன் வாயிலிருந்து குருதி பெருக்கியவாறு விழுந்தான். அவன் முட்டியால் சரபனை அடித்து, முழங்காலால் நீலனையும், உள்ளங்கையால் கவாக்ஷனையும் தாக்கினான்; சினங்கொண்டு காலால் விரைவாகக் கந்தமாதனனையும் அடித்தான். கொடுக்கப்பட்ட அடிகளால் துன்புற்று, குருதியால் நனைந்த அவர்கள் மயங்கி, வெட்டப்பட்ட கிம்சுக மரங்களைப் போலத் தரையில் விழுந்தனர். அந்த வானரத் தலைவர்கள் வீழ்த்தப்பட்டதும் ஆயிரக்கணக்கான வானரர்கள் கும்பகர்ணனை நோக்கிப் பாய்ந்தனர். இருபத்தெட்டாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது — முட்டி, முழங்கால், உள்ளங்கை, கால் என்ற நான்கு உறுப்புகள் நால்வரைத் தனித்தனியே வீழ்த்தப் பயன்படுத்தப்பட்டன. ‘ஸ்பர்சானிவ’ (தீண்டல்களைப் போல) என்ற சொல் அவனுடைய அலட்சியத்தைக் காட்டுகிறது — அடிகள் அவனுக்கு வெறும் தீண்டல்களே. ‘கிம்சுகம்’ என்பவை செம்மலர் பூக்கும் மரங்கள்; குருதி தோய்ந்த வானரர்களின் நிறத்துக்கு உவமை. நீலன் படைத்தலைவன்; ஆகவே அவன் ‘படையை மீண்டும் நிலைநிறுத்தியவாறு’ தாக்குகிறான்; அவனுடைய கடமை இருவகை — போரிடுதலும் படையைக் காத்தலும். கும்பகர்ணன் மலையுச்சியை முட்டியாலேயே தூளாக்குகிறான்; அது தீப்பொறிகளோடும் சுடர்களோடும் விழுகிறது — முட்டியின் உராய்வால் நெருப்பு பிறந்தது என்ற உயர்வுநவிற்சி. பின் ஐந்து படைத்தலைவர்கள் ஒன்றுசேர்ந்து தாக்குகிறார்கள்; அவர்களுடைய ஆயுதங்களும் ஐவகை — மலைகள், மரங்கள், உள்ளங்கைகள், கால்கள், முட்டிகள். கும்பகர்ணனின் எதிர்த்தாக்குதல் சுருக்கமானது, இரக்கமற்றது — ஒவ்வொரு வீரனும் ஒரே அடியால் வீழ்த்தப்படுகிறான். ரிஷபன் கைகளால் நெரிக்கப்பட்டு வாயிலிருந்து குருதி கக்குகிறான்; சரபன் முட்டியால், நீலன் முழங்காலால், கவாக்ஷன் உள்ளங்கையால், கந்தமாதனன் காலால். நீலன் இருமுறை பெயர் சொல்லி வருகிறான் — முதலில் தனியாக, பின் ஐவருள் ஒருவனாக — ஆகவே இரண்டாவது தாக்குதல் அவனுடைய மறுமுயற்சி என்று அறிய வேண்டும். இவர்கள் வீழ்ந்தவுடனே ஆயிரக்கணக்கான வானரர்கள் ஒன்றுசேர்ந்து தாக்குகிறார்கள்; அது அடுத்த பகுதியில் வருணிக்கப்படுகிறது. ‘தத்தப்ரஹாரவ்யதிதா:’ என்றால் கொடுக்கப்பட்ட, அதாவது பெற்ற அடிகளால் துன்புற்றவர்கள் — இந்தி உரையில் ‘அடிபட்டு’ என்று உள்ளது. இந்தப் பகுதியின் இறுதியில் ‘ஆயிரக்கணக்கான வானரர்கள் கும்பகர்ணனை நோக்கி ப்ரதுத்ருவு:’ என்று உள்ளது — இங்கே ‘ப்ரதுத்ருவு:’ என்பது எதிர்நோக்கிப் பாய்தல், ஓடிப்போதல் அல்ல; முன்பு ஓடியவர்கள் இப்போது தலைவர்கள் வீழ்ந்ததைக் கண்டு பழிதீர்க்கப் பாய்கிறார்கள். இவ்வாறு ஒரே வினைச்சொல்லின் இருவகைப் பயன்பாடு சூழலால் தீர்மானிக்கப்படுகிறது.

மலைபோன்ற அந்த வானரர்களில் சிறந்தோர் எல்லோரும் மலையில் ஏறுவது போல அவன் மேல் ஏறியும் தாவியும் கடித்தனர். நகங்களாலும் பற்களாலும் முட்டிகளாலும் கைகளாலும் நீண்ட கைகளுடைய கும்பகர்ணனைத் தாக்கினர். ஆயிரக்கணக்கான வானரர்களால் மொய்க்கப்பட்ட, மலைபோன்ற அந்த ராக்ஷசப் புலி, தன் மேலேயே முளைத்த மரங்களோடு கூடிய மலையைப் போல விளங்கினான். பெருவலிமையுடைய அவன் இரு கைகளாலும் எல்லா வானரர்களையும் பற்றிக்கொண்டு, கடுஞ்சினம் கொண்ட கருடன் பாம்புகளைத் தின்பது போலத் தின்றான். பாதாளம் போன்ற வாயில் கும்பகர்ணனால் போடப்பட்ட வானரர்கள் மூக்குத் துளைகள் வழியாகவும் காதுகள் வழியாகவும் வெளியே வந்தனர். கடுஞ்சினம் கொண்ட, மலைபோன்ற அந்த ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவன் வானரர்களைத் தின்றுகொண்டே எல்லா வானரர்களையும் முறித்தான். பூமியைச் சதையாலும் குருதியாலும் சேறாக்கியவாறு அந்த ராக்ஷசன், பெருகியெழுந்த ஊழித்தீயைப் போல வானரப் படைகளிடையே திரிந்தான். வஜ்ராயுதத்தைக் கையில் ஏந்திய இந்திரனைப் போலவும், பாசக்கயிற்றைக் கையில் ஏந்திய காலனைப் போலவும், சூலத்தைக் கையில் ஏந்திய பெருவலிமையுடைய கும்பகர்ணன் போரில் விளங்கினான். கோடையில் நெருப்பு காய்ந்த காடுகளை எரிப்பது போலக் கும்பகர்ணன் வானரப் படைகளை எரித்தான். பின் கொல்லப்பட்டுக்கொண்டிருந்த, தம் கூட்டங்களை இழந்த, அச்சத்தால் நடுங்கிய வானரர்கள் விகாரமான குரல்களில் கதறினர். பலமுறை கொல்லப்பட்டு, மனமுடைந்து, துன்புற்ற வானரர்கள் ராகவனைச் சரணடைந்தனர். ‘ஆத்மருஹை:’ என்பவை மலையின் உடலிலேயே முளைத்த மரங்கள் — அவன் உடலில் ஏறிய வானரர்கள் மலையின் மேல் உள்ள மரங்களைப் போல என்பது அழகிய உவமை. ‘மூக்குத் துளைகள் வழியாகவும் காதுகள் வழியாகவும் வெளியே வந்தனர்’ என்பது வியப்பூட்டும் சித்திரம் — வாயில் போடப்பட்டும் சிலர் உயிரோடு வெளியே வந்தனர். இறுதியில் ‘ராகவனைச் சரணடைந்தனர்’ என்ற சொல்லால் கதை ராமனை நோக்கித் திரும்புகிறது; இந்தப் போரின் இறுதித் தீர்ப்பாளன் அவனே. இந்தப் பகுதியில் வானரர்களின் கூட்டுத் தாக்குதல் வருணிக்கப்படுகிறது — எறும்புகள் யானையின் மேல் ஏறுவது போல, அவர்கள் மலையில் ஏறுவது போல அவன் மேல் ஏறிப் பற்களாலும் நகங்களாலும் தாக்குகிறார்கள். ஆனால் அவர்களுடைய இந்த முயற்சியும் எதிர்விளைவையே தருகிறது — கும்பகர்ணன் அவர்களைக் கைகளால் பற்றித் தின்கிறான். கவிஞர் இங்கே நான்கு உவமைகளை வரிசையாக இணைக்கிறார் — மரங்களோடு மலை, பாம்புகளோடு கருடன், உலகங்களோடு ஊழித்தீ, ஆயுதங்களோடு இந்திரனும் காலனும். நான்கும் ஒரே உணர்வைத் தருகின்றன — அவனைத் தடுக்க முடியாது என்பது. ‘வஜ்ரம் ஏந்திய இந்திரன், பாசம் ஏந்திய காலன், சூலம் ஏந்திய கும்பகர்ணன்’ என்ற மும்மை அமைப்பு செவிக்கு இனியது. கோடையில் காய்ந்த காடு எரியும் உவமை முந்தைய சர்க்கத்தின் ‘வனான்யக்னிரிவோத்தித:’ (எழுந்த நெருப்புக் காடுகளைப் போல) என்பதன் எதிரொலி. இறுதியில் வானரர்கள் ‘விகாரமான குரல்களில்’ கதறுகிறார்கள் — அவர்களுடைய அச்சத்தின் இறுதி நிலை — பின் அவர்கள் ராகவனைச் சரணடைகிறார்கள். மீண்டும் மீண்டும் வரும் இந்தத் தொனி — ‘ராமனைப் புகலாக அடைந்தனர்’ — இந்தச் சர்க்கத்தின் முதுகெலும்பு; எல்லா முயற்சிகளும் பயனற்றுப்போய் இறுதியில் ராமனிடமே முடிகின்றன. ‘நாஸாபுடாப்யாம் கர்ணாப்யாம் ச ஸஞ்ஜக்மு:’ என்ற பாடத்தில் ‘ஸஞ்ஜக்மு:’ என்பது ‘வெளியே வந்தனர்’ என்ற பொருளில் உள்ளது; இந்தி உரை ‘மூக்கு, காதுகள் வழியாக வெளியே வந்தனர்’ என்கிறது. ‘பின்னசேதஸ:’ என்றால் மனம் உடைந்தவர்கள், மனவுறுதி அழிந்தவர்கள் — அத்தகைய வானரர்கள் ராமனைச் சரணடைகிறார்கள், முன்பு விபீஷணனும் அடைந்தது போல. சரணாகதி இந்தக் காவியத்தில் மீண்டும் மீண்டும் வரும் தத்துவம்; ராமனே எல்லோருக்கும் புகல் என்று கவிஞர் நினைவூட்டுகிறார். ‘பாதாளம் போன்ற வாய்’ என்பது வாய்க்குப் பாதாளத்தை உவமையாக்குவது — ஆழங்காண முடியாதது, இருள் நிறைந்தது, எல்லாவற்றையும் விழுங்குவது.

சிதறி ஓடும் வானரர்களைக் கண்டு, வஜ்ராயுதத்தைக் கையில் ஏந்தியவனின் மைந்தனுடைய மைந்தனான அங்கதன் பெரும்போரில் கும்பகர்ணனை நோக்கி வேகமாகப் பாய்ந்தான். அவன் ஒரு பெரிய மலைச்சிகரத்தைப் பற்றிக்கொண்டு, மீண்டும் மீண்டும் முழங்கி, கும்பகர்ணனின் அடியொற்றி வந்த ராக்ஷசர்கள் எல்லோரையும் அச்சுறுத்தியவாறு, அந்த மலைச்சிகரத்தைக் கும்பகர்ணனின் தலைமேல் வீசினான். அந்த மலையால் தலையில் தாக்குண்ட இந்திரனின் பகைவனான கும்பகர்ணன் பெருஞ்சினத்தால் கொழுந்துவிட்டெரிந்தான்; பொறுமையற்ற அவன் வாலியின் மைந்தனை நோக்கி வேகமாகப் பாய்ந்தான். பெருமுழக்கமிட்டு எல்லா வானரர்களையும் அச்சுறுத்தியவாறு அந்தப் பெருவலியோன் சினத்தால் அங்கதன் மீது சூலத்தை எறிந்தான். அது பாய்ந்து வருவதைக் கண்டு, போர்நெறிகளில் வல்லவனும் வலிமைமிக்கவனுமான அந்த வானரர்களில் சிறந்தவன் தன் சுறுசுறுப்பால் அதிலிருந்து தப்பினான். மேலே தாவி அவன் விரைவாக அவனுடைய மார்பில் உள்ளங்கையால் அறைந்தான்; அதனால் தாக்குண்ட மலைபோன்ற அவன் சினத்தோடு மயங்கினான். நினைவு திரும்பிய பெருவலிமையுடைய அந்த ராக்ஷசன் முட்டியை மடக்கிப் புறங்கையால் அங்கதனை வீசியெறிந்தான்; அவன் நினைவிழந்து விழுந்தான். வானரர்களில் புலி போன்ற அவன் நினைவிழந்து தரையில் விழுந்ததும், அவன் அந்தச் சூலத்தை எடுத்துக்கொண்டு சுக்ரீவனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். இந்த ஒன்பது சுலோகங்கள் (42–50) திறனாய்வுப் பதிப்பில் முற்றிலும் இல்லை — அங்கதனின் இந்த நிகழ்ச்சி வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது; அச்சுப் பதிப்பிலோ அது தெளிவாக வரிசைப்படி அச்சிடப்பட்டுள்ளது. ‘வஜ்ரஹஸ்தாத்மஜாத்மஜ:’ என்பது இந்திரனின் மைந்தனான வாலியின் மைந்தன், அங்கதன். ‘அபஹஸ்தேன’ என்பது புறங்கையால்; ‘தலைகீழான கையால்’ என்ற இந்தி உரையின் விளக்கமும் இதுவே. அங்கதன் முந்தைய சர்க்கத்தில் சொல்லாலும், இங்கே செயலாலும் வீரத்தைக் காட்டுகிறான்; இறுதியில் தோற்றாலும். அங்கதனின் இந்த நிகழ்ச்சி முந்தைய சர்க்கத்தின் சொற்களின் நிறைவு — பிறரிடம் ‘திரும்புங்கள்’ என்று சொன்னவன் தானே முன்னால் ஓடுகிறான். மலைச்சிகரம் தலைமேல் விழுகிறது; கும்பகர்ணன் சினத்தால் ‘கொழுந்துவிட்டெரிந்தான்’ — நெருப்பைப் போல. சூலத்திலிருந்து தப்புவதில் அங்கதனின் ‘லாகவம்’ — விரைவும் போர்த்திறனும் — புகழப்படுகிறது; அவன் ‘போர்நெறிகளில் வல்லவன்’. உள்ளங்கை அடியால் கும்பகர்ணன் கணநேரம் மயங்கினான் — இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் மயங்கிய முதல் நிகழ்ச்சி இது. ஆனால் நினைவு திரும்பிய அவன் புறங்கையாலேயே அங்கதனை வீழ்த்துகிறான் — பெருவலியோனுக்கு அலட்சியமும் ஓர் ஆயுதம். பின் அவன் சுக்ரீவனை நோக்கி ஓடுகிறான்; ஏனெனில் அரசனை வீழ்த்தினால் படை தானாகவே அழியும் என்பது அவனுடைய எண்ணம்; அது பின்னர் வெளிப்படையாகச் சொல்லப்படுகிறது. இந்த நிகழ்ச்சியில் அங்கதன் தோற்கிறான்; ஆனால் அவனுடைய முயற்சி கும்பகர்ணனைச் சுக்ரீவனை நோக்கித் தூண்டுகிறது — இவ்வாறு கதையின் ஓட்டம் முன்னேறுகிறது. ஒரு வீரன் விழுகிறான், இன்னொருவன் வருகிறான் — போர் வருணனையில் இந்த வரிசை பெருங்காவியத்தின் பொதுவான முறை. ‘ப்ரமுமோஹ அசலோபம:’ — மலைபோன்றவனாக இருந்தும் அவன் கணநேரம் மயங்கினான்; அங்கதனின் உள்ளங்கை அடி அவ்வளவு கனமானது. ஆனால் அவன் விரைவிலேயே நினைவு பெற்றதால் அங்கதனால் அவனுடைய மயக்கத்தைப் பயன்படுத்திக்கொள்ள முடியவில்லை. ‘கும்பகர்ணபதானுகான்’ என்பது அவனுக்குப் பின்னால் தொடர்ந்து வரும் ராக்ஷசர்கள்; அங்கதன் முதலில் அவர்களை அச்சுறுத்துகிறான், பின் தலைவனைத் தாக்குகிறான் — போர்நெறியின் வரிசை.

பெருவலிமையுடைய அந்தக் கும்பகர்ணன் பாய்ந்து வருவதைக் கண்டு, வானரர்களின் அரசனான வீரன் சுக்ரீவன் அப்போது மேலே தாவினான். அந்தப் பெரிய வானரன் ஒரு மலையுச்சியைத் தூக்கிச் சுழற்றிக்கொண்டு பெருவலிமையுடைய கும்பகர்ணனை நோக்கி வேகமாகப் பாய்ந்தான். அந்த வானரன் பாய்ந்து வருவதைக் கண்டு கும்பகர்ணன் வானர அரசனுக்கு எதிரே எல்லா உறுப்புகளையும் விரித்தவாறு நின்றான். வானரர்களின் குருதி பூசிய உடலோடு, பெரிய வானரர்களைத் தின்றுகொண்டு நின்ற கும்பகர்ணனைக் கண்டு சுக்ரீவன் சொன்னான்: ‘நீ வீரர்களை வீழ்த்தினாய், மிக அரிய செயலைச் செய்தாய், படைகளைத் தின்றாய், பெரும்புகழைப் பெற்றாய். அந்த வானரப் படையை விட்டுவிடு; சாதாரணர்களை வைத்து என்ன செய்யப்போகிறாய்? ராக்ஷசனே, இந்த மலையின் என் ஓர் அடியைத் தாங்கிக்கொள்.’ உள்ளுரமும் மனவுறுதியும் நிறைந்த வானர அரசனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, ராக்ஷசர்களில் புலி போன்ற கும்பகர்ணன் சொன்னான்: ‘நீ பிரஜாபதியின் பேரன், அவ்வாறே ரிக்ஷரஜஸின் மைந்தன், மனவுறுதியும் ஆண்மையும் நிறைந்தவன்; ஆகவேதான் வானரனே, நீ முழங்குகிறாய்.’ கும்பகர்ணனின் சொல்லைக் கேட்ட அந்தச் சுக்ரீவன் சட்டென மலையைச் சுழற்றி வீசினான்; வஜ்ராயுதமும் இடியும் போன்ற அந்த மலையால் கும்பகர்ணனின் மார்பில் தாக்கினான். அந்த மலைச்சிகரம் அவனுடைய அகன்ற மார்பில் பட்டுச் சட்டெனச் சிதறியது; அதனால் வானரர்கள் வருந்தினர், ராக்ஷசக் கூட்டங்கள் மகிழ்ச்சியோடு முழங்கின. மலைச்சிகரத்தால் தாக்குண்ட அவன் சினந்து, சினத்தால் வாயைப் பிளந்து முழங்கி, மின்னல் போல் ஒளிரும் சூலத்தைச் சுழற்றி வானரர்களுக்கும் கரடிகளுக்கும் தலைவனான சுக்ரீவனைக் கொல்வதற்காக எறிந்தான். சுக்ரீவனின் சொல்லில் புகழ்ச்சியும் கண்டனமும் கலந்துள்ளன; கும்பகர்ணனின் மறுமொழியிலும் பகைவனின் குலத்துக்கு மதிப்பு காணப்படுகிறது — வீரர்கள் ஒருவருக்கொருவர் காட்டும் மரியாதை. சுக்ரீவன் வருவது அரசன் வருவது — ‘வானராதிப:’ (வானரர்களின் அரசன்) என்ற சொல்லால் அவனுடைய நிலை காட்டப்படுகிறது. கும்பகர்ணன் ‘எல்லா உறுப்புகளையும் விரித்தவாறு’ நிற்கிறான் — அறைகூவலின் தோரணையில். சுக்ரீவனின் சொல் இருபகுதியானது — முதலில் கும்பகர்ணனின் செயல்களைப் புகழ்தல் (வீரர்களை வீழ்த்தினாய், படைகளைத் தின்றாய், புகழைப் பெற்றாய்), பின் அறைகூவல் — ‘சாதாரணர்களை வைத்து என்ன செய்யப்போகிறாய், என் அடியைத் தாங்கிக்கொள்’. இவ்வாறு வீரர்களைக் காப்பதற்காக அவனே இலக்காகிறான் — அரசனுக்குத் தகுந்த செயல். கும்பகர்ணனின் மறுமொழியும் மரியாதை நிறைந்தது — அவன் சுக்ரீவனின் குலத்தை நினைவுகூர்கிறான், ‘பிரஜாபதியின் பேரன்’ என்று; ரிக்ஷரஜஸ் பிரம்மாவின் மைந்தன் என்பது கதை. ‘ஆகவேதான் முழங்குகிறாய்’ என்ற சொல்லில் சிறிது ஏளனமும் உள்ளது — குலத்தின் வலிமையால்தான் நீ முழங்குகிறாய், உன் சொந்த வலிமையால் அல்ல. மலை மார்பில் பட்டுச் சிதறுகிறது, வானரர்கள் வருந்துகிறார்கள், ராக்ஷசர்கள் மகிழ்கிறார்கள் — மகிழ்ச்சியும் வருத்தமும் இவ்வாறு மீண்டும் மீண்டும் இடம் மாறுவதே இந்தப் போரின் தாளம். இறுதியில் சூலம் சுக்ரீவனைக் கொல்வதற்காக எறியப்படுகிறது. ‘உள்ளுரமும் மனவுறுதியும் நிறைந்தது’ என்று கவிஞரே சுக்ரீவனின் சொல்லைப் புகழ்கிறார்; ஆகவே சுக்ரீவன் தோள்வலிமையால் மட்டுமன்றிச் சொல்வன்மையாலும் அரசன். மலை சிதறியது, கும்பகர்ணன் காயமின்றி இருக்கிறான் — மீண்டும் மீண்டும் வரும் இந்த வரிசை வானரர்கள் அனைவருடைய முயற்சிகளின் எல்லையைக் காட்டுகிறது; ராமனின் தெய்வீக அஸ்திரங்கள் இன்றி அவனைக் கொல்ல முடியாது என்பதை வாசகன் படிப்படியாக உணர்கிறான். ‘வ்யாவித்ய’ என்றால் சுற்றிச் சுழற்றி — மலையையோ சூலத்தையோ எறிவதற்கு முன் வேகம் கூட்டுவதற்காகச் சுழற்றுதல்; இந்தச் சர்க்கத்தில் இந்தச் சொல் பலமுறை வருகிறது.

கும்பகர்ணனின் கையால் எறியப்பட்ட, பொன்னொளி வீசும் தண்டுடைய அந்தக் கூர்மையான சூலத்தை, வாயுவின் மைந்தனான அனுமன் விரைவாக மேலே தாவி இரு கைகளாலும் பற்றிக்கொண்டு வேகமாக முறித்தான். ஆயிரம் பாரம் எடையுள்ள கருப்பு இரும்பாலான அந்தப் பெரிய சூலத்தை முழங்காலில் வைத்து, மகிழ்ந்த அந்த வானரன் முறித்தான். அனுமனால் முறிக்கப்பட்ட சூலத்தைக் கண்டு வானரப் படை மகிழ்ந்து பலமுறை முழங்கி எல்லாப் பக்கங்களிலும் பாய்ந்தது. அந்த ராக்ஷசன் மிகவும் அஞ்சிப் பின்வாங்கினான்; காட்டுவாசிகள் மகிழ்ந்து சிங்கநாதம் செய்தனர்; அவ்வாறு ஆன சூலத்தைக் கண்டு மாருதியைப் போற்றினர். அறுபத்தைந்தாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது; அதுவும் அறுபத்து நான்காம் சுலோகமும் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன. சூலம் அவ்வாறு முறிக்கப்பட்டதைக் கண்டு மகாத்மாவான ராக்ஷசத் தலைவன் சினந்து, இலங்கையின் மலய மலையிலிருந்து ஒரு சிகரத்தைப் பெயர்த்தெடுத்து, அருகே சென்று அதனால் சுக்ரீவனைத் தாக்கினான். மலைச்சிகரத்தால் தாக்குண்ட வானர அரசன் நினைவிழந்து போர்க்களத்தில் தரையில் விழுந்தான்; அவன் விழுந்ததைக் கண்டு யாதுதானர்கள் மகிழ்ந்து முழங்கினர். வியப்பூட்டும் கொடிய வீரமுடைய அந்த வானர அரசனை நெருங்கி, கும்பகர்ணன் அவனைப் பற்றித் தூக்கிச் சென்றான் — கடுங்காற்று மேகத்தைத் தூக்கிச் செல்வது போல. பெரிய மேகம் போன்ற உருவுடைய அவனைத் தூக்கிக்கொண்டு செல்லும்போது, மேரு மலை போன்ற உருவுடைய அவன், உயர்ந்த கொடிய சிகரமுடைய மேருவைப் போல விளங்கினான். பின் போற்றப்பட்டுக்கொண்டே அந்த ராக்ஷச அரசன், வானர அரசனைப் பிடித்ததைக் கண்டு வியந்த வானுலகவாசிகளின் கூக்குரலைக் கேட்டவாறு அவனைத் தூக்கிக்கொண்டு சென்றான். இந்திரனின் பகைவன் எண்ணினான்: ‘இவன் கொல்லப்பட்டால் ராகவனோடு கூடிய இந்தப் படை முழுவதும் கொல்லப்பட்டதாகும்.’ ‘காஞ்சனதாமயஷ்டிம்’ என்பது அச்சுப் பதிப்பின் பாடம்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘காஞ்சனதாமஜுஷ்டம்’ (பொன் மாலை அணிந்தது). ‘மேருவைப் போல’ என்ற உவமை — சுக்ரீவன் அவனுடைய தோளின் மேல் ஒரு சிகரம் போல. அரசனைக் காப்பதற்காக அனுமன் திடீரென நுழைகிறான் — ஆயிரம் பாரங்களால் செய்யப்பட்ட சூலத்தை முழங்காலில் வைத்து முறிக்கிறான். ‘பாரம்’ என்பது ஓர் எடை அளவு; ஆகவே சூலத்தின் கனம் கற்பனைக்கு அப்பாற்பட்டது. இந்தச் செயலின் பயன் வானரர்களின் மகிழ்ச்சியும் ராக்ஷசனின் அச்சமும் — ‘பின்வாங்கினான்’; ஆனால் அது கணநேரமே. கும்பகர்ணன் மலய மலையின் சிகரத்தைப் பெயர்த்துச் சுக்ரீவனை வீழ்த்துகிறான். ‘லங்காமலயாத்’ என்பது இலங்கைக்கு அருகில் உள்ள மலயம் என்று விளக்கப்படுகிறது; இந்தி உரையில் ‘இலங்கையின் மலய மலையிலிருந்து’ என்று உள்ளது. சுக்ரீவன் நினைவிழந்தான்; கும்பகர்ணன் அவனை மேகத்தைப் போலத் தூக்கிச் செல்கிறான் — ‘காற்று மேகத்தைப் போல’ என்ற உவமை சுக்ரீவனின் லேசான தன்மையையும் ராக்ஷசனின் வலிமையையும் காட்டுகிறது. மேரு தன் சிகரத்தால் விளங்குவது போல அவன் சுக்ரீவனால் விளங்குகிறான். தேவர்கள் வியக்கிறார்கள் — ‘வானுலகவாசிகளின் கூக்குரல்’ — அவர்களுக்கும் கவலை. கும்பகர்ணனின் எண்ணம் போர்நெறியைப் பின்பற்றியது — தலைவன் கொல்லப்பட்டால் படை கொல்லப்பட்டதாகும். ‘இந்திரவீர்ய:… இந்திரோபமம்… இந்திரசத்ரு:’ என்று ஒரே சுலோகத்தில் மும்முறை ‘இந்திர’ என்ற சொல் வருகிறது — இது ஒரு சொல்விளையாட்டு; அதனால் இரு வீரர்களின் சமநிலையும் முரணும் ஒருசேரக் காட்டப்படுகின்றன. ‘காஞ்சனதாமயஷ்டிம்’ என்பது பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட சூலத்தின் தண்டு; ‘தாம’ என்றால் ஒளி அல்லது பிரகாசம் — பொன்னொளி கொண்ட தண்டு. அனுமன் ‘தோர்ப்யாம்’ — இரு கைகளாலும் — அதைப் பற்றுகிறான்.

வானரப் படை அங்குமிங்குமாகச் சிதறி ஓடுவதையும், வானரனான சுக்ரீவன் கும்பகர்ணனால் பிடிக்கப்பட்டதையும் கண்டு, அறிவுடைய வாயுமைந்தன் அனுமன் சிந்தித்தான்: ‘இவ்வாறு சுக்ரீவன் பிடிக்கப்பட்டிருக்கும்போது நான் என்ன செய்ய வேண்டும்? நான் செய்வது முறையானது எதுவோ, அதை ஐயமின்றிச் செய்வேன்; மலைபோல் உருவெடுத்து அந்த ராக்ஷசனை அழிப்பேன். போரில் என் முட்டியால் உடல் சிதறிப் பெருவலிமையுடைய கும்பகர்ணன் கொல்லப்பட்டு, வானர அரசன் விடுவிக்கப்பட்டால், வானரர்கள் எல்லோரும் மகிழட்டும். அல்லது இந்த வானரன் தானாகவே விடுதலை பெறுவான் — தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும் நாகர்களாலும் பிடிக்கப்பட்டாலும் கூட. வானர அரசன் போரில் கும்பகர்ணனால் மலையடி பட்டு இன்னும் தன்னை உணராமல் இருக்கிறான் என்று நினைக்கிறேன். இந்தச் சுக்ரீவன் ஒரு முகூர்த்த நேரத்தில் பெரும்போரில் நினைவு பெற்று, தனக்கும் வானரர்களுக்கும் நலம் தருவதைச் செய்வான். என்னால் விடுவிக்கப்பட்டால் மகாத்மாவான இந்தச் சுக்ரீவனுக்குக் கடுமையான வருத்தமும் நிலையான புகழ்க்கேடும் உண்டாகும். ஆகவே ஒரு முகூர்த்த நேரம், தானாகவே விடுதலை பெறும் அவனுடைய வீரத்தை எதிர்நோக்கியிருப்பேன்; அதுவரை சிதறிய வானரப் படையைத் தேற்றுவேன்.’ இவ்வாறு சிந்தித்து வாயுமைந்தன் அனுமன் வானரர்களின் பெரும்படையை மீண்டும் நிலைநிறுத்தினான். இங்கே அனுமனின் அறிவுக்கூர்மை வெளிப்படுகிறது — தலைவனுக்கு அவமானம் நேராமல் தவிர்ப்பதற்காக, ஆற்றல் இருந்தும் அவன் காத்திருக்கிறான்; அரசன் தன் சொந்த வீரத்தாலேயே விடுதலை பெற்றான் என்ற புகழ் அவனுக்கே உரியதாகட்டும் என்பது அவனுடைய நுட்பமான விவேகம். எழுபத்தைந்தாம் சுலோகம் உபஜாதி விருத்தத்தில், மற்றவை அனுஷ்டுப்பில் உள்ளன. அனுமனின் இந்தத் தனிமொழியே இந்தச் சர்க்கத்தின் அறிவு மையம். அவன் மூன்று வழிகளை ஆராய்கிறான் — தானே கும்பகர்ணனைக் கொன்று சுக்ரீவனை விடுவிப்பது; சுக்ரீவன் தானாகவே விடுதலை பெறுவதற்குக் காத்திருப்பது; படையைத் தேற்றுவது. முதல் வழி இயலக்கூடியதே — ‘மலைபோல் உருவெடுத்து’ என்பது விரும்பிய உருவெடுக்கும் அவனுடைய ஆற்றலை நினைவூட்டுகிறது. ஆனால் அவன் இரண்டாவதைத் தேர்ந்தெடுக்கிறான்; ஏனெனில் தலைவனின் மானம் அவனுக்கு உயிரைவிடக் கனமானது. ‘என்னால் விடுவிக்கப்பட்டால் வருத்தமும் புகழ்க்கேடும்’ — பிறரால் விடுவிக்கப்பட்ட அரசன் உலகில் இளக்காரமாவான். இது பணியாளனின் தர்மத்தைப் பற்றிய நுட்பமான பார்வை. மூன்றாவது வழியும் உடனேயே — காத்திருக்கும் நேரத்தில் படையைக் காப்பது. இவ்வாறு அனுமன் செயலற்றவன் அல்லன், காலம் அறிந்தவன். இந்தி உரையும் ‘சிறிது நேரம் காத்திருப்பேன்’ என்கிறது. ‘தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும் நாகர்களாலும் பிடிக்கப்பட்டாலும்’ என்பது சுக்ரீவனின் வலிமைக்குப் புகழ்ச்சி — தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும் பாம்புகளாலும் பிடிக்கப்பட்டாலும் அவன் தானாகவே விடுபடுவான் என்றால், ஒரு ராக்ஷசனால் பிடிக்கப்பட்டால் சொல்லவும் வேண்டுமா? அனுமனின் இந்தச் சிந்தனை சுந்தர காண்டத்தில் சீதையைக் காண்பதற்காக அவன் பலவாறு சிந்தித்த தனிமொழிகளை நினைவூட்டுகிறது; அவனுடைய அறிவு செயலுக்கு முன் எப்போதும் இயங்குகிறது. ‘மீண்டும் நிலைநிறுத்தினான்’ என்ற செயலால் அவன் தன் எண்ணத்தை நிறைவேற்றுகிறான். ‘பத்யம்’ என்றால் நலம் தருவது — நோயாளிக்குப் பத்திய உணவு போல.

அந்தக் கும்பகர்ணன் துடித்துக்கொண்டிருந்த அந்தப் பெரிய வானரனைத் தூக்கிக்கொண்டு இலங்கைக்குள் நுழைந்தான்; விமானங்களிலும், சாலைகளிலும், வீடுகளிலும், கோபுரங்களிலும் இருந்தவர்கள் பொழிந்த சிறந்த மலர்மழையால் அவன் போற்றப்பட்டான். பொரியும் நறுமண நீரும் மழையாகப் பொழியப்பட்டு மெல்ல மெல்ல நனைக்கப்பட்டதாலும், அரச வீதியின் குளிர்ச்சியாலும், பெருவலிமையுடைய சுக்ரீவன் நினைவு பெற்றான். பின் சிரமப்பட்டு நினைவு பெற்று, வலிமைமிக்க அவனுடைய கைகளுக்கிடையே இருந்த அந்த மகாத்மா நகரின் அரச வீதியைப் பார்த்தவாறு மீண்டும் மீண்டும் சிந்தித்தான்: ‘இவ்வாறு பிடிக்கப்பட்டிருக்கும் நான் இன்று எப்படிப் பதிலடி கொடுக்க முடியும்? வானரர்களுக்கு விருப்பமானதும் நலம் தருவதுமான காரியம் நிறைவேறும்படி செய்வேன்.’ பின் வானரர்களின் அரசன் சட்டெனத் தேவேந்திரனின் பகைவனைக் கை நுனிகளால் பற்றிக்கொண்டு, கூர்மையான நகங்களால் காதுகளையும், பற்களால் மூக்கையும் கடித்துக் குதறினான்; கால்களால் விலாப்பக்கங்களைக் கிழித்தான். சுக்ரீவனால் பற்களாலும் நகங்களாலும் கிழிக்கப்பட்டு, காதுகளையும் மூக்கையும் இழந்த அந்தக் கும்பகர்ணன் சினத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டு, குருதியால் நனைந்த உடலோடு, சுக்ரீவனைச் சுழற்றித் தரையில் அறைந்து நசுக்கினான். பயங்கர வலிமையால் நசுக்கப்பட்டும், தேவர்களின் பகைவர்களால் அடிக்கப்பட்டுக்கொண்டிருந்தும், அவன் தரையிலிருந்து பந்தைப் போல வேகமாக வானத்துக்குத் தாவினான்; மீண்டும் ராமனோடு வந்து சேர்ந்தான். காதுகளும் மூக்கும் இல்லாத பெருவலிமையுடைய கும்பகர்ணன் அருவிகளோடு கூடிய மலையைப் போலக் குருதி பெருக்கியவாறு விளங்கினான். குருதியால் நனைந்து, காண்பதற்கு அச்சமூட்டும், பேருடல் கொண்ட அந்த இரவில் திரிபவன் மீண்டும் போரை நோக்கி மனம் வைத்தான். பொறுமையின்மையால் குருதி கக்கிக்கொண்டிருந்த ராவணனின் தம்பி, கருமை மைக்குவியல் போன்றவனாக, அந்திச் செவ்வானத்தோடு கூடிய மேகம் போல ஒளிர்ந்தான். ‘கரைச்ச கர்ணௌ’ என்பது அச்சுப் பதிப்பில் தெளிவாக உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘நகைச்ச கர்ணௌ’; இந்தி உரை ‘கூர்மையான நகங்களால்’ என்று ‘கர’ என்ற சொல்லை அடைமொழியாக விளக்குகிறது. ‘கந்துகவஜ்ஜவேன’ — பந்து தரையில் விழுந்து மேலே எழும்புவது போல, சுக்ரீவனும் நசுக்கப்பட்டும் மேலே தாவி ராமனை அடைந்தான். சுக்ரீவன் நினைவு பெறுவது ஒரு விந்தையான காரணத்தால் — கும்பகர்ணனின் வெற்றி என்று எண்ணிய இலங்கைவாசிகள் பொரியையும் நறுமண நீரையும் பொழிகிறார்கள்; அந்தக் குளிர்ச்சியால் நனைந்த சுக்ரீவன் விழித்தெழுகிறான். இவ்வாறு பகைவர்களின் கொண்டாட்டமே அவனுடைய விடுதலைக்குக் காரணமாகிறது — காவியத்தின் முரண்நகை. அவன் முதலில் சிந்திக்கிறான், பின் செயல்படுகிறான் — அனுமனின் ஊகம் உண்மையாயிற்று. அவனுடைய தாக்குதல் எதிர்பாராதது, இரக்கமற்றது — காதுகளையும் மூக்கையும் அறுக்கிறான், விலாப்பக்கங்களையும் கிழிக்கிறான். கும்பகர்ணன் அவனைத் தரையில் நசுக்குகிறான், ராக்ஷசர்களும் அடிக்கிறார்கள்; ஆயினும் அவன் மேலே தாவி ராமனை அடைகிறான். ‘அருவிகளோடு கூடிய மலை போல’, ‘அந்திச் செவ்வானத்தோடு கூடிய மேகம் போல’ — குருதிப் பெருக்குக்கு இரண்டு உவமைகள். ‘பந்தைப் போல’ என்ற உவமை சுக்ரீவனின் சுறுசுறுப்பைக் காட்டுகிறது — தரையில் நசுக்கப்பட்டும் அவன் விரைவாக மேலே தாவுகிறான். அனுமன் ஊகித்ததே நடந்தது — அரசன் தானாகவே விடுபட்டான், அவனுடைய புகழ் குறையவில்லை. ‘வலிமைமிக்கவனின் கைகளுக்கிடையே இருந்து’ — நெருக்கடியான நிலை; ஆயினும் அவன் ‘நகரின் அரச வீதியைப் பார்த்தவாறு’ — பகைவனின் நகரத்து வீதியைப் பார்த்தவாறு — அமைதியாகச் சிந்திக்கிறான். இதுவே அரசனின் மனவுறுதி.

அவன் சென்றதும் தேவேந்திரனின் பகைவன் சினத்தோடு மீண்டும் போருக்குப் பாய்ந்தான்; ‘நான் ஆயுதமற்றவன்’ என்று எண்ணி, கொடியவனான அவன் ஒரு பயங்கர உலக்கையை எடுத்துக்கொண்டான். பின் பேராற்றலுடைய அவன் சட்டென நகரிலிருந்து வெளியேறி, பெருகியெழுந்த ஊழித்தீ உயிர்களை விழுங்குவது போல, கடுமையான அந்த வானரப் படையைப் போரில் தின்றான். பசித்து, குருதிக்கும் சதைக்கும் ஆசைகொண்ட அவன் கடுமையான வானரப் படைக்குள் நுழைந்து, மயக்கத்தால் ராக்ஷசர்களையும், வானரர்களையும், பிசாசுகளையும், கரடிகளையும் தின்றான்; யுகமுடிவில் மரணம் உயிர்களைப் பறிப்பது போல அவன் முதன்மையான வானரர்களைத் தின்றான். தொண்ணூற்று நான்காம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடைய உபஜாதி. சினங்கொண்ட அவன் ஒன்றோ, இரண்டோ, மூன்றோ, பலவோ வானரர்களை ராக்ஷசர்களோடு சேர்த்து ஒரே கையால் பற்றி விரைவாக வாயில் போட்டான். மலைச்சிகரங்களால் அடிக்கப்பட்டும், பெருவலிமையுடைய அவன் கொழுப்பும் குருதியும் பெருக வானரர்களைத் தின்றான். தின்னப்பட்டுக்கொண்டிருந்த அந்த வானரர்கள் அப்போது ராமனைப் புகலாக அடைந்தனர்; கடுஞ்சினம் கொண்ட கும்பகர்ணன் வானரர்களைத் தின்றவாறே ஓடித்திரிந்தான். எழுநூறு, எட்டு, இருபது, முப்பது என இரு கைகளாலும் வாரியணைத்துத் தின்றவாறு அவன் சுற்றித் திரிந்தான். கொழுப்பும் நிணமும் குருதியும் பூசிய உடலோடு, காதுகளில் மாட்டிக் கோக்கப்பட்ட குடல்மாலையோடு, மிகக் கூர்மையான கோரைப்பற்களோடு, யுகமுடிவில் நிற்கும் பெருகிய காலனைப் போல அவன் சூலங்களைப் பொழிந்தான். ‘மோஹாத்’ (மயக்கத்தால்) என்ற சொல் முக்கியமானது — அவன் வெறிபிடித்தவன், தன்னவர் பிறர் என்ற வேறுபாடு அறியாதவன்; ஆகவே தன் ராக்ஷசர்களையும் தின்கிறான்; பின்னர் லக்ஷ்மணன் இதையே சுட்டிக்காட்டுகிறான். தொண்ணூற்றெட்டாம் சுலோகம் ஏழாம் சுலோகத்தின் மாற்றுவடிவம் போன்றது. காதுகளும் மூக்கும் அறுக்கப்பட்ட அவமானம் கும்பகர்ணனை வெறிகொள்ளச் செய்கிறது. அவன் மீண்டும் வெளியேறுகிறான்; ஆனால் இப்போது ‘மயக்கத்தால்’ — விவேகம் இன்றி — தன் பக்கத்தவர்களையும் தின்கிறான். ஊழித்தீ, யுகமுடிவின் மரணம், யுகமுடிவில் நிற்கும் காலன் என்று மும்முறை பிரளய உவமை வருகிறது; அதனால் அவனுடைய பயங்கரம் உச்சத்தை அடைகிறது. இந்தப் பகுதியில் கும்பகர்ணனின் ராக்ஷசத்தன்மை முழுமையாக வெளிப்படுகிறது — அவன் பகைவர்களை மட்டுமன்றித் தன் சொந்த மக்களையும், பிசாசுகளையும் கூடத் தின்கிறான். ‘எழுநூறு, எட்டு, இருபது, முப்பது’ என்று மீண்டும் எண்ணிக்கைகள்; கவிஞர் ஏழாம் சுலோகத்தின் வடிவை மீண்டும் பயன்படுத்துகிறார்; அதனால் தின்னுதலின் திரும்பவருதல் சொல்லளவிலும் திரும்ப வருகிறது.

அப்போது பகைவரின் படையை அழிப்பவனும் பகைவரின் நகரங்களை வெல்பவனுமான சுமித்திரையின் மைந்தன் லக்ஷ்மணன் சினங்கொண்டு போரிட்டான். வீரம் மிக்க அவன் கும்பகர்ணனின் உடலில் ஏழு அம்புகளை ஆழப் பதித்தான்; மேலும் வேறு அம்புகளை எடுத்து எய்தான். அவற்றால் துன்புறுத்தப்பட்ட அந்த ராக்ஷசன் அந்த அஸ்திரத்தை ‘விசேஷம்’ ஆக்கினான் (இந்தி உரைப்படி ‘நிச்சேஷம்’ — அதாவது பயனற்றதாக்கினான்); அதனால் சுமித்திரையின் மகிழ்ச்சியை வளர்ப்பவனான வலிமைமிக்க லக்ஷ்மணன் சினமுற்றான். பின் அவன், காற்று அந்திமேகத்தைக் கொண்டுவந்து மூடுவது போல, அவனுடைய ஒளிவீசும் பொற்கவசத்தை அம்புகளால் மூடினான். கருமை மைக்குவியல் போன்ற அவன், பொன்னணி பூண்ட அம்புகளால் துன்புறுத்தப்பட்டபோது, மேகங்களால் சூழப்பட்ட கதிரவனைப் போல ஒளிர்ந்தான். பின் மேகத்திரளின் முழக்கம் போன்ற குரலுடைய பயங்கரமான அந்த ராக்ஷசன் இகழ்ச்சியோடு சுமித்திரையின் மகிழ்ச்சியை வளர்ப்பவனிடம் சொன்னான்: ‘போரில் யமனையும் சிரமமின்றி வெல்லும் என்னோடு அச்சமின்றிப் போரிட்டு நீ உன் வீரத்தை நிலைநாட்டிவிட்டாய். பெரும்போரில் மரணத்தைப் போல ஆயுதம் ஏந்திய என் முன்னால் நின்றாலே ஒருவன் போற்றத்தக்கவன்; போர் கொடுப்பவனைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமோ! ஐராவதத்தில் ஏறி எல்லாத் தேவர்களாலும் சூழப்பட்ட தலைவனான இந்திரனே கூடப் போரில் ஒருபோதும் என் முன் நின்றதில்லை. சௌமித்ரியே, இன்று சிறுவனான நீயும் உன் ஆற்றலால் என்னை மகிழ்வித்தாய்; உன்னிடம் விடைபெற்றுக்கொண்டு நான் ராகவனிடம் செல்ல விரும்புகிறேன். போரில் உன் வீரம், வலிமை, ஊக்கம் ஆகியவற்றால் நான் மகிழ்வுற்றேன்; ஆகவே ராமன் ஒருவனையே கொல்ல விரும்புகிறேன் — அவன் கொல்லப்பட்டால் எல்லாமே கொல்லப்பட்டதாகும். இங்கே ராமன் என்னால் கொல்லப்பட்ட பின் போரில் வேறு எவர் நிற்பார்களோ, அவர்களோடு நான் எல்லாவற்றையும் நொறுக்கும் என் வலிமையால் போரிடுவேன்.’ புகழ்ச்சி கலந்த இச்சொற்களைச் சொன்ன அந்த ராக்ஷசனிடம் போர்க்களத்தில் சௌமித்ரி சிரிப்பவன் போல இன்னும் கடுமையான சொல்லைச் சொன்னான்: ‘ஆண்மையைப் பெற்ற நீ இந்திரன் முதலிய தேவர்களாலும் தாங்க முடியாதவன் என்பது உண்மையே, வேறல்ல; வீரனே, இன்று உன் ஆற்றல் காணப்பட்டது. இதோ தசரதனின் மைந்தன் ராமன் மலையைப் போல அசையாமல் நிற்கிறான்.’ இதைக் கேட்டு லக்ஷ்மணனைப் பொருட்படுத்தாமல், அந்த இரவில் திரிபவன் சௌமித்ரியைக் கடந்து, பூமியை நடுங்கச் செய்பவன் போல ராமனையே நோக்கிப் பாய்ந்தான். அப்போது தசரதனின் மைந்தன் ராமன் ரௌத்திர அஸ்திரத்தைப் பிரயோகித்து, கும்பகர்ணனின் நெஞ்சில் கூர்மையான அம்புகளை எய்தான். இந்தப் பகுதியின் பெரும்பாகம் (102–114) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அச்சுப் பதிப்பிலோ அது இடைவிடாமல் தொடர்கிறது. பகைவனின் வாயிலிருந்தே லக்ஷ்மணனுக்குப் புகழ்ச்சி, லக்ஷ்மணனின் கண்ணியமான மறுமொழி — இந்த உரையாடல் வீரச்சுவையின் உன்னதமான வடிவம். லக்ஷ்மணனின் வருகை இந்தச் சர்க்கத்தின் புதிய அத்தியாயம். வானரர்கள் தோற்றனர், அனுமன் வருந்தினான், சுக்ரீவன் அவமானப்பட்டான் — இப்போது மனித வீரர்களின் முறை. லக்ஷ்மணனின் அம்புகள் கவசத்தை மூடுகின்றன, பிளப்பதில்லை; ‘மேகங்களால் சூழப்பட்ட கதிரவன் போல’ என்ற உவமையால் கும்பகர்ணனும் ஒளிர்கிறான் — அம்புகளால் மூடப்பட்டும் ஒளி குன்றாதவன். அவனுடைய சொல் வியப்பூட்டுவது — ஒரு ராக்ஷசன் பகைவனைப் புகழ்கிறான். ‘யமனையும் வெல்பவன்’ என்பதும், ‘இந்திரனும் என் முன் நின்றதில்லை’ என்பதும் தற்புகழ்ச்சி; ஆயினும் லக்ஷ்மணனைச் ‘சிறுவன்’ என்று சொல்லியும் அவனுடைய ஆற்றலால் மகிழ்கிறான். இங்கே வீரர்கள் ஒருவரையொருவர் மதிக்கும் இலட்சியம் தெரிகிறது — போரிலும் நற்பண்பைப் போற்றுதல். அவன் லக்ஷ்மணனிடம் ‘விடைபெற்று’ச் செல்ல விரும்புகிறான் — அனுமதி கேட்பவன் போல. அவனுடைய இலக்கு தெளிவானது — ‘அவன் கொல்லப்பட்டால் எல்லாம் கொல்லப்பட்டதாகும்’ — ராமனே எல்லாவற்றுக்கும் வேர். லக்ஷ்மணனின் மறுமொழி ‘சிரிப்பவன் போல’ — புன்முறுவலோடு. அவன் ராக்ஷசனின் ஆற்றலை ஏற்றுக்கொள்கிறான்; ஆனால் ராமனின் அசைவின்மையை அறிவிக்கிறான் — ‘மலையைப் போல அசையாதவன்’. இவ்வாறு லக்ஷ்மணனே வழிவிடுபவன் போல ஆகிறான். கும்பகர்ணன் லக்ஷ்மணனைப் பொருட்படுத்தாமல் ராமனை நோக்கி ஓடுகிறான்; ராமன் ரௌத்திர அஸ்திரத்தால் அவனைத் துளைக்கிறான். ‘ரௌத்திர அஸ்திரம்’ என்பது ருத்திரனைத் தெய்வமாகக் கொண்ட அஸ்திரம். இந்த உரையாடலின் ஏறக்குறைய முழுப் பகுதியும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; ஆயினும் வல்கேட் மரபில் அது பெயர்பெற்றது. இங்கே சௌமித்ரியின் தன்னடக்கம் போற்றத்தக்கது — பகைவனால் புகழப்பட்டும் அவன் செருக்கடையவில்லை, சினமும் கொள்ளவில்லை; உண்மையை மட்டும் சொல்லி, ராமனின் இடத்தைச் சுட்டிக்காட்டுகிறான். இந்தத் தொண்டனின் அறம் இதே சர்க்கத்தில் அனுமனின் தன்னுள் எண்ணத்தோடு ஒப்பிடத்தக்கது — இருவருமே தலைவனின் புகழைத் தம் புகழைவிட மேலாகக் கருதுகின்றனர். ‘பகைப்படையை அழிப்பவன், பகைநகரை வெல்பவன்’ என்ற லக்ஷ்மணனின் அடைமொழிகள் போரின் தொடக்கத்திலேயே அவனுடைய தகுதியை அறிவிக்கின்றன. ‘நிசகான’ என்றால் ஆழமாகப் பதித்தான் — அம்புகள் உடலில் அமிழ்ந்தன. ‘அந்திமேகத்தைக் காற்று போல’ என்ற உவமை — காற்று மேகங்களைக் கொண்டுவந்து வானத்தை மூடுவது போல, லக்ஷ்மணன் அம்புகளால் கவசத்தை மூடுகிறான். ‘மேகௌகநிஸ்வன:’ என்றால் கும்பகர்ணனின் குரல் மேகத்திரளின் இடிமுழக்கம் போன்றது; ‘ஸாவஜ்ஞம்’ என்றால் இகழ்ச்சியோடு; ஆயினும் சொல்லின் கருத்து புகழ்ச்சி — இந்த முரண் அவனுடைய இயல்பின் இருமையைக் காட்டுகிறது.

ராமனால் துளைக்கப்பட்டுத் திடீரெனப் பாய்ந்து வந்த சினங்கொண்ட அவனுடைய வாயிலிருந்து தணல் கலந்த தீச்சுடர்கள் வெளிப்பட்டன. ராமனின் அஸ்திரத்தால் துளைக்கப்பட்ட அந்த ராக்ஷசர்களில் முதன்மையானவன் கொடூரமாக முழங்கியவாறு, கடுஞ்சினத்தோடு போரில் வானரர்களைச் சிதறடித்தபடி ஓடிவந்தான். மயில்தோகை இறகுகள் பொருத்திய அம்புகள் அவனுடைய மார்பில் அமிழ்ந்தன; கையிலிருந்து நழுவிய கதை தரையில் விழுந்தது. அவனுடைய ஆயுதங்கள் எல்லாம் தரையில் சிதறின; பெருவலிமையுடைய அவன் தன்னை ஆயுதமற்றவனாக உணர்ந்தபோது, முஷ்டிகளாலும் கைகளாலும் பெரும் அழிவைச் செய்தான். அம்புகளால் மிகவும் துளைக்கப்பட்ட உடலோடு, குருதியில் நனைந்த அவன், மலை அருவியைப் பெருக்குவது போலக் குருதியைப் பெருக்கினான். நூற்றிருபத்தோராம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது. கடுஞ்சினத்தாலும் குருதியாலும் மயங்கிய அவன் வானரர்களையும் ராக்ஷசர்களையும் கரடிகளையும் தின்றவாறு ஓடித்திரிந்தான். பின் பயங்கரமான ஆற்றலுடையவனும் யமனுக்கு நிகரானவனுமான அந்த வலியவன் ஒரு பயங்கர மலைச்சிகரத்தைச் சுழற்றி ராமனைக் குறிவைத்து எறிந்தான். அது வந்து சேருவதற்கு முன்னரே இடையிலேயே ராமன் மீண்டும் வில்லில் அம்பு தொடுத்து, நேராகச் செல்லும் ஏழு அம்புகளால் அந்த மலைச்சிகரத்தைப் பிளந்தான். பரதனின் அண்ணனும் அறவுள்ளம் கொண்டவனுமான ராமன் பொன்னால் அழகுசெய்யப்பட்ட அம்புகளால் அந்தப் பெரிய சிகரத்தைப் பிளந்தான்; மேருமலையின் உச்சி போன்று, ஒளியால் சுடர்வது போல் விழுந்த அது இருநூறு வானரர்களை வீழ்த்தியது. அப்போது கும்பகர்ணனைக் கொல்வதில் ஈடுபட்டிருந்த அறவுள்ளம் கொண்ட லக்ஷ்மணன் பல உபாயங்களை ஆராய்ந்து ராமனிடம் சொன்னான்: ‘அரசே, இவன் வானரர்களையும் அறியவில்லை, ராக்ஷசர்களையும் அறியவில்லை; குருதியின் வாடையால் வெறிகொண்டு தன்னவரையும் பிறரையும் தின்கிறான். வானரர்களில் சிறந்தோர் நன்றாக எல்லாப் பக்கங்களிலிருந்தும் இவன் மேல் ஏறட்டும்; முதன்மையான படைத்தலைவர்கள் இவனைச் சுற்றிலும் நிற்கட்டும். இன்று தீய எண்ணமுடைய இவன் பெரும் சுமையால் அழுத்தப்பட்டுத் தரையில் திரிகையில் மற்ற வானரர்களைக் கொல்லாமல் இருக்கட்டும்.’ அறிவுடைய அரசகுமாரனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, பெருவலிமையுடைய அந்த வானரர்கள் மகிழ்ந்து கும்பகர்ணன் மேல் ஏறினர். வானரர்களால் ஏறப்பட்ட கும்பகர்ணன் கடுஞ்சினங்கொண்டு, மதங்கொண்ட யானை தன் பாகர்களை உதறுவது போல, அவர்களை வேகமாக உதறித்தள்ளினான். அவர்கள் உதறித்தள்ளப்பட்டதைக் கண்டு, ‘இவன் சினமுற்றிருக்கிறான்’ என்று எண்ணி ராமன் வேகமாக ராக்ஷசனை நோக்கிப் பாய்ந்து, தன் சிறந்த வில்லை எடுத்தான். லக்ஷ்மணனின் உபாயம் பயனற்றுப் போனது; ஆனால் அதன் நோக்கம் — வானரர்களைக் காத்தல் — தெளிவானது; இப்போது ராமனே முன்னே செல்கிறான். ராமனின் முதல் அம்புகள் கும்பகர்ணனை மிகவும் வருத்துகின்றன — வாயிலிருந்து தணல் கலந்த தீச்சுடர்கள், கையிலிருந்து கதை விழுகிறது, ஆயுதங்கள் எல்லாம் சிதறுகின்றன. இங்கேதான் முதன்முறையாக அவன் ஆயுதமற்றவன் ஆகிறான். ஆயினும் அவன் முஷ்டிகளால் போரிடுகிறான்; குருதியால் மயங்கி எல்லோரையும் தின்கிறான். ‘குருதியாலும் மயங்கி’ என்ற சொல்லில், குருதியின் வாடை கள்ளைப் போல அவனுக்கு வெறியூட்டுகிறது என்பது கருத்து; இதையே லக்ஷ்மணன் பின்னர் வெளிப்படையாகச் சொல்கிறான். எறியப்பட்ட மலைச்சிகரம் இடையிலேயே ராமனால் பிளக்கப்படுகிறது — ஏழு அம்புகளால். விழும் அந்தச் சிகரம் இருநூறு வானரர்களை வீழ்த்துகிறது — பகைவனின் வலிமை மிகப் பெரியதாக இருப்பதால் ராமனின் காப்பும் முழுமையாகவில்லை. லக்ஷ்மணனின் உபாயம் நடைமுறைக்கு ஏற்றது — வானரர்கள் அவனுடைய உடல்மேல் ஏறிச் சுமையைக் கூட்டினால் அவனால் நகர இயலாது. இந்த உபாயம் ‘பல உபாயங்களை ஆராய்ந்து’ தேர்ந்தெடுக்கப்பட்டது. ஆனால் கும்பகர்ணன் ‘மதங்கொண்ட யானை பாகர்களை’ உதறுவது போல அவர்களை உதறுகிறான் — இந்த உவமை பொருத்தமானது; ஏனெனில் யானைப்பாகர்களும் யானையின் முதுகில் ஏறியே இருப்பார்கள். இவ்வாறு லக்ஷ்மணனின் அறிவும், வானரர்களின் துணிவும் எல்லாம் பயனற்றுப் போகின்றன; ‘இவன் சினமுற்றிருக்கிறான்’ என்று அறிந்து ராமன் தானே வில்லை எடுக்கிறான். இந்தப் பகுதியின் சில சுலோகங்கள் (123–126) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை — சிகரத்தை எறியும் நிகழ்ச்சி வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது. ‘அஜிஹ்மகை:’ என்றால் நேராகச் செல்லும் அம்புகளால்; ‘காஞ்சனசித்ராங்கை:’ என்றால் பொன்னால் அழகுசெய்யப்பட்டவற்றால் — ராமனின் அம்புகளுக்கான இந்த அடைமொழிகள் அவற்றின் தெய்வத்தன்மையையும் அழகையும் சுட்டுகின்றன. ‘ஹஸ்திபா:’ என்றால் யானைப்பாகர்கள் — யானையின் முதுகில் ஏறி அதை அடக்குபவர்கள். ‘பர்ஹிணவாஸஸ:’ என்றால் மயில்தோகை இறகுகள் பொருத்திய அம்புகள்; ‘நிமக்னா:’ என்றால் மார்பில் ஆழமாகப் புகுந்தவை. ‘மலை அருவியைப் போல’ என்ற உவமை இந்தச் சர்க்கத்தில் மீண்டும் வருகிறது — சுக்ரீவனால் காதும் மூக்கும் அறுக்கப்பட்டபோதும் அவன் ‘அருவிகளையுடைய மலை போல’ இருந்தான். இவ்வாறு குருதிப் பெருக்கு அருவிக்கு ஒப்பிடப்படுகிறது. ‘பெரும் சுமையால் அழுத்தப்பட்டு’ என்பதே லக்ஷ்மணனின் உபாயத்தின் அடிப்படை — பல வானரர்களின் சுமையால் அழுத்தப்பட்டால் அவன் மெதுவாகவே நகர முடியும்.

சினத்தால் சிவந்த கண்களையுடைய, மனவுறுதி கொண்ட ராகவன் பார்வையாலேயே எரிப்பவன் போல, கும்பகர்ணனின் வலிமையால் துன்புற்ற படைத்தலைவர்கள் எல்லோரையும் மகிழ்வித்தவாறு, விரைவோடு வேகமாக அந்த ராக்ஷசனை நோக்கிப் பாய்ந்தான் (நூற்று முப்பத்து நான்காம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது). பாம்பு போன்றதும், உறுதியான நாணுடையதும், அச்சமூட்டுவதும், புடமிட்ட பொன்னால் அழகுசெய்யப்பட்டதுமான வில்லை எடுத்துக்கொண்டு, சிறந்த அம்பறாத்தூணியைக் கட்டிக்கொண்டு, ராமன் வானரர்களைத் தேற்றி முன்னே பாய்ந்தான். வெல்லுதற்கு மிகவும் அரிய வானரக் கூட்டங்களால் சூழப்பட்டு, லக்ஷ்மணன் பின்தொடர, பெருவலிமையுடைய அந்த வீரன் புறப்பட்டான். அவன் கிரீடம் அணிந்தவனும், பகைவரை அடக்குபவனும், குருதியில் நனைந்து சிவந்த கண்களுடையவனுமான பேருருவக் கும்பகர்ணனைக் கண்டான் — சினங்கொண்ட திசையானை போல எல்லோரையும் நோக்கிப் பாய்பவனாக, சினத்தோடு வானரர்களைத் தேடுபவனாக, ராக்ஷசர்களால் சூழப்பட்டவனாக, விந்திய மலையையும் மந்தர மலையையும் போன்றவனாக, பொன் தோள்வளைகள் அணிந்தவனாக, மழைமேகம் போல வாயிலிருந்து குருதியைப் பெருக்குபவனாக, குருதியில் நனைந்த வாயோரங்களை நாக்கால் நக்குபவனாக, ஊழிக்காலத்தின் யமனுக்கு நிகராக வானரப் படையை நசுக்குபவனாக. சுடர்விட்டெரியும் தீயின் ஒளியுடைய அந்த ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனைக் கண்டு, மனிதர்களில் காளை போன்ற ராமன் வில்லின் நாணை ஒலிக்கச் செய்தான். அந்த வில்லின் முழக்கத்தால் சினமுற்ற ராக்ஷசர்களில் முதன்மையானவன் அந்த ஓசையைப் பொறுக்க முடியாமல் ராகவனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். பின் நாகராஜனின் சிறந்த உடல் போன்ற கைகளையுடைய ராமன், காற்றால் அலைக்கப்படும் மேகம் போன்றவனும் மலையைப் போன்றவனுமாகப் பாய்ந்துவந்த கும்பகர்ணனிடம் போரில் சொன்னான்: ‘ராக்ஷசர் தலைவனே, வா; மனம் தளராதே; நான் வில்லை ஏந்தி நிற்கிறேன். ராக்ஷசக் குலத்தை அழிப்பவன் நான் என்று அறிந்துகொள்; இன்னும் ஒரு கணத்தில் நீ உணர்விழந்தவன் ஆவாய்.’ ‘இவன்தான் ராமன்’ என்று அறிந்து அவன் கோரமான குரலில் சிரித்தான்; கடுஞ்சினத்தோடு வானரர்களைச் சிதறடித்தவாறு ஓடிவந்தான். எல்லா வனவாசிகளின் நெஞ்சங்களையும் பிளப்பது போல, மேக முழக்கம் போன்ற பயங்கரமான கோரச் சிரிப்பைச் சிரித்து, பேரொளியுடைய கும்பகர்ணன் ராகவனிடம் சொன்னான்: ‘என்னை விராதன் என்று எண்ணாதே; நான் கபந்தனும் அல்லன், கரனும் அல்லன், வாலியும் அல்லன், மாரீசனும் அல்லன்; வந்திருப்பவன் கும்பகர்ணன். முழுவதும் கரிய இரும்பாலான என் பயங்கரமான பெரிய உலக்கையைப் பார்; முன்பு இதைக்கொண்டு நான் தேவர்களையும் தானவர்களையும் வென்றேன். காதும் மூக்கும் அற்றவன் என்று என்னை இகழாதே; காதும் மூக்கும் அழிந்ததால் எனக்குச் சிறிதும் வலியில்லை. இக்ஷ்வாகுக் குலத்துப் புலியே, குற்றமற்றவனே, என் உறுப்புகளில் உன் வீரத்தைக் காட்டு; பின் உன் ஆண்மையையும் ஆற்றலையும் கண்ட பிறகு உன்னைத் தின்பேன்.’ நூற்று நாற்பத்து மூன்றாம், நூற்று நாற்பத்து நான்காம் சுலோகங்கள் உபஜாதி விருத்தத்தில் உள்ளன. அச்சுப் பதிப்பில், ‘இந்தச் சுலோகத்துக்குப் பின் சில பிரதிகளில் கீழ்க்காணும் சுலோகங்கள் கூடுதலாகக் காணப்படுகின்றன’ என்ற அடிக்குறிப்போடு, நூற்று நாற்பத்திரண்டாம் சுலோகத்துக்குப் பின் பத்தரை சுலோகங்கள் (கும்பகர்ணனோடு விபீஷணனின் உரையாடல்) அச்சிடப்பட்டுள்ளன; மூலபாடத்தில் அவை எண்ணிட்டுக் கணக்கிடப்படவில்லை; இங்கும் அவை எடுத்துக்கொள்ளப்படவில்லை. ராமனின் வருகை பெருமிதத்தோடு வருணிக்கப்படுகிறது — சினத்தால் சிவந்த கண்கள், பாம்பு போன்ற வில், புடமிட்ட பொன்னின் அழகு, கட்டிய அம்பறாத்தூணி. கும்பகர்ணனின் உருவமும் விரிவாக வருணிக்கப்படுகிறது — கிரீடம் அணிந்தவன், சிவந்த கண்ணன், திசையானை போன்றவன், விந்திய மந்தர மலைகளுக்கு ஒப்பானவன், குருதியைக் கக்குபவன், நாக்கால் உதடுகளை நக்குபவன். இரு மாவீரர்கள் நேருக்கு நேர் சந்திக்கும் தருணம் இது; ஆகவே கவிஞர் கதையின் வேகத்தைக் குறைத்துச் சித்திரத்தை விரிக்கிறார். ராமனின் சொல் சுருக்கமானது, உறுதியானது — ‘மனம் தளராதே’, ‘ராக்ஷசக் குலத்தை அழிப்பவன் என்று அறிந்துகொள்’. கும்பகர்ணனின் மறுமொழி நீண்டது, செருக்கு நிறைந்தது — ராமனால் முன்பு கொல்லப்பட்டவர்களின் பெயர்களை அவன் எண்ணுகிறான் — விராதன், கபந்தன், கரன், வாலி, மாரீசன் — ‘நான் அவர்களில் ஒருவன் அல்லன்’. இந்தப் பட்டியல் ராமனின் முந்தைய வெற்றிகளின் சுருக்கமும் ஆகும். காதும் மூக்கும் அழிந்த அவமானத்தை அவன் அற்பமாக்குகிறான் — ‘சிறிதும் வலியில்லை’. இறுதியில் ‘உன்னைத் தின்பேன்’ — ராக்ஷசனின் இயல்பு கடைசிவரை மாறுவதில்லை. ‘மனம் தளராதே’ என்ற ராமனின் சொல்லில் சிறிது நகைச்சுவை உண்டு — உறுப்புகள் அறுபட்டதால் மனம் தளர்ந்த நீ என்னிடம் வந்து போரிடு என்பது. ‘ஒரு கணத்தில் உணர்விழந்தவன் ஆவாய்’ என்பது ஒரு முன்னறிவிப்பு; அது விரைவிலேயே உண்மையாகிறது. கும்பகர்ணன் ‘கோரமான குரலில் சிரித்தான்’ என்ற சிரிப்பு அச்சமூட்டுவது — இந்தி உரையும் ‘கோரக் குரலில் அட்டகாசமாகச் சிரித்தான்’ என்கிறது. ‘புஜங்கராஜோத்தமபோகபாஹு:’ என்றால் ராமனின் கைகள் நாகராஜனின் (வாசுகியின்) உடல் போல நீண்டு திரண்டவை; இந்தி உரையிலும் ‘நாகராஜன் வாசுகியைப் போல’ என்று உள்ளது. ‘தரணீதராபம்’ என்றால் கும்பகர்ணன் மலையைப் போன்றவன். ‘த்ருஷ்டபௌருஷவிக்ரமம்’ என்பது — உன் ஆண்மையைக் கண்ட பிறகே உன்னைத் தின்பேன் — அவனுடைய இகழ்ச்சியிலும் ஒரு வீர அறம் உள்ளது. ‘ஸ்ருக்கிணீ’ என்றால் உதடுகளின் ஓரங்கள், வாயின் மூலைகள்; ‘பரிலிஹ்யந்தம்’ என்றால் நாக்கால் நக்குபவன் — தின்றவர்களின் குருதியைச் சுவைத்தல்.

கும்பகர்ணனின் சொல்லைக் கேட்டு ராமன் நல்ல இறகுகளுடைய அம்புகளை எய்தான்; வஜ்ராயுதத்துக்கு நிகரான வேகமுடைய அவற்றால் தாக்கப்பட்டும் தேவர்களின் அந்தப் பகைவன் கலங்கவுமில்லை, வருந்தவுமில்லை. எந்த அம்புகளால் சிறந்த சால மரங்கள் பிளக்கப்பட்டனவோ, வானரர்களில் சிறந்த வாலி கொல்லப்பட்டானோ, வஜ்ரம் போன்ற அதே அம்புகள் அப்போது கும்பகர்ணனின் உடலை வருத்தவில்லை. மகேந்திரனின் அந்தப் பகைவன் நீர்த்தாரைகளைப் போல அந்த அம்புகளை உடலால் குடித்தவாறு, கடும் வேகமுடைய தன் உலக்கையைச் சுழற்றி ராமனின் அம்புகளின் வேகத்தைத் தடுத்தான். பின் குருதி பூசியதும், தேவர்களின் பெரும் படைகளை அச்சுறுத்துவதும், கடும் வேகமுடையதுமான அந்த உலக்கையைச் சுழற்றி அந்த ராக்ஷசன் வானரப் படையைச் சிதறடித்தான். அப்போது ராமன் வாயவ்யம் என்ற வேறோர் அஸ்திரத்தை எடுத்து அந்த இரவில் திரிபவன் மீது எய்தான்; அதனால் உலக்கையோடு கூடிய அவனுடைய கையை அறுத்தான்; கை அறுபட்ட அவன் பெருமுழக்கமிட்டான். ராகவனின் அம்பால் அறுக்கப்பட்ட, உலக்கையோடு கூடிய, மலைச்சிகரம் போன்ற அவனுடைய கை வானர அரசனின் படையின் மேல் விழுந்து அந்த வானரப் படையைக் கொன்றது. முறிந்தும் கொல்லப்பட்டும் எஞ்சிய அந்த வானரர்கள் போர்க்களத்தின் ஓரத்தை அடைந்து, மனம் தளர்ந்து, உடல் நொந்து, மனிதர்களின் அரசனுக்கும் ராக்ஷசர்களின் தலைவனுக்கும் இடையிலான மிகக் கொடிய மோதலைப் பார்த்தனர். அஸ்திரத்தால் கை அறுபட்ட அந்தக் கும்பகர்ணன், பெரிய வாளால் உச்சி அறுபட்ட மலைகளின் அரசன் போல இருந்தான்; அவன் மற்றொரு கையால் ஒரு மரத்தைப் பிடுங்கிக்கொண்டு போரில் மனிதர்களின் அரசனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். ராமன் பொன்னால் அழகுசெய்யப்பட்டதும் ஐந்திர அஸ்திரம் பொருத்தப்பட்டதுமான அம்பால், பனைமரத்தோடு உயர்த்தப்பட்டதும் பாம்பின் உடல் போன்றதுமான அவனுடைய அந்தக் கையையும் அறுத்தான். அறுபட்ட, மலையைப் போன்ற கும்பகர்ணனின் கை தரையில் விழுந்து, துடித்தவாறு மரங்களையும் மலைகளையும் பாறைகளையும் வானரர்களையும் ராக்ஷசர்களையும் கொன்றது. கைகள் அறுபட்டுத் திடீரென முழங்கியவாறு பாய்ந்து வரும் அவனைக் கண்டு, ராமன் கூர்மையான இரண்டு பிறைவடிவ அம்புகளை எடுத்துப் போரில் அந்த ராக்ஷசனின் கால்களை அறுத்தான். அவனுடைய அந்த இரு கால்களும் துணைத்திசைகளையும் திசைகளையும், மலையின் குகைகளையும், பெருங்கடலையும், இலங்கையையும், வானர ராக்ஷசப் படைகளையும் எதிரொலிக்கச் செய்தவாறு விழுந்தன (இந்தச் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை). கைகள் அறுபட்டு, கால்களும் அறுபட்ட அவன், வடவாமுகத் தீ போன்ற தன் வாயைப் பிளந்து திடீரென முழங்கியவாறு, வானில் ராகு சந்திரனை நோக்கிப் பாய்வது போல ராமனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். ராமன் பொன் பூட்டிய இறகுகளும் கூர்மையான நுனிகளும் கொண்ட அம்புகளால் அவனுடைய வாயை நிரப்பினான்; வாய் முழுவதும் நிரம்பிய அவனால் பேச முடியவில்லை; சிரமப்பட்டு முனகினான், மயங்கினான். இந்தச் சுலோகங்கள் எல்லாம் (151–164) உபஜாதி விருத்தத்தில் உள்ளன. ‘எந்த அம்புகளால் சிறந்த சால மரங்கள் பிளக்கப்பட்டனவோ, வாலி கொல்லப்பட்டானோ’ என்பது கிஷ்கிந்தா காண்டத்தின் நினைவூட்டல் — அதே அம்புகள் இங்கே பயனற்றுப் போகின்றன; அதனால் கும்பகர்ணனின் வலிமையின் வியப்பு தெரிகிறது. ராமனின் முதல் அம்புகள் பயனற்றவை — ‘நீர்த்தாரைகளைக் குடிப்பது போல’ என்ற உவமையால், கும்பகர்ணனின் உடல் வறண்ட நிலம் நீரை உறிஞ்சுவது போல அம்புகளைத் தன்னுள் வாங்கிக்கொள்கிறது. பின் ராமன் தெய்வ அஸ்திரங்களைப் பிரயோகிக்கிறான் — வாயவ்யம், ஐந்திரம், இரு பிறைவடிவ அம்புகள். உறுப்புகளை அறுக்கும் வரிசை நன்கு திட்டமிடப்பட்டது — முதலில் உலக்கையோடு கூடிய வலக்கை, அதனால் ஆயுதம் அழிந்தது; பின் மரம் ஏந்திய இடக்கை; பின் கால்கள், அதனால் நடை அழிந்தது; பின் வாய் அம்புகளால் நிரப்பப்படுகிறது, அதனால் தின்னுதலும் முழங்குதலும் தடுக்கப்படுகின்றன. இவ்வாறு அவன் படிப்படியாக எல்லா ஆற்றலும் இழந்தவனாக்கப்படுகிறான். அவனுடைய அறுபட்ட உறுப்புகளும் அழிவு செய்கின்றன — கை வானரப் படையை நசுக்குகிறது, கால்கள் திசைகளை எதிரொலிக்கச் செய்தவாறு விழுகின்றன. ராகு சந்திரனைப் போல அவன் ராமனை விழுங்க விரும்புகிறான் — முழுமையற்ற உடலும் அச்சமூட்டுவதே. வானரர்கள் ‘ஓரத்தை அடைந்து’ — போர்க்களத்தின் எல்லைக்குச் சென்று — பார்வையாளர்களைப் போல இந்த நேர்ப்போரைப் பார்க்கிறார்கள். ‘நரேந்திர ரக்ஷோதிப ஸந்நிபாதம்’ என்றால் மனிதர்களின் அரசனுக்கும் ராக்ஷசர்களின் அரசனுக்கும் இடையிலான மோதல் — கும்பகர்ணன் அரசனல்லன் என்றாலும், அவனுடைய பெருமையைக் காட்ட இங்கே ‘ராக்ஷசர் தலைவன்’ என்று சொல்லப்படுகிறான். ‘பெரிய வாளால் உச்சி அறுபட்ட மலைகளின் அரசன் போல’ — வாளால் சிகரம் அறுக்கப்பட்ட மலையைப் போலக் கை இழந்தவனாக அவன் இருக்கிறான். ‘பாறைகளையும் வானரர்களையும் ராக்ஷசர்களையும்’ — அறுபட்ட கை துடித்தவாறு பாறைகளையும் வானரர்களையும் ராக்ஷசர்களையும் நசுக்குகிறது — இறந்த உறுப்பும் உயிருள்ளது போல. ‘எதிரொலிக்கச் செய்தவாறு’ — கால்கள் விழும் ஓசை திசைகளையும் குகைகளையும் கடலையும் இலங்கையையும் எதிரொலிக்கச் செய்கிறது — இது உயர்வுநவிற்சி. ‘பந்நகபோககல்பம்’ என்றால் உயர்த்தப்பட்ட கை பாம்பின் படம் போல உயர்ந்திருந்தது; ‘ஸஹதாலவ்ருக்ஷம்’ என்றால் பனைமரத்தோடு கூடியது.

பின் ராமன் சூரியக் கதிர் போன்றதும், பிரம்மதண்டத்துக்கும் அழிவுதரும் காலனுக்கும் நிகரானதும், பகைவனுக்கு அழிவு தருவதும், ஐந்திர அஸ்திரம் பொருத்தப்பட்டதும், கூர்மையானதும், நல்ல இறகுடையதும், காற்றுக்கு நிகரான வேகமுடையதுமான ஓர் அம்பை எடுத்தான். வைரமும் பொன்னும் பதித்த அழகிய இறகுடையதும், சுடர்விடும் சூரியனையும் நெருப்பையும் போல ஒளிர்வதும், மகேந்திரனின் வஜ்ராயுதத்துக்கும் இடிக்கும் நிகரான வேகமுடையதுமான அந்த அம்பை ராமன் அந்த இரவில் திரிபவன் மீது எய்தான். ராகவனின் கையால் செலுத்தப்பட்ட அந்த அம்பு தன் ஒளியால் பத்துத் திசைகளையும் ஒளிரச் செய்தவாறு, புகையற்ற நெருப்பைப் போல அச்சமூட்டும் தோற்றத்துடன், இந்திரனின் இடியைப் போலப் பயங்கர ஆற்றலோடு சென்றது. முன்பு இந்திரன் விருத்திரனின் தலையை அறுத்தது போல, அந்த அம்பு பெருமலையின் சிகரம் போன்றதும், நன்கு திரண்ட கோரைப்பற்களுடையதும், அசைந்தாடும் அழகிய குண்டலங்களுடையதுமான அந்த ராக்ஷசர் தலைவனின் தலையை அறுத்தது. குண்டலங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட கும்பகர்ணனின் பெரிய தலை, சூரியன் உதித்தபோது இரவின் நடுவில் நின்ற சந்திரனைப் போலத் தோன்றியது. ராமனின் அம்பால் தாக்கப்பட்ட, மலையைப் போன்ற அந்த ராக்ஷசனின் தலை விழுந்து, தெருவோர வீடுகளையும் கோபுரங்களையும் நொறுக்கி, உயர்ந்த மதிலையும் வீழ்த்தியது. இமயமலை போல் ஒளிர்ந்த அந்த ராக்ஷசனின் பேருடல் (தலையற்ற உடல்) கடலில் விழுந்து, முதலைகளையும் சிறந்த மீன்களையும் பாம்புகளையும் நசுக்கி, நிலத்துள் புகுந்தது. அந்தணர்களுக்கும் தேவர்களுக்கும் பகைவனான பெருவலிமையுடைய கும்பகர்ணன் போரில் கொல்லப்பட்டபோது, பூமியும் மலைகள் எல்லாமும் அதிர்ந்தன; தேவர்கள் மகிழ்ச்சியால் பெருமுழக்கமிட்டனர். பின் வானில் இருந்த தேவரிஷிகளும் மகரிஷிகளும் நாகர்களும் தேவர்களும் பூதங்களும் சுபர்ணர்களும் குஹ்யகர்களும் யக்ஷர்களும் கந்தர்வர்களும் ராமனின் வீரத்தால் பெருமகிழ்ச்சி அடைந்தனர். அவனுடைய பெரும் வதத்தால் வருந்திய, மனவுறுதி கொண்ட ராக்ஷசர் அரசனின் உறவினர்கள், ரகுகுலத்தில் சிறந்தவனான அந்தச் சிங்கத்தைக் கண்டு யானைகளைப் போல உரத்துக் கதறினர். தேவலோகத்தின் இருளை அழித்து ராகுவின் வாயிலிருந்து விடுபட்ட சூரியனைப் போல, போரில் கும்பகர்ணனைக் கொன்ற ராமன் வானரப் படையின் நடுவில் ஒளிர்ந்தான். மலர்ந்த தாமரைகள் போன்ற முகங்களுடன் பல வானரர்கள் பெருமகிழ்ச்சி அடைந்தனர்; பயங்கர வலிமையுடைய பகைவன் கொல்லப்பட்டபோது, விரும்பிய பயனைப் பெற்ற அரசகுமாரனான ராகவனைப் போற்றினர். தேவர்களின் படையை நசுக்கியவனும், பெரும் போர்களில் ஒருபோதும் தோற்கடிக்கப்படாதவனுமான அந்த மாபெரும் அசுரன் கும்பகர்ணனைப் போரில் கொன்று, விருத்திரனைக் கொன்ற தேவர்களின் தலைவனான இந்திரனைப் போலப் பரதனின் அண்ணன் மகிழ்ந்தான். இறுதிச் சுலோகங்கள் வம்சஸ்த, உபஜாதி விருத்தங்களில் அமைந்தவை. ‘சூரியன் உதித்தபோது இரவின் நடுவில் நின்ற சந்திரன் போல’ என்ற உவமை — ஒளியிழந்த தலையைக் குறிக்கிறது; இந்தி உரையும் ‘ஒளியிழந்ததாகத் தோன்றியது’ என்கிறது. இறுதி அம்பு ஐந்திரமானது, பிரம்மதண்டத்துக்கும் காலனுக்கும் நிகரானது — அதன் வருணனை மூன்று சுலோகங்களில் வருகிறது; அதனால் அதன் பெருமை வெளிப்படுகிறது. விருத்திர வதத்தின் உவமை இருமுறை வருகிறது (168, 177) — ராமன் இந்திரனைப் போல, கும்பகர்ணன் விருத்திரனைப் போல; சர்க்கம் உவமையாலேயே தொடங்கி உவமையாலேயே முடிகிறது. அறுபட்ட தலை இலங்கையிலேயே விழுந்து வீடுகளையும் மதிலையும் நொறுக்குகிறது — ராக்ஷசர்களின் நகரிலேயே அவர்களுடைய வீரனின் தலை; உடலோ கடலில். பூமி அதிர்கிறது, தேவர்கள் மகிழ்கிறார்கள், ராக்ஷசர்கள் கதறுகிறார்கள். ‘ராகுவின் வாயிலிருந்து விடுபட்ட சூரியன் போல’ என்ற ராமனுக்கான உவமை — முன்பு கும்பகர்ணன் ராகுவைப் போல ராமனை நோக்கிப் பாய்ந்தான்; இப்போது ராமனே ராகுவிடமிருந்து விடுபட்ட சூரியன். வானரர்களின் முகங்கள் ‘மலர்ந்த தாமரைகள் போல’ — சூரியன் உதிக்கும்போது தாமரைகள் மலர்வது போல, ராமன் என்னும் சூரியன் உதித்தபோது வானரர்களின் முகங்கள் மலர்கின்றன. இவ்வாறு உவமைகளுக்கு இடையிலான நுட்பமான தொடர்பு சர்க்கத்தின் முடிவில் கவிஞரின் திறனைக் காட்டுகிறது. ‘அரிஷ்டம்’ என்பது அம்புக்கான அடைமொழி — பகைவனுக்குத் தீங்கானது, மரணம் தருவது. ‘சர்யாக்ருஹகோபுராணி’ என்றால் தெருவோர வீடுகளும் கோபுரங்களும்; இந்தி உரையில் ‘சாலையின் இருமருங்கிலும் உள்ள வீடுகளும் வாயில்களும்’ என்று உள்ளது. கும்பகர்ணனின் மரணத்தால் ராவணனின் வலக்கை அழிந்தது — அடுத்த சர்க்கத்தில் ராவணனே இதைச் சொல்வான். ‘ஸுவ்ருத்ததம்ஷ்ட்ரம் சலசாருகுண்டலம்’ என்பது அறுக்கப்படும் தலையின் அழகையும் வருணிக்கிறது — பகைவனின் பெருமையையும் கவிஞர் குறைப்பதில்லை. ‘ஹிமவத்ப்ரகாசம்’ என்பது உடலுக்கான உவமை — இமயமலையைப் போலப் பரந்தது. ‘இஷ்டபாகினம்’ என்றால் விரும்பிய பயனைப் பெற்றவன் — ராமன் தான் விரும்பிய வெற்றியின் பங்காளி.

ಅಂಗದನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಆ ಮಹಾಕಾಯ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಕೊನೆಯವರೆಗಿನ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತಾಳಿ ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾದರು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅಂಗದನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯ ಉಕ್ಕಿತು, ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತೆ ಹೆದೆಯೇರಿತು. ಮರಣಕ್ಕೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅವರು ಹೊರಟರು; ಜೀವದ ಆಸೆ ತೊರೆದು ಅತಿತುಮುಲವಾದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಕಾಯರು ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತತಪ್ಪಲುಗಳನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಕುಂಭಕರ್ಣನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು. ‘ನೈಷ್ಠಿಕೀ ಬುದ್ಧಿ’ ಎಂದರೆ ಅಂತಿಮವಾದ, ಮರಣದವರೆಗಿನ ನಿಷ್ಠೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇದನ್ನು ‘ಸಾಯುವ ನಿಶ್ಚಯವೇ’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರು ಎರಡು ಬಾರಿ ಓಡಿಹೋಗಿದ್ದರು; ಈಗ ಜೀವದ ಆಸೆಯನ್ನು ತೊರೆದೇ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರ ಹರ್ಷ, ಏಕೆಂದರೆ ಭಯದ ಮೂಲ ಜೀವದ ಆಸೆಯೇ. ‘ಸಮಾರೋಪಿತವಿಕ್ರಮಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೂಪಕವಿದೆ — ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೆದೆಯನ್ನು ಏರಿಸುವಂತೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತೆ ಏರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ‘ಸಾನು’ಗಳು ಎಂದರೆ ಪರ್ವತಗಳ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಶಿಖರಭಾಗಗಳು; ವಾನರರು ಮರಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಪರ್ವತದ ಭಾಗಗಳನ್ನೂ ಕಿತ್ತು ಆಯುಧಗಳಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂಗದನ ಮಾತುಗಳ ಫಲ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ಓಡಿಹೋದವರೇ ಈಗ ‘ಮರಣಕ್ಕೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದವರು’. ‘ತ್ಯಕ್ತಜೀವಿತಾಃ’ — ಜೀವವನ್ನು ತೊರೆದವರು — ಎಂಬ ಪದ ಅವರ ಮಾನಸಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಸೂಚಕ; ಜೀವಕ್ಕಾಗಿ ಓಡಿದವರು ಈಗ ಜೀವವನ್ನು ತೊರೆದೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ‘ಸಮುದೀರಿತವೀರ್ಯಾಃ’ ಎಂದರೆ ವೀರ್ಯ ಉದ್ದೀಪಿತವಾದವರು, ಪ್ರೇರಿತರಾದವರು; ‘ಪರ್ಯವಸ್ಥಾಪಿತಾಃ’ ಎಂದರೆ ಮತ್ತೆ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು — ಎರಡು ಪದಗಳೂ ಅಂಗದನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ, ಮಹಾಕಾಯನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಗದೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಅಭಿಭವಿಸುತ್ತ, ಸುತ್ತಲೂ ಅವರನ್ನು ಎಸೆದಾಡಿದನು. ಅವನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಎಂಟು ಸಾವಿರದ ಏಳುನೂರು ವಾನರರು ಚದುರಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು. ಅವನು ಹದಿನಾರು, ಎಂಟು, ಹತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತು, ಮೂವತ್ತು ವಾನರರನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಬಾಚಿಹಿಡಿದು ತಿನ್ನುತ್ತ ಓಡಾಡಿದನು — ಅತಿಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವಂತೆ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಅನಂತರ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡ ವಾನರರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಂದ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ, ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಬಹುತೇಕ ಪುನರಾವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ… ಸಂಗಮ್ಯ ಚ ತತಸ್ತತಃ’ — ಹೀಗೆ ಪಲಾಯನ ಮತ್ತು ಮರುಸಂಘಟನೆಯ ಚಕ್ರ ಈ ಯುದ್ಧದ ಲಕ್ಷಣ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾವಿರಗಟ್ಟಲೆ ಬಿದ್ದವರು, ಹತ್ತುಗಟ್ಟಲೆ ಭಕ್ಷಿತರಾದವರು — ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನ ಭೀಷಣತೆ ಮೂರ್ತರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಗರುಡನಿಗೆ ಸರ್ಪಭಕ್ಷಣೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಹಾಗೆಯೇ ಇವನಿಗೆ ವಾನರಭಕ್ಷಣೆಯೂ ಆಯಾಸರಹಿತ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ಕೈಕಾಲುಗಳಿಂದ ಹೊಸಕಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಗದೆ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಪರಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಬಾಹುಭ್ಯಾಮ್’ ಎಂದರೆ ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುಬಳಸಿ, ಆಲಿಂಗಿಸುವಂತೆ ಹಿಡಿದು ಅವನು ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ‘ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿಕೊಂಡು’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ‘ಧರ್ಷಯನ್’ ಎಂದರೆ ಅಭಿಭವಿಸುತ್ತ, ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತ; ‘ವ್ಯಕ್ಷಿಪತ್’ ಎಂದರೆ ಅತ್ತಿತ್ತ ಎಸೆದನು — ಗದಾಪ್ರಹಾರದಿಂದ ವಾನರರು ದೂರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು. ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರ ಪತನವನ್ನು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಸಂಹಾರದ ವೇಗ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದ್ವಿವಿದನು ಒಂದು ಪರ್ವತವನ್ನು ಕಿತ್ತು, ಗಿರಿಶಿಖರದಂತಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನತ್ತ ತಗ್ಗಿನಲ್ಲಿ ತೂಗುವ ಮಳೆಮೋಡದಂತೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನತ್ತ ಎಸೆದನು; ಆದರೆ ಅದು ಆ ಮಹಾಕಾಯನನ್ನು ತಲುಪದೆ ಅವನ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಬಿತ್ತು. ಆ ಗಿರಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಆನೆಗಳನ್ನೂ ರಥಗಳನ್ನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಜಗಳನ್ನೂ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿತು. ಆ ಬಂಡೆಯ ವೇಗದಿಂದ ಅಪ್ಪಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಕುದುರೆಗಳು ಹತವಾಗಿ, ಸಾರಥಿಗಳು ಹತರಾಗಿ, ರಾಕ್ಷಸರ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಆ ಮಹಾ ರಣಭೂಮಿ ಕಂಡಿತು. ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸರ ರಥಿಕರು ಕಾಲಾಂತಕನಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರೇಂದ್ರರ ತಲೆಗಳನ್ನು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದರು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರರೂ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ರಥಗಳನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಒಂಟೆಗಳನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸಿದರು. ಹನುಮಂತನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳನ್ನೂ ಸುರಿಸಿದನು. ಮಹಾಬಲನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಆ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನು ಶೂಲದಿಂದ ಸೀಳಿದನು, ಮರಗಳ ಮಳೆಯನ್ನೂ ಮುರಿದುಹಾಕಿದನು. ಒಂಬತ್ತರಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕರವರೆಗಿನ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳು (ದ್ವಿವಿದನ ಪ್ರಹಾರ ಮತ್ತು ರಥಿಕರ ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಅವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ‘ವಿಲಂಬಃ ತೋಯದಃ’ ಎಂದರೆ ಕೆಳಗೆ ತೂಗುತ್ತಿರುವ ಮಳೆಮೋಡ — ದ್ವಿವಿದನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಪರ್ವತ ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ವಾನರರ ಪ್ರಹಾರ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ, ಗುರಿಯಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಮುಟ್ಟದಿದ್ದರೂ. ದ್ವಿವಿದನು ಮೈಂದನ ಸಹೋದರ, ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳ ಮಗ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅವನ ಪ್ರಹಾರ ಗುರಿ ತಲುಪದಿದ್ದರೂ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾವಿನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ — ಕುದುರೆಗಳು, ಆನೆಗಳು, ರಥಗಳು, ಸಾರಥಿಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ವಾನರರ ಪರಾಕ್ರಮ ನಿಷ್ಫಲವಲ್ಲ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದೇಹ ಮಾತ್ರ ಅಭೇದ್ಯ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಥಿಕರ ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರವೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಅವರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರಯೂಥಪರ ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ, ವಾನರರು ಮರಗಳಿಂದ ಒಂಟೆಗಳನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಎರಡು ಕಡೆಯದು, ಕೇವಲ ಏಕಪಕ್ಷೀಯ ಸಂಹಾರವಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಆಕಾಶಗಮನಶಕ್ತಿ ಸುಂದರಕಾಂಡದಿಂದಲೇ ಪರಿಚಿತ. ಕುಂಭಕರ್ಣನಾದರೋ ಶೂಲದಿಂದಲೇ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಅವರಿಬ್ಬರ ಮುಖಾಮುಖಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಗಿರೇಃ ಶಿರಃ’ ಎಂದರೆ ಪರ್ವತಶಿಖರ; ಅಲ್ಲಿನ ವಾಕ್ಯರಚನೆ ಕ್ಲಿಷ್ಟವಾದರೂ ಆಶಯ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಒಂದೇ ಬಂಡೆ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಜಜ್ಜಿತು. ‘ಆಯೋಧನ’ ಎಂದರೆ ರಣಭೂಮಿ; ಅದು ‘ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿತು’. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ದೂರ ಸರಿದು ಇಡೀ ರಣಾಂಗಣವನ್ನು ನೋಡುತ್ತದೆ — ರಥಿಕರು, ಸಾರಥಿಗಳು, ಒಂಟೆಗಳು, ಆನೆಗಳು — ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ವಿಸ್ತಾರ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹರಿತವಾದ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕಪಿಗಳ ಆ ಉಗ್ರ ಸೇನೆಯತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಎದುರು ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತಶಿಖರವೊಂದನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತನು. ಕುಪಿತನಾದ ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಂತೆ ಭಯಂಕರ ದೇಹವುಳ್ಳ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಆ ಬಂಡೆಯಿಂದ ಹೊಡೆದನು; ಅದರಿಂದ ಅಭಿಭೂತನಾಗಿ, ಮೈಯೆಲ್ಲ ಕೊಬ್ಬಿನಿಂದ ತೊಯ್ದು, ರಕ್ತದಿಂದ ನೆನೆದ ಅವನು ತತ್ತರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಮಿಂಚಿನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯ ಶಿಖರವುಳ್ಳ ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಶೂಲವನ್ನು ಬೀಸಿ, ಗುಹನು — ಸ್ಕಂದನು — ಉಗ್ರವಾದ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧದಿಂದ ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತವನ್ನು ಸೀಳಿದಂತೆ, ಮಾರುತಿಯ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಶೂಲದಿಂದ ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ವಿಹ್ವಲನಾದ ಹನುಮಂತನು ಬಾಯಿಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತ, ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯುಗಾಂತದ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಭಯಂಕರ ನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಅವನು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಗರ್ಜಿಸಿದವು; ವ್ಯಥಿತರಾದ, ಭಯಾರ್ತರಾದ ಕಪಿಗಳಾದರೋ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಓಡಿಹೋದರು. ಈ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ (ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಅಕ್ಷರಗಳ ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ) ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದು ಮಾತ್ರ ವಂಶಸ್ಥದಲ್ಲಿ. ‘ಗುಹೋಽಚಲಂ ಕ್ರೌಂಚಮಿವೋಗ್ರಶಕ್ತ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಸ್ಕಂದನು ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧದಿಂದ ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತವನ್ನು ಸೀಳಿದನು ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಕಥೆ. ಹನುಮಂತನಿಗೂ ವ್ಯಥೆಯಾಯಿತು ಎಂಬುದು ವಾನರರ ಧೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಕೊನೆಯ ಪೆಟ್ಟು. ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತಾಗ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಎದುರು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರಸ್ತಾತ್’ — ಎದುರಿನಲ್ಲಿ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ನಿರ್ಭಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇತರರು ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನೂ ‘ಸಂಚುಕ್ಷುಭೇ’ — ತತ್ತರಿಸಿದನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕದಲಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಹಾರ ಇತರರದಕ್ಕಿಂತ ಭಾರವಾದುದು. ಆದರೆ ಅವನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಭೀಷಣ — ಶೂಲ ಹನುಮಂತನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ನಾಟುತ್ತದೆ. ‘ಯುಗಾಂತಮೇಘಸ್ತನಿತಸ್ವನೋಪಮಮ್’ ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ನಾದ — ವೇದನೆಯಲ್ಲೂ ಅವನ ಸ್ವರ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಗಂಭೀರ, ದೀನವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವ್ಯಥೆಯಲ್ಲೂ ಅವನ ವೀರತ್ವ ನಾಶವಾಗಲಿಲ್ಲ. ‘ಮೇದಾರ್ದ್ರಗಾತ್ರಃ ರುಧಿರಾವಸಿಕ್ತಃ’ — ಕೊಬ್ಬಿನಿಂದ ತೊಯ್ದ ದೇಹ, ರಕ್ತದಿಂದ ನೆನೆದವನು — ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಹಾರದ ಫಲ; ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದೇಹದಿಂದ ಕೊಬ್ಬೂ ರಕ್ತವೂ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವಂತೆ ಗಾಯ ಮಾಡಿದ ಮೊದಲಿಗನು ಹನುಮಂತನೇ. ವಾನರರ ಪಲಾಯನವೂ ಮತ್ತೆ — ನಾಯಕನ ವ್ಯಥೆ ಸೈನಿಕರ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ನೀಲನು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತ, ಧೀಮಂತನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನತ್ತ ಒಂದು ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಎಸೆದನು. ಅದು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಗುದ್ದಿದನು; ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಅಪ್ಪಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಶಿಖರ ಚೂರುಚೂರಾಯಿತು, ಕಿಡಿಗಳೊಡನೆ ಜ್ವಾಲೆಗಳೊಡನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಋಷಭ, ಶರಭ, ನೀಲ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗಂಧಮಾದನ ಎಂಬ ಐವರು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಕುಂಭಕರ್ಣನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು. ಆ ಮಹಾಬಲರು ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಅಂಗೈಗಳಿಂದಲೂ ಕಾಲುಗಳಿಂದಲೂ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಹಾಕಾಯನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ಆ ಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಸ್ಪರ್ಶಗಳಂತೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತ ಅವನು ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ; ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಋಷಭನನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಬಿಗಿದಪ್ಪಿದನು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಸುಕಲ್ಪಟ್ಟ ಭಯಂಕರನಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷಭನು ಬಾಯಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಸುತ್ತ ಬಿದ್ದನು. ಅವನು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶರಭನನ್ನು ಹೊಡೆದು, ಮೊಣಕಾಲಿನಿಂದ ನೀಲನನ್ನು, ಅಂಗೈಯಿಂದ ಗವಾಕ್ಷನನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು; ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಕಾಲಿನಿಂದ ರಭಸವಾಗಿ ಗಂಧಮಾದನನನ್ನು ಒದೆದನು. ಆ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡು, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಅವರು ಮೂರ್ಛೆಹೋದರು; ಕಡಿದ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದರು. ಆ ವಾನರಮುಖ್ಯರು ಬೀಳಿಸಲ್ಪಡಲು ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಕುಂಭಕರ್ಣನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಮುಷ್ಟಿ, ಮೊಣಕಾಲು, ಅಂಗೈ, ಕಾಲು ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳು ನಾಲ್ವರನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕೆಡವಲು ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಸ್ಪರ್ಶಾನಿವ’ — ಸ್ಪರ್ಶಗಳಂತೆ — ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ಅವಜ್ಞೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಹಾರಗಳು ಅವನಿಗೆ ಕೇವಲ ಮುಟ್ಟುವಿಕೆಯಷ್ಟೇ. ‘ಕಿಂಶುಕ’ಗಳು — ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳು — ಕೆಂಪು ಹೂಗಳ ಮರಗಳು; ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ವಾನರರ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ಇದು ಉಪಮೆ. ನೀಲನು ಸೇನಾಪತಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ‘ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತ’ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಸೇನೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಪುಡಿಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಕಿಡಿಗಳೊಡನೆ ಜ್ವಾಲೆಗಳೊಡನೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ — ಮುಷ್ಟಿಯ ಘರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಬೆಂಕಿ ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಅನಂತರ ಐವರು ಯೂಥಪರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಆಯುಧಗಳೂ ಐದು ಬಗೆಯವು — ಬಂಡೆಗಳು, ಮರಗಳು, ಅಂಗೈಗಳು, ಕಾಲುಗಳು, ಮುಷ್ಟಿಗಳು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಮತ್ತು ನಿರ್ದಯ — ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ವೀರನೂ ಒಂದೇ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಬೀಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಋಷಭನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಸುಕಲ್ಪಟ್ಟು ಬಾಯಿಂದ ರಕ್ತ ಕಾರುತ್ತಾನೆ; ಶರಭನು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ, ನೀಲನು ಮೊಣಕಾಲಿನಿಂದ, ಗವಾಕ್ಷನು ಅಂಗೈಯಿಂದ, ಗಂಧಮಾದನನು ಕಾಲಿನಿಂದ. ನೀಲನ ಹೆಸರು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ — ಮೊದಲು ಒಬ್ಬನೇ, ಅನಂತರ ಐವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾಗಿ — ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಹಾರ ಅವನ ಮರುಪ್ರಯತ್ನ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇವರ ಪತನದ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ‘ದತ್ತಪ್ರಹಾರವ್ಯಥಿತಾಃ’ ಎಂದರೆ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಅಂದರೆ ತಮಗೆ ಬಿದ್ದ, ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ವ್ಯಥಿತರಾದವರು — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೊಳಗಾಗಿ’ ಎಂದಿದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಕುಂಭಕರ್ಣನತ್ತ ಪ್ರದುದ್ರುವುಃ’ ಎಂದಿದೆ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರದುದ್ರುವುಃ’ ಎಂದರೆ ಎದುರಿಗೆ ಧಾವಿಸುವುದು, ಓಡಿಹೋಗುವುದಲ್ಲ; ಹಿಂದೆ ಓಡಿಹೋದವರೇ ಈಗ ನಾಯಕರ ಪತನವನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಧಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ಧಾತುವಿನ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಪ್ರಯೋಗ ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ನಿರ್ಣಯಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಬಂಡೆಗಳಂತಿದ್ದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರೂ ಪರ್ವತವನ್ನು ಹತ್ತುವಂತೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿ, ಕಚ್ಚಿದರು. ಅವರು ಉಗುರುಗಳಿಂದಲೂ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೂ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ತೋಳುಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತಸದೃಶನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸವ್ಯಾಘ್ರನು ತನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಬೆಳೆದ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗಿರಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಆ ಮಹಾಬಲನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಹಿಡಿದು, ಕ್ರುದ್ಧ ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ಭಕ್ಷಿಸಿದನು. ಪಾತಾಳದಂತಿದ್ದ ಬಾಯಿಗೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರರು ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಗಳಿಂದಲೂ ಕಿವಿಗಳಿಂದಲೂ ಹೊರಬಂದರು. ಅತಿಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ಪರ್ವತಸದೃಶನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೋತ್ತಮನು ಕಪಿಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುತ್ತ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಮುರಿದುಹಾಕಿದನು. ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳಿಂದ ಕೆಸರಾಗಿಸುತ್ತ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಭುಗಿಲೆದ್ದ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಕಪಿಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ವಜ್ರಹಸ್ತನಾದ ಶಕ್ರನಂತೆ, ಪಾಶಹಸ್ತನಾದ ಅಂತಕನಂತೆ, ಶೂಲಹಸ್ತನಾದ ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಂಗೊಳಿಸಿದನು. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಒಣಗಿದ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ವಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ಯೂಥಗಳು ನಾಶವಾದ, ಭಯದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ ವಾನರರು ವಿಕಾರವಾದ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ಅರಚಿದರು. ಅನೇಕ ಬಾರಿ ವಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ, ಧೈರ್ಯಗೆಟ್ಟು, ವ್ಯಥಿತರಾದ ವಾನರರು ರಾಘವನನ್ನು ಶರಣುಹೊಂದಿದರು. ‘ಆತ್ಮರುಹೈಃ’ ಎಂದರೆ ಗಿರಿಯ ತನ್ನ ದೇಹದ ಮೇಲೆಯೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಮರಗಳು — ಅವನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿದ ವಾನರರು ಗಿರಿಯ ಮೇಲಿನ ಮರಗಳಂತೆ ಎಂಬುದು ಸುಂದರವಾದ ಉಪಮೆ. ‘ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಗಳಿಂದಲೂ ಕಿವಿಗಳಿಂದಲೂ ಹೊರಬಂದರು’ ಎಂಬುದು ಅದ್ಭುತ ಚಿತ್ರ — ಬಾಯಿಗೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಕೆಲವರು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹೊರಬಂದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ರಾಘವನನ್ನು ಶರಣುಹೊಂದಿದರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಥೆ ರಾಮನತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ; ಅವನೇ ಈ ಯುದ್ಧದ ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಣಾಯಕ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಆಕ್ರಮಣ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಇರುವೆಗಳು ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಹತ್ತುವಂತೆ ಅವರು ಪರ್ವತವನ್ನು ಹತ್ತುವಂತೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೂ ಉಗುರುಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಈ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೂ ವಿಪರೀತ ಫಲ — ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅವರನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಭಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮರಗಳೊಡನೆ ಗಿರಿ, ಸರ್ಪಗಳೊಡನೆ ಗರುಡ, ಲೋಕಗಳೊಡನೆ ಕಾಲಾಗ್ನಿ, ಆಯುಧಗಳೊಡನೆ ಶಕ್ರ ಮತ್ತು ಅಂತಕ. ನಾಲ್ಕರಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಭಾವ — ಅವನ ಅಪ್ರತಿಹತತ್ವ. ‘ವಜ್ರಹಸ್ತ ಶಕ್ರ, ಪಾಶಹಸ್ತ ಅಂತಕ, ಶೂಲಹಸ್ತ ಕುಂಭಕರ್ಣ’ ಎಂಬ ತ್ರಿಪದಿ ರಚನೆ ಕಿವಿಗೆ ಇಂಪು. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಒಣಕಾಡು ಸುಡುವ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ವನಾನ್ಯಗ್ನಿರಿವೋತ್ಥಿತಃ’ ಎಂಬುದರ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ವಿಕಾರವಾದ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ’ ಅರಚುತ್ತಾರೆ — ಅವರ ಭಯದ ಅಂತಿಮ ಅವಸ್ಥೆ — ಅನಂತರ ಅವರು ರಾಘವನನ್ನು ಶರಣುಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುವ ಈ ಸ್ವರ — ‘ರಾಮನನ್ನೇ ಗತಿಯೆಂದು ಹೊಂದಿದರು’ — ಈ ಸರ್ಗದ ಬೆನ್ನೆಲುಬು; ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನಗಳೂ ವಿಫಲವಾಗಿ ಕೊನೆಗೆ ರಾಮನಲ್ಲೇ ಪರ್ಯವಸಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ‘ನಾಸಾಪುಟಾಭ್ಯಾಂ ಕರ್ಣಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಸಂಜಗ್ಮುಃ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಸಂಜಗ್ಮುಃ’ ಎಂಬುದು ‘ನಿರ್ಜಗ್ಮುಃ’ — ಹೊರಬಂದರು — ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಮೂಗು ಕಿವಿಗಳ ದಾರಿಯಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದರು’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ‘ಭಿನ್ನಚೇತಸಃ’ ಎಂದರೆ ಮನಸ್ಸು ಮುರಿದ, ಧೈರ್ಯ ನಾಶವಾದವರು — ಅಂತಹ ವಾನರರು ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ, ಹಿಂದೆ ವಿಭೀಷಣನು ಶರಣಾದಂತೆ. ಶರಣಾಗತಿ ಈ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುವ ತತ್ತ್ವ; ರಾಮನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗತಿ ಎಂದು ಕವಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಾತಾಳಸಂನಿಭೇ ವಕ್ತ್ರೇ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಬಾಯಿಗೆ ಪಾತಾಳದ ಉಪಮೆ — ಅಗಾಧ, ಅಂಧಕಾರಮಯ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನುಂಗುವಂಥದು.

ವಾನರರು ಚದುರಿ ಓಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ವಜ್ರಹಸ್ತನಾದ ಇಂದ್ರನ ಮಗನ ಮಗನಾದ ಅಂಗದನು ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅವನು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಹಿಂದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಹೆದರಿಸುತ್ತ, ಆ ಶಿಖರವನ್ನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಆ ಬಂಡೆಯಿಂದ ತಲೆಗೆ ಏಟು ತಿಂದ ಇಂದ್ರಶತ್ರು ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮಹಾಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದೆದ್ದನು; ಅಸಹನೆಯಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಮಹಾನಾದ ಮಾಡುತ್ತ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ನಡುಗಿಸುತ್ತ ಆ ಮಹಾಬಲನು ರೋಷದಿಂದ ಅಂಗದನ ಮೇಲೆ ಶೂಲವನ್ನು ಎಸೆದನು. ಯುದ್ಧಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಬಲಶಾಲಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ತನ್ನತ್ತ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶೂಲವನ್ನು ಚಾಕಚಕ್ಯದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡನು. ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಅವನು ಅಂಗೈಯಿಂದ ರಭಸವಾಗಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು; ಆ ಏಟಿನಿಂದ ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಅವನು ಕೋಪದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಆ ಅತಿಬಲ ರಾಕ್ಷಸನು ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದು ಕೈಯ ಹಿಂಭಾಗದಿಂದ ಅಂಗದನನ್ನು ತಳ್ಳಿ ಎಸೆದನು; ಅವನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ ಬಿದ್ದನು. ಆ ವಾನರಶಾರ್ದೂಲನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಲು, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಆ ಶೂಲವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಈ ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳು (42–50) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ — ಅಂಗದನ ಈ ಪ್ರಸಂಗ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೇರಿದುದು; ಆದರೆ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ‘ವಜ್ರಹಸ್ತಾತ್ಮಜಾತ್ಮಜಃ’ ಎಂದರೆ ಇಂದ್ರನ ಮಗನಾದ ವಾಲಿಯ ಮಗ, ಅಂದರೆ ಅಂಗದ. ‘ಅಪಹಸ್ತೇನ’ ಎಂದರೆ ಕೈಯ ಹಿಂಭಾಗದಿಂದ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ತಿರುಗಿಸಿದ ಕೈಯಿಂದ’ ಎಂದು ಇದನ್ನೇ ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾತಿನಿಂದ, ಇಲ್ಲಿ ಕೃತಿಯಿಂದಲೂ ತನ್ನ ವೀರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೋತರೂ ಸಹ. ಅಂಗದನ ಈ ಪ್ರಸಂಗ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಅವನ ಮಾತುಗಳ ಪೂರ್ತಿ — ಇತರರಿಗೆ ‘ಹಿಂದಿರುಗಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದವನು ತಾನೇ ಮುಂದೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರ್ವತಶಿಖರ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ‘ಪ್ರಜಜ್ವಾಲ’ — ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಉರಿದೆದ್ದನು. ಶೂಲವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ‘ಲಾಘವ’ — ಚುರುಕುತನ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಕೌಶಲ — ಪ್ರಶಂಸಿತವಾಗಿದೆ; ಅವನು ‘ಯುದ್ಧಮಾರ್ಗವಿಶಾರದ’. ಅಂಗೈಯ ಏಟಿನಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು — ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮೂರ್ಛೆಹೋಗುವ ಮೊದಲ ಸಂದರ್ಭ ಇದು. ಆದರೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಅವನು ಕೈಯ ಹಿಂಭಾಗದಿಂದಲೇ ಅಂಗದನನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಹಾಬಲನಿಗೆ ತಿರಸ್ಕಾರವೂ ಒಂದು ಆಯುಧ. ಅನಂತರ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನನ್ನು ಉರುಳಿಸಿದರೆ ಸೈನ್ಯ ತಾನಾಗಿಯೇ ನಾಶವಾಗುವುದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಎಣಿಕೆ; ಇದು ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ಸೋಲುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಪ್ರಯತ್ನವೇ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನತ್ತ ತಿರುಗಿಸುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಕಥೆಯ ಗತಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ರಮ — ಒಬ್ಬ ವೀರನು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಬರುತ್ತಾನೆ — ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಸಾಮಾನ್ಯ ರೀತಿ. ‘ಪ್ರಮುಮೋಹ ಅಚಲೋಪಮಃ’ — ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು; ಅಂಗದನ ಅಂಗೈಯ ಏಟು ಅಷ್ಟು ಭಾರವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅಂಗದನಿಗೆ ಆ ಮೂರ್ಛೆಯ ಲಾಭ ಪಡೆಯಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಬೇಗನೆ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಕುಂಭಕರ್ಣಪದಾನುಗಾನ್’ ಎಂದರೆ ಅವನ ಬೆನ್ನಹಿಂದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರು; ಅಂಗದನು ಮೊದಲು ಅವರನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ನಾಯಕನಿಗೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಕ್ರಮ.

ಮಹಾಬಲನಾದ ಆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ತನ್ನತ್ತ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ವೀರನಾದ ವಾನರಾಧಿಪ ಸುಗ್ರೀವನು ಆಗ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಒಂದು ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಗರಗರನೆ ತಿರುಗಿಸಿ, ವೇಗವಾಗಿ ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಆ ವಾನರನು ತನ್ನತ್ತ ಬರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕುಂಭಕರ್ಣನು ವಾನರೇಂದ್ರನಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಚಾಚಿ ನಿಂತನು. ಕಪಿಗಳ ರಕ್ತದಿಂದ ಮೈಯೆಲ್ಲ ಲೇಪಿತನಾಗಿ ಮಹಾಕಪಿಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತ ನಿಂತಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆಂದನು — ‘ನೀನು ವೀರರನ್ನು ಉರುಳಿಸಿದ್ದೀಯೆ, ಬಹು ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೀಯೆ, ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ತಿಂದಿದ್ದೀಯೆ, ಪರಮ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೀಯೆ. ಈಗ ಆ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಿಡು; ಸಾಮಾನ್ಯರೊಡನೆ ನೀನೇನು ಮಾಡುವೆ? ಎಲೈ ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಈ ಪರ್ವತದ ನನ್ನ ಒಂದು ಏಟನ್ನು ಸಹಿಸು.’ ಸತ್ತ್ವವೂ ಧೈರ್ಯವೂ ತುಂಬಿದ ಕಪಿರಾಜನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಶಾರ್ದೂಲನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು — ‘ನೀನು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮೊಮ್ಮಗ, ಹಾಗೆಯೇ ಋಕ್ಷರಜಸ್ಸನ ಮಗ, ಧೈರ್ಯವೂ ಪೌರುಷವೂ ಉಳ್ಳವನು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಎಲೈ ವಾನರನೇ, ನೀನು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವೆ.’ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತಟ್ಟನೆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ಎಸೆದನು; ವಜ್ರಾಯುಧದಂತೆ, ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಇದ್ದ ಆ ಬಂಡೆಯಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಎದೆಗೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಆ ಪರ್ವತಶಿಖರವು ಅವನ ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ತಟ್ಟನೆ ಒಡೆದು ಚೂರಾಯಿತು; ಆಗ ವಾನರರು ವಿಷಾದಗೊಂಡರು, ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದವು. ಪರ್ವತಶಿಖರದ ಏಟು ತಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ರೋಷದಿಂದ ಬಾಯಿ ತೆರೆದು ಗರ್ಜಿಸಿದನು; ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಶೂಲವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ಕಪಿ-ಕರಡಿಗಳ ಒಡೆಯನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಎಸೆದನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಆಕ್ಷೇಪವೂ ಬೆರೆತಿವೆ; ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಉತ್ತರದಲ್ಲೂ ಶತ್ರುವಿನ ಕುಲದ ಬಗ್ಗೆ ಗೌರವ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಇದು ವೀರರ ಪರಸ್ಪರ ಮರ್ಯಾದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಆಗಮನ ರಾಜನ ಆಗಮನ — ‘ವಾನರಾಧಿಪಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ‘ವಿವೃತ್ತಸರ್ವಾಂಗಃ’ ಆಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಚಾಚಿ, ಸವಾಲು ಹಾಕುವ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ. ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತು ಎರಡು ಭಾಗ — ಮೊದಲು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಕೃತ್ಯಗಳ ಸ್ತುತಿ (ವೀರರನ್ನು ಉರುಳಿಸಿದ್ದು, ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ತಿಂದದ್ದು, ಯಶಸ್ಸು ಪಡೆದದ್ದು), ಅನಂತರ ಸವಾಲು — ‘ಸಾಮಾನ್ಯರೊಡನೆ ನೀನೇನು ಮಾಡುವೆ, ನನ್ನ ಏಟನ್ನು ಸಹಿಸು’. ಹೀಗೆ ಅವನು ಸೈನಿಕರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ತಾನೇ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜನಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಕಾರ್ಯ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಉತ್ತರವೂ ಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನ ವಂಶವನ್ನು ‘ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮೊಮ್ಮಗ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಋಕ್ಷರಜಸ್ಸನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗ ಎಂಬುದು ಕಥೆ. ‘ಆದ್ದರಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಪಹಾಸ್ಯವೂ ಇದೆ — ನೀನು ಕುಲಬಲದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವೆ, ಸ್ವಬಲದಿಂದಲ್ಲ. ಬಂಡೆ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಒಡೆಯುತ್ತದೆ, ವಾನರರು ವಿಷಾದಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ರಾಕ್ಷಸರು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ — ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುವ ಈ ಹರ್ಷ-ವಿಷಾದಗಳ ಅದಲುಬದಲೇ ಈ ಯುದ್ಧದ ಲಯ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶೂಲವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ವಧೆಗಾಗಿ ಎಸೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸತ್ತ್ವಧೈರ್ಯಸಮನ್ವಿತಮ್’ ಎಂದು ಕವಿಯೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ತೋಳ್ಬಲದಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ವಾಗ್ಬಲದಿಂದಲೂ ರಾಜ. ಬಂಡೆ ಒಡೆಯಿತು, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಗಾಯಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ — ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುವ ಈ ಕ್ರಮ ವಾನರರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಮಿತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮನ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳಿಲ್ಲದೆ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗದು ಎಂದು ಓದುಗನು ಕ್ರಮೇಣ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ವ್ಯಾವಿಧ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಸುತ್ತಲೂ ತಿರುಗಿಸಿ — ಬಂಡೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಶೂಲವನ್ನಾಗಲಿ ಎಸೆಯುವ ಮುನ್ನ ವೇಗ ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಗಿರಗಿರನೆ ತಿರುಗಿಸುವುದು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ಪದ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ಕುಂಭಕರ್ಣನ ತೋಳಿನಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಚಿನ್ನದ ಹೊಳಪಿನ ದಂಡವುಳ್ಳ ಆ ಹರಿತವಾದ ಶೂಲವನ್ನು ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ತಟ್ಟನೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ರಭಸದಿಂದ ಮುರಿದುಹಾಕಿದನು. ಸಾವಿರ ಭಾರಗಳಷ್ಟು ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಆ ಮಹಾಶೂಲವನ್ನು ಮೊಣಕಾಲಿಗೆ ಒತ್ತಿ ಆ ವಾನರನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಮುರಿದನು. ಹನುಮಂತನಿಂದ ಮುರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಶೂಲವನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರಸೈನ್ಯ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿತು, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿತು. ರಾಕ್ಷಸನು ಭಯಗೊಂಡು ವಿಮುಖನಾದನು; ವನಚರರು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷದಿಂದ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದರು, ಹಾಗಾದ ಶೂಲವನ್ನು ಕಂಡು ಮಾರುತಿಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದರು. ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಅದೂ ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೇರಿದವು. ಶೂಲ ಹಾಗೆ ಮುರಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ಕುಪಿತನಾಗಿ, ಲಂಕೆಯ ಬಳಿಯ ಮಲಯಪರ್ವತದಿಂದ ಶಿಖರವೊಂದನ್ನು ಕಿತ್ತು, ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಅದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಪರ್ವತಶಿಖರದ ಏಟು ತಿಂದ ವಾನರೇಂದ್ರನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು; ಅವನು ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಯಾತುಧಾನರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಅದ್ಭುತವೂ ಘೋರವೂ ಆದ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಆ ವಾನರೇಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹೊತ್ತೊಯ್ದನು, ಪ್ರಚಂಡವಾದ ಗಾಳಿ ಮೋಡವನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವಂತೆ. ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಮೇರುಸದೃಶನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು, ಎತ್ತರವಾದ ಭಯಂಕರ ಶಿಖರವುಳ್ಳ ಮೇರುಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಅವನನ್ನು ಹೊತ್ತು ಹೊರಟನು; ಕಪಿರಾಜನ ಸೆರೆಯಿಂದ ವಿಸ್ಮಿತರಾದ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳ ಕೂಗನ್ನು ಕೇಳುತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಾದ ಅವನು ಹೀಗೆ ಭಾವಿಸಿದನು — ‘ಇವನು ಹತನಾದರೆ ರಾಘವನನ್ನೂ ಸೇರಿ ಈ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ಹತವಾದಂತೆಯೇ.’ ‘ಕಾಂಚನಧಾಮಯಷ್ಟಿಮ್’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕಾಂಚನದಾಮಜುಷ್ಟಮ್’ (ಚಿನ್ನದ ಸರಪಳಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ). ‘ಮೇರುವಿನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಹೆಗಲ ಮೇಲಿನ ಸುಗ್ರೀವನು ಶಿಖರದಂತೆ. ರಾಜನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಹನುಮಂತನು ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾವಿರ ಭಾರಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಶೂಲವನ್ನು ಮೊಣಕಾಲಿಗೆ ಒತ್ತಿ ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಭಾರ’ ಎಂಬುದು ಒಂದು ವಿಶೇಷ ತೂಕದ ಅಳತೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶೂಲದ ಭಾರ ಕಲ್ಪನೆಗೂ ಮೀರಿದುದು. ಈ ಕಾರ್ಯದ ಫಲ ವಾನರರ ಹರ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸನ ಭಯ — ‘ವಿಮುಖನಾದನು’; ಆದರೆ ಅದು ಕ್ಷಣಿಕ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮಲಯಪರ್ವತದ ಶಿಖರವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಲಂಕಾಮಲಯಾತ್’ ಎಂದರೆ ಲಂಕೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಮಲಯ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಲಂಕೆಯ ಮಲಯಪರ್ವತದಿಂದ’ ಎಂದಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದ್ದಾನೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅವನನ್ನು ಮೋಡದಂತೆ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಗಾಳಿ ಮೋಡವನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಹಗುರತನವನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಲವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇರುವು ಶಿಖರದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳು ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ‘ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳ ಕೂಗು’ — ಅವರಿಗೂ ಆತಂಕ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಆಲೋಚನೆ ಸೈನ್ಯನೀತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾದುದು — ನಾಯಕನು ಹತನಾದರೆ ಸೈನ್ಯ ಹತವಾದಂತೆ. ‘ಇಂದ್ರವೀರ್ಯಃ… ಇಂದ್ರೋಪಮಮ್… ಇಂದ್ರಶತ್ರುಃ’ ಎಂದು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ‘ಇಂದ್ರ’ ಶಬ್ದ ಬರುತ್ತದೆ — ಇದು ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆ; ಇದರಿಂದ ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ಸಮಾನತೆಯೂ ವಿರೋಧವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರುತ್ತವೆ. ‘ಕಾಂಚನಧಾಮಯಷ್ಟಿಮ್’ ಎಂದರೆ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಶೂಲದ ದಂಡ; ‘ಧಾಮ’ ಎಂದರೆ ತೇಜಸ್ಸು ಅಥವಾ ಪ್ರಕಾಶ — ಸುವರ್ಣತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ದಂಡ. ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ‘ದೋರ್ಭ್ಯಾಮ್’ — ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳಿಂದ — ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ.

ವಾನರಸೈನ್ಯ ಅತ್ತಿತ್ತ ಚದುರಿ ಓಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ, ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಸೆರೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಕಂಡು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆ ಸೆರೆಯಾದಾಗ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ನಾನು ಮಾಡುವುದು ನ್ಯಾಯವಾದುದನ್ನು ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಪರ್ವತದಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವನಾಗಿ ಈ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ದೇಹ ಛಿದ್ರವಾಗಿ ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹತನಾಗಿ, ವಾನರರಾಜನು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದರೆ, ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಹರ್ಷಿಸಲಿ. ಅಥವಾ ಈ ವಾನರನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಬಿಡುಗಡೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಅಸುರರೂ ಸರ್ಪಗಳೂ ಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳೇ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರೂ ಸಹ. ನನಗನ್ನಿಸುತ್ತದೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಬಂಡೆಯ ಏಟು ತಿಂದ ವಾನರಾಧಿಪನಿಗೆ ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಅರಿವಿಲ್ಲ. ಈ ಸುಗ್ರೀವನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದು, ತನಗೂ ವಾನರರಿಗೂ ಯಾವುದು ಹಿತವೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡುವನು. ನಾನು ಬಿಡಿಸಿದರೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಈ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಅಸಮಾಧಾನವೂ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕೀರ್ತಿನಾಶವೂ ಆದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ತಾನಾಗಿಯೇ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಕಾಯುತ್ತೇನೆ; ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಚದುರಿಹೋದ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ವಾನರರ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಅವಮಾನವಾಗದಂತೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದರೂ ಅವನು ತಡೆದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ; ರಾಜನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೇ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದನೆಂಬ ಯಶಸ್ಸು ಅವನಿಗೇ ಸಲ್ಲಲಿ ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿವೇಕ. ಎಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ, ಉಳಿದವು ಅನುಷ್ಟುಭ್‌ನಲ್ಲಿ. ಹನುಮಂತನ ಈ ಸ್ವಗತವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಬೌದ್ಧಿಕ ಕೇಂದ್ರ. ಅವನು ಮೂರು ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಾನೇ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಬಿಡಿಸುವುದು; ಸುಗ್ರೀವನು ತಾನಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಕಾಯುವುದು; ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವುದು. ಮೊದಲನೆಯ ಆಯ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾದುದೇ — ‘ಪರ್ವತದಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವನಾಗಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ರೂಪ ಬದಲಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಎರಡನೆಯದನ್ನು ಆರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಾಮಿಯ ಮಾನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಿರಿದು. ‘ನಾನು ಬಿಡಿಸಿದರೆ ಅಸಮಾಧಾನವೂ ಕೀರ್ತಿನಾಶವೂ’ — ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಂದ ಬಿಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಸೇವಕಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೃಷ್ಟಿ. ಮೂರನೆಯ ಆಯ್ಕೆಯೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ — ಕಾಯುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯನಲ್ಲ, ಕಾಲವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಕಾಯುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಅಸುರರೂ ಸರ್ಪಗಳೂ ಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳು ಹಿಡಿದಿದ್ದರೂ’ ಎಂಬುದು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಲದ ಪ್ರಶಂಸೆ — ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರು, ಸರ್ಪಗಳು ಹಿಡಿದಿದ್ದರೂ ಅವನು ತಾನಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಬಲ್ಲ, ಇನ್ನು ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಹಿಡಿತದಿಂದ ಹೇಳುವುದೇನು. ಹನುಮಂತನ ಈ ವಿಚಾರ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿನ ಅವನ ಸ್ವಗತಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಅವನು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸದಾ ಸಕ್ರಿಯ. ‘ಭೂಯಃ ಸಂಸ್ತಂಭಯಾಮಾಸ’ — ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದನು — ಎಂಬ ಕೃತಿಯಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ವಿಚಾರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಥ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಹಿತಕರ, ರೋಗಿಗೆ ಪಥ್ಯದ ಆಹಾರವಿದ್ದಂತೆ.

ಆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಚಡಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಗೋಪುರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತವರು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಹೂಮಳೆಗರೆದು ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅರಳು ಮತ್ತು ಸುಗಂಧಜಲದ ಮಳೆಯಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತೋಯುತ್ತ, ರಾಜಬೀದಿಯ ತಂಪಿನಿಂದ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದನು. ಅನಂತರ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದು, ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ತೋಳುಗಳ ನಡುವೆ ಇದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ನಗರದ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ಹೀಗೆ ಸೆರೆಸಿಕ್ಕಿರುವ ನಾನು ಈಗ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ? ವಾನರರಿಗೆ ಇಷ್ಟವೂ ಹಿತವೂ ಆದ ಕಾರ್ಯ ಆಗುವಂತೆ ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಅನಂತರ ವಾನರರಾಜನು ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ದೇವೇಂದ್ರನ ಶತ್ರುವಿನ ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಬೆರಳತುದಿಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹರಿತವಾದ ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಹರಿದನು, ಮೂಗನ್ನು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಚ್ಚಿದನು, ಪಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಸೀಳಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೂ ಉಗುರುಗಳಿಂದಲೂ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಕಿವಿ-ಮೂಗು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರೋಷಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ದೇಹದಿಂದ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಜಜ್ಜಿದನು. ಭಯಂಕರ ಬಲದಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ದೇವಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅವನು ನೆಲದಿಂದ ಚೆಂಡಿನಂತೆ ರಭಸದಿಂದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿ, ಮತ್ತೆ ರಾಮನನ್ನು ಸೇರಿದನು. ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳಿಲ್ಲದ ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ ರಕ್ತ ಚಿಮ್ಮುತ್ತ ಶೋಭಿಸಿದನು. ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ, ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಆ ಮಹಾಕಾಯ ನಿಶಾಚರನು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಅಸಹನೆಯಿಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನ ತಮ್ಮನು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಕೆಂಪಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಳೆಮೋಡದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ‘ಖರೈಶ್ಚ ಕರ್ಣೌ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಖೈಶ್ಚ ಕರ್ಣೌ’ (ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಕಿವಿಗಳನ್ನು); ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ಹರಿತವಾದ ಉಗುರುಗಳಿಂದ’ ಎಂದು ‘ಖರ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ವಿಶೇಷಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕಂದುಕವಜ್ಜವೇನ’ ಎಂದರೆ ಚೆಂಡು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಪುಟಿಯುವಂತೆ, ಸುಗ್ರೀವನೂ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿ ರಾಮನನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳುವುದು ವಿಚಿತ್ರ ಕಾರಣದಿಂದ — ಲಂಕಾವಾಸಿಗಳು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಿಜಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅರಳನ್ನೂ ಸುಗಂಧಜಲವನ್ನೂ ಸುರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆ ತಂಪಿನಿಂದ ತೋಯ್ದ ಸುಗ್ರೀವನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುಗಳ ಉತ್ಸವವೇ ಅವನ ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಕಾವ್ಯದ ವಿಡಂಬನೆ. ಅವನು ಮೊದಲು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಹನುಮಂತನ ಊಹೆ ನಿಜವಾಯಿತು. ಅವನ ಆಕ್ರಮಣ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವೂ ನಿರ್ದಯವೂ ಆದುದು — ಕಿವಿಗಳನ್ನೂ ಮೂಗನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪಕ್ಕೆಗಳನ್ನೂ ಸೀಳುತ್ತಾನೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅವನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಜಜ್ಜುತ್ತಾನೆ, ರಾಕ್ಷಸರೂ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಚಿಮ್ಮಿ ರಾಮನನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ‘ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ’, ‘ಸಂಧ್ಯೆಯ ಕೆಂಪಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ’ — ರಕ್ತಸ್ರಾವಕ್ಕೆ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು. ‘ಚೆಂಡಿನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಚುರುಕುತನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ನೆಲಕ್ಕೆ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವನು ತಟ್ಟನೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನು ಏನನ್ನು ಊಹಿಸಿದ್ದನೋ ಅದೇ ಆಯಿತು — ರಾಜನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದನು, ಅವನ ಯಶಸ್ಸು ಅಕ್ಷತ. ‘ಬಲೀಯಸಃ ಭುಜಾಂತರಸ್ಥಃ’ — ಬಲಿಷ್ಠನ ತೋಳುಗಳ ನಡುವೆ ಸಿಕ್ಕಿದವನು — ಸ್ಥಿತಿ ಸಂಕಟಮಯ, ಆದರೂ ಅವನು ‘ಪುರರಾಜಮಾರ್ಗಮ್ ಅವೇಕ್ಷಮಾಣಃ’ — ಶತ್ರುನಗರದ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೋಡುತ್ತ — ಶಾಂತವಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ರಾಜನ ಧೈರ್ಯ.

ಅವನು ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ದೇವೇಂದ್ರಶತ್ರು ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮತ್ತೆ ರಣಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸಿದನು; ‘ನಾನು ನಿರಾಯುಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಆ ರೌದ್ರನು ಭಯಂಕರವಾದ ಮುದ್ಗರವೊಂದನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ತಟ್ಟನೆ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಬೆಂಕಿ ಉಕ್ಕಿ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ನುಂಗುವಂತೆ, ಆ ಉಗ್ರವಾದ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಿನ್ನತೊಡಗಿದನು. ಹಸಿದು, ರಕ್ತಮಾಂಸಗಳಿಗೆ ಹಪಹಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ಉಗ್ರವಾದ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು, ಮತಿಭ್ರಮೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ವಾನರರನ್ನೂ ಪಿಶಾಚರನ್ನೂ ಕರಡಿಗಳನ್ನೂ ತಿಂದನು; ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವಂತೆ ಅವನು ಮುಖ್ಯರಾದ ವಾನರರನ್ನು ಕಬಳಿಸಿದನು. ತೊಂಬತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳ ಉಪಜಾತಿ. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಒಬ್ಬ, ಇಬ್ಬರು, ಮೂವರು ಅಥವಾ ಅನೇಕ ವಾನರರನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಹಿತ ಒಂದೇ ಕೈಯಿಂದ ಬಾಚಿ ಅವಸರದಿಂದ ಬಾಯಿಗೆ ಎಸೆದುಕೊಂಡನು. ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ಮಹಾಬಲನು ಕೊಬ್ಬನ್ನೂ ರಕ್ತವನ್ನೂ ಸುರಿಸುತ್ತ ವಾನರರನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು. ತಿನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರರು ಆಗ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋದರು; ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕಪಿಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತ ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಏಳುನೂರು, ಎಂಟು, ಇಪ್ಪತ್ತು, ಮೂವತ್ತು ಎಂದು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತಿನ್ನುತ್ತ ಅವನು ಸುತ್ತಲೂ ಓಡಾಡಿದನು. ಮೇದಸ್ಸು, ವಸೆ, ರಕ್ತಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ ದೇಹದಿಂದ, ಕಿವಿಗಳಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡು ಹೆಣೆದುಕೊಂಡ ಕರುಳುಗಳ ಮಾಲೆಯಿಂದ, ಅತಿ ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನು, ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕಿದ ಕಾಲನಂತೆ ಶೂಲಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ‘ಮೋಹಾತ್’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಅವನು ಉನ್ಮತ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ತನ್ನವರು-ಪರರು ಎಂಬ ಭೇದ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯದು, ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇದನ್ನೇ ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ. ತೊಂಬತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ರೂಪಾಂತರದಂತಿದೆ. ಕಿವಿ-ಮೂಗು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಮಾನ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಉನ್ಮತ್ತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಈಗ ‘ಮೋಹಾತ್’ — ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದೆ — ತನ್ನ ಪಕ್ಷದವರನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಯುಗಾಂತಾಗ್ನಿ, ಯುಗಾಂತಮೃತ್ಯು, ಯುಗಾಂತದ ಕಾಲ — ಹೀಗೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಪ್ರಳಯದ ಉಪಮೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಭೀಷಣತೆ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ರಾಕ್ಷಸತ್ವ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸ್ವಜನರನ್ನೂ ಪಿಶಾಚರನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ. ‘ಏಳುನೂರು, ಎಂಟು, ಇಪ್ಪತ್ತು, ಮೂವತ್ತು’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು; ಕವಿ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ರೂಪವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ತಿನ್ನುವಿಕೆಯ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಶಬ್ದದಲ್ಲೂ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪೀಡಿಸುವವನೂ ಶತ್ರುನಗರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನೂ ಆದ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಮಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದನು. ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಏಳು ಬಾಣಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟನು, ಇನ್ನೂ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಿಟ್ಟನು. ಅವುಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ‘ವಿಶೇಷ’ ಮಾಡಿದನು (ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ‘ನಿಃಶೇಷ’, ಅಂದರೆ ನಿಷ್ಫಲ); ಆಗ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಬಲಶಾಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕುಪಿತನಾದನು. ಅನಂತರ ಅವನು, ಗಾಳಿ ಸಂಜೆಯ ಮೋಡದಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚುವಂತೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಹೊಳೆಯುವ ಚಿನ್ನದ ಕವಚವನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟನು. ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿದ್ದ ಅವನು ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರವುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಮೋಡಗಳ ನಡುವಿನ ಕಿರಣಶಾಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಮೇಘಸಮೂಹದ ಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳ ಭಯಂಕರನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದಲೇ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದವರ್ಧನನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು — ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಮನನ್ನೂ ಕಷ್ಟವಿಲ್ಲದೆ ಗೆಲ್ಲುವ ನನ್ನೊಡನೆ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ನೀನು ನಿನ್ನ ವೀರತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದೀಯೆ. ಈ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಆಯುಧ ಹಿಡಿದಿರುವ ನನ್ನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲುವವನೇ ಪೂಜ್ಯನು, ಇನ್ನು ಯುದ್ಧ ಕೊಡುವವನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದೇನು! ಐರಾವತವನ್ನೇರಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಪ್ರಭು ಇಂದ್ರನೂ ಎಂದೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಎದುರು ನಿಂತಿಲ್ಲ. ಎಲೈ ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಬಾಲಕನಾದರೂ ಇಂದು ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನಿನ್ನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ರಾಘವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ರಣದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯ, ಬಲ, ಉತ್ಸಾಹಗಳಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಒಬ್ಬ ರಾಮನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಅವನು ಹತನಾದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಹತವಾದಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದ ಮೇಲೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉಳಿದು ನಿಲ್ಲುವ ಇತರರೊಡನೆ ನನ್ನ ಧ್ವಂಸಕಾರಿ ಬಲದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ನಗುವವನಂತೆ ಇನ್ನೂ ಘೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೌರುಷವನ್ನು ಪಡೆದ ನೀನು ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅಸಹ್ಯನು ಎಂಬುದು ಸತ್ಯ, ಬೇರೆಯಲ್ಲ; ಎಲೈ ವೀರನೇ, ಇಂದು ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಇಗೋ, ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ.’ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ನಡುಗಿಸುವವನಂತೆ ರಾಮನತ್ತಲೇ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಈ ಭಾಗದ ಬಹುಪಾಲು (102–114) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಶತ್ರುವಿನ ಬಾಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮರ್ಯಾದೆಯುಕ್ತ ಉತ್ತರ — ಈ ಸಂವಾದ ವೀರರಸದ ಉದಾತ್ತ ರೂಪ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರವೇಶ ಈ ಸರ್ಗದ ಹೊಸ ಅಧ್ಯಾಯ. ವಾನರರು ಸೋತಿದ್ದಾರೆ, ಹನುಮಂತನು ವ್ಯಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಸುಗ್ರೀವನು ಅಪಮಾನಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಈಗ ಮಾನವವೀರರ ಸರದಿ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳು ಕವಚವನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತವೆ, ಭೇದಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಮೋಡಗಳ ನಡುವಿನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತು ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿ — ರಾಕ್ಷಸನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಮನನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲುವವನು’, ‘ಇಂದ್ರನೂ ನನ್ನ ಎದುರು ನಿಂತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆ; ಆದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ‘ಬಾಲಕ’ ಎಂದು ಕರೆದರೂ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ವೀರರ ಪರಸ್ಪರ ಸಮ್ಮಾನದ ಆದರ್ಶವಿದೆ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಗುಣಗ್ರಾಹಿತ್ವ. ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ‘ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು’ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಅಪ್ಪಣೆ ಕೇಳುವವನಂತೆ. ಅವನ ಗುರಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ‘ಅವನು ಹತನಾದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಹತ’ — ರಾಮನೇ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರ ‘ನಗುವವನಂತೆ’ — ಮುಗುಳ್ನಗೆಯೊಡನೆ. ಅವನು ರಾಕ್ಷಸನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ರಾಮನ ಅಚಲತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲ’. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಾನೇ ದಾರಿ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವಂತಿದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ರಾಮನತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನು ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರ’ ಎಂದರೆ ರುದ್ರನು ದೇವತೆಯಾಗಿರುವ ಅಸ್ತ್ರ. ಈ ಸಂವಾದದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಆದರೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಇಲ್ಲಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯ ಸಂಯಮ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ — ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ಹೊಗಳಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವನು ಗರ್ವಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೋಪಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಅವನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸೇವಕಧರ್ಮವನ್ನು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ಬರುವ ಹನುಮಂತನ ಸ್ವಗತದೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು — ಇಬ್ಬರೂ ಸ್ವಾಮಿಯ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ತಮ್ಮದಕ್ಕಿಂತ ಹಿರಿದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಪರಬಲಾರ್ದನಃ ಪರಪುರಂಜಯಃ’ ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಅವನ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತವೆ. ‘ನಿಚಖಾನ’ ಎಂದರೆ ಆಳವಾಗಿ ನೆಟ್ಟನು — ಬಾಣಗಳು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿದವು. ‘ಸಂಧ್ಯಾಭ್ರಮ್ ಇವ ಮಾರುತಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಗಾಳಿ ಮೋಡಗಳನ್ನು ತಂದು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚುವಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕವಚವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದನು. ‘ಮೇಘೌಘನಿಃಸ್ವನಃ’ ಎಂದರೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಧ್ವನಿ ಮೇಘಸಮೂಹದ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ; ‘ಸಾವಜ್ಞಮ್’ ಎಂದರೆ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ, ಆದರೂ ಮಾತಿನ ಆಶಯ ಪ್ರಶಂಸೆ — ಈ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಅವನ ಸ್ವಭಾವದ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಮನಿಂದ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ತಟ್ಟನೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ಕೆಂಡಗಳು ಬೆರೆತ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಹೊರಬಂದವು. ರಾಮನ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಘೋರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ, ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ರಣದಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ನವಿಲುಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳು ಅವನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿದವು; ಕೈಯಿಂದ ಜಾರಿದ ಗದೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು. ಅವನ ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದವು; ಆ ಮಹಾಬಲನು ತಾನು ನಿರಾಯುಧನೆಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೈಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಂಗಾಂಗಗಳೆಲ್ಲ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಅವನು, ಪರ್ವತವು ಜಲಪಾತವನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ತೀವ್ರವಾದ ಕೋಪದಿಂದಲೂ ರಕ್ತದಿಂದಲೂ ಮತ್ತನಾದ ಅವನು ವಾನರರನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕರಡಿಗಳನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತ ಸುತ್ತಲೂ ಓಡಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಯಮನಂತಹವನೂ ಆದ ಆ ಬಲಶಾಲಿ ಒಂದು ಭಯಂಕರ ಶಿಖರವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಎಸೆದನು. ಅದು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ನಡುವಿನಲ್ಲಿಯೇ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಬಾಣ ಹೂಡಿ, ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಏಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಗಿರಿಶಿಖರವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಭರತನ ಅಣ್ಣ ರಾಮನು ಚಿನ್ನದ ಚಿತ್ರಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಮಹಾಶಿಖರವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ಮೇರುಶಿಖರದಂತಿದ್ದು ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಹೊಳೆಯುವಂತೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಅದು ಇನ್ನೂರು ವಾನರರನ್ನು ಉರುಳಿಸಿತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅನೇಕ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ ರಾಮನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು — ‘ರಾಜನೇ, ಇವನಿಗೆ ವಾನರರೂ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ, ರಾಕ್ಷಸರೂ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ; ರಕ್ತದ ವಾಸನೆಯಿಂದ ಮತ್ತನಾಗಿ ತನ್ನವರನ್ನೂ ಪರರನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಇವನ ಮೇಲೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹತ್ತಲಿ; ಮುಖ್ಯ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಇವನ ಮೇಲೆ ಸುತ್ತಲೂ ನಿಲ್ಲಲಿ. ಆಗ ಈ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಭಾರೀ ಭಾರದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ಇಂದು ಇತರ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿರಲಿ.’ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ರಾಜಕುಮಾರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ವಾನರರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿದರು. ವಾನರರು ಮೇಲೇರಲು ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು, ದುಷ್ಟ ಆನೆ ಮಾವುತರನ್ನು ಕೊಡವಿ ಹಾಕುವಂತೆ, ಅವರನ್ನು ರಭಸದಿಂದ ಕೊಡವಿ ಹಾಕಿದನು. ಅವರು ಕೊಡವಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು ‘ಇವನು ರೊಚ್ಚಿಗೆದ್ದಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ರಾಮನು ವೇಗವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸನತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು, ಉತ್ತಮವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಪಾಯ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು, ಆದರೆ ಅದರ ಉದ್ದೇಶ — ವಾನರರ ರಕ್ಷಣೆ — ಸ್ಪಷ್ಟ; ಈಗ ರಾಮನೇ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಮೊದಲ ಬಾಣಗಳೇ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ವ್ಯಥೆಪಡಿಸುತ್ತವೆ — ಬಾಯಿಂದ ಕೆಂಡ ಬೆರೆತ ಜ್ವಾಲೆಗಳು, ಕೈಯಿಂದ ಗದೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳೂ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅವನು ನಿರಾಯುಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ, ರಕ್ತದಿಂದ ಮತ್ತನಾಗಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ. ‘ರುಧಿರೇಣ ಚ ಮೂರ್ಛಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವ — ರಕ್ತದ ವಾಸನೆ ಮದ್ಯದಂತೆ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೇರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದನ್ನೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಎಸೆದ ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ರಾಮನು ನಡುವಿನಲ್ಲೇ ಏಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಆ ಶಿಖರ ಇನ್ನೂರು ವಾನರರನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ರಕ್ಷಣೆಯೂ ಪೂರ್ಣವಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುವಿನ ಬಲ ಅತಿಮಹತ್ತು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಪಾಯ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ — ವಾನರರು ಅವನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ಭಾರ ಹೆಚ್ಚಿಸಲಿ, ಇದರಿಂದ ಅವನು ಚಲಿಸಲಾಗದಿರಲಿ. ಈ ಉಪಾಯವನ್ನು ‘ಯೋಗಾನ್ ಪರಿಮೃಶನ್’ — ಅನೇಕ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ — ಆರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ‘ದುಷ್ಟ ಆನೆ ಮಾವುತರನ್ನು’ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಅವರನ್ನು ಕೊಡವುತ್ತಾನೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಸಾರ್ಥಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಾವುತರೂ ಆನೆಯ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಏರಿ ಕುಳಿತಿರುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬುದ್ಧಿ, ವಾನರರ ಧೈರ್ಯ ಎಲ್ಲವೂ ನಿಷ್ಫಲ; ‘ಇವನು ರೊಚ್ಚಿಗೆದ್ದಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಅರಿತು ರಾಮನು ತಾನೇ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದ ಕೆಲವು ಶ್ಲೋಕಗಳು (123–126) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ — ಶಿಖರವನ್ನು ಎಸೆಯುವ ಪ್ರಸಂಗ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೇರಿದುದು. ‘ಅಜಿಹ್ಮಗೈಃ’ ಎಂದರೆ ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ‘ಕಾಂಚನಚಿತ್ರಾಂಗೈಃ’ ಎಂದರೆ ಚಿನ್ನದ ಚಿತ್ರಗಳುಳ್ಳ — ರಾಮನ ಬಾಣಗಳ ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವುಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಹಸ್ತಿಪಾಃ’ ಎಂದರೆ ಮಾವುತರು, ಆನೆಯ ಬೆನ್ನೇರಿ ಅದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವರು. ‘ಬರ್ಹಿಣವಾಸಸಃ’ ಎಂದರೆ ನವಿಲುಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳು; ‘ನಿಮಗ್ನಾಃ’ ಎಂದರೆ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಹೊಕ್ಕವು. ‘ಗಿರಿಃ ಪ್ರಸ್ರವಣಂ ಯಥಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಕಿವಿ-ಮೂಗು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗಲೂ ‘ಗಿರಿಃ ಪ್ರಸ್ರವಣೈಃ ಇವ’ ಎಂದಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ರಕ್ತಸ್ರಾವವನ್ನು ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಗುರುಭಾರಪ್ರಪೀಡಿತಃ’ ಎಂಬುದೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಪಾಯದ ಮೂಲ — ಅನೇಕ ವಾನರರ ಭಾರದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಅವನ ಗತಿ ಮಂದವಾಗಲಿ.

ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಸುಡುವಂತಿದ್ದ ಧೀರನಾದ ರಾಘವನು, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಬಲದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಎಲ್ಲ ಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನೂ ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತ, ರಭಸದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು (ನೂರ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು). ಸರ್ಪದಂತಿರುವ, ಬಲವಾದ ಹೆದೆಯುಳ್ಳ, ಉಗ್ರವಾದ, ಪುಟವಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಉತ್ತಮವಾದ ಬತ್ತಳಿಕೆ-ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ರಾಮನು ವಾನರರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ಗೆಲ್ಲಲು ಅತಿ ಕಷ್ಟಕರರಾದ ವಾನರಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರಲು, ಮಹಾಬಲನಾದ ಆ ವೀರನು ಹೊರಟನು. ಅವನು ಕಿರೀಟಧಾರಿಯೂ ಶತ್ರುದಮನನೂ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಮಹಾಕಾಯ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಕಂಡನು — ರೊಚ್ಚಿಗೆದ್ದ ದಿಗ್ಗಜದಂತೆ ಎಲ್ಲರತ್ತಲೂ ಧಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ವಾನರರನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ವಿಂಧ್ಯ-ಮಂದರಗಳಂತಿದ್ದ, ಚಿನ್ನದ ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾದ, ಮಳೆಮೋಡ ಮಳೆ ಸುರಿಸುವಂತೆ ಬಾಯಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಬಾಯಂಚುಗಳನ್ನು ನಾಲಗೆಯಿಂದ ನೆಕ್ಕುತ್ತಿದ್ದ, ಕಾಲಾಂತಕ ಯಮನಂತೆ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಜಜ್ಜುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು. ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕಂಡು ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ಆ ಬಿಲ್ಲಿನ ಟಂಕಾರದಿಂದ ಕುಪಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಸಹಿಸದೆ ರಾಘವನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಸರ್ಪರಾಜನ ಉತ್ತಮ ದೇಹದಂತಹ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳ ರಾಮನು, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೋಡದಂತಿದ್ದ, ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ, ತನ್ನತ್ತ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆಂದನು — ‘ಬಾ, ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ; ನಾನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸವಂಶವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನೆಂದು ತಿಳಿ; ನೀನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪುವೆ.’ ‘ಇವನೇ ರಾಮ’ ಎಂದು ಅರಿತು ಅವನು ವಿಕಾರವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ನಕ್ಕನು, ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ವಾನರರನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ಎಲ್ಲ ವನವಾಸಿಗಳ ಹೃದಯಗಳನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಭಯಂಕರವಾದ ವಿಕಾರ ನಗೆ ನಕ್ಕು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು — ‘ನನ್ನನ್ನು ವಿರಾಧನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಡ, ಕಬಂಧನೆಂದೂ ಅಲ್ಲ, ಖರನೆಂದೂ ಅಲ್ಲ, ವಾಲಿಯೆಂದೂ ಅಲ್ಲ, ಮಾರೀಚನೆಂದೂ ಅಲ್ಲ; ಬಂದಿರುವವನು ಈ ಕುಂಭಕರ್ಣ. ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಪ್ಪುಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮಾಡಿದ ನನ್ನ ಭಯಂಕರವಾದ ಮಹಾ ಮುದ್ಗರವನ್ನು ನೋಡು; ಇದರಿಂದ ನಾನು ಹಿಂದೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ದಾನವರನ್ನೂ ಗೆದ್ದಿದ್ದೇನೆ. ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳಿಲ್ಲದವನೆಂದು ನನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಬೇಡ; ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳ ನಾಶದಿಂದ ನನಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ನೋವಿಲ್ಲ. ಎಲೈ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನನ್ನ ಅಂಗಗಳ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸು; ಅನಂತರ ನಿನ್ನ ಪೌರುಷ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ.’ ನೂರ ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ನೂರ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಇದೆ — ‘ಈ ಶ್ಲೋಕದ ನಂತರ ಕೆಲವು ಪ್ರತಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ’ ಎಂದು; ಹೀಗೆ ನೂರ ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ನಂತರ ಹತ್ತೂವರೆ ಶ್ಲೋಕಗಳು (ಕುಂಭಕರ್ಣನೊಡನೆ ವಿಭೀಷಣನ ಸಂವಾದ) ಮುದ್ರಿತವಾಗಿವೆ; ಮೂಲಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸಂಖ್ಯೆ ನೀಡಿಲ್ಲ, ಇಲ್ಲಿಯೂ ಅವುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಸರ್ಪದಂತಹ ಧನುಸ್ಸು, ಚಿನ್ನದ ಚಿತ್ರಗಳು, ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಬತ್ತಳಿಕೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ರೂಪವೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ — ಕಿರೀಟಧಾರಿ, ಕೆಂಗಣ್ಣು, ದಿಗ್ಗಜದಂತೆ, ವಿಂಧ್ಯ-ಮಂದರಗಳಂತೆ, ರಕ್ತ ಕಾರುತ್ತ, ನಾಲಗೆಯಿಂದ ತುಟಿ ನೆಕ್ಕುತ್ತ. ಇದು ಇಬ್ಬರು ಮಹಾವೀರರು ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗುವ ಕ್ಷಣ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಗತಿಯನ್ನು ನಿಧಾನಗೊಳಿಸಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಮಾತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ನಿಶ್ಚಿತ — ‘ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ’, ‘ರಾಕ್ಷಸವಂಶನಾಶಕನೆಂದು ತಿಳಿ’. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಉತ್ತರ ದೀರ್ಘ, ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದುದು — ರಾಮನಿಂದ ಹಿಂದೆ ಹತರಾದವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಅವನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿರಾಧ, ಕಬಂಧ, ಖರ, ವಾಲಿ, ಮಾರೀಚ — ‘ನಾನು ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಲ್ಲ’. ಈ ಪಟ್ಟಿ ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳ ಸಾರವೂ ಹೌದು. ಕಿವಿ-ಮೂಗು ನಾಶದ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಅವನು ತುಚ್ಛವೆಂದು ತಳ್ಳಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ — ‘ಸ್ವಲ್ಪವೂ ನೋವಿಲ್ಲ’. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ’ — ರಾಕ್ಷಸನ ಸ್ವಭಾವ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ಅಂಗಚ್ಛೇದದಿಂದ ಖಿನ್ನನಾಗಿದ್ದರೂ ನನ್ನ ಬಳಿ ಬಂದು ಯುದ್ಧ ಮಾಡು ಎಂದು. ‘ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪುವೆ’ ಎಂಬುದು ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ, ಅದು ಬೇಗನೆ ನಿಜವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ‘ವಿಕೃತಸ್ವನಂ ಜಹಾಸ’ — ಅವನ ನಗೆ ಭಯಂಕರ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ವಿಕಾರ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಅಟ್ಟಹಾಸ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಭುಜಂಗರಾಜೋತ್ತಮಭೋಗಬಾಹುಃ’ ಎಂದರೆ ರಾಮನ ತೋಳುಗಳು ನಾಗರಾಜನ (ವಾಸುಕಿಯ) ದೇಹದಂತೆ ಉದ್ದವೂ ದೃಢವೂ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ನಾಗರಾಜ ವಾಸುಕಿಯಂತೆ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಧರಣೀಧರಾಭಮ್’ ಎಂದರೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದಾನೆ. ‘ದೃಷ್ಟಪೌರುಷವಿಕ್ರಮಮ್’ — ನಿನ್ನ ಪೌರುಷವನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೆಯೇ ನಿನ್ನನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ — ಅವನ ತಿರಸ್ಕಾರದಲ್ಲೂ ವೀರಧರ್ಮವಿದೆ. ‘ಸೃಕ್ಕಿಣೀ’ ಎಂದರೆ ತುಟಿಗಳ ಅಂಚುಗಳು, ಬಾಯಿಯ ಮೂಲೆಗಳು; ‘ಪರಿಲಿಹ್ಯಂತಮ್’ ಎಂದರೆ ನಾಲಗೆಯಿಂದ ನೆಕ್ಕುತ್ತಿರುವ — ತಿಂದವರ ರಕ್ತದ ಸವಿಯನ್ನು ಸವಿಯುವುದು.

ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಸುಂದರವಾದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು; ವಜ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ವೇಗವುಳ್ಳ ಅವುಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಆ ದೇವಶತ್ರು ಕದಲಲಿಲ್ಲ, ವ್ಯಥೆಪಡಲಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವೋ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲಿಯು ಹತನಾದನೋ, ವಜ್ರದಂತಿದ್ದ ಆ ಬಾಣಗಳು ಆಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದೇಹವನ್ನು ವ್ಯಥೆಪಡಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆ ಮಹೇಂದ್ರಶತ್ರು ಮಳೆಯ ಧಾರೆಗಳನ್ನು ಹೀರುವಂತೆ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಹೀರುತ್ತ, ಉಗ್ರವೇಗದ ಆ ಮುದ್ಗರವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ರಾಮನ ಬಾಣಗಳ ವೇಗವನ್ನು ಮುರಿದನು. ಅನಂತರ ರಕ್ತಲೇಪಿತವಾದ, ದೇವತೆಗಳ ಮಹಾಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ನಡುಗಿಸುವ, ಉಗ್ರವೇಗದ ಆ ಮುದ್ಗರವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸನು ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಓಡಿಸಿದನು. ಆಗ ರಾಮನು ವಾಯವ್ಯಾಸ್ತ್ರವೆಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನಿಶಾಚರನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು; ಅದರಿಂದ ಮುದ್ಗರ ಸಹಿತ ಅವನ ತೋಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ತೋಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ರಾಘವನ ಬಾಣದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಮುದ್ಗರ ಸಹಿತವಾದ, ಗಿರಿಶಿಖರದಂತಿದ್ದ ಅವನ ತೋಳು ವಾನರರಾಜನ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಆ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿತು. ಮುರಿದು ಹತರಾಗಿ ಉಳಿದ ಆ ವಾನರರು ರಣಭೂಮಿಯ ಅಂಚಿಗೆ ಸರಿದು, ವಿಷಣ್ಣರಾಗಿ, ಅಂಗಗಳು ಪೀಡಿತವಾಗಿ, ನರೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪರ ಅತಿಘೋರವಾದ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ತೋಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು, ಮಹಾಖಡ್ಗದಿಂದ ಶಿಖರ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ ಕಂಡನು; ಉಳಿದ ಕೈಯಿಂದ ಒಂದು ಮರವನ್ನು ಕಿತ್ತು ರಣದಲ್ಲಿ ನರೇಂದ್ರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ರಾಮನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ, ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿತವಾದ ಬಾಣದಿಂದ, ತಾಳೆಮರದ ಸಹಿತ ಎತ್ತಿದ್ದ, ಸರ್ಪದೇಹದಂತಿದ್ದ ಅವನ ಆ ತೋಳನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತದಂತಹ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ತೋಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು, ಹೊರಳಾಡುತ್ತ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ವಾನರರನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸಿತು. ತೋಳುಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ತಟ್ಟನೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಹರಿತವಾದ ಎರಡು ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಎರಡು ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಅವನ ಆ ಎರಡು ಕಾಲುಗಳು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಗಳನ್ನೂ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನೂ ಲಂಕೆಯನ್ನೂ ಕಪಿ-ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಮೊಳಗಿಸುತ್ತ ಬಿದ್ದವು (ಈ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ). ತೋಳುಗಳೂ ಕಾಲುಗಳೂ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಬಡಬಾಗ್ನಿಯ ಬಾಯಂತಹ ತನ್ನ ಬಾಯನ್ನು ತೆರೆದು, ತಟ್ಟನೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ರಾಹು ಚಂದ್ರನತ್ತ ಧಾವಿಸುವಂತೆ ರಾಮನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ರಾಮನು ಚಿನ್ನ ಕಟ್ಟಿದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಹರಿತವಾದ ತುದಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಬಾಯನ್ನು ತುಂಬಿಸಿದನು; ಬಾಯಿ ತುಂಬಿಹೋದ ಅವನು ಮಾತನಾಡಲಾಗದೆ, ಕಷ್ಟದಿಂದ ನರಳಿದನು, ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ಈ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ (151–164) ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ‘ಯಾವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವೋ, ವಾಲಿ ಹತನಾದನೋ’ ಎಂಬುದು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಸ್ಮರಣೆ — ಅದೇ ಬಾಣಗಳು ಇಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಫಲ, ಇದರಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಬಲ ಅದ್ಭುತವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಮೊದಲ ಬಾಣಗಳು ನಿಷ್ಫಲ — ‘ಮಳೆಯ ಧಾರೆಗಳನ್ನು ಹೀರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದೇಹ ಒಣನೆಲದಂತೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾಯವ್ಯ, ಐಂದ್ರ, ಎರಡು ಅರ್ಧಚಂದ್ರಗಳು. ಅಂಗಚ್ಛೇದದ ಕ್ರಮ ಸುವಿಚಾರಿತ — ಮೊದಲು ಮುದ್ಗರ ಸಹಿತ ಬಲಗೈ, ಇದರಿಂದ ಆಯುಧ ನಷ್ಟ; ಅನಂತರ ಮರ ಹಿಡಿದ ಎಡಗೈ; ಅನಂತರ ಕಾಲುಗಳು, ಇದರಿಂದ ಚಲನೆ ನಷ್ಟ; ಅನಂತರ ಬಾಯನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ತಿನ್ನುವುದೂ ಗರ್ಜಿಸುವುದೂ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಅವನನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ವಂಚಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಯವಗಳೂ ವಿನಾಶಕಾರಿ — ತೋಳು ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಜಜ್ಜುತ್ತದೆ, ಕಾಲುಗಳು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮೊಳಗಿಸುತ್ತ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ರಾಹು ಚಂದ್ರನನ್ನು ನುಂಗಲು ಬಯಸುವಂತೆ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ನುಂಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಅಪೂರ್ಣ ದೇಹವೂ ಭೀಷಣ. ವಾನರರು ‘ಪರ್ಯಂತಮ್ ಆಶ್ರಿತ್ಯ’ — ರಣಭೂಮಿಯ ಅಂಚಿಗೆ ಹೋಗಿ — ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಂತೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ‘ನರೇಂದ್ರರಕ್ಷೋಽಧಿಪಸಂನಿಪಾತಮ್’ ಎಂದರೆ ಮನುಷ್ಯರಾಜ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಾಜರ ಸಂಘರ್ಷ — ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾಜನಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ‘ರಕ್ಷೋಽಧಿಪ’ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ‘ಮಹಾಸಿಕೃತ್ತಾಗ್ರಃ ಅಚಲೇಂದ್ರಃ ಇವ’ — ಖಡ್ಗದಿಂದ ಶಿಖರ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತದಂತೆ — ತೋಳಿಲ್ಲದ ಅವನು. ‘ಶಿಲಾವಾನರರಾಕ್ಷಸಾಂಶ್ಚ’ ಎಂದರೆ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತೋಳು ಹೊರಳಾಡುತ್ತ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ವಾನರರನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಜಜ್ಜುತ್ತದೆ — ಸತ್ತ ಅವಯವವೂ ಜೀವಂತವಾದಂತೆ. ‘ವಿನಾದಯಂತೌ’ ಎಂದರೆ ಕಾಲುಗಳು ಬೀಳುವ ಸದ್ದು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಗುಹೆಗಳನ್ನೂ ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ಲಂಕೆಯನ್ನೂ ಮೊಳಗಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ‘ಪನ್ನಗಭೋಗಕಲ್ಪಮ್’ ಎಂದರೆ ಎತ್ತಿದ ತೋಳು ಸರ್ಪದ ಹೆಡೆಯಂತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದಿದೆ; ‘ಸಹತಾಲವೃಕ್ಷಮ್’ ಎಂದರೆ ತಾಳೆಮರದೊಡನೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಸೂರ್ಯಕಿರಣದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಂತೆಯೂ ಅಂತಕನಾದ ಕಾಲನಂತೆಯೂ ಇರುವ, ಶತ್ರುವಿಗೆ ಅಮಂಗಳಕರವಾದ, ಹರಿತವಾದ, ಸುಂದರ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ವಾಯುವೇಗದ ಐಂದ್ರ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ವಜ್ರ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಸುಂದರ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಉರಿಯುವ ಸೂರ್ಯನ ಮತ್ತು ಬೆಂಕಿಯ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಮಹೇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧ ಮತ್ತು ಸಿಡಿಲಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ವೇಗವುಳ್ಳ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ರಾಮನು ನಿಶಾಚರನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ರಾಘವನ ತೋಳಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ಆ ಬಾಣವು ತನ್ನ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಬೆಳಗಿಸುತ್ತ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತ, ಇಂದ್ರನ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಭೀಕರ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಾಗಿತು. ಅದು ಮಹಾಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಂತಿದ್ದ, ದುಂಡಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ, ಅಲುಗಾಡುವ ಸುಂದರ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿತು, ಹಿಂದೆ ಪುರಂದರನು ವೃತ್ರನ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದಂತೆ. ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಆ ಮಹಾಶಿರಸ್ಸು, ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದಾಗ ರಾತ್ರಿಯ ನಡುವಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಂಡಿತು. ರಾಮನ ಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ತಲೆ ಬಿದ್ದು, ಬೀದಿಬದಿಯ ಮನೆಗಳನ್ನೂ ಗೋಪುರಗಳನ್ನೂ ಮುರಿಯಿತು, ಎತ್ತರವಾದ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನೂ ಉರುಳಿಸಿತು. ಹಿಮಾಲಯದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ದೇಹ (ಮುಂಡ) ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು, ಮೊಸಳೆಗಳನ್ನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೀನುಗಳನ್ನೂ ಸರ್ಪಗಳನ್ನೂ ಜಜ್ಜಿ ಭೂಮಿಯೊಳಕ್ಕೆ ಹೊಕ್ಕಿತು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದ ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಲು ಭೂಮಿಯೂ ಎಲ್ಲ ಪರ್ವತಗಳೂ ನಡುಗಿದವು, ದೇವತೆಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಭಾರೀ ಘೋಷ ಮಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವರ್ಷಿಗಳು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ನಾಗರು, ದೇವತೆಗಳು, ಭೂತಗಳು, ಸುಪರ್ಣರು, ಗುಹ್ಯಕರು, ಯಕ್ಷ-ಗಂಧರ್ವಗಣಗಳು ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಿತರಾದರು. ಅವನ ಮಹಾವಧೆಯಿಂದ ವ್ಯಥಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಬಂಧುಗಳಾದ ಆ ಮನಸ್ವಿಗಳು, ಸಿಂಹದಂತಿದ್ದ ರಘೂತ್ತಮನನ್ನು ಕಂಡು ಆನೆಗಳಂತೆ ಜೋರಾಗಿ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿದರು. ದೇವಲೋಕದ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ರಾಹುವಿನ ಬಾಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಕೊಂದು ರಾಮನು ವಾನರಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಬೆಳಗಿದನು. ಅನೇಕ ವಾನರರು ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಂತಹ ಮುಖಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು; ಭಯಂಕರ ಬಲದ ಶತ್ರು ಹತನಾಗಲು ತನ್ನ ಇಷ್ಟಫಲವನ್ನು ಪಡೆದ ರಾಜಕುಮಾರ ರಾಘವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ದೇವಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಜಜ್ಜುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಸೋಲದಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಸುರ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು ಭರತನ ಅಣ್ಣನು, ವೃತ್ರನನ್ನು ಕೊಂದ ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ಆನಂದಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಂಶಸ್ಥ ಮತ್ತು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದಾಗ ರಾತ್ರಿಯ ನಡುವಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಚಂದ್ರನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ತೇಜಸ್ಸು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ತಲೆ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ನಿಸ್ತೇಜವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಬಾಣ ಐಂದ್ರ, ಬ್ರಹ್ಮದಂಡಕ್ಕೂ ಕಾಲನಿಗೂ ಸಮಾನ — ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಅದರ ಮಹತ್ತ್ವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ವೃತ್ರವಧೆಯ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ (168, 177) — ರಾಮನು ಇಂದ್ರನಂತೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ವೃತ್ರನಂತೆ; ಉಪಮೆಯಿಂದಲೇ ಈ ಭಾಗ ಆರಂಭವಾಗಿ ಉಪಮೆಯಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಕತ್ತರಿಸಿದ ತಲೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಮನೆಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನೂ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ನಗರದಲ್ಲೇ ಅವರ ವೀರನ ತಲೆ; ದೇಹ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ. ಭೂಮಿ ನಡುಗುತ್ತದೆ, ದೇವತೆಗಳು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಾಕ್ಷಸರು ಗೋಳಿಡುತ್ತಾರೆ. ‘ರಾಹುವಿನ ಬಾಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಉಪಮೆ — ಹಿಂದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾಹುವಿನಂತೆ ರಾಮನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದ್ದನು; ಈಗ ರಾಮನೇ ರಾಹುವಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಸೂರ್ಯ. ವಾನರರ ಮುಖಗಳು ‘ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಂತೆ’ — ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ಕಮಲಗಳು ಅರಳುವಂತೆ ರಾಮಸೂರ್ಯನ ಉದಯದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಮುಖಗಳು ಅರಳುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಉಪಮೆಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅರಿಷ್ಟಮ್’ ಎಂಬುದು ಬಾಣದ ವಿಶೇಷಣ — ಶತ್ರುವಿಗೆ ಅಶುಭ, ಮೃತ್ಯುಕಾರಕ. ‘ಚರ್ಯಾಗೃಹಗೋಪುರಾಣಿ’ ಎಂದರೆ ಬೀದಿಬದಿಯ ಮನೆಗಳು ಮತ್ತು ಗೋಪುರಗಳು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ರಸ್ತೆಯ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದ ಮನೆಗಳು, ಬಾಗಿಲುಗಳು’ ಎಂದಿದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಧೆಯಿಂದ ರಾವಣನ ಬಲಗೈಯೇ ನಷ್ಟವಾಯಿತು — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನೇ ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುವೃತ್ತದಂಷ್ಟ್ರಂ ಚಲಚಾರುಕುಂಡಲಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ತಲೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕವಿ ಶತ್ರುವಿನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಕುಗ್ಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಹಿಮವತ್ಪ್ರಕಾಶಮ್’ ಎಂಬುದು ದೇಹದ ಉಪಮೆ — ಹಿಮಾಲಯದಂತೆ ವಿಶಾಲ. ‘ಇಷ್ಟಭಾಗಿನಮ್’ ಎಂದರೆ ಇಷ್ಟಫಲವನ್ನು ಪಡೆದವನು — ರಾಮನು ಅಭೀಷ್ಟ ವಿಜಯದ ಭಾಗಿ.

അംഗദന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടു തിരിച്ചുവന്ന ആ മഹാകായരായ വാനരന്മാരെല്ലാം നൈഷ്ഠികമായ ബുദ്ധി കൈക്കൊണ്ട് യുദ്ധം കൊതിക്കുന്നവരായി. ബലവാനായ അംഗദൻ വാക്കുകൾകൊണ്ട് വീണ്ടും ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തിയ അവരുടെ വീര്യം ഉണർന്നു, പരാക്രമം വീണ്ടും ആരോപിക്കപ്പെട്ടു. മരിക്കാൻതന്നെ നിശ്ചയിച്ച് ഹർഷത്തോടെ അവർ മുന്നോട്ടുപോയി; ജീവനെ ഉപേക്ഷിച്ചവരായി അതിഭയങ്കരമായ യുദ്ധം ചെയ്തു. പിന്നെ ആ മഹാകായന്മാർ മരങ്ങളും വലിയ പർവതസാനുക്കളും വേഗത്തിൽ ഉയർത്തി കുംഭകർണന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ‘നൈഷ്ഠികീ ബുദ്ധിഃ’ എന്നാൽ അന്തിമമായ, മരണംവരെ നീളുന്ന നിഷ്ഠ; ‘മരിക്കാൻതന്നെയുള്ള നിശ്ചയം’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യവും പറയുന്നു. മുൻസർഗത്തിൽ അവർ രണ്ടുതവണ ഓടിപ്പോയി; ഇപ്പോഴാകട്ടെ ജീവിക്കാനുള്ള ആശ ഉപേക്ഷിച്ചുതന്നെയാണ് അവർ പൊരുതുന്നത് — അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവരുടെ ഹർഷം, കാരണം ഭയത്തിന്റെ വേര് ജീവിതാശതന്നെ. ‘സമാരോപിതവിക്രമാഃ’ എന്ന പദത്തിൽ ഒരു രൂപകമുണ്ട് — വില്ലിൽ ഞാൺ വീണ്ടും കയറ്റുന്നതുപോലെ അവരിൽ പരാക്രമം വീണ്ടും കയറ്റപ്പെട്ടു. ‘സാനൂനി’ എന്നാൽ പർവതങ്ങളുടെ നിരപ്പുള്ള ശിഖരഭാഗങ്ങൾ; വാനരന്മാർ മരങ്ങളെ മാത്രമല്ല, പർവതഭാഗങ്ങളെയും പിഴുതെടുത്ത് ആയുധമാക്കുന്നു. അംഗദന്റെ വാക്കുകളുടെ ഫലം ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷമായി കാണാം — മുമ്പ് ഓടിപ്പോയവർതന്നെ ഇപ്പോൾ ‘മരണേ കൃതനിശ്ചയാഃ’ (മരിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചവർ) ആയിരിക്കുന്നു. ‘ത്യക്തജീവിതാഃ’ എന്ന പദം അവരുടെ മനസ്സിലുണ്ടായ മാറ്റത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ ഓടിയവർ ഇപ്പോൾ ജീവൻ ഉപേക്ഷിച്ചുതന്നെ യുദ്ധത്തിനു പോകുന്നു. ‘സമുദീരിതവീര്യാഃ’ എന്നാൽ വീര്യം ഉണർത്തപ്പെട്ടവർ, പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ടവർ; ‘പര്യവസ്ഥാപിതാഃ’ എന്നാൽ വീണ്ടും സ്വസ്ഥാനത്ത് ഉറപ്പിക്കപ്പെട്ടവർ — ഈ രണ്ടു പദങ്ങളും അംഗദന്റെ വാക്കുകളുടെ പ്രഭാവത്തെ വർണിക്കുന്നു.

അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ, വീര്യവാനായ മഹാകായൻ കുംഭകർണൻ ഗദ ഉയർത്തി ശത്രുക്കളെ കീഴടക്കിക്കൊണ്ട് നാലുപാടും ചിതറിച്ചു. അവന്റെ അടിയേറ്റ് എണ്ണായിരത്തി എഴുനൂറു വാനരന്മാർ ചിതറി നിലത്തു വീണുകിടന്നു. പതിനാറും എട്ടും പത്തും ഇരുപതും മുപ്പതും വാനരന്മാരെ വീതം കൈകൾകൊണ്ടു വാരിയെടുത്ത് തിന്നുകൊണ്ട് അവൻ ചുറ്റിനടന്നു — അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളെ തിന്നുന്നതുപോലെ. ഏഴാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. പിന്നെ വളരെ പ്രയാസപ്പെട്ട് ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത വാനരന്മാർ അവിടെയുമിവിടെയുംനിന്ന് ഒത്തുചേർന്ന് കൈകളിൽ മരങ്ങളും പാറകളുമായി യുദ്ധമുഖത്ത് നിലയുറപ്പിച്ചു. എട്ടാം ശ്ലോകം മുൻസർഗത്തിലെ എട്ടാം ശ്ലോകത്തെ ഏതാണ്ട് അതേപടി ആവർത്തിക്കുന്നു — ‘കൃച്ഛ്രേണ… സംഗമ്യ ച തതസ്തതഃ’ (പ്രയാസപ്പെട്ട്… അവിടെയുമിവിടെയുംനിന്ന് ഒത്തുചേർന്ന്) — ഇങ്ങനെ ഓടിപ്പോകലിന്റെയും വീണ്ടും ഒന്നിക്കലിന്റെയും ചക്രം ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ സവിശേഷതയാണ്. സംഖ്യകൾ കവി ഇവിടെ വിസ്തരിച്ച് എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ആയിരക്കണക്കിനു വീണവർ, പത്തുപത്തായി തിന്നപ്പെട്ടവർ — അതുകൊണ്ട് രാക്ഷസന്റെ ഭീകരത മൂർത്തരൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. ‘ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ ഈ സർഗത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; ഗരുഡനു സർപ്പഭക്ഷണം സ്വാഭാവികമായിരിക്കുന്നതുപോലെ ഇവന്റെ വാനരഭക്ഷണവും അനായാസമാണെന്നാണു ഭാവം. മുൻസർഗത്തിൽ അവൻ വാനരന്മാരെ കൈകൾകൊണ്ടും കാലുകൾകൊണ്ടും ചതച്ചു; ഇവിടെ ആദ്യമായി ഗദ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പരിക്ഷിപ്യ ബാഹുഭ്യാം’ എന്നാൽ രണ്ടു കൈകൾകൊണ്ടും ചുറ്റിവളച്ച്, ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നതുപോലെ — അങ്ങനെ പിടിച്ചെടുത്താണ് അവൻ തിന്നുന്നത്; ‘രണ്ടു കൈകളിലും വാരിനിറച്ച്’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘ധർഷയൻ’ എന്നാൽ കീഴടക്കിക്കൊണ്ട്, അവമതിച്ചുകൊണ്ട്; ‘വ്യക്ഷിപത്’ എന്നാൽ അവിടെയുമിവിടെയും എറിഞ്ഞു — ഗദയുടെ അടിയേറ്റ് വാനരന്മാർ ദൂരേക്കു തെറിച്ചുപോയി. ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാരുടെ വീഴ്ച ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ പറയുന്നതിനാൽ സംഹാരത്തിന്റെ വേഗം അനുഭവവേദ്യമാകുന്നു.

പിന്നെ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ദ്വിവിദൻ ഒരു പർവതം പിഴുതെടുത്ത് ഗിരിശൃംഗംപോലെയുള്ള കുംഭകർണന്റെ നേർക്ക്, താണുതൂങ്ങുന്ന മഴമേഘംപോലെ പാഞ്ഞു. ആ പർവതം അവൻ കുംഭകർണന്റെ നേർക്കെറിഞ്ഞു; എന്നാൽ അത് ആ മഹാകായനെ തൊടാതെ അവന്റെ സൈന്യത്തിൽ ചെന്നുവീണു. ആ ഗിരി കുതിരകളെയും ആനകളെയും രഥങ്ങളെയും ഗജശ്രേഷ്ഠന്മാരെയും മറ്റു രാക്ഷസന്മാരെയും ചതച്ചരച്ചു. ആ ശൈലത്തിന്റെ വേഗമേറ്റ്, കുതിരകളും സാരഥികളും കൊല്ലപ്പെട്ട്, രാക്ഷസരുടെ രക്തംകൊണ്ടു നനഞ്ഞ് ആ വലിയ രണഭൂമി കിടന്നു. അപ്പോൾ രാക്ഷസരുടെ രഥികന്മാർ കാലാന്തകനു തുല്യമായ ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ഗർജിക്കുന്ന വാനരേന്ദ്രന്മാരുടെ ശിരസ്സുകൾ പെട്ടെന്ന് അറുത്തെടുത്തു. മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാരും വൻമരങ്ങൾ പിഴുതെടുത്ത് രഥങ്ങളെയും കുതിരകളെയും ആനകളെയും ഒട്ടകങ്ങളെയും രാക്ഷസന്മാരെയും കൊന്നൊടുക്കി. ആകാശത്തു നിലയുറപ്പിച്ച ഹനുമാൻ കുംഭകർണന്റെ തലയിൽ ശൈലശൃംഗങ്ങളും പാറകളും പലതരം മരങ്ങളും വർഷിച്ചു. മഹാബലനായ കുംഭകർണൻ ആ പർവതശൃംഗങ്ങളെ ശൂലംകൊണ്ടു പിളർന്നു, മരങ്ങളുടെ മഴയെയും തകർത്തു. ഒമ്പതു മുതൽ പതിനാലു വരെയുള്ള ആറു ശ്ലോകങ്ങൾ (ദ്വിവിദന്റെ പ്രഹരവും രഥികരുടെ പ്രത്യാക്രമണവും) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അച്ചടിയിൽ അവ വ്യക്തമായുണ്ട്. ‘വിലംബഃ തോയദഃ’ എന്നാൽ താണുതൂങ്ങുന്ന വർഷമേഘം — ദ്വിവിദന്റെ കയ്യിലെ പർവതം മേഘംപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ആദ്യമായി വാനരരുടെ പ്രഹരം രാക്ഷസസൈന്യത്തിൽ ഫലം കാണുന്നു — ലക്ഷ്യമായ കുംഭകർണനെ അതു തൊട്ടില്ലെങ്കിലും. ദ്വിവിദൻ മൈന്ദന്റെ സഹോദരനും അശ്വിനീദേവന്മാരുടെ പുത്രനുമാണെന്നു പ്രസിദ്ധം; അവന്റെ പ്രഹരം ലക്ഷ്യത്തിലെത്തിയില്ലെങ്കിലും രാക്ഷസസൈന്യത്തിൽ വലിയ നാശമുണ്ടാകുന്നു — കുതിരകളും ആനകളും രഥങ്ങളും സാരഥികളും നശിക്കുന്നു. വാനരരുടെ പരാക്രമം നിഷ്ഫലമല്ല, കുംഭകർണന്റെ ദേഹം മാത്രമാണ് അഭേദ്യമെന്ന് ഇങ്ങനെ കവി കാണിക്കുന്നു. രഥികരുടെ പ്രത്യാക്രമണവും വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — അവർ ബാണങ്ങൾകൊണ്ടു വാനരയൂഥപന്മാരുടെ ശിരസ്സുകൾ അറുക്കുന്നു, വാനരന്മാരാകട്ടെ മരങ്ങൾകൊണ്ട് ഒട്ടകങ്ങളെപ്പോലും കൊല്ലുന്നു; അതിനാൽ ഇവിടത്തെ യുദ്ധം ഇരുപക്ഷത്തുനിന്നുമുള്ളതാണ്, ഏകപക്ഷീയമായ സംഹാരം മാത്രമല്ല. ഹനുമാൻ ആകാശത്തു നിന്നുകൊണ്ട് തലയിൽ വർഷം ചൊരിയുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആകാശഗമനശക്തി സുന്ദരകാണ്ഡം മുതൽ പരിചിതമാണ്. കുംഭകർണനാകട്ടെ ശൂലംകൊണ്ടുതന്നെ പർവതശൃംഗങ്ങളെ പിളർക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ അവർ തമ്മിലുള്ള നേർക്കുനേർ ഏറ്റുമുട്ടലിന് ഇവിടെ അരങ്ങൊരുങ്ങുന്നു; അടുത്ത ഖണ്ഡത്തിൽ അതു പൂർണമാകുന്നു. ‘ഗിരേഃ ശിരഃ’ എന്നാൽ പർവതത്തിന്റെ ശിഖരം; അതിന്റെ വാക്യഘടന ക്ലിഷ്ടമാണെങ്കിലും ആശയം വ്യക്തമാണ് — ഒരൊറ്റ ശൈലം അനേകം രാക്ഷസന്മാരെ ചതച്ചരച്ചു. ‘ആയോധനം’ എന്നാൽ രണഭൂമി; അതു ‘രുധിരക്ലിന്നാ’ (രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞത്) ആയിത്തീർന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ കവിയുടെ ദൃഷ്ടി ഒരു നിമിഷം കുംഭകർണനിൽനിന്നു മാറി മുഴുവൻ രണാങ്കണത്തെയും നോക്കുന്നു — രഥികരെയും സാരഥികളെയും ഒട്ടകങ്ങളെയും ആനകളെയും — അങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ വിസ്താരം അനുഭവപ്പെടുന്നു.

പിന്നെ കുംഭകർണൻ മൂർച്ചയേറിയ ശൂലം കയ്യിലെടുത്ത് വാനരന്മാരുടെ ആ ഉഗ്രമായ സൈന്യത്തിന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. പാഞ്ഞുവരുന്ന അവന്റെ മുന്നിൽ ഹനുമാൻ ഒരു പർവതാഗ്രം കയ്യിലെടുത്തു നിന്നു. ക്രുദ്ധനായ അദ്ദേഹം ഉത്തമശൈലംപോലെ ഭീമാകാരനായ കുംഭകർണനെ ആ ശൈലംകൊണ്ടു വേഗത്തിൽ അടിച്ചു; അതിന്റെ ആഘാതമേറ്റ്, മേദസ്സുകൊണ്ടു നനഞ്ഞ ദേഹത്തോടെ, രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് അവൻ ഇളകിപ്പോയി. അപ്പോൾ മിന്നൽപോലെ തിളങ്ങുന്ന, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിശിഖരമുള്ള പർവതംപോലെയുള്ള ശൂലം ചുഴറ്റി — ഗുഹൻ ഉഗ്രമായ ശക്തിയായുധംകൊണ്ടു ക്രൗഞ്ചപർവതത്തെയെന്നപോലെ — അവൻ മാരുതിയുടെ മാറിടത്തിൽ കുത്തി. ശൂലംകൊണ്ടു വിശാലമായ മാറിടം പിളർന്ന് അത്യന്തം വിഹ്വലനായ ഹനുമാൻ വായിൽനിന്നു രക്തം ഛർദിച്ചുകൊണ്ട് ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ യുഗാന്തമേഘത്തിന്റെ ഗർജനംപോലെയുള്ള ഭയങ്കരമായ നാദം പുറപ്പെടുവിച്ചു. അദ്ദേഹം വേദനിക്കുന്നതു കണ്ട് രാക്ഷസഗണങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് ആഹ്ലാദിച്ച് ആർത്തുവിളിച്ചു; വേദനിച്ച്, ഭയാർത്തരായ വാനരന്മാരാകട്ടെ യുദ്ധത്തിൽ കുംഭകർണന്റെ മുന്നിൽനിന്ന് ഓടിപ്പോയി. ഈ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ (ഇരുപത്തിരണ്ടക്ഷരമുള്ള അർധങ്ങളോടെ) രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇരുപതാമത്തേതാകട്ടെ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലും. ‘ഗുഹോഽചലം ക്രൗഞ്ചമിവോഗ്രശക്ത്യാ’ (ഗുഹൻ ഉഗ്രമായ ശക്തികൊണ്ടു ക്രൗഞ്ചപർവതത്തെയെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ പ്രസിദ്ധമാണ് — സ്കന്ദൻ ശക്തിയായുധംകൊണ്ടു ക്രൗഞ്ചപർവതത്തെ പിളർന്നു എന്നതു പുരാണകഥ. ഹനുമാനുപോലും വേദനയേറ്റു എന്നത് വാനരരുടെ ധൈര്യത്തിനേറ്റ അന്തിമമായ ആഘാതമാണ്. ഹനുമാൻ പർവതാഗ്രം പിടിച്ചു മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നു — മറ്റുള്ളവർ ഓടിപ്പോകുമ്പോൾ ‘പരസ്താത്’ (മുന്നിൽ) എന്ന പദം അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിർഭയതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കുംഭകർണൻപോലും ‘സംചുക്ഷുഭേ’ (ഇളകിപ്പോയി) — ഈ സർഗത്തിൽ ആദ്യമായാണ് അവൻ അല്പമെങ്കിലും ഇളകിയതായി പറയുന്നത്; അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ പ്രഹരം മറ്റുള്ളവരുടേതിനേക്കാൾ കനത്തതാണ്. എന്നാൽ അവന്റെ പ്രത്യുത്തരം ഭീകരമാണ് — ശൂലം ഹനുമാന്റെ നെഞ്ചിൽ ആഴ്ന്നിറങ്ങുന്നു. ‘യുഗാന്തമേഘസ്തനിതസ്വനോപമം’ (യുഗാന്തമേഘത്തിന്റെ ഗർജനംപോലെയുള്ളത്) എന്നത് ഹനുമാന്റെ നാദമാണ് — വേദനയിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വരം മേഘഗർജനംപോലെ ഗംഭീരമാണ്, ദീനമല്ല. അതിനാൽ വേദനയിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വീരത്വം നശിച്ചില്ല. ‘മേദാർദ്രഗാത്രഃ രുധിരാവസിക്തഃ’ (മേദസ്സുകൊണ്ടു നനഞ്ഞ ദേഹത്തോടെ, രക്തത്തിൽ കുളിച്ച്) എന്നത് ഹനുമാന്റെ പ്രഹരത്തിന്റെ ഫലമാണ് — കുംഭകർണന്റെ ദേഹത്തുനിന്നു വസയും രക്തവും ഒഴുകുന്നു; അതിനാൽ അവനെ പ്രത്യക്ഷമായി മുറിവേൽപ്പിച്ച ആദ്യത്തെയാൾ ഹനുമാൻതന്നെ. വാനരന്മാർ വീണ്ടും ഓടിപ്പോകുന്നു — നായകന്റെ വേദന സൈനികരുടെ ധൈര്യം കവരുന്നു.

പിന്നെ ബലവാനായ നീലൻ സൈന്യത്തെ വീണ്ടും ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തിക്കൊണ്ട് ബുദ്ധിമാനായ കുംഭകർണന്റെ നേർക്ക് ഒരു ശൈലാഗ്രം എറിഞ്ഞു. അതു പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് അവൻ മുഷ്ടികൊണ്ട് അതിനെ ഇടിച്ചു; മുഷ്ടിപ്രഹരമേറ്റ ആ ശൈലാഗ്രം പൊടിഞ്ഞുചിതറി, തീപ്പൊരികളോടും ജ്വാലകളോടുംകൂടി നിലത്തു വീണു. പിന്നെ ഋഷഭൻ, ശരഭൻ, നീലൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗന്ധമാദനൻ എന്നീ അഞ്ചു വാനരശാർദൂലന്മാർ കുംഭകർണന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ആ മഹാബലന്മാർ ശൈലങ്ങൾകൊണ്ടും മരങ്ങൾകൊണ്ടും കൈത്തലങ്ങൾകൊണ്ടും കാലുകൾകൊണ്ടും മുഷ്ടികൾകൊണ്ടും യുദ്ധത്തിൽ മഹാകായനായ കുംഭകർണനെ നാലുപാടുംനിന്ന് അടിച്ചു. ആ പ്രഹരങ്ങളെ വെറും സ്പർശങ്ങളെന്നപോലെ അനുഭവിച്ച അവൻ വേദനിച്ചില്ല; മഹാവേഗനായ ഋഷഭനെ അവൻ രണ്ടു കൈകൾകൊണ്ടും ചുറ്റിപ്പിടിച്ചു. കുംഭകർണന്റെ കൈകളിൽ ഞെരിഞ്ഞ ഭീമനായ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ ഋഷഭൻ വായിൽനിന്നു രക്തമൊഴുക്കി വീണു. അവൻ മുഷ്ടികൊണ്ടു ശരഭനെ ഇടിച്ചു, കാൽമുട്ടുകൊണ്ടു നീലനെയും കൈത്തലംകൊണ്ടു ഗവാക്ഷനെയും അടിച്ചു; ക്രുദ്ധനായി കാലുകൊണ്ടു ഗന്ധമാദനനെ ശക്തിയോടെ ചവിട്ടി. ഏറ്റ പ്രഹരങ്ങളാൽ വേദനിച്ച്, രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് അവർ ബോധംകെട്ടു, വെട്ടിവീഴ്ത്തിയ പ്ലാശുമരങ്ങൾപോലെ ഭൂമിയിൽ വീണു. ആ വാനരമുഖ്യന്മാർ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടപ്പോൾ ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാർ കുംഭകർണന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ് — മുഷ്ടി, കാൽമുട്ട്, കൈത്തലം, കാൽ എന്നീ നാല് അവയവങ്ങൾ നാലുപേരെ വെവ്വേറെ വീഴ്ത്താൻ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടു. ‘സ്പർശാനിവ’ (സ്പർശങ്ങളെന്നപോലെ) എന്ന പദം അവന്റെ അവജ്ഞ കാണിക്കുന്നു — പ്രഹരങ്ങൾ അവനു വെറും സ്പർശങ്ങൾ മാത്രം. ‘കിംശുകാഃ’ എന്നാൽ ചുവന്ന പൂക്കളുള്ള പ്ലാശുമരങ്ങൾ; രക്തത്തിൽ കുളിച്ച വാനരരുടെ നിറത്തിന്റെ ഉപമ. നീലൻ സേനാപതിയാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹം ‘ബലം പര്യവസ്ഥാപയൻ’ — സൈന്യത്തെ വീണ്ടും ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തിക്കൊണ്ട് — പ്രഹരിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ കർത്തവ്യം രണ്ടുവിധമാണ്: യുദ്ധവും സൈന്യത്തിന്റെ സംരക്ഷണവും. കുംഭകർണൻ ശൈലാഗ്രത്തെ മുഷ്ടികൊണ്ടുതന്നെ പൊടിക്കുന്നു; അതു തീപ്പൊരികളോടും ജ്വാലകളോടുംകൂടി വീഴുന്നു — മുഷ്ടിയുടെ ഉരസലിൽ തീയുണ്ടായി എന്ന അതിശയോക്തി. പിന്നെ അഞ്ചു യൂഥപന്മാർ ഒന്നിച്ച് ആക്രമിക്കുന്നു; അവരുടെ ആയുധങ്ങളും അഞ്ചുവിധമാണ് — ശൈലങ്ങൾ, മരങ്ങൾ, കൈത്തലങ്ങൾ, കാലുകൾ, മുഷ്ടികൾ. കുംഭകർണന്റെ പ്രത്യാക്രമണം സംക്ഷിപ്തവും നിർദയവുമാണ് — ഓരോ വീരനും ഒരൊറ്റ പ്രഹരംകൊണ്ടുതന്നെ വീഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. ഋഷഭൻ കൈകളിൽ ഞെരിഞ്ഞ് വായിൽനിന്നു രക്തം ഛർദിക്കുന്നു; ശരഭൻ മുഷ്ടികൊണ്ടും നീലൻ കാൽമുട്ടുകൊണ്ടും ഗവാക്ഷൻ കൈത്തലംകൊണ്ടും ഗന്ധമാദനൻ കാലുകൊണ്ടും വീഴുന്നു. നീലന്റെ പേര് രണ്ടുതവണ വരുന്നു — ആദ്യം ഒറ്റയ്ക്ക്, പിന്നെ അഞ്ചുപേരിൽ ഒരാളായി — അതിനാൽ രണ്ടാമത്തെ പ്രഹരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വീണ്ടുമുള്ള ശ്രമമാണെന്നു മനസ്സിലാക്കണം. ഇവരുടെ വീഴ്ചയ്ക്കു തൊട്ടുപിന്നാലെ ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാർ ഒന്നിച്ച് ആക്രമിക്കുന്നു; അത് അടുത്ത ഖണ്ഡത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ദത്തപ്രഹാരവ്യഥിതാഃ’ എന്നാൽ നൽകപ്പെട്ട — അഥവാ ഏറ്റുവാങ്ങിയ — പ്രഹരങ്ങളാൽ വേദനിച്ചവർ; ‘പ്രഹരമേറ്റ്’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ അവസാനം ‘വാനരാണാം സഹസ്രാണി കുംഭകർണം പ്രദുദ്രുവുഃ’ (ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാർ കുംഭകർണന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു) എന്നുണ്ട് — ഇവിടെ ‘പ്രദുദ്രുവുഃ’ എന്നതു നേർക്കുള്ള ഓട്ടമാണ്, ഓടിപ്പോകലല്ല; മുമ്പ് ഓടിപ്പോയവർ ഇപ്പോൾ നായകന്മാരുടെ വീഴ്ച കണ്ടു പ്രതികാരത്തിനായി പായുന്നു. ഇങ്ങനെ ഒരേ ധാതുവിന്റെ ഇരട്ടപ്രയോഗം സന്ദർഭംകൊണ്ടു നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു.

പർവതങ്ങൾപോലെയുള്ള ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം ഒരു മലയിലെന്നപോലെ അവന്റെ മേൽ ചാടിക്കയറി കടിച്ചു. നഖങ്ങൾകൊണ്ടും പല്ലുകൾകൊണ്ടും മുഷ്ടികൾകൊണ്ടും കൈകൾകൊണ്ടും അവർ മഹാബാഹുവായ കുംഭകർണനെ പ്രഹരിച്ചു. ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാർ നിറഞ്ഞ, പർവതസമാനനായ ആ രാക്ഷസവ്യാഘ്രം തന്നിൽത്തന്നെ മുളച്ച മരങ്ങളുള്ള ഒരു ഗിരിപോലെ ശോഭിച്ചു. ആ മഹാബലൻ എല്ലാ വാനരന്മാരെയും കൈകൾകൊണ്ടു പിടിച്ച്, ക്രുദ്ധനായ ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളെയെന്നപോലെ, തിന്നുതുടങ്ങി. പാതാളംപോലെയുള്ള വായിലേക്കു കുംഭകർണൻ എറിഞ്ഞ വാനരന്മാർ മൂക്കിന്റെ ദ്വാരങ്ങളിലൂടെയും ചെവികളിലൂടെയും പുറത്തുവന്നു. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ, പർവതസമാനനായ ആ രാക്ഷസോത്തമൻ വാനരന്മാരെ തിന്നുകൊണ്ട് എല്ലാ വാനരന്മാരെയും തകർത്തു. ഭൂമിയെ മാംസവും രക്തവുംകൊണ്ടു ചെളിയാക്കിക്കൊണ്ട് ആ രാക്ഷസൻ ആളിപ്പടരുന്ന കാലാഗ്നിപോലെ വാനരസൈന്യങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ചു. വജ്രം കയ്യിലേന്തിയ ശക്രനെപ്പോലെയും പാശം കയ്യിലേന്തിയ അന്തകനെപ്പോലെയും ശൂലം കയ്യിലേന്തിയ മഹാബലൻ കുംഭകർണൻ യുദ്ധത്തിൽ ശോഭിച്ചു. വേനലിൽ അഗ്നി ഉണങ്ങിയ കാടുകളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ കുംഭകർണൻ വാനരസൈന്യങ്ങളെ ദഹിപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ കൊല്ലപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന, യൂഥപന്മാർ നഷ്ടപ്പെട്ട, ഭയവിഹ്വലരായ വാനരന്മാർ വികൃതമായ സ്വരങ്ങളിൽ നിലവിളിച്ചു. പലവിധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന, മനസ്സു തകർന്ന, വേദനിക്കുന്ന വാനരന്മാർ രാഘവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. ‘ആത്മരുഹൈഃ’ എന്നാൽ ഗിരിയുടെ സ്വന്തം ദേഹത്തിൽ മുളച്ച മരങ്ങൾ — അവന്റെ ദേഹത്തിൽ കയറിയ വാനരന്മാർ മലയിലെ മരങ്ങൾപോലെ എന്ന സുന്ദരമായ ഉപമ. ‘നാസാപുടാഭ്യാം കർണാഭ്യാം ച നിർജഗ്മുഃ’ (മൂക്കിന്റെ ദ്വാരങ്ങളിലൂടെയും ചെവികളിലൂടെയും പുറത്തുവന്നു) എന്നത് അദ്ഭുതകരമായ ഒരു ചിത്രമാണ് — വായിലേക്ക് എറിയപ്പെട്ടിട്ടും ചിലർ ജീവനോടെ പുറത്തുവന്നു. ഒടുവിൽ ‘രാഘവം ശരണം ജഗ്മുഃ’ (രാഘവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു) എന്ന പദത്തോടെ കഥ ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ അന്തിമനിർണായകനായ രാമനിലേക്കു തിരിയുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ കൂട്ടായ ആക്രമണം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഉറുമ്പുകൾ ആനയുടെ മേൽ എന്നപോലെ അവർ മലയിലെന്നപോലെ അവന്റെ മേൽ കയറി പല്ലുകൾകൊണ്ടും നഖങ്ങൾകൊണ്ടും പ്രഹരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവരുടെ ഈ ശ്രമവും വിപരീതഫലമാണു നൽകുന്നത് — കുംഭകർണൻ അവരെ കൈകൾകൊണ്ടു പിടിച്ചു തിന്നുന്നു. കവി ഇവിടെ നാല് ഉപമകൾ ക്രമത്തിൽ ചേർക്കുന്നു — മരങ്ങളോടുകൂടിയ ഗിരി, സർപ്പങ്ങളെ തിന്നുന്ന ഗരുഡൻ, ലോകങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന കാലാഗ്നി, ആയുധമേന്തിയ ശക്രനും അന്തകനും. നാലിലും ഒരൊറ്റ ഭാവംതന്നെ — അവന്റെ അപ്രതിഹതത്വം. ‘വജ്രഹസ്തഃ ശക്രഃ, പാശഹസ്തഃ അന്തകഃ, ശൂലഹസ്തഃ കുംഭകർണഃ’ (വജ്രമേന്തിയ ശക്രൻ, പാശമേന്തിയ അന്തകൻ, ശൂലമേന്തിയ കുംഭകർണൻ) എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളുള്ള രചന കേൾക്കാൻ ഇമ്പമുള്ളതാണ്. വേനലിൽ ഉണങ്ങിയ കാടു കത്തുന്നതിന്റെ ഉപമ മുൻസർഗത്തിലെ ‘വനാന്യഗ്നിരിവോത്ഥിതഃ’ (കാടുകളിൽ ഉയർന്ന അഗ്നിപോലെ) എന്നതിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാണ്. ഒടുവിൽ വാനരന്മാർ ‘വികൃതൈഃ സ്വരൈഃ’ (വികൃതമായ സ്വരങ്ങളിൽ) നിലവിളിക്കുന്നു — അവരുടെ ഭയത്തിന്റെ അന്തിമാവസ്ഥ — പിന്നെ അവർ രാഘവനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്ന ഈ സ്വരം — ‘രാമം ഗതിം ജഗ്മുഃ’ (രാമനെ ആശ്രയമായി പ്രാപിച്ചു) — ഈ സർഗത്തിന്റെ നട്ടെല്ലാണ്; എല്ലാ ശ്രമങ്ങളും വിഫലമായി ഒടുവിൽ രാമനിൽത്തന്നെ ചെന്നവസാനിക്കുന്നു. ‘നാസാപുടാഭ്യാം കർണാഭ്യാം ച സംജഗ്മുഃ’ എന്നിടത്ത് ‘സംജഗ്മുഃ’ എന്നത് ‘നിർജഗ്മുഃ’ (പുറത്തുവന്നു) എന്ന അർഥത്തിലാണ്; ‘മൂക്കിലൂടെയും ചെവികളിലൂടെയും പുറത്തുവന്നിരുന്നു’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘ഭിന്നചേതസഃ’ എന്നാൽ മനസ്സു തകർന്നവർ, ധൈര്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവർ — അത്തരം വാനരന്മാർ, മുമ്പ് വിഭീഷണനെന്നപോലെ, രാമനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. ശരണാഗതി ഈ കാവ്യത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്ന തത്ത്വമാണ്; രാമനാണ് എല്ലാവരുടെയും ഗതി എന്നു കവി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘പാതാലസംനിഭേ വക്ത്രേ’ (പാതാളംപോലെയുള്ള വായിൽ) എന്നത് വായെ പാതാളത്തോട് ഉപമിക്കുന്നു — അഗാധവും ഇരുണ്ടതും എല്ലാറ്റിനെയും വിഴുങ്ങുന്നതും.

വാനരന്മാർ തകർന്നോടുന്നതു കണ്ട് വജ്രപാണിയുടെ പുത്രന്റെ പുത്രനായ അംഗദൻ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ വേഗത്തിൽ കുംഭകർണന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ഒരു വലിയ ശൈലശൃംഗം കയ്യിലെടുത്ത്, വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ച്, കുംഭകർണന്റെ പിന്നാലെ വരുന്ന രാക്ഷസന്മാരെയെല്ലാം ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് അദ്ദേഹം ആ ശൈലശിഖരം കുംഭകർണന്റെ തലയിലേക്കെറിഞ്ഞു. ആ ശൈലം തലയിൽ ഏറ്റ ഇന്ദ്രശത്രുവായ കുംഭകർണൻ കടുത്ത ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ചു; അസഹിഷ്ണുവായ അവൻ വേഗത്തിൽ വാലിപുത്രന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. മഹാനാദംകൊണ്ട് എല്ലാ വാനരന്മാരെയും ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് ആ മഹാബലൻ രോഷത്തോടെ അംഗദന്റെ നേർക്കു ശൂലം പ്രയോഗിച്ചു. പാഞ്ഞുവരുന്ന അതിനെ യുദ്ധമാർഗങ്ങളിൽ വിദഗ്ധനായ ബലവാനായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ ചടുലതയോടെ ഒഴിവാക്കി. പിന്നെ ചാടിയുയർന്ന് അദ്ദേഹം അവനെ വേഗത്തിൽ കൈത്തലംകൊണ്ടു മാറിടത്തിൽ അടിച്ചു; അതിന്റെ ആഘാതമേറ്റ പർവതസമാനനായ അവൻ കോപത്താൽ ബോധംകെട്ടുപോയി. ബോധം തിരിച്ചുകിട്ടിയ ആ അതിബലനായ രാക്ഷസൻ മുഷ്ടി ചുരുട്ടി പുറംകൈകൊണ്ട് അംഗദനെ തട്ടിയെറിഞ്ഞു; അദ്ദേഹം ബോധംകെട്ടു വീണു. ആ വാനരശാർദൂലൻ ബോധമറ്റു നിലത്തു വീണപ്പോൾ അവൻ ആ ശൂലം എടുത്തുകൊണ്ട് സുഗ്രീവന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ഈ ഒമ്പതു ശ്ലോകങ്ങൾ (42–50) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ തീരെയില്ല — അംഗദന്റെ ഈ പ്രസംഗം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അച്ചടിയിലാകട്ടെ വ്യക്തമായും ക്രമത്തിലും അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘വജ്രഹസ്താത്മജാത്മജഃ’ എന്നാൽ ഇന്ദ്രന്റെ പുത്രനായ വാലിയുടെ പുത്രൻ, അംഗദൻ. ‘അപഹസ്തേന’ എന്നാൽ പുറംകൈകൊണ്ട്; ‘തിരിച്ച കൈകൊണ്ട്’ എന്ന ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിനും ഇതു സമ്മതം. അംഗദൻ മുൻസർഗത്തിൽ വാക്കുകൊണ്ടും ഇവിടെ പ്രവൃത്തികൊണ്ടും വീരത കാണിക്കുന്നു — ഒടുവിൽ പരാജയപ്പെട്ടെങ്കിലും. അംഗദന്റെ ഈ പ്രസംഗം മുൻസർഗത്തിലെ വാക്കുകളുടെ പൂർത്തീകരണമാണ് — മറ്റുള്ളവരോട് ‘നിവർത്തധ്വം’ (തിരിച്ചുവരൂ) എന്നു പറഞ്ഞവൻ സ്വയം മുന്നിൽ പായുന്നു. ശൈലശിഖരം തലയിൽ വീഴുന്നു; കുംഭകർണൻ ക്രോധത്താൽ ‘പ്രജജ്വാല’ — അഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചു. ശൂലം ഒഴിവാക്കുന്നതിൽ അംഗദന്റെ ‘ലാഘവം’ — ചടുലതയും യുദ്ധകൗശലവും — പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു; അദ്ദേഹം ‘യുദ്ധമാർഗവിശാരദഃ’ (യുദ്ധമാർഗങ്ങളിൽ വിദഗ്ധൻ) ആണ്. കൈത്തലത്തിന്റെ അടിയേറ്റ് കുംഭകർണൻ ഒരു നിമിഷം ബോധംകെട്ടു — ഈ സർഗത്തിൽ അവൻ മോഹാലസ്യപ്പെടുന്ന ആദ്യസന്ദർഭം. എന്നാൽ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത അവൻ പുറംകൈകൊണ്ടുതന്നെ അംഗദനെ വീഴ്ത്തുന്നു — മഹാബലന് അവജ്ഞപോലും ആയുധമാണ്. പിന്നെ അവൻ സുഗ്രീവന്റെ നേർക്കു പായുന്നു; രാജാവിനെ വീഴ്ത്തിയാൽ സൈന്യം താനേ നശിക്കും എന്നാണ് അവന്റെ ബുദ്ധി — അതു പിന്നീടു വ്യക്തമായി പറയുന്നുണ്ട്. ഈ പ്രസംഗത്തിൽ അംഗദൻ പരാജയപ്പെടുന്നു; എങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശ്രമം കുംഭകർണനെ സുഗ്രീവന്റെ നേർക്കു തിരിക്കുന്നു — അങ്ങനെ കഥയുടെ ഗതി മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്നു. യുദ്ധവർണനയിലെ ഈ ക്രമം — ഒരു വീരൻ വീഴുന്നു, മറ്റൊരാൾ വരുന്നു — മഹാകാവ്യത്തിന്റെ സാമാന്യരീതിയാണ്. ‘പ്രമുമോഹ അചലോപമഃ’ — പർവതസമാനനായിട്ടും അവൻ ഒരു നിമിഷം ബോധംകെട്ടു; അംഗദന്റെ കൈത്തലപ്രഹരം അത്രയ്ക്കു കനത്തതായിരുന്നു. എന്നാൽ അവന്റെ മോഹാലസ്യം മുതലെടുക്കാൻ അംഗദനു കഴിയുന്നില്ല, കാരണം അവൻ പെട്ടെന്നുതന്നെ ബോധം വീണ്ടെടുക്കുന്നു. ‘കുംഭകർണപദാനുഗാൻ’ എന്നാൽ അവന്റെ പിന്നാലെ വരുന്ന രാക്ഷസന്മാർ; അംഗദൻ ആദ്യം അവരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നു, പിന്നെ നായകനെ പ്രഹരിക്കുന്നു — യുദ്ധനീതിയുടെ ക്രമം.

മഹാബലനായ ആ കുംഭകർണൻ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് വീരനായ വാനരാധിപൻ സുഗ്രീവൻ അപ്പോൾ ചാടിയുയർന്നു. ആ മഹാകപി ഒരു പർവതാഗ്രം ഉയർത്തിയെടുത്ത് ചുഴറ്റിക്കൊണ്ട് മഹാബലനായ കുംഭകർണന്റെ നേർക്കു വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു. ആ വാനരൻ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് കുംഭകർണൻ വാനരേന്ദ്രന്റെ മുന്നിൽ എല്ലാ അവയവങ്ങളും വിടർത്തി നിന്നു. വാനരരക്തം പുരണ്ട ദേഹത്തോടെ മഹാകപികളെ തിന്നുകൊണ്ടു നിൽക്കുന്ന കുംഭകർണനെ കണ്ട് സുഗ്രീവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘നീ വീരന്മാരെ വീഴ്ത്തി, അതിദുഷ്കരമായ കർമം ചെയ്തു, സൈന്യങ്ങളെ തിന്നു, പരമമായ യശസ്സു നേടി. ഇനി ആ വാനരസൈന്യത്തെ വിടൂ; സാധാരണക്കാരെക്കൊണ്ടു നീ എന്തു ചെയ്യാനാണ്? രാക്ഷസാ, ഈ പർവതംകൊണ്ടുള്ള എന്റെ ഒരൊറ്റ പ്രഹരം സഹിക്കൂ.’ സത്ത്വവും ധൈര്യവും നിറഞ്ഞ വാനരരാജന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാക്ഷസശാർദൂലനായ കുംഭകർണൻ പറഞ്ഞു — ‘നീ പ്രജാപതിയുടെ പൗത്രനും ഋക്ഷരജസ്സിന്റെ പുത്രനുമാണ്, ധൈര്യവും പൗരുഷവും ഉള്ളവൻ; അതുകൊണ്ടാണ്, വാനരാ, നീ ഗർജിക്കുന്നത്.’ കുംഭകർണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട സുഗ്രീവൻ പെട്ടെന്നു ശൈലം ചുഴറ്റി എറിഞ്ഞു; വജ്രത്തിനും ഇടിത്തീക്കും തുല്യമായ ആ ശൈലംകൊണ്ട് കുംഭകർണന്റെ മാറിടത്തിൽ അടിച്ചു. ആ ശൈലശൃംഗം അവന്റെ വിശാലമായ മാറിടത്തിൽ തട്ടി പെട്ടെന്നു ചിതറിപ്പോയി; അതോടെ വാനരന്മാർ വിഷാദിച്ചു, രാക്ഷസഗണങ്ങൾ ആഹ്ലാദത്തോടെ ആർത്തുവിളിച്ചു. ശൈലശൃംഗത്തിന്റെ അടിയേറ്റ അവൻ കോപിച്ചു; രോഷത്തോടെ വായ് പിളർന്നു ഗർജിച്ചു; മിന്നൽപോലെ തിളങ്ങുന്ന ശൂലം ചുഴറ്റി വാനരർക്കും ഋക്ഷന്മാർക്കും അധിപനായവനെ കൊല്ലാനായി എറിഞ്ഞു. സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുകളിൽ പ്രശംസയും ഉപാലംഭവും കലർന്നിരിക്കുന്നു; കുംഭകർണന്റെ മറുപടിയിലും ശത്രുവിന്റെ കുലത്തോടുള്ള ആദരം കാണാം — വീരന്മാർക്കു പരസ്പരമുള്ള മര്യാദ. സുഗ്രീവന്റെ വരവ് രാജാവിന്റെ വരവാണ് — ‘വാനരാധിപഃ’ എന്ന പദം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്ഥാനം കാണിക്കുന്നു. കുംഭകർണൻ ‘വിവൃത്തസർവാംഗഃ’ ആയി — എല്ലാ അവയവങ്ങളും വിടർത്തി, വെല്ലുവിളിയുടെ മുദ്രയിൽ — നിൽക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുകൾ രണ്ടു ഭാഗമാണ് — ആദ്യം കുംഭകർണന്റെ കർമങ്ങളുടെ സ്തുതി (വീരന്മാരെ വീഴ്ത്തി, സൈന്യങ്ങളെ തിന്നു, യശസ്സു നേടി), പിന്നെ വെല്ലുവിളി — ‘സാധാരണക്കാരെക്കൊണ്ട് എന്തു ചെയ്യാൻ, എന്റെ പ്രഹരം സഹിക്കൂ’. ഇങ്ങനെ സൈനികരെ രക്ഷിക്കാൻ അദ്ദേഹം സ്വയം ലക്ഷ്യമാകുന്നു — രാജാവിനു ചേർന്ന കർമം. കുംഭകർണന്റെ മറുപടിയും മര്യാദ നിറഞ്ഞതാണ് — അവൻ സുഗ്രീവന്റെ വംശം ഓർക്കുന്നു, ‘പ്രജാപതേഃ പൗത്രഃ’ (പ്രജാപതിയുടെ പൗത്രൻ) എന്ന്; ഋക്ഷരജസ്സ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനാണെന്നാണു കഥ. ‘തസ്മാത് ഗർജസി’ (അതുകൊണ്ടാണു നീ ഗർജിക്കുന്നത്) എന്ന വാക്കിൽ അല്പം പരിഹാസവുമുണ്ട് — കുലബലംകൊണ്ടാണു നീ ഗർജിക്കുന്നത്, സ്വന്തം ബലംകൊണ്ടല്ല. ശൈലം മാറിടത്തിൽ തട്ടിത്തകരുന്നു, വാനരന്മാർ വിഷാദിക്കുന്നു, രാക്ഷസന്മാർ ആഹ്ലാദിക്കുന്നു — വീണ്ടും വീണ്ടും ഉണ്ടാകുന്ന ഈ ഹർഷവിഷാദങ്ങളുടെ മാറിമറിയൽ ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ താളമാണ്. ഒടുവിൽ ശൂലം സുഗ്രീവനെ കൊല്ലാനായി എറിയപ്പെടുന്നു. ‘സത്ത്വധൈര്യസമന്വിതം’ (സത്ത്വവും ധൈര്യവും നിറഞ്ഞത്) എന്നു കവിതന്നെ സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുകളെ പ്രശംസിക്കുന്നു; അതിനാൽ സുഗ്രീവൻ കൈക്കരുത്തുകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, വാക്കിന്റെ കരുത്തുകൊണ്ടും രാജാവാണ്. ശൈലം തകർന്നു, കുംഭകർണനു പോറലേറ്റില്ല — വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്ന ഈ ക്രമം വാനരരുടെ എല്ലാ ശ്രമങ്ങളുടെയും പരിധി കാണിക്കുന്നു; രാമന്റെ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളില്ലാതെ അവനെ കൊല്ലാനാവില്ലെന്നു വായനക്കാരൻ ക്രമേണ മനസ്സിലാക്കുന്നു. ‘വ്യാവിധ്യ’ എന്നാൽ ചുറ്റും ചുഴറ്റി — ശൈലമോ ശൂലമോ എറിയുന്നതിനുമുമ്പ് വേഗം കൂട്ടാനുള്ള ചുഴറ്റൽ; ഈ സർഗത്തിൽ ഈ പദം പലതവണ വരുന്നു.

കുംഭകർണന്റെ കൈകൊണ്ട് എറിയപ്പെട്ട, സ്വർണത്തിളക്കമുള്ള ദണ്ഡോടുകൂടിയ, മൂർച്ചയേറിയ ആ ശൂലത്തെ വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ വേഗത്തിൽ ചാടിയുയർന്ന് രണ്ടു കൈകൾകൊണ്ടും പിടിച്ച് ശക്തിയോടെ ഒടിച്ചു. ആയിരം ഭാരം ഇരുമ്പുകൊണ്ടു നിർമിച്ച ആ വലിയ കറുത്ത ഇരുമ്പുശൂലം കാൽമുട്ടിൽ വെച്ച് ആഹ്ലാദത്തോടെ ആ വാനരൻ ഒടിച്ചു. ഹനുമാൻ ശൂലം ഒടിച്ചതു കണ്ട് വാനരസൈന്യം ആഹ്ലാദിച്ചു പലവട്ടം ആർത്തുവിളിച്ചു, നാലുപാടുംനിന്നു പാഞ്ഞെത്തി. രാക്ഷസൻ ഭയന്നു പിന്തിരിഞ്ഞു; വനചാരികളായ വാനരന്മാർ ആഹ്ലാദിച്ചു സിംഹനാദം മുഴക്കി; ആ നിലയിലായ ശൂലം കണ്ട് മാരുതിയെ പൂജിച്ചു. അറുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതും അറുപത്തിനാലാമത്തേതും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ശൂലം അങ്ങനെ ഒടിഞ്ഞതു കണ്ട് മഹാത്മാവായ ആ രാക്ഷസാധിപൻ കോപിച്ചു; ലങ്കയിലെ മലയപർവതത്തിൽനിന്ന് ഒരു ശൃംഗം പിഴുതെടുത്ത് അടുത്തുചെന്ന് അതുകൊണ്ടു സുഗ്രീവനെ അടിച്ചു. ശൈലശൃംഗത്തിന്റെ അടിയേറ്റ വാനരേന്ദ്രൻ ബോധംകെട്ടു യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണു; അദ്ദേഹം വീണതു കണ്ട് യാതുധാനന്മാർ ആഹ്ലാദിച്ച് ആർത്തുവിളിച്ചു. അദ്ഭുതവും ഘോരവുമായ വീര്യമുള്ള ആ വാനരേന്ദ്രന്റെ അടുത്തുചെന്ന് കുംഭകർണൻ അദ്ദേഹത്തെ പിടിച്ചെടുത്തു കൊണ്ടുപോയി — പ്രചണ്ഡമായ കാറ്റ് മേഘത്തെയെന്നപോലെ. മഹാമേഘംപോലെയുള്ള അദ്ദേഹത്തെ ഉയർത്തിയെടുത്തു നടക്കുന്ന, മേരുവിനോടു കിടയൊത്ത രൂപമുള്ള അവൻ ഉയർന്ന ഘോരശൃംഗമുള്ള മേരുപോലെ ശോഭിച്ചു. പിന്നെ സ്തുതിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ അദ്ദേഹത്തെയുംകൊണ്ടു പോയി; വാനരരാജനെ പിടികൂടിയതിൽ വിസ്മയിച്ച സ്വർഗവാസികളുടെ നിലവിളി അവൻ കേട്ടു. ഇന്ദ്രശത്രുവായ അവൻ വിചാരിച്ചു — ‘ഇവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ രാഘവനോടുകൂടി ഈ സൈന്യം മുഴുവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതുപോലെയാകും.’ ‘കാഞ്ചനധാമയഷ്ടിം’ എന്നത് അച്ചടിയിലെ പാഠം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘കാഞ്ചനദാമജുഷ്ടം’ (സ്വർണമാലകൾ അണിഞ്ഞത്). ‘മേരുപോലെ’ എന്ന ഉപമ — സുഗ്രീവൻ അവന്റെ ചുമലിൽ ഒരു ശൃംഗംപോലെ. രാജാവിനെ രക്ഷിക്കാൻ ഹനുമാൻ പെട്ടെന്നു കടന്നുവരുന്നു — ആയിരം ഭാരംകൊണ്ടു നിർമിച്ച ശൂലം കാൽമുട്ടിൽ വെച്ച് ഒടിക്കുന്നു. ‘ഭാരം’ എന്നത് ഒരു പ്രത്യേക തൂക്ക അളവാണ്; അതിനാൽ ശൂലത്തിന്റെ ഭാരം സങ്കല്പത്തിനപ്പുറമാണ്. ഈ കർമത്തിന്റെ ഫലം വാനരരുടെ ആഹ്ലാദവും രാക്ഷസന്റെ ഭയവുമാണ് — ‘വിമുഖഃ അഭവത്’ (പിന്തിരിഞ്ഞു) എന്ന്; എന്നാൽ അതു ക്ഷണികമായിരുന്നു. കുംഭകർണൻ മലയപർവതത്തിന്റെ ശൃംഗം പിഴുതെടുത്ത് സുഗ്രീവനെ വീഴ്ത്തുന്നു. ‘ലങ്കാമലയാത്’ എന്നതിന് ലങ്കയുടെ സമീപത്തുള്ള മലയം എന്നു വ്യാഖ്യാനം; ‘ലങ്കയിലെ മലയപർവതത്തിൽനിന്ന്’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. സുഗ്രീവൻ ബോധംകെട്ടു; കുംഭകർണൻ അദ്ദേഹത്തെ മേഘത്തെയെന്നപോലെ കൊണ്ടുപോകുന്നു — ‘കാറ്റു മേഘത്തെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ സുഗ്രീവന്റെ ലഘുത്വവും രാക്ഷസന്റെ ബലവും കാണിക്കുന്നു. മേരു ശൃംഗംകൊണ്ടെന്നപോലെ അവൻ സുഗ്രീവനെക്കൊണ്ടു ശോഭിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ വിസ്മയിക്കുന്നു — ‘ത്രിദിവാലയാനാം നിനാദം’ (സ്വർഗവാസികളുടെ നിലവിളി) — അവർക്കും ആശങ്കയുണ്ട്. കുംഭകർണന്റെ ചിന്ത സൈന്യനീതിക്കനുസരിച്ചുള്ളതാണ് — നായകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ സൈന്യം നശിച്ചു. ‘ഇന്ദ്രവീര്യഃ… ഇന്ദ്രോപമം… ഇന്ദ്രശത്രുഃ’ എന്ന് ഒരു ശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ മൂന്നുതവണ ‘ഇന്ദ്ര’ശബ്ദം വരുന്നു — ഒരു ശബ്ദക്രീഡ; അതുകൊണ്ട് രണ്ടു വീരന്മാരുടെ തുല്യതയും വൈരവും ഒരേസമയം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കാഞ്ചനധാമയഷ്ടിം’ എന്നാൽ ശൂലത്തിന്റെ ദണ്ഡ് സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചതാണ്; ‘ധാമ’ എന്നാൽ തേജസ്സ് അഥവാ പ്രകാശം — സ്വർണത്തേജസ്സുള്ള ദണ്ഡ്. ഹനുമാൻ ‘ദോർഭ്യാം’ — രണ്ടു കൈകൾകൊണ്ടും — അതിനെ പിടിക്കുന്നു.

വാനരസൈന്യം അവിടെയുമിവിടെയും ചിതറിയോടുന്നതും വാനരനായ സുഗ്രീവനെ കുംഭകർണൻ പിടികൂടിയതും കണ്ട് ബുദ്ധിമാനായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ ചിന്തിച്ചു — ‘ഇങ്ങനെ സുഗ്രീവൻ പിടിക്കപ്പെട്ടിരിക്കെ ഞാൻ എന്താണു ചെയ്യേണ്ടത്? എനിക്കു ചെയ്യാൻ ന്യായമായതു ഞാൻ സംശയമില്ലാതെ ചെയ്യും; പർവതസമാനനായിത്തീർന്ന് ഈ രാക്ഷസനെ നശിപ്പിക്കും. യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ മുഷ്ടികളാൽ ദേഹം തകർന്ന് മഹാബലനായ കുംഭകർണൻ കൊല്ലപ്പെടുകയും വാനരരാജൻ മോചിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്താൽ എല്ലാ വാനരന്മാരും ആഹ്ലാദിക്കട്ടെ. അല്ലെങ്കിൽ, ഈ വാനരൻ — അസുരന്മാരോടും നാഗങ്ങളോടുംകൂടിയ ദേവന്മാർ പിടികൂടിയാലും — സ്വയംതന്നെ മോചനം നേടും. ശൈലപ്രഹരമേറ്റ വാനരാധിപൻ യുദ്ധത്തിൽ കുംഭകർണൻ പിടികൂടിയതിനാൽ ഇപ്പോൾ തന്നെക്കുറിച്ചുതന്നെ ബോധവാനല്ല എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. ഈ സുഗ്രീവൻ അല്പനേരത്തിനകം ഈ മഹായുദ്ധത്തിൽ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് തനിക്കും വാനരന്മാർക്കും പഥ്യമായതു ചെയ്യും. ഞാൻ മോചിപ്പിച്ചാൽ മഹാത്മാവായ ഈ സുഗ്രീവനു കഠിനമായ അപ്രീതിയും ശാശ്വതമായ കീർത്തിനാശവും ഉണ്ടാകും. അതിനാൽ സ്വയം മോചിതനാകുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിക്രമം ഞാൻ അല്പനേരം കാത്തിരിക്കും; അതുവരെ ചിതറിയ വാനരസൈന്യത്തെ ആശ്വസിപ്പിക്കാം.’ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ വാനരരുടെ മഹാസൈന്യത്തെ വീണ്ടും ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തി. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ബുദ്ധിശക്തി പ്രകടമാണ് — സ്വാമിയുടെ അപമാനം ഒഴിവാക്കാൻ കഴിവുണ്ടായിട്ടും അദ്ദേഹം കാത്തുനിൽക്കുന്നു; രാജാവ് സ്വന്തം പരാക്രമംകൊണ്ടുതന്നെ മോചിതനായി എന്ന യശസ്സ് അദ്ദേഹത്തിനുതന്നെ ലഭിക്കട്ടെ എന്നതാണ് ഹനുമാന്റെ സൂക്ഷ്മമായ വിവേകം. എഴുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലും മറ്റുള്ളവ അനുഷ്ടുപ്പിലുമാണ്. ഹനുമാന്റെ ഈ ആത്മഗതം ഈ സർഗത്തിന്റെ ബൗദ്ധികകേന്ദ്രമാണ്. അദ്ദേഹം മൂന്നു വഴികൾ ആലോചിക്കുന്നു — സ്വയം കുംഭകർണനെ കൊന്ന് സുഗ്രീവനെ മോചിപ്പിക്കുക; സുഗ്രീവൻ സ്വയം മോചിതനാകുന്നതു കാത്തിരിക്കുക; സൈന്യത്തെ ആശ്വസിപ്പിക്കുക. ആദ്യത്തെ വഴി സാധ്യമാണ് — ‘പർവതസങ്കാശഃ ഭൂത്വാ’ (പർവതസമാനനായിത്തീർന്ന്) എന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രൂപം മാറ്റാനുള്ള ശക്തിയുടെ ഓർമപ്പെടുത്തലാണ്. എന്നാൽ അദ്ദേഹം രണ്ടാമത്തേതു തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു, കാരണം സ്വാമിയുടെ മാനം അദ്ദേഹത്തിനു പ്രാണനേക്കാളും വലുതാണ്. ‘ഞാൻ മോചിപ്പിച്ചാൽ അപ്രീതിയും കീർത്തിനാശവും’ — മറ്റൊരാൾ മോചിപ്പിച്ച രാജാവ് ലോകത്തിൽ ചെറുതാകുന്നു. ഇതു സേവകധർമത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടിയാണ്. മൂന്നാമത്തെ വഴിയും ഒപ്പംതന്നെ — കാത്തിരിപ്പിന്റെ സമയത്തു സൈന്യത്തിന്റെ സംരക്ഷണം. അങ്ങനെ ഹനുമാൻ നിഷ്ക്രിയനല്ല, മറിച്ച് കാലജ്ഞനാണ്. ‘അല്പനേരം കാത്തിരിക്കും’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യവും. ‘സാസുരോരഗൈഃ ത്രിദശൈഃ ഗൃഹീതഃ അപി’ (അസുരന്മാരോടും നാഗങ്ങളോടുംകൂടിയ ദേവന്മാർ പിടികൂടിയാലും) എന്നത് സുഗ്രീവന്റെ ബലത്തിന്റെ പ്രശംസയാണ് — ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും നാഗങ്ങളും പിടികൂടിയാലും അദ്ദേഹം സ്വയം മോചിതനാകും, പിന്നെ ഒരു രാക്ഷസന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ. ഹനുമാന്റെ ഈ ചിന്ത, സീതയെ കാണാനായി അദ്ദേഹം പലവിധം ആലോചിക്കുന്ന സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ ആത്മഗതങ്ങളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബുദ്ധി കർമത്തിനുമുമ്പ് എപ്പോഴും സജീവമാണ്. ‘ഭൂയഃ സംസ്തംഭയാമാസ’ — വീണ്ടും ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തി — എന്ന കർമംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തന്റെ ചിന്തയെ പൂർത്തീകരിക്കുന്നു. ‘പഥ്യം’ എന്നാൽ ഹിതകരമായത് — രോഗിക്കു പഥ്യാഹാരംപോലെ.

ആ കുംഭകർണൻ പിടയുന്ന ആ മഹാവാനരനെയുംകൊണ്ട് ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു; വിമാനങ്ങളിലും വീഥികളിലും വീടുകളിലും ഗോപുരങ്ങളിലും നിന്നവർ ഉത്തമപുഷ്പങ്ങളുടെ വർഷംകൊണ്ട് അവനെ പൂജിച്ചു. മലർപ്പൊരിയും സുഗന്ധജലവും വർഷിച്ച് പതുക്കെപ്പതുക്കെ നനയ്ക്കപ്പെട്ട്, രാജവീഥിയുടെ കുളിർമയാൽ മഹാബലനായ സുഗ്രീവൻ ബോധം വീണ്ടെടുത്തു. പിന്നെ പ്രയാസപ്പെട്ടു ബോധം നേടിയ ആ മഹാത്മാവ്, ബലവാനായ അവന്റെ കൈകൾക്കിടയിൽ കിടന്നുകൊണ്ട്, നഗരത്തിലെ രാജവീഥിയെ നോക്കി വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ചു — ‘ഇങ്ങനെ പിടിക്കപ്പെട്ട എനിക്ക് ഇന്ന് എങ്ങനെയാണു പ്രതികാരം ചെയ്യാൻ കഴിയുക? വാനരന്മാർക്ക് ഇഷ്ടവും ഹിതവുമായ കാര്യം ഉണ്ടാകുംവിധം ഞാൻ ചെയ്യും.’ പിന്നെ വാനരരാജൻ പെട്ടെന്ന് ദേവേന്ദ്രശത്രുവിനെ കൈവിരലുകളുടെ അറ്റംകൊണ്ടു പിടിച്ച് മൂർച്ചയേറിയ നഖങ്ങൾകൊണ്ടു ചെവികളും പല്ലുകൾകൊണ്ടു മൂക്കും കടിച്ചുമുറിച്ചു; കാലുകൾകൊണ്ട് അവന്റെ പാർശ്വങ്ങൾ കീറിപ്പിളർന്നു. സുഗ്രീവൻ പല്ലുകൾകൊണ്ടും നഖങ്ങൾകൊണ്ടും കീറിമുറിച്ച്, ചെവിയും മൂക്കും നഷ്ടപ്പെട്ട ആ കുംഭകർണൻ രോഷാകുലനായി, രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ ദേഹത്തോടെ സുഗ്രീവനെ ചുഴറ്റി നിലത്തടിച്ചു ഞെരിച്ചു. ഭീമബലത്താൽ ഞെരിക്കപ്പെട്ടിട്ടും, ദേവശത്രുക്കളാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്നിട്ടും, അദ്ദേഹം നിലത്തുനിന്ന് ഒരു പന്തുപോലെ വേഗത്തിൽ ആകാശത്തിലേക്കുയർന്നു; വീണ്ടും രാമന്റെ അടുക്കലെത്തി. ചെവിയും മൂക്കും ഇല്ലാതായ മഹാബലനായ കുംഭകർണൻ, അരുവികളൊഴുകുന്ന ഗിരിപോലെ, രക്തമൊഴുക്കിക്കൊണ്ടു ശോഭിച്ചു. രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ, ഭീകരരൂപനായ ആ മഹാകായനായ നിശാചരൻ വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനു മനസ്സുറപ്പിച്ചു. അമർഷത്താൽ രക്തം ഛർദിക്കുന്ന രാവണാനുജൻ നീലാഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെ, സന്ധ്യയോടുകൂടിയ മഴമേഘംപോലെ, ശോഭിച്ചു. ‘ഖരൈശ്ച കർണൗ’ എന്ന് അച്ചടിയിൽ വ്യക്തമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘നഖൈശ്ച കർണൗ’ (നഖങ്ങൾകൊണ്ടു ചെവികളും); ‘മൂർച്ചയേറിയ നഖങ്ങൾകൊണ്ട്’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘ഖര’ശബ്ദത്തെ വിശേഷണമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ‘കന്ദുകവജ്ജവേന’ (പന്തുപോലെ വേഗത്തിൽ) — പന്തു നിലത്തു വീണു തെറിച്ചുയരുന്നതുപോലെ, ഞെരിക്കപ്പെട്ട സുഗ്രീവനും ചാടിയുയർന്ന് രാമന്റെ അടുക്കലെത്തി. സുഗ്രീവനു ബോധം തിരിച്ചുകിട്ടുന്നത് വിചിത്രമായ ഒരു കാരണത്താലാണ് — കുംഭകർണന്റെ വിജയമെന്നു കരുതി ലങ്കാവാസികൾ മലർപ്പൊരിയും സുഗന്ധജലവും വർഷിക്കുന്നു; ആ കുളിർമയിൽ നനഞ്ഞ സുഗ്രീവൻ ഉണരുന്നു. ഇങ്ങനെ ശത്രുക്കളുടെ ഉത്സവംതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മോചനത്തിനു കാരണമാകുന്നു — കാവ്യത്തിലെ ഒരു വിരോധാഭാസം. അദ്ദേഹം ആദ്യം ചിന്തിക്കുന്നു, പിന്നെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു — ഹനുമാന്റെ അനുമാനം സത്യമായി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആക്രമണം അപ്രതീക്ഷിതവും നിർദയവുമാണ് — ചെവികളും മൂക്കും മുറിക്കുന്നു, പാർശ്വങ്ങൾ കീറുന്നു. കുംഭകർണൻ അദ്ദേഹത്തെ നിലത്തടിച്ചു ഞെരിക്കുന്നു, രാക്ഷസന്മാരും പ്രഹരിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ചാടിയുയർന്നു രാമന്റെ അടുക്കലെത്തുന്നു. ‘അരുവികളോടുകൂടിയ ഗിരിപോലെ’, ‘സന്ധ്യയോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ’ — രക്തസ്രാവത്തിന്റെ രണ്ട് ഉപമകൾ. ‘കന്ദുകവത്’ (പന്തുപോലെ) എന്ന ഉപമ സുഗ്രീവന്റെ ചടുലത കാണിക്കുന്നു — നിലത്തു ഞെരിക്കപ്പെട്ടിട്ടും അദ്ദേഹം പെട്ടെന്നു ചാടിയുയരുന്നു. ഹനുമാൻ അനുമാനിച്ചതുതന്നെ സംഭവിച്ചു — രാജാവ് സ്വയംതന്നെ മോചിതനായി, അദ്ദേഹത്തിന്റെ യശസ്സിനു കോട്ടം തട്ടിയില്ല. ‘ബലീയസഃ ഭുജാന്തരസ്ഥഃ’ — ബലവാന്റെ കൈകൾക്കിടയിൽ കിടക്കുന്നവൻ — ആപത്കരമായ അവസ്ഥ; എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ‘പുരരാജമാർഗം അവേക്ഷമാണഃ’ — ശത്രുവിന്റെ നഗരവീഥി നോക്കിക്കൊണ്ട് — ശാന്തമായി ചിന്തിക്കുന്നു. ഇതാണു രാജാവിന്റെ ധൈര്യം.

അദ്ദേഹം പോയപ്പോൾ ദേവരാജശത്രുവായ കുംഭകർണൻ ക്രോധത്തോടെ വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനായി പാഞ്ഞു; ‘ഞാൻ ആയുധമില്ലാത്തവനാണ്’ എന്നു ചിന്തിച്ച് ആ രൗദ്രൻ ഘോരമായ ഒരു മുദ്ഗരം കയ്യിലെടുത്തു. പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ പെട്ടെന്നു നഗരത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവന്ന്, ആളിപ്പടരുന്ന യുഗാന്താഗ്നി പ്രജകളെയെന്നപോലെ, ഉഗ്രമായ ആ വാനരസൈന്യത്തെ യുദ്ധത്തിൽ തിന്നൊടുക്കി. വിശന്ന്, രക്തത്തിനും മാംസത്തിനും കൊതിച്ച് അവൻ ഉഗ്രമായ വാനരസൈന്യത്തിൽ കടന്ന് മോഹത്താൽ രാക്ഷസന്മാരെയും വാനരന്മാരെയും പിശാചുക്കളെയും ഋക്ഷന്മാരെയും തിന്നു; യുഗാന്തത്തിൽ മൃത്യു കവർന്നെടുക്കുന്നതുപോലെ അവൻ മുഖ്യരായ വാനരന്മാരെ തിന്നുകളഞ്ഞു. തൊണ്ണൂറ്റിനാലാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ള ഉപജാതിയാണ്. ക്രുദ്ധനായ അവൻ ഒന്നോ രണ്ടോ മൂന്നോ അതിലധികമോ വാനരന്മാരെ രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം ഒറ്റക്കൈകൊണ്ടു വാരിയെടുത്ത് ധൃതിയിൽ വായിലേക്കെറിഞ്ഞു. പർവതാഗ്രങ്ങൾകൊണ്ട് അടിയേൽക്കുമ്പോഴും മേദസ്സും രക്തവും ഒഴുക്കിക്കൊണ്ട് ആ മഹാബലൻ വാനരന്മാരെ തിന്നുകൊണ്ടിരുന്നു. തിന്നപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന ആ വാനരന്മാർ അപ്പോൾ രാമനെ ആശ്രയമായി പ്രാപിച്ചു; അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ കുംഭകർണൻ കപികളെ തിന്നുകൊണ്ട് പാഞ്ഞുനടന്നു. എഴുനൂറും എട്ടും ഇരുപതും മുപ്പതും പേരെ വീതം കൈകൾകൊണ്ടു വാരിപ്പുണർന്ന് തിന്നുകൊണ്ട് അവൻ ചുറ്റിപ്പാഞ്ഞു. മേദസ്സും വസയും രക്തവും പുരണ്ട ദേഹത്തോടെ, ചെവികളിൽ കുരുങ്ങിക്കിടക്കുന്ന കുടലുകൾ മാലയായണിഞ്ഞ്, അതിമൂർച്ചയുള്ള ദംഷ്ട്രകളോടെ അവൻ യുഗാന്തത്തിൽ വളർന്നുപെരുകിയ കാലനെപ്പോലെ ശൂലങ്ങൾ വർഷിച്ചു. ‘മോഹാത്’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — അവൻ ഉന്മത്തനാണ്, സ്വന്തക്കാരെയും അന്യരെയും തിരിച്ചറിയുന്നില്ല; അതിനാൽ സ്വന്തം രാക്ഷസന്മാരെപ്പോലും തിന്നുന്നു; പിന്നീടു ലക്ഷ്മണൻ ഇതുതന്നെ ശ്രദ്ധിക്കുന്നു. തൊണ്ണൂറ്റിയെട്ടാം ശ്ലോകം ഏഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഒരു രൂപാന്തരംപോലെയാണ്. ചെവിയും മൂക്കും മുറിക്കപ്പെട്ടതിന്റെ അപമാനം കുംഭകർണനെ ഉന്മത്തനാക്കുന്നു. അവൻ വീണ്ടും പുറപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ ‘മോഹാത്’ — വിവേകമില്ലാതെ — സ്വപക്ഷത്തുള്ളവരെപ്പോലും തിന്നുന്നു. യുഗാന്താഗ്നി, യുഗാന്തമൃത്യു, യുഗാന്തത്തിലെ കാലൻ എന്നിങ്ങനെ മൂന്നുതവണ പ്രളയത്തിന്റെ ഉപമ വരുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവന്റെ ഭീകരത പരകോടിയിലെത്തുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ കുംഭകർണന്റെ രാക്ഷസത്വം പൂർണമായി പ്രകടമാകുന്നു — അവൻ ശത്രുക്കളെ മാത്രമല്ല, സ്വന്തക്കാരെയും പിശാചുക്കളെയും തിന്നുന്നു. ‘സപ്ത ശതാനി അഷ്ടൗ വിംശതിം ത്രിംശതം ച’ (എഴുനൂറും എട്ടും ഇരുപതും മുപ്പതും) എന്നിങ്ങനെ വീണ്ടും സംഖ്യകൾ; കവി ഏഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ രൂപം വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ഭക്ഷണത്തിന്റെ ആവർത്തനം വാക്കുകളിലും ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു.

ആ സമയത്ത് ശത്രുസൈന്യത്തെ മർദിക്കുന്നവനും ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവനുമായ സുമിത്രാപുത്രൻ ലക്ഷ്മണൻ ക്രുദ്ധനായി യുദ്ധം ചെയ്തു. വീര്യവാനായ അദ്ദേഹം കുംഭകർണന്റെ ശരീരത്തിൽ ഏഴു ശരങ്ങൾ ആഴ്ത്തി; മറ്റു ശരങ്ങൾ എടുത്തു തൊടുത്തുവിട്ടു. അവയാൽ പീഡിതനായ ആ രാക്ഷസൻ ആ അസ്ത്രത്തെ ‘വിശേഷം’ ആക്കി — ഹിന്ദിഭാഷ്യമനുസരിച്ച് ‘നിഃശേഷം’, അതായത് നിഷ്ഫലമാക്കി; അതോടെ സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന ആ ബലവാൻ കോപിച്ചു. പിന്നെ അദ്ദേഹം അവന്റെ തിളങ്ങുന്ന സ്വർണക്കവചത്തെ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു മൂടി — കാറ്റ് സന്ധ്യാമേഘത്തെ എന്നപോലെ. നീലാഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെയുള്ള അവൻ സ്വർണാലങ്കാരമുള്ള ശരങ്ങളാൽ പീഡിതനായി, മേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട രശ്മിമാനായ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. പിന്നെ മേഘസമൂഹംപോലെ ഗർജിക്കുന്ന ഭീകരനായ ആ രാക്ഷസൻ അവജ്ഞയോടെതന്നെ സുമിത്രാനന്ദവർധനനോടു പറഞ്ഞു — ‘യുദ്ധത്തിൽ അന്തകനെപ്പോലും അനായാസം ജയിക്കുന്ന എന്നോടു ഭയമില്ലാതെ പൊരുതിയതിലൂടെ നീ നിന്റെ വീരത വെളിപ്പെടുത്തി. മഹായുദ്ധത്തിൽ, ആയുധമേന്തിയ മൃത്യുവിനെപ്പോലെയുള്ള എന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നവൻപോലും പൂജ്യനാണ്; എന്നോടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവന്റെ കാര്യം പിന്നെ പറയണോ! ഐരാവതത്തിൽ കയറി എല്ലാ ദേവന്മാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട പ്രഭുവായ ശക്രൻപോലും യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും എന്റെ മുന്നിൽ നിന്നിട്ടില്ല. സൗമിത്രേ, ബാലനായിട്ടും ഇന്നു നിന്റെ പരാക്രമങ്ങളാൽ ഞാൻ സന്തുഷ്ടനായി; നിന്നോട് അനുവാദം വാങ്ങി രാഘവന്റെ അടുത്തേക്കു പോകാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ വീര്യവും ബലവും ഉത്സാഹവുംകൊണ്ടു നീ എന്നെ സന്തോഷിപ്പിച്ചതിനാൽ, ഞാൻ രാമനെ മാത്രം കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ എല്ലാം കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇവിടെ രാമനെ ഞാൻ കൊന്നശേഷം യുദ്ധത്തിൽ നിൽക്കുന്ന മറ്റുള്ളവരോടു ഞാൻ എല്ലാം തകർക്കുന്ന എന്റെ സ്വന്തം ബലംകൊണ്ടു പൊരുതും.’ സ്തുതി കലർന്ന ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ ആ രാക്ഷസനോടു യുദ്ധത്തിൽ സൗമിത്രി ചിരിക്കുന്നതുപോലെ കൂടുതൽ ഘോരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ‘പൗരുഷം നേടിയ നീ ശക്രൻ മുതലായ ദേവന്മാർക്കുപോലും അസഹ്യനാണ് എന്നതു സത്യമാണ്, മറിച്ചല്ല; വീരാ, ഇന്നു നിന്റെ പരാക്രമം കണ്ടു. ഇതാ ദാശരഥിയായ രാമൻ പർവതംപോലെ അചലനായി നിൽക്കുന്നു.’ ഇതു കേട്ട് ലക്ഷ്മണനെ അവഗണിച്ച് ആ നിശാചരൻ സൗമിത്രിയെ കടന്ന് ഭൂമിയെ വിറപ്പിക്കുന്നതുപോലെ രാമന്റെ നേർക്കുതന്നെ പാഞ്ഞു. അപ്പോൾ ദാശരഥിയായ രാമൻ രൗദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് കുംഭകർണന്റെ ഹൃദയത്തിലേക്കു മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾ എയ്തു. ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ ഏറിയ ഭാഗവും (102–114) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അച്ചടിയിലാകട്ടെ അതു മുറിയാതെയുണ്ട്. ശത്രുവിന്റെ വായിൽനിന്നു ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രശംസയും ലക്ഷ്മണന്റെ മര്യാദയുള്ള മറുപടിയും — ഈ സംവാദം വീരരസത്തിന്റെ ഉദാത്തമായ രൂപമാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രവേശം ഈ സർഗത്തിലെ പുതിയൊരു അധ്യായമാണ്. വാനരന്മാർ പരാജയപ്പെട്ടു, ഹനുമാൻ വേദനിച്ചു, സുഗ്രീവൻ അപമാനിക്കപ്പെട്ടു — ഇനി മനുഷ്യവീരന്മാരുടെ ഊഴം. ലക്ഷ്മണന്റെ ശരങ്ങൾ കവചത്തെ മൂടുന്നതേയുള്ളൂ, പിളർക്കുന്നില്ല; ‘മേഘങ്ങളാൽ മൂടിയ സൂര്യനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ കുംഭകർണനും ശോഭിക്കുന്നു — ബാണങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടിട്ടും ദീപ്തനായി. അവന്റെ വാക്കുകൾ വിസ്മയകരമാണ് — രാക്ഷസൻ ശത്രുവിനെ പ്രശംസിക്കുന്നു. ‘അന്തകസ്യ അപി ജേതാരം’ (അന്തകനെപ്പോലും ജയിക്കുന്നവൻ) എന്നും ‘ശക്രൻപോലും എന്റെ മുന്നിൽ ഇതുവരെ നിന്നിട്ടില്ല’ എന്നും ആത്മപ്രശംസ; എന്നിട്ടും ലക്ഷ്മണനെ ‘ബാലൻ’ എന്നു വിളിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അവന്റെ പരാക്രമത്തിൽ സന്തുഷ്ടനാകുന്നു. ഇവിടെ വീരന്മാരുടെ പരസ്പരാദരത്തിന്റെ ആദർശമുണ്ട് — യുദ്ധത്തിൽപ്പോലും ഗുണങ്ങളെ അംഗീകരിക്കൽ. അവൻ ലക്ഷ്മണനോട് ‘അനുജ്ഞാപ്യ’ (അനുവാദം വാങ്ങി) പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — അനുമതി യാചിക്കുന്നതുപോലെ. അവന്റെ ലക്ഷ്യം വ്യക്തമാണ് — ‘യസ്മിൻ ഹതേ ഹതം’ (ആരു കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ എല്ലാം കൊല്ലപ്പെട്ടുവോ) — രാമനാണ് എല്ലാറ്റിന്റെയും മൂലം. ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടി ‘പ്രഹസന്നിവ’ — പുഞ്ചിരിയോടെ. അദ്ദേഹം രാക്ഷസന്റെ പരാക്രമം അംഗീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ രാമന്റെ അചലത പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു — ‘അദ്രിഃ ഇവ അചലഃ’ (പർവതംപോലെ അചലൻ). അങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ സ്വയം വഴി കൊടുക്കുന്നതുപോലെ. കുംഭകർണൻ ലക്ഷ്മണനെ അവഗണിച്ചു രാമന്റെ നേർക്കു പായുന്നു; രാമൻ രൗദ്രാസ്ത്രംകൊണ്ട് അവനെ എയ്യുന്നു. ‘രൗദ്രം അസ്ത്രം’ എന്നാൽ രുദ്രൻ ദേവതയായ അസ്ത്രം. ഈ സംവാദത്തിന്റെ ഏതാണ്ടു മുഴുവൻ ഭാഗവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ലെങ്കിലും വൾഗേറ്റ്പാരമ്പര്യത്തിൽ അതു പ്രസിദ്ധമാണ്. ഇവിടെ സൗമിത്രിയുടെ സംയമം പ്രശംസനീയമാണ് — ശത്രു പ്രശംസിച്ചിട്ടും അദ്ദേഹം ഗർവിക്കുന്നില്ല, കോപിക്കുന്നുമില്ല; സത്യം മാത്രം പറയുന്നു, രാമന്റെ സ്ഥാനം ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. ഈ സേവകധർമം ഈ സർഗത്തിലെ ഹനുമാന്റെ ആത്മഗതവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാവുന്നതാണ് — രണ്ടുപേരും സ്വാമിയുടെ യശസ്സിനെ സ്വന്തം യശസ്സിനേക്കാൾ വലുതായി കാണുന്നു. ‘പരബലാർദനഃ പരപുരഞ്ജയഃ’ (ശത്രുസൈന്യത്തെ മർദിക്കുന്നവൻ, ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവൻ) എന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ വിശേഷണങ്ങൾ യുദ്ധത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ യോഗ്യത പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ‘നിചഖാന’ എന്നാൽ ആഴത്തിൽ തറച്ചു — ശരങ്ങൾ ദേഹത്തിൽ ആഴ്ന്നിറങ്ങി. ‘സന്ധ്യാഭ്രം ഇവ മാരുതഃ’ (കാറ്റ് സന്ധ്യാമേഘത്തെ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — കാറ്റു മേഘങ്ങളെ കൊണ്ടുവന്ന് ആകാശം മൂടുന്നതുപോലെ ലക്ഷ്മണൻ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു കവചം മൂടി. ‘മേഘൗഘനിഃസ്വനഃ’ എന്നാൽ കുംഭകർണന്റെ സ്വരം മേഘസമൂഹത്തിന്റെ ഗർജനംപോലെ; ‘സാവജ്ഞം’ എന്നാൽ അവജ്ഞയോടെ; എന്നിട്ടും വാക്കുകളുടെ ആശയം പ്രശംസയാണ് — ഈ വിരോധാഭാസം അവന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ ദ്വൈതം കാണിക്കുന്നു.

രാമന്റെ ശരമേറ്റ്, പെട്ടെന്നു മുന്നോട്ടു പാഞ്ഞുവരുന്ന ക്രുദ്ധനായ അവന്റെ വായിൽനിന്നു തീക്കനലുകൾ കലർന്ന ജ്വാലകൾ പുറപ്പെട്ടു. രാമാസ്ത്രമേറ്റ ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ ഘോരമായി ഗർജിച്ചുകൊണ്ട്, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ ഓടിച്ചുകൊണ്ടു പാഞ്ഞുവന്നു. മയിൽപ്പീലി ഘടിപ്പിച്ച ശരങ്ങൾ അവന്റെ മാറിൽ ആഴ്ന്നിറങ്ങി; കയ്യിൽനിന്നു വഴുതിയ ഗദ നിലത്തു വീണു. അവന്റെ എല്ലാ ആയുധങ്ങളും നിലത്തു ചിതറിക്കിടന്നു; ആ മഹാബലൻ താൻ ആയുധമില്ലാത്തവനായി എന്നു മനസ്സിലാക്കിയപ്പോൾ മുഷ്ടികൾകൊണ്ടും കൈകൾകൊണ്ടും വലിയ സംഹാരം നടത്തി. ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് അവയവങ്ങൾ ആഴത്തിൽ മുറിഞ്ഞ്, രക്തത്തിൽ കുളിച്ച അവൻ അരുവിയൊഴുക്കുന്ന ഗിരിപോലെ രക്തമൊഴുക്കി. നൂറ്റിയിരുപത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. തീവ്രമായ കോപത്താലും രക്തത്താലും മത്തനായ അവൻ വാനരന്മാരെയും രാക്ഷസന്മാരെയും ഋക്ഷന്മാരെയും തിന്നുകൊണ്ടു ചുറ്റിപ്പാഞ്ഞു. പിന്നെ ഭീമപരാക്രമനും അന്തകസമാനനുമായ ആ ബലവാൻ ഭയങ്കരമായ ഒരു ശൃംഗം ചുഴറ്റി രാമനെ ലക്ഷ്യമാക്കി എറിഞ്ഞു. അത് എത്തുംമുമ്പേ ഇടയ്ക്കുവെച്ചുതന്നെ രാമൻ വീണ്ടും വില്ലിൽ ശരം തൊടുത്ത് നേർക്കു പായുന്ന ഏഴു ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ആ ഗിരിശൃംഗം മുറിച്ചു. ധർമാത്മാവായ ഭരതാഗ്രജൻ രാമൻ സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രപ്പണി ചെയ്ത ശരങ്ങൾകൊണ്ട് അവന്റെ ആ വലിയ ശൃംഗം മുറിച്ചു; മേരുശിഖരത്തിന്റെ ആകൃതിയുള്ള, ശോഭകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെയുള്ള അതു വീഴുമ്പോൾ ഇരുനൂറു വാനരന്മാരെ വീഴ്ത്തി. ആ സമയത്ത് കുംഭകർണവധത്തിൽ ശ്രദ്ധയൂന്നിയ ധർമാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ പല ഉപായങ്ങളും ആലോചിച്ചിട്ട് രാമനോടു പറഞ്ഞു — ‘രാജാവേ, ഇവൻ വാനരന്മാരെയോ രാക്ഷസന്മാരെയോ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല; രക്തഗന്ധത്താൽ മത്തനായി സ്വന്തക്കാരെയും അന്യരെയും തിന്നുന്നു. വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ നാലുപാടുംനിന്ന് ഇവന്റെ മേൽ നന്നായി കയറട്ടെ; മുഖ്യരായ യൂഥപന്മാർ ഇവന്റെ മേൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും നിലയുറപ്പിക്കട്ടെ. അപ്പോൾ ഈ ദുർബുദ്ധി കനത്ത ഭാരത്താൽ ഞെരിഞ്ഞ്, നിലത്തു ചുറ്റിനടന്നുകൊണ്ട്, മറ്റു വാനരന്മാരെ കൊല്ലാതിരിക്കും.’ ബുദ്ധിമാനായ രാജകുമാരന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് മഹാബലരായ ആ വാനരന്മാർ ആഹ്ലാദത്തോടെ കുംഭകർണന്റെ മേൽ കയറി. വാനരന്മാർ കയറിയപ്പോൾ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ കുംഭകർണൻ, ദുഷ്ടനായ ആന പാപ്പാന്മാരെയെന്നപോലെ, അവരെ ശക്തിയോടെ കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞു. അവർ കുടഞ്ഞെറിയപ്പെട്ടതു കണ്ട് ‘ഇവൻ രോഷാകുലനാണ്’ എന്നു കരുതി രാമൻ വേഗത്തിൽ രാക്ഷസന്റെ നേർക്കു കുതിച്ചു; ഉത്തമമായ വില്ലു കയ്യിലെടുത്തു. ലക്ഷ്മണന്റെ ഉപായം ഫലിച്ചില്ല; എങ്കിലും അതിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം — വാനരരുടെ രക്ഷ — വ്യക്തമാണ്; ഇനി രാമൻതന്നെ മുന്നോട്ടു ചെല്ലുന്നു. രാമന്റെ ആദ്യശരങ്ങൾ കുംഭകർണനെ കഠിനമായി വേദനിപ്പിക്കുന്നു — വായിൽനിന്നു തീക്കനൽ കലർന്ന ജ്വാലകൾ, കയ്യിൽനിന്നു ഗദ വീഴുന്നു, എല്ലാ ആയുധങ്ങളും ചിതറുന്നു. ഇവിടെ ആദ്യമായി അവൻ ആയുധമില്ലാത്തവനാകുന്നു. എന്നിട്ടും അവൻ മുഷ്ടികൾകൊണ്ടു പൊരുതുന്നു; രക്തത്താൽ മത്തനായി എല്ലാവരെയും തിന്നുന്നു. ‘രുധിരേണ ച മൂർച്ഛിതഃ’ (രക്തത്താലും മത്തനായി) എന്ന പദത്തിൽ, രക്തത്തിന്റെ ഗന്ധം മദ്യംപോലെ അവനെ മത്തുപിടിപ്പിക്കുന്നു എന്നാണു ഭാവം; അതു ലക്ഷ്മണൻ പിന്നീടു വ്യക്തമായി പറയുന്നു. പർവതശൃംഗത്തിന്റെ ഏറ് രാമൻ ഇടയ്ക്കുവെച്ചുതന്നെ ഏഴു ശരങ്ങൾകൊണ്ടു മുറിക്കുന്നു. വീഴുന്ന ആ ശൃംഗം ഇരുനൂറു വാനരന്മാരെ വീഴ്ത്തുന്നു — ശത്രുവിന്റെ ബലം അത്ര വലുതായതിനാൽ രാമന്റെ രക്ഷപോലും പൂർണമാകുന്നില്ല. ലക്ഷ്മണന്റെ ഉപായം പ്രായോഗികമാണ് — വാനരന്മാർ അവന്റെ ദേഹത്തിൽ കയറി ഭാരം കൂട്ടട്ടെ, അങ്ങനെ അവനു ചലിക്കാൻ കഴിയാതാകട്ടെ. ഈ ഉപായം ‘യോഗാൻ പരിമൃശൻ’ — പല ഉപായങ്ങളും ആലോചിച്ച് — തിരഞ്ഞെടുത്തതാണ്. എന്നാൽ കുംഭകർണൻ ‘ദുഷ്ടഹസ്തീ ഹസ്തിപാൻ’ (ദുഷ്ടനായ ആന പാപ്പാന്മാരെ) എന്നപോലെ അവരെ കുടയുന്നു — പാപ്പാന്മാരും ആനയുടെ പുറത്തു കയറിയിരിക്കുന്നവരായതിനാൽ ഉപമ അർഥപൂർണമാണ്. അങ്ങനെ ലക്ഷ്മണന്റെ ബുദ്ധിയും വാനരരുടെ ധൈര്യവും എല്ലാം നിഷ്ഫലമായി; ‘രുഷ്ടഃ അയം’ (ഇവൻ രോഷാകുലനാണ്) എന്നറിഞ്ഞ് രാമൻ സ്വയം വില്ലെടുക്കുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിലെ ചില ശ്ലോകങ്ങൾ (123–126) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല — ശൃംഗമെറിയുന്ന പ്രസംഗം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘അജിഹ്മഗൈഃ’ എന്നാൽ നേർക്കു പായുന്ന ശരങ്ങൾകൊണ്ട്; ‘കാഞ്ചനചിത്രാംഗൈഃ’ എന്നാൽ സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രപ്പണി ചെയ്തവകൊണ്ട് — രാമന്റെ ശരങ്ങളുടെ ഈ വിശേഷണങ്ങൾ അവയുടെ ദിവ്യത്വവും സൗന്ദര്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഹസ്തിപാഃ’ എന്നാൽ ആനയുടെ പുറത്തു കയറി അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന പാപ്പാന്മാർ. ‘ബർഹിണവാസസഃ’ എന്നാൽ മയിൽപ്പീലി ഘടിപ്പിച്ച ശരങ്ങൾ; ‘നിമഗ്നാഃ’ എന്നാൽ മാറിൽ ആഴത്തിൽ തുളച്ചുകയറിയവ. ‘ഗിരിഃ പ്രസ്രവണം യഥാ’ (ഗിരി അരുവിയെ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ സർഗത്തിൽ വീണ്ടും വരുന്നു — സുഗ്രീവൻ ചെവിയും മൂക്കും മുറിച്ചപ്പോഴും ‘ഗിരിഃ പ്രസ്രവണൈഃ ഇവ’ (അരുവികളോടുകൂടിയ ഗിരിപോലെ) എന്നുണ്ടായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ രക്തസ്രാവം നീർച്ചാട്ടത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഗുരുഭാരപ്രപീഡിതഃ’ (കനത്ത ഭാരത്താൽ ഞെരിഞ്ഞവൻ) എന്നതാണ് ലക്ഷ്മണന്റെ ഉപായത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം — അനേകം വാനരരുടെ ഭാരത്താൽ ഞെരിഞ്ഞ് അവന്റെ ഗതി മന്ദമാകും.

ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, നോട്ടംകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, ധീരനായ രാഘവൻ കുംഭകർണന്റെ ബലത്താൽ പീഡിതരായ എല്ലാ യൂഥപന്മാരെയും ആഹ്ലാദിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അതിവേഗത്തിൽ ആ രാക്ഷസന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു (നൂറ്റിമുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്). സർപ്പംപോലെയുള്ള, ഉറപ്പുള്ള ഞാണോടുകൂടിയ, ഉഗ്രമായ, സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രപ്പണി ചെയ്ത വില്ലെടുത്ത്, ഉത്തമമായ ആവനാഴിയും ബാണങ്ങളും കെട്ടിയുറപ്പിച്ച രാമൻ വാനരന്മാരെ ആശ്വസിപ്പിച്ചിട്ട് കുതിച്ചുയർന്നു. ജയിക്കാൻ അതിപ്രയാസമുള്ള വാനരഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ലക്ഷ്മണൻ പിന്തുടരുന്ന ആ മഹാബലനായ വീരൻ പുറപ്പെട്ടു. കിരീടമണിഞ്ഞ, ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്ന, രക്തത്തിൽ കുളിച്ച ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള മഹാത്മാവായ കുംഭകർണനെ അദ്ദേഹം കണ്ടു — രോഷാകുലനായ ദിഗ്ഗജംപോലെ എല്ലാവരുടെയും നേർക്കു പായുന്നവനെ, ക്രുദ്ധനായി വാനരന്മാരെ തിരഞ്ഞുനടക്കുന്നവനെ, രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനെ, വിന്ധ്യനും മന്ദരവുംപോലെയുള്ളവനെ, സ്വർണത്തോൾവളകൾ അണിഞ്ഞവനെ, മഴമേഘംപോലെ വായിൽനിന്നു രക്തം ഒഴുക്കുന്നവനെ, രക്തം പുരണ്ട ചുണ്ടിന്റെ കോണുകൾ നാവുകൊണ്ടു നക്കുന്നവനെ, കാലനും അന്തകനും യമനുംപോലെ വാനരസൈന്യത്തെ ചതയ്ക്കുന്നവനെ. ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയുടെ തേജസ്സുള്ള ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനെ കണ്ട് പുരുഷശ്രേഷ്ഠൻ വില്ലിന്റെ ഞാൺ വലിച്ചുമുഴക്കി. ആ വില്ലിന്റെ നിർഘോഷം കേട്ടു കുപിതനായ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ ആ ഘോഷം സഹിക്കാനാവാതെ രാഘവന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. അപ്പോൾ നാഗരാജന്റെ ഉത്തമമായ ഉടൽപോലെയുള്ള കൈകളുള്ള രാമൻ, കാറ്റിൽ ഉയർന്ന മേഘംപോലെയുള്ള, പർവതസമാനനായ, പാഞ്ഞുവരുന്ന കുംഭകർണനോടു യുദ്ധത്തിൽ പറഞ്ഞു — ‘രാക്ഷസാധിപാ, വരൂ, വിഷാദിക്കേണ്ട; ഞാൻ വില്ലേന്തി നിൽക്കുന്നു. രാക്ഷസവംശത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നവനായി എന്നെ അറിയുക; അല്പനേരത്തിനകം നീ ബോധമറ്റവനാകും.’ ‘ഇതാണു രാമൻ’ എന്നറിഞ്ഞ് അവൻ വികൃതമായ സ്വരത്തിൽ ചിരിച്ചു; അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി വാനരന്മാരെ ഓടിച്ചുകൊണ്ടു പാഞ്ഞുവന്നു. എല്ലാ വനവാസികളുടെയും ഹൃദയം പിളർക്കുന്നതുപോലെ, മേഘഗർജനംപോലെയുള്ള ഭീകരവും വികൃതവുമായ ചിരി ചിരിച്ച് മഹാതേജസ്വിയായ കുംഭകർണൻ രാഘവനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ വിരാധനാണെന്നു കരുതേണ്ട, കബന്ധനല്ല, ഖരനല്ല, വാലിയല്ല, മാരീചനുമല്ല; ഈ വന്നിരിക്കുന്നതു കുംഭകർണനാണ്. മുഴുവൻ കറുത്ത ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള എന്റെ ഭീകരമായ ഈ വലിയ മുദ്ഗരം നോക്കൂ; ഇതുകൊണ്ടാണു ഞാൻ പണ്ടു ദേവന്മാരെയും ദാനവന്മാരെയും ജയിച്ചത്. ചെവിയും മൂക്കും ഇല്ലാത്തവനെന്നു കരുതി നീ എന്നെ അവമതിക്കരുത്; ചെവിയും മൂക്കും നഷ്ടപ്പെട്ടതിൽ എനിക്ക് അല്പംപോലും വേദനയില്ല. ഇക്ഷ്വാകുശാർദൂലാ, പാപരഹിതാ, എന്റെ അവയവങ്ങളിൽ നിന്റെ വീര്യം കാണിക്കൂ; പിന്നെ നിന്റെ പൗരുഷവും വിക്രമവും കണ്ടുകഴിഞ്ഞ് ഞാൻ നിന്നെ തിന്നും.’ നൂറ്റിനാല്പത്തിമൂന്നും നൂറ്റിനാല്പത്തിനാലും ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. അച്ചടിയിൽ ഒരു അടിക്കുറിപ്പുണ്ട് — ‘ഈ ശ്ലോകത്തിനുശേഷം ചില പ്രതികളിൽ താഴെക്കൊടുക്കുന്ന ശ്ലോകങ്ങൾ അധികമായി കാണുന്നു’ എന്ന് — അങ്ങനെ നൂറ്റിനാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിനുശേഷം പത്തര ശ്ലോകങ്ങൾ (കുംഭകർണനുമായുള്ള വിഭീഷണന്റെ സംവാദം) അച്ചടിച്ചിട്ടുണ്ട്; മൂലപാഠത്തിൽ അവയ്ക്കു നമ്പറിട്ടിട്ടില്ല; ഇവിടെയും അവ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടില്ല. രാമന്റെ വരവ് ഗൗരവത്തോടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകൾ, സർപ്പംപോലെയുള്ള വില്ല്, സ്വർണച്ചിത്രപ്പണി, കെട്ടിയുറപ്പിച്ച ആവനാഴി. കുംഭകർണന്റെ രൂപവും വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു — കിരീടധാരി, ചുവന്ന കണ്ണുകൾ, ദിഗ്ഗജംപോലെ, വിന്ധ്യനും മന്ദരവുംപോലെ, രക്തം ഛർദിക്കുന്നവൻ, നാവുകൊണ്ടു ചുണ്ടുകൾ നക്കുന്നവൻ. രണ്ടു മഹാവീരന്മാർ നേർക്കുനേർ വരുന്ന നിമിഷമാണിത്; അതിനാൽ കവി ഗതി മന്ദമാക്കുന്നു, ചിത്രം വിസ്തരിക്കുന്നു. രാമന്റെ വാക്കുകൾ സംക്ഷിപ്തവും നിശ്ചിതവുമാണ് — ‘മാ വിഷാദം’ (വിഷാദിക്കേണ്ട), ‘രാക്ഷസവംശനാശനം അവേഹി’ (രാക്ഷസവംശത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നവനായി അറിയുക). കുംഭകർണന്റെ മറുപടി ദീർഘവും ഗർവുള്ളതുമാണ് — രാമൻ മുമ്പു കൊന്നവരുടെ പേരുകൾ അവൻ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — വിരാധൻ, കബന്ധൻ, ഖരൻ, വാലി, മാരീചൻ — ‘ഞാൻ അവരിൽ ഒരുവനല്ല’. ഈ പട്ടിക രാമന്റെ മുൻവിജയങ്ങളുടെ സാരംകൂടിയാണ്. ചെവിയും മൂക്കും നഷ്ടപ്പെട്ടതിന്റെ അപമാനത്തെ അവൻ നിസ്സാരമാക്കുന്നു — ‘അല്പംപോലും വേദനയില്ല’. ഒടുവിൽ ‘ഭക്ഷയിഷ്യാമി’ (തിന്നും) — രാക്ഷസന്റെ സ്വഭാവം അവസാനംവരെ മാറുന്നില്ല. ‘മാ വിഷാദം’ എന്ന രാമന്റെ വാക്കിൽ അല്പം വ്യംഗ്യമുണ്ട് — അവയവങ്ങൾ മുറിക്കപ്പെട്ടു വിഷണ്ണനായ നീ എന്റെയടുത്തു വന്നു പൊരുതൂ എന്ന്. ‘മുഹൂർതാത് വിചേതാഃ’ (അല്പനേരത്തിനകം ബോധമറ്റവൻ) എന്നത് ഒരു പ്രവചനമാണ്; അത് അധികം വൈകാതെ സത്യമാകുന്നു. കുംഭകർണന്റെ ‘വികൃതസ്വനം ജഹാസ’ (വികൃതമായ സ്വരത്തിൽ ചിരിച്ചു) എന്ന ചിരി ഭയങ്കരമാണ് — ‘വികൃതസ്വരത്തിൽ അട്ടഹാസം’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘ഭുജംഗരാജോത്തമഭോഗബാഹുഃ’ എന്നാൽ രാമന്റെ കൈകൾ നാഗരാജന്റെ (വാസുകിയുടെ) ഉടൽപോലെ നീണ്ടതും തടിച്ചതും; ‘നാഗരാജനായ വാസുകിയെപ്പോലെ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘ധരണീധരാഭം’ എന്നാൽ കുംഭകർണൻ പർവതസമാനൻ. ‘ദൃഷ്ടപൗരുഷവിക്രമം’ — നിന്റെ പൗരുഷം കണ്ടശേഷം മാത്രമേ ഞാൻ നിന്നെ തിന്നൂ — അവന്റെ അവജ്ഞയിലും ഒരു വീരധർമമുണ്ട്. ‘സൃക്കിണീ’ എന്നാൽ ചുണ്ടുകളുടെ അറ്റങ്ങൾ, വായുടെ കോണുകൾ; ‘പരിലിഹ്യന്തം’ എന്നാൽ നാവുകൊണ്ടു നക്കുന്നവനെ — തിന്നവരുടെ രക്തം ആസ്വദിക്കൽ.

കുംഭകർണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാമൻ നല്ല തൂവലുകളുള്ള ബാണങ്ങൾ എയ്തു; വജ്രത്തിനൊത്ത വേഗമുള്ള അവയേറ്റിട്ടും ആ ദേവശത്രു ഇളകിയില്ല, വേദനിച്ചതുമില്ല. ഉത്തമമായ സാലവൃക്ഷങ്ങളെ മുറിച്ചതും വാനരശ്രേഷ്ഠനായ വാലിയെ കൊന്നതുമായ വജ്രസമാനമായ ആ ശരങ്ങൾ അപ്പോൾ കുംഭകർണന്റെ ശരീരത്തെ വേദനിപ്പിച്ചില്ല. ആ മഹേന്ദ്രശത്രു ജലധാരകളെയെന്നപോലെ ആ ശരങ്ങളെ ശരീരംകൊണ്ടു കുടിച്ചുകൊണ്ട്, ഉഗ്രവേഗമുള്ള ആ മുദ്ഗരം ചുഴറ്റി രാമന്റെ ശരങ്ങളുടെ വേഗത്തെ തടഞ്ഞു. പിന്നെ രക്തം പുരണ്ട, ദേവന്മാരുടെ മഹാസൈന്യങ്ങളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന, ഉഗ്രവേഗമുള്ള ആ മുദ്ഗരം ചുഴറ്റി ആ രാക്ഷസൻ വാനരസൈന്യത്തെ ഓടിച്ചു. അപ്പോൾ രാമൻ മറ്റൊരു അസ്ത്രമായ വായവ്യാസ്ത്രം എടുത്ത് ആ നിശാചരന്റെ നേർക്കു പ്രയോഗിച്ചു; അതു മുദ്ഗരത്തോടുകൂടിയ അവന്റെ കൈ അറുത്തുകളഞ്ഞു; കൈ മുറിഞ്ഞ അവൻ ഭയങ്കരമായി ഗർജിച്ചു. രാഘവന്റെ ബാണത്താൽ മുറിക്കപ്പെട്ട, മുദ്ഗരത്തോടുകൂടിയ, ഗിരിശൃംഗംപോലെയുള്ള അവന്റെ കൈ വാനരരാജന്റെ സൈന്യത്തിൽ വീണു; ആ വാനരസൈന്യത്തെ കൊന്നൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. തകർന്നതിലും കൊല്ലപ്പെട്ടതിലും ബാക്കിയായ ആ വാനരന്മാർ രണഭൂമിയുടെ അതിരുകളിൽ അഭയംതേടി, വിഷണ്ണരായി, അവയവങ്ങൾ വേദനിച്ച്, മനുഷ്യരാജനും രാക്ഷസാധിപനും തമ്മിലുള്ള അതിഘോരമായ ഏറ്റുമുട്ടൽ നോക്കിനിന്നു. അസ്ത്രംകൊണ്ടു കൈ മുറിക്കപ്പെട്ട ആ കുംഭകർണൻ, വലിയ വാളുകൊണ്ടു ശിഖരം മുറിക്കപ്പെട്ട പർവതരാജനെപ്പോലെ, കൈകൊണ്ട് ഒരു മരം പിഴുതെടുത്ത് യുദ്ധത്തിൽ നരേന്ദ്രന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രപ്പണി ചെയ്ത, ഐന്ദ്രാസ്ത്രം ചേർത്ത ബാണംകൊണ്ട് രാമൻ, പനയോടുകൂടി ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച, സർപ്പത്തിന്റെ ഉടൽപോലെയുള്ള അവന്റെ കൈ മുറിച്ചു. മുറിക്കപ്പെട്ട, പർവതസമാനമായ കുംഭകർണന്റെ ആ കൈ നിലത്തു വീണ് പിടഞ്ഞുകൊണ്ട് മരങ്ങളെയും ശൈലങ്ങളെയും പാറകളെയും വാനരന്മാരെയും രാക്ഷസന്മാരെയും കൊന്നു. കൈകൾ മുറിഞ്ഞിട്ടും പെട്ടെന്നു ഗർജിച്ചുകൊണ്ടു പാഞ്ഞുവരുന്ന അവനെ കണ്ട് രാമൻ മൂർച്ചയേറിയ രണ്ട് അർധചന്ദ്രബാണങ്ങൾ എടുത്ത് യുദ്ധത്തിൽ ആ രാക്ഷസന്റെ കാലുകൾ മുറിച്ചു. ആ രണ്ടു കാലുകളും ഉപദിക്കുകളെയും ദിക്കുകളെയും പർവതഗുഹകളെയും മഹാസമുദ്രത്തെയും ലങ്കയെയും വാനരരുടെയും രാക്ഷസരുടെയും സൈന്യത്തെയും മുഴക്കിക്കൊണ്ട് നിലംപതിച്ചു (ഈ ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല). കൈകളും കാലുകളും മുറിക്കപ്പെട്ട അവൻ ബഡവാമുഖംപോലെയുള്ള വായ് പിളർന്ന് പെട്ടെന്ന് അലറിക്കൊണ്ട്, ആകാശത്തിൽ രാഹു ചന്ദ്രനെയെന്നപോലെ, രാമന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. സ്വർണം പൊതിഞ്ഞ തൂവലുകളും മൂർച്ചയേറിയ മുനകളുമുള്ള ശരങ്ങൾകൊണ്ട് രാമൻ അവന്റെ വായ് നിറച്ചു; വായ് നിറഞ്ഞ അവനു സംസാരിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; പ്രയാസപ്പെട്ട് ഞരങ്ങി, ബോധംകെട്ടു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളെല്ലാം (151–164) ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ‘യൈഃ സായകൈഃ സാലവരാഃ നികൃത്താഃ വാലീ ഹതഃ’ (ഏതു ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ഉത്തമസാലങ്ങൾ മുറിക്കപ്പെട്ടുവോ, വാലി കൊല്ലപ്പെട്ടുവോ) എന്നത് കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിന്റെ ഓർമപ്പെടുത്തലാണ് — ആ ശരങ്ങൾതന്നെ ഇവിടെ നിഷ്ഫലമാകുന്നു; അതുകൊണ്ട് കുംഭകർണന്റെ ബലം അദ്ഭുതകരമായി കാണപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ ആദ്യബാണങ്ങൾ നിഷ്ഫലം — ‘ജലധാരകളെയെന്നപോലെ കുടിച്ചുകൊണ്ട്’ എന്ന ഉപമയാൽ, ഉണങ്ങിയ ഭൂമിപോലെ കുംഭകർണന്റെ ദേഹം ബാണങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. പിന്നെ രാമൻ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്നു — വായവ്യം, ഐന്ദ്രം, രണ്ട് അർധചന്ദ്രങ്ങൾ. അവയവച്ഛേദത്തിന്റെ ക്രമം നന്നായി ആലോചിച്ചതാണ് — ആദ്യം മുദ്ഗരത്തോടുകൂടിയ വലത്തെ കൈ, അതോടെ ആയുധം നഷ്ടപ്പെട്ടു; പിന്നെ മരം പിടിച്ച ഇടത്തെ കൈ; പിന്നെ കാലുകൾ, അതോടെ ഗതി നഷ്ടപ്പെട്ടു; പിന്നെ വായ് ശരങ്ങൾകൊണ്ടു നിറയ്ക്കപ്പെടുന്നു, അതോടെ തീറ്റയും ഗർജനവും തടയപ്പെട്ടു. അങ്ങനെ ക്രമേണ അവൻ എല്ലാ ശക്തിയും ഇല്ലാത്തവനാക്കപ്പെടുന്നു. മുറിഞ്ഞ അവന്റെ അവയവങ്ങൾപോലും വിനാശകാരികളാണ് — കൈ വാനരസൈന്യത്തെ ചതയ്ക്കുന്നു, കാലുകൾ ദിക്കുകളെ മുഴക്കി വീഴുന്നു. രാഹു ചന്ദ്രനെയെന്നപോലെ അവൻ രാമനെ വിഴുങ്ങാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — അപൂർണമായ ശരീരംപോലും ഭീകരം. വാനരന്മാർ ‘പര്യന്തം ആശ്രിത്യ’ — രണഭൂമിയുടെ അതിരിലേക്കു മാറി — കാണികളെപ്പോലെ ആ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നോക്കിനിൽക്കുന്നു. ‘നരേന്ദ്രരക്ഷോഽധിപസംനിപാതം’ എന്നാൽ മനുഷ്യരാജനും രാക്ഷസരാജനും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം — കുംഭകർണൻ രാജാവല്ലെങ്കിലും അവന്റെ മഹത്ത്വം കാണിക്കാനായി ഇവിടെ അവനെ ‘രക്ഷോഽധിപഃ’ (രാക്ഷസാധിപൻ) എന്നു വിളിക്കുന്നു. ‘മഹാസികൃത്താഗ്രഃ അചലേന്ദ്രഃ ഇവ’ — വാളുകൊണ്ടു ശിഖരം മുറിക്കപ്പെട്ട പർവതംപോലെ — കൈയില്ലാത്ത അവൻ. ‘ശിലാവാനരരാക്ഷസാംശ്ച’ എന്നിടത്ത്, മുറിഞ്ഞ കൈ പിടഞ്ഞുകൊണ്ട് പാറകളെയും വാനരന്മാരെയും രാക്ഷസന്മാരെയും ചതയ്ക്കുന്നു — ചത്ത അവയവംപോലും ജീവനുള്ളതുപോലെ. ‘വിനാദയന്തൗ’ എന്നാൽ കാലുകളുടെ വീഴ്ചയുടെ ശബ്ദം ദിക്കുകളെയും ഗുഹകളെയും സമുദ്രത്തെയും ലങ്കയെയും മുഴക്കുന്നു — ഒരു അതിശയോക്തി. ‘പന്നഗഭോഗകല്പം’ എന്നാൽ ഉയർത്തിയ കൈ സർപ്പത്തിന്റെ പത്തിപോലെ ഉയർന്നത്; ‘സഹതാലവൃക്ഷം’ എന്നാൽ പനയോടുകൂടി.

പിന്നെ രാമൻ സൂര്യരശ്മിപോലെയുള്ള, ബ്രഹ്മദണ്ഡത്തിനും അന്തകനും കാലനും തുല്യമായ, ശത്രുവിന് അമംഗളം വരുത്തുന്ന, മൂർച്ചയേറിയ, നല്ല തൂവലുള്ള, കാറ്റിനൊത്ത വേഗമുള്ള ഒരു ഐന്ദ്രശരം എടുത്തു. വജ്രവും സ്വർണവും പതിച്ച മനോഹരമായ തൂവലുകളുള്ള, ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യന്റെയും അഗ്നിയുടെയും പ്രകാശമുള്ള, മഹേന്ദ്രന്റെ വജ്രായുധത്തിനും ഇടിത്തീക്കും തുല്യമായ വേഗമുള്ള ആ ശരം രാമൻ നിശാചരന്റെ നേർക്കു പ്രയോഗിച്ചു. രാഘവന്റെ കൈകളാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ട ആ സായകം സ്വന്തം പ്രഭകൊണ്ടു പത്തു ദിക്കുകളെയും പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ ഭീകരമായ കാഴ്ചയോടെ, ശക്രന്റെ വജ്രംപോലെ ഭയങ്കരമായ പരാക്രമത്തോടെ പാഞ്ഞു. മഹാപർവതത്തിന്റെ കൊടുമുടിപോലെയുള്ള, ഉരുണ്ട ദംഷ്ട്രകളും ഇളകുന്ന മനോഹരകുണ്ഡലങ്ങളുമുള്ള രാക്ഷസാധിപന്റെ ശിരസ്സ് അത് അറുത്തുകളഞ്ഞു — പണ്ടു പുരന്ദരൻ വൃത്രന്റെ ശിരസ്സ് എന്നപോലെ. കുണ്ഡലങ്ങൾ അണിഞ്ഞ കുംഭകർണന്റെ ആ വലിയ ശിരസ്സ്, സൂര്യൻ ഉദിച്ചുകഴിയുമ്പോൾ രാത്രിയിൽ ആകാശമധ്യത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. രാമബാണമേറ്റ, പർവതംപോലെയുള്ള ആ രാക്ഷസശിരസ്സ് വീണ് വഴിയോരത്തെ വീടുകളെയും ഗോപുരങ്ങളെയും തകർത്തു; ഉയർന്ന കോട്ടമതിലിനെയും വീഴ്ത്തി. ഹിമവാനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ആ രാക്ഷസന്റെ അതിബൃഹത്തായ ഉടൽ (കബന്ധം) സമുദ്രത്തിൽ വീണ് മുതലകളെയും വലിയ മീനുകളെയും സർപ്പങ്ങളെയും ചതച്ചരച്ച് ഭൂമിക്കുള്ളിലേക്കു താണുപോയി. ബ്രാഹ്മണരുടെയും ദേവന്മാരുടെയും ശത്രുവായ മഹാബലൻ കുംഭകർണൻ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ ഭൂമിയും എല്ലാ പർവതങ്ങളും ഇളകി; ദേവന്മാർ ആഹ്ലാദത്താൽ ആർത്തുവിളിച്ചു. അപ്പോൾ ആകാശത്തുണ്ടായിരുന്ന ദേവർഷികളും മഹർഷികളും നാഗങ്ങളും ദേവന്മാരും ഭൂതങ്ങളും സുപർണന്മാരും ഗുഹ്യകന്മാരും യക്ഷഗന്ധർവഗണങ്ങളും രാമന്റെ പരാക്രമത്താൽ അത്യന്തം ആഹ്ലാദിച്ചു. അവന്റെ മഹത്തായ വധത്താൽ വേദനിച്ച, മാനികളായ രാക്ഷസരാജന്റെ ബന്ധുക്കൾ, സിംഹംപോലെയുള്ള രഘൂത്തമനെ കണ്ട് മദയാനകളെപ്പോലെ ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചു. ദേവലോകത്തിന്റെ ഇരുട്ടകറ്റി രാഹുവിന്റെ വായിൽനിന്നു മോചിതനായ സൂര്യനെപ്പോലെ, യുദ്ധത്തിൽ കുംഭകർണനെ കൊന്ന രാമൻ വാനരസൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽ ശോഭിച്ചു. അനേകം വാനരന്മാർ വിടർന്ന താമരപോലെയുള്ള മുഖങ്ങളോടെ അത്യന്തം ആഹ്ലാദിച്ചു; ഭീമബലനായ ശത്രു കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ ഇഷ്ടഫലം നേടിയ രാജകുമാരനായ രാഘവനെ അവർ പൂജിച്ചു. ദേവസൈന്യങ്ങളെ മർദിച്ചവനും മഹായുദ്ധങ്ങളിൽ ഒരിക്കലും തോൽക്കാത്തവനുമായ ആ മഹാസുരൻ കുംഭകർണനെ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്ന് ഭരതാഗ്രജൻ, വൃത്രനെ കൊന്ന ദേവാധിപനെപ്പോലെ, ആനന്ദിച്ചു. അവസാനശ്ലോകങ്ങൾ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലും രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘സൂര്യോദയത്തിൽ രാത്രിയുടെ മധ്യത്തിലുള്ള ചന്ദ്രനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ — തേജസ്സറ്റ ശിരസ്സ്; ‘നിസ്തേജമായി കാണപ്പെട്ടു’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യവും. അന്തിമശരം ഐന്ദ്രമാണ്, ബ്രഹ്മദണ്ഡത്തിനും കാലനും തുല്യം — അതിന്റെ വർണന മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലാണ്; അതുകൊണ്ട് അതിന്റെ മഹത്ത്വം പ്രകടമാകുന്നു. വൃത്രവധത്തിന്റെ ഉപമ രണ്ടുതവണ വരുന്നു (168, 177) — രാമൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ, കുംഭകർണൻ വൃത്രനെപ്പോലെ; സർഗം ഉപമകൊണ്ടുതന്നെ തുടങ്ങുകയും അവസാനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മുറിഞ്ഞ ശിരസ്സ് ലങ്കയിൽ വീണ് വീടുകളെയും കോട്ടമതിലിനെയും തകർക്കുന്നു — രാക്ഷസരുടെ നഗരത്തിൽത്തന്നെ അവരുടെ വീരന്റെ ശിരസ്സ്; ഉടൽ സമുദ്രത്തിൽ. ഭൂമി ഇളകുന്നു, ദേവന്മാർ ആഹ്ലാദിക്കുന്നു, രാക്ഷസന്മാർ നിലവിളിക്കുന്നു. ‘രാഹുവിന്റെ വായിൽനിന്നു മോചിതനായ സൂര്യനെപ്പോലെ’ എന്നതു രാമന്റെ ഉപമയാണ് — മുമ്പു കുംഭകർണൻ രാഹുവിനെപ്പോലെ രാമന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു; ഇപ്പോൾ രാമൻതന്നെ രാഹുവിൽനിന്നു മോചിതനായ സൂര്യൻ. വാനരരുടെ മുഖങ്ങൾ ‘വിടർന്ന താമരകൾപോലെ’ — സൂര്യോദയത്തിൽ താമരകൾ വിടരുന്നതുപോലെ, രാമസൂര്യൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ വാനരമുഖങ്ങൾ വിടരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉപമകൾ തമ്മിലുള്ള സൂക്ഷ്മമായ ബന്ധം സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ കവിയുടെ കൗശലം കാണിക്കുന്നു. ‘അരിഷ്ടം’ എന്നതു ശരത്തിന്റെ വിശേഷണമാണ് — ശത്രുവിന് അശുഭമായത്, മരണകാരണമായത്. ‘ചര്യാഗൃഹഗോപുരാണി’ എന്നാൽ വഴിയോരത്തെ വീടുകളും ഗോപുരങ്ങളും; ‘വഴിയുടെ ഇരുവശത്തുമുള്ള വീടുകളും വാതിലുകളും’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. കുംഭകർണവധത്തോടെ രാവണന്റെ വലംകൈ നഷ്ടപ്പെട്ടു — അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാവണൻതന്നെ ഇതു പറയും. ‘സുവൃത്തദംഷ്ട്രം ചലചാരുകുണ്ഡലം’ (ഉരുണ്ട ദംഷ്ട്രകളും ഇളകുന്ന മനോഹരകുണ്ഡലങ്ങളുമുള്ളത്) എന്നത് മുറിക്കപ്പെടുന്ന ശിരസ്സിന്റെപോലും സൗന്ദര്യവർണനയാണ് — കവി ശത്രുവിന്റെ മഹത്ത്വംപോലും കുറച്ചുകാണുന്നില്ല. ‘ഹിമവത്പ്രകാശം’ എന്നത് ഉടലിന്റെ ഉപമ — ഹിമാലയംപോലെ വിശാലം. ‘ഇഷ്ടഭാഗിനം’ എന്നാൽ ഇഷ്ടഫലം നേടിയവൻ — രാമൻ ആഗ്രഹിച്ച വിജയത്തിന്റെ അവകാശി.

Hearing Aṅgada's words, the huge monkeys turned back. Resolved now to fight to the very end, all of them longed for battle. Aṅgada's words had steadied them, their valour stirred again and their courage strung anew, as a bowstring is strung on a bow. Having made up their minds to die, they went forward glad at heart, and, holding their lives as already given up, they fought a tumultuous battle. Twice in the last sarga they had fled; now they fought having let go of the hope of living, and that was why they were glad, for the root of fear is clinging to life. Here the fruit of Aṅgada's words is plain to see: those who had run for their lives now went to battle having given their lives away. Then the huge monkeys swiftly lifted trees and great slabs of mountain — not only trees, but pieces of the mountains themselves — and rushed at Kumbhakarṇa.

Wild with rage, the mighty, huge Kumbhakarṇa raised his mace and, overpowering his enemies, sent them flying in every direction. Seven hundred and eight thousand monkeys lay scattered on the ground, struck down by him. The poet counts the dead to make the rākṣasa's terror concrete — thousands felled, dozens devoured — and puts the fall of thousands into a single verse, so that we feel the speed of the slaughter. He caught them up sixteen, eight, ten, twenty and thirty at a time, clasping them in his arms, and ran about devouring them in his fury, as Garuḍa devours serpents — an image that recurs through this sarga, for as Garuḍa eats snakes by his very nature, so Kumbhakarṇa ate monkeys without effort. With difficulty the monkeys took heart again, gathered from here and there, and stood at the front of the battle with trees and rocks in their hands. That verse almost repeats one from the last sarga; this cycle of flight and rallying is the rhythm of the whole fight.

Then Dvivida, bull among the monkeys, tore up a mountain and ran at Kumbhakarṇa, himself like a mountain peak, looking like a low-hanging rain cloud with the mountain in his hands. He hurled it at Kumbhakarṇa, but it missed that huge body and fell on his army. It crushed horses and elephants, chariots and great tuskers, and that other mountain top crushed other rākṣasas too. Struck by the force of the rock, the great battlefield was strewn with slain horses and charioteers and drenched with rākṣasa blood. For the first time the monkeys' blows told on the rākṣasa army, even though they missed Kumbhakarṇa himself: their valour was not wasted, it was only his body that could not be broken. Then the rākṣasa chariot-fighters, with terrible cries, suddenly took off the heads of the roaring monkey chiefs with arrows like Death at the end of time; and the great-hearted monkeys tore up great trees and cut down chariots, horses, elephants, camels and rākṣasas. The battle ran both ways, not a one-sided slaughter, and for a moment the poet's eye leaves Kumbhakarṇa to take in the whole field. Hanumān, standing in the sky — his power of flight known since the Sundara Kāṇḍa — rained mountain peaks, rocks and every kind of tree on Kumbhakarṇa's head. But mighty Kumbhakarṇa split the mountain peaks with his spear and smashed the shower of trees, and so the stage was set for the two of them to meet.

Then, seizing his sharp spear, Kumbhakarṇa ran at the fierce monkey host, and Hanumān, holding a mountain top, stood in his path — standing his ground while the others fled. In fury he struck Kumbhakarṇa, whose body was a terrible mountain, with all his force, and Kumbhakarṇa was shaken by the blow; fat and blood ran from his limbs. For the first time in this sarga he was shaken, and Hanumān was the first to wound him visibly; his blow was heavier than anyone's. But the answer was dreadful. Whirling his spear, bright as lightning, like a mountain crowned with blazing fire, he struck the son of the Wind in the chest, as Skanda struck Mount Krauñca with his fierce lance. His broad chest pierced by the spear, Hanumān reeled, blood pouring from his mouth, and roared terribly in that great battle like the thunder of clouds at the end of an age; even in his pain his voice was deep as thunder, not pitiful, and his heroism was not lost in his agony. Seeing him wounded, the rākṣasa hosts suddenly roared with delight, and the monkeys, shaken and terrified, fled from Kumbhakarṇa; Hanumān's wound was the last blow to their courage, for when the leader suffers, the soldiers lose heart.

Then strong Nīla, the commander, rallied the army — his duty was twofold, to fight and to hold the army together — and hurled a mountain top at the cunning Kumbhakarṇa. Seeing it coming, Kumbhakarṇa struck it with his fist; shattered by the blow, it fell to the ground in sparks and flames, as if his fist had struck fire from it. Then five tigers among monkeys, Ṛṣabha, Śarabha, Nīla — trying a second time — Gavākṣa and Gandhamādana, rushed at Kumbhakarṇa together, and the mighty ones struck the huge rākṣasa on every side with rocks, trees, palms, feet and fists. He felt their blows as mere touches and was not hurt at all, so little did he think of them. He caught swift Ṛṣabha in his two arms, and crushed in Kumbhakarṇa's arms Ṛṣabha, that terrible bull among monkeys, fell with blood streaming from his mouth. Then the enemy of Indra struck Śarabha with his fist, Nīla with his knee and Gavākṣa with his palm, and in his anger kicked Gandhamādana violently with his foot — fist, knee, palm and foot, one for each. His counter-attack was short and merciless; each hero fell to a single blow. Hurt by the blows, drenched in blood, they swooned and fell to the earth like felled kiṃśuka trees, red as their red flowers. When those great monkey leaders had been brought down, the monkeys in their thousands rushed at Kumbhakarṇa — not away from him now, but at him, to avenge their fallen chiefs.

All those bulls among monkeys, like mountains themselves, leapt up and climbed onto him as onto a mountain, and bit him, like ants swarming over an elephant. They struck the mighty-armed Kumbhakarṇa with nails and teeth, with fists and arms. Covered with thousands of monkeys, that tiger among rākṣasas looked like a mountain with trees growing on its slopes — a lovely image, the monkeys on his body like the trees that grow from a mountain's own flesh. But their effort turned against them. Seizing the monkeys in his arms, the mighty one devoured them in his rage as Garuḍa devours serpents. Some of the monkeys Kumbhakarṇa flung into his mouth, deep and dark as the underworld, came out again alive through his nostrils and his ears — a marvellous picture. Devouring the monkeys in his fury, that mountain-like chief of the rākṣasas crushed them all. Turning the earth into a mire of flesh and blood, the rākṣasa ranged through the monkey armies like the blazing fire of doomsday. Like Indra with the thunderbolt in his hand, like Death with his noose, mighty Kumbhakarṇa shone in the battle with his spear in his hand. As fire burns dry forests in summer — an echo of the forest fire of the last sarga — so Kumbhakarṇa burned up the monkey armies. The poet strings image after image — the mountain with its trees, Garuḍa and the snakes, the doomsday fire, Indra and Death with their weapons — and all say one thing: nothing could stop him. Then the monkeys, slaughtered, their troops destroyed, cried out with harsh voices in terror, the last stage of their fear; and struck down again and again by Kumbhakarṇa, in pain and broken in spirit, they went to Rāghava for refuge, as Vibhīṣaṇa once had. That refrain — they went to Rāma for refuge — is the backbone of this sarga: every effort fails, and in the end everything comes to Rāma, the refuge of all and the one who would decide this battle.

Seeing the monkeys routed, Aṅgada, grandson of Indra the thunderbolt-wielder through his father Vāli, rushed swiftly at Kumbhakarṇa in the great battle. The one who had told the others to turn back now ran ahead himself; in the last sarga he had shown his heroism in words, here he showed it in deeds. Seizing a great mountain peak and roaring again and again, he first terrified all the rākṣasas who followed at Kumbhakarṇa's heels, and then hurled the peak at Kumbhakarṇa's head. Struck on the head by that rock, Kumbhakarṇa, the enemy of Indra, blazed up like fire in great anger and, unable to bear it, rushed at Vāli's son. Roaring loudly and terrifying all the monkeys, the mighty rākṣasa in his rage hurled his spear at Aṅgada. But the strong bull among monkeys, skilled in the ways of war, nimbly dodged it as it came, and leaping up he struck Kumbhakarṇa hard on the chest with his palm. Struck by that blow, the mountain-like rākṣasa swooned in his rage — the first time in this sarga that he lost his senses, so heavy was Aṅgada's blow. But Aṅgada could not take advantage of it, for the immensely strong rākṣasa soon came to, clenched his fist, and flung Aṅgada away with the back of his hand; for one so mighty even a contemptuous backhand was a weapon, and Aṅgada fell senseless. When that tiger among monkeys lay senseless on the ground, Kumbhakarṇa took up his spear and rushed at Sugrīva, reckoning, as he will soon say, that with the king brought down the army would perish of itself. Aṅgada was beaten, but his effort turned Kumbhakarṇa towards Sugrīva, and the story moves on — one hero falls, another comes forward, in the manner of the epic.

Seeing mighty Kumbhakarṇa coming on, the heroic Sugrīva, lord of the monkeys, sprang up. The great monkey lifted a mountain top, brandished it, and rushed swiftly at mighty Kumbhakarṇa. Seeing the monkey coming, Kumbhakarṇa stood facing the lord of the monkeys with all his limbs flung wide in challenge. Seeing Kumbhakarṇa standing there, smeared with monkey blood and devouring great monkeys, Sugrīva said: "You have felled heroes and done a very hard deed; you have devoured armies and won the highest fame. Now leave that army of monkeys alone — what will you do with common folk? Endure, rākṣasa, one blow of this mountain from me." His words mixed praise with reproach: first he honoured Kumbhakarṇa's deeds, then he challenged him, making himself the target to protect his soldiers, as a king should. The poet himself praises his words as full of courage and firmness; Sugrīva was a king in speech as well as in strength. Hearing the king of the monkeys, Kumbhakarṇa, tiger among rākṣasas, answered: "You are a grandson of Prajāpati and the son of Ṛkṣarajas, full of steadfastness and manhood; that is why you roar, monkey." He honoured his enemy's lineage — Ṛkṣarajas was said to be a son of Brahmā — with the courtesy heroes owe each other, yet there is a touch of mockery too: it was his family's strength, not his own, that let him roar. Hearing Kumbhakarṇa's words, Sugrīva whirled the rock and suddenly let it fly, and with that rock, like the thunderbolt, he struck Kumbhakarṇa on the chest. The mountain peak shattered on his broad chest. At that the monkeys suddenly despaired and the rākṣasa hosts roared with joy; this swing between joy and despair is the rhythm of the whole battle. The rock broke and Kumbhakarṇa was unhurt — the same pattern again and again, showing the limit of every monkey's effort, until the reader understands that only Rāma's divine weapons could kill him. Struck by the mountain peak, he was enraged; opening his mouth wide he roared in fury, and whirling his spear, bright as lightning, he hurled it to kill the lord of monkeys and bears.

But as that sharp spear with its gold-gleaming shaft flew from Kumbhakarṇa's arm, Hanumān, son of the Wind, suddenly stepped in to save his king: he leapt up, caught it in both hands and broke it with sheer force. That great spear of black iron, forged from a thousand bhāras of metal — a weight beyond imagining — the delighted monkey laid across his knee and snapped. Seeing the spear broken by Hanumān, the monkey army roared again and again for joy and ran about on every side. The rākṣasa himself was alarmed and turned his face away, and the forest-dwellers, overjoyed, raised lion-roars and, seeing what had become of the spear, honoured the son of the Wind. But the moment passed. Seeing his spear broken, the great lord of the rākṣasas grew furious; he tore a peak from Mount Malaya near Laṅkā, came up to Sugrīva and struck him with it. Struck by the peak, the lord of the monkeys fell senseless on the field, and seeing him lying there the rākṣasas roared with joy. Kumbhakarṇa went up to the monkey king, a hero of wondrous and terrible valour, seized him and carried him off, as a fierce wind carries off a cloud — Sugrīva as light as a cloud in his grasp. Holding him up, dark as a great cloud, and striding through the battle, Kumbhakarṇa looked like Mount Meru with a tall and terrible peak, Sugrīva on his shoulder like a summit. Then the heroic lord of the rākṣasas went off with him, praised by the rākṣasas on the field, and heard the cries of the gods in heaven, astonished and afraid at the capture of the monkey king. As he carried him away, Indra's enemy, with Indra's own valour, thought of the monkey chief, himself equal to Indra — the poet plays on Indra's name three times in one verse, to show at once the two heroes' likeness and their enmity: "If he is killed, this whole army, and Rāghava too, is killed." It was sound strategy: kill the leader and the army dies.

Seeing the monkey army scattering this way and that, and Sugrīva the monkey in Kumbhakarṇa's grip, wise Hanumān, son of the Wind, thought it over. This inner debate is the thinking heart of the sarga, like his soliloquies in the Sundara Kāṇḍa, for his mind always works before he acts. "Now that Sugrīva has been seized, what ought I to do? Whatever it is right for me to do, that I will certainly do. I could make myself as big as a mountain and destroy this rākṣasa" — he could change his size at will. "When I have killed mighty Kumbhakarṇa in battle, his body shattered by my fists, and set the monkey king free, all the monkeys will rejoice. Or else the monkey king will win his freedom by himself, even if he were held by the gods together with the asuras and the serpents" — how much more by a rākṣasa! "I think the lord of the monkeys, struck by Kumbhakarṇa with that mountain, does not yet know where he is. In a moment Sugrīva will come to himself in the great battle and do what is best for himself and for the monkeys. But if the great-hearted Sugrīva were set free by me, it would give him bitter displeasure, and his fame would be lost for ever. So I will wait a moment for the valour of a king who frees himself, and meanwhile I will rally the broken monkey army." He weighed three courses: to kill Kumbhakarṇa and free Sugrīva himself, to wait for Sugrīva to free himself, and to steady the army while he waited. The first was within his power, yet he chose the second, for his master's honour weighed more with him than his own glory: a king rescued by another is made small in the world's eyes. That is the fine insight of a true servant — he stayed his hand, though able, so that the glory of freeing himself would be the king's alone. And he did the third at the same time, guarding the army while he waited; he was not idle but knew how to time his acts. Having thought it through, Hanumān, son of the Wind, steadied the great monkey army once again, completing his thought in deed.

Kumbhakarṇa went into Laṅkā carrying the great monkey, who was still twitching, and the people on the palace terraces, in the houses along the streets and on the gate-towers honoured him with showers of the choicest flowers. Sprinkled little by little with showers of parched grain and scented water, and cooled by the shade of the royal highway, mighty Sugrīva came to his senses. So it was the enemies' own celebration of Kumbhakarṇa's victory that woke him — the poem's irony. Coming to with difficulty, held between the arms of that mighty rākṣasa, the great-hearted monkey looked at the royal road of the enemy's city and thought calmly again and again — the steadiness of a king in the very jaws of danger: "Held like this, how can I strike back now? I will do whatever will bring about what is good and wished for by the monkeys." He thought first and then acted, and Hanumān's guess proved right. Then the king of the monkeys suddenly turned on the enemy of the king of the gods: with his sharp nails he tore off his ears, with his teeth he bit off his nose, and with his feet he ripped open his sides — an attack as unexpected as it was merciless. His ears and nose gone, torn by teeth and nails, overcome with fury and drenched in blood, Kumbhakarṇa whirled Sugrīva round and dashed him to the ground. But though he was crushed against the ground with terrible force and beaten by the enemies of the gods, Sugrīva shot up into the sky like a bouncing ball and rejoined Rāma. As Hanumān had foreseen, the king had freed himself, and his fame was unharmed. Without ears and nose, mighty Kumbhakarṇa, streaming with blood, looked like a mountain with waterfalls pouring down it. Soaked in blood, huge and dreadful to see, the night-ranger set his mind on battle once more. Spewing blood in his fury, Rāvaṇa's younger brother, dark as a heap of black collyrium, looked like a cloud reddened by twilight.

When Sugrīva had gone, the enemy of the king of the gods rushed back to battle in anger. Thinking, "I have no weapon," the fierce rākṣasa took up a terrible club. The insult of losing his ears and nose drove him mad. Bursting suddenly out of the city, the mighty rākṣasa began to devour the fierce monkey army, like the fire at the end of an age grown huge and devouring all creatures. Hungry and greedy for blood and flesh, he plunged into the monkey army and in his madness ate rākṣasas and monkeys, piśācas and bears alike, carrying off the chief monkeys as Death carries off all at the end of an age. "In his madness" matters: he could no longer tell his own side from the enemy, and ate his own rākṣasas too, as Lakṣmaṇa will soon point out. In his fury and haste he would snatch up with one hand one, two, three or a whole crowd of monkeys together with rākṣasas and fling them into his mouth. Though battered with great mountain tops, streaming fat and blood, the mighty one went on devouring the monkeys. Being devoured, the monkeys went to Rāma as their refuge, while Kumbhakarṇa in his rage ran about eating them, catching them up seven hundred, eight, twenty and thirty at a time in his arms — the poet repeats the counting of the sarga's opening, as the devouring itself repeats. His limbs smeared with fat, marrow and blood, garlands of entrails tangled round his ears, his tusks razor-sharp, he rained spears like Death himself risen at the end of an age. Fire, Death and Time at the world's end — three times the image of doomsday, and his terror reached its height. Here the rākṣasa in him stood fully revealed: he ate not only enemies but his own people.

At that moment Lakṣmaṇa, son of Sumitrā, crusher of enemy armies and conqueror of enemy cities, joined the battle in anger; with this a new chapter of the sarga begins. The monkeys had been beaten, Hanumān wounded, Sugrīva humiliated; now it was the turn of the human heroes. The valiant Lakṣmaṇa drove seven arrows deep into Kumbhakarṇa's body, then took up others and loosed them too. Tormented by them, the rākṣasa made that weapon of his come to nothing, and at that the mighty delight of Sumitrā grew angry. Then with his arrows he covered the rākṣasa's bright and beautiful golden armour, as the wind drives clouds across the twilight sky; his arrows covered the armour but did not pierce it. Dark as a heap of black collyrium, hemmed in by gold-adorned arrows, Kumbhakarṇa shone like the sun among clouds, glowing even under the arrows. Then that terrible rākṣasa, his voice like the roar of massed clouds, spoke to the delight of Sumitrā with a show of contempt — and yet what he said was praise, a contradiction that shows the two sides of his nature. "You have fought me without fear — me, who in battle defeat even Death without effort — and so you have made your valour known. Anyone who merely stands before me in a great battle, when I hold my weapon like Death himself, deserves honour; how much more one who gives me a fight! Not even Indra, the lord, mounted on Airāvata and surrounded by all the gods, has ever stood before me in battle. Today, son of Sumitrā, though you are only a boy, you have pleased me with your feats of valour. With your leave, I want to go to Rāghava. Since you have pleased me in battle with your valour, strength and spirit, I want to kill Rāma alone, for when he is killed, all is killed. When I have killed Rāma here, I will fight with my own crushing strength whoever else is left standing." That an enemy should speak so is remarkable: he boasted of conquering Death and of Indra never facing him, yet he was pleased by Lakṣmaṇa's prowess, even calling him a boy, and all but asked his leave to pass. Here is the ideal of heroes honouring one another, valuing merit even in war. His goal was clear: Rāma was the root of everything. To the rākṣasa who had spoken these words mixed with praise, Lakṣmaṇa, as if smiling, gave an answer more terrible still: "That you, once you have come into your strength, are unbearable to Indra and the gods is true, and not otherwise; today I have seen your prowess, hero. And here stands Rāma, son of Daśaratha, unmoving as a mountain." He granted the rākṣasa's might but proclaimed Rāma's steadfastness, and so, in a way, stood aside for him. Lakṣmaṇa's self-control deserves praise: praised by his enemy, he was neither puffed up nor angered; he simply told the truth and pointed to Rāma's place. It is the same servant's code as Hanumān's soliloquy in this sarga — both held their master's glory higher than their own. Hearing this, the night-ranger ignored Lakṣmaṇa, passed him by, and rushed at Rāma alone, as if making the earth tremble. Then Rāma, son of Daśaratha, invoking the Raudra weapon, the weapon of Rudra, loosed sharp arrows into Kumbhakarṇa's heart.

Pierced by Rāma, Kumbhakarṇa rushed forward in a fury, and flames mixed with live coals burst from his mouth. Roaring terribly, the bull among rākṣasas charged on in his rage, scattering the monkeys. Rāma's first arrows hurt him badly: the peacock-feathered shafts sank deep into his chest, his club slipped from his hand and fell to the ground, and all his weapons lay scattered on the earth. For the first time he was without a weapon. When the mighty one realised he was unarmed, he made great slaughter with his fists and bare hands. His limbs stuck deep with arrows and drenched in blood, he streamed blood as a mountain streams with waterfalls — the image used when Sugrīva tore off his ears and nose. Maddened by fierce rage and by the blood, whose smell intoxicated him like wine, he ran about devouring monkeys, rākṣasas and bears. Then, terrible in valour and strong as Death, he whirled a fearful mountain peak and hurled it at Rāma. Before it could reach him, Rāma fitted his bow again and cut the peak apart in mid-air with seven straight-flying arrows; righteous Rāma, Bharata's elder brother, cut that great peak with arrows whose shafts gleamed with gold. Yet as it fell, shaped like the summit of Meru and blazing with splendour, it crushed two hundred monkeys — even Rāma's protection could not be complete, so vast was the enemy's strength. At that moment righteous Lakṣmaṇa, bent on Kumbhakarṇa's death and weighing many plans, said to Rāma: "King, he no longer knows monkeys from rākṣasas; maddened by the smell of blood, he is eating his own people and the enemy alike. Let the monkey champions climb onto him from every side, and let the chief troop-leaders stand all over him. Then, crushed under that heavy weight as he moves about, this evil-minded creature will not kill any more monkeys." It was a practical plan, to weigh him down so he could hardly move. Hearing the wise prince's words, the mighty monkeys gladly climbed onto Kumbhakarṇa. But Kumbhakarṇa, enraged at being climbed on, shook them off with force, as a vicious elephant shakes off its drivers — an apt image, for drivers too ride on an elephant's back. So Lakṣmaṇa's cleverness and the monkeys' courage both came to nothing, though the aim, to protect the monkeys, was plain. Seeing them flung off and knowing the rākṣasa was in a rage, Rāma sprang up swiftly and took up his excellent bow.

His eyes red with anger, steadfast, seeming to burn the rākṣasa with his gaze, Rāghava rushed swiftly at him, cheering all the troop-leaders who had been battered by Kumbhakarṇa's might. Taking up his bow, strong-stringed, fierce like a serpent and bright with gold, his fine quiver of arrows bound on, Rāma reassured the monkeys and sprang forward. Surrounded by those monkey hosts, so hard to conquer, the mighty hero set out with Lakṣmaṇa following him. This is the moment when the two great warriors come face to face, so the poet slows the pace and fills out the picture. Rāma saw the great Kumbhakarṇa, crowned, tamer of foes, his eyes red and drenched with blood, charging at everyone like an enraged elephant of the four quarters, hunting the monkeys in his fury, surrounded by rākṣasas; huge as the Vindhya or Mandara, adorned with golden armlets, blood pouring from his mouth like rain from a risen cloud, licking the blood from the corners of his lips with his tongue — tasting the blood of those he had eaten — and trampling the monkey army like Death, the Destroyer and Yama in one. Seeing that chief of the rākṣasas blazing like fire, the bull among men drew his bow. Enraged by its twang and unable to bear the sound, the bull among rākṣasas rushed at Rāghava. Then Rāma, his arms long and strong as the coils of a king of serpents, spoke to Kumbhakarṇa as he came on like a wind-driven cloud, like a mountain: "Come, lord of the rākṣasas, do not lose heart! Here I stand, bow in hand. Know me as the destroyer of the rākṣasa race; in a moment you will lose your senses." Rāma's words were brief and certain, with a touch of irony in "do not lose heart" — maimed as he was, let him come and fight — and his prophecy would soon come true. Knowing, "This is Rāma," Kumbhakarṇa laughed a hideous laugh and charged in fury, scattering the monkeys. Laughing horribly, like thundering clouds, as if to split the hearts of all the forest-dwellers, mighty Kumbhakarṇa said to Rāghava: "Do not take me for Virādha, or Kabandha, or Khara, or Vāli, or Mārīca. This is Kumbhakarṇa who has come! See my great, terrible club, all of black iron; with it I conquered the gods and the dānavas long ago. You should not despise me because I have lost my ears and nose; I feel not the slightest pain from losing them. Show your valour on my body, sinless tiger of the Ikṣvākus; and when I have seen your manhood and your prowess, I will eat you." His answer was long and proud. He counted off the names of those Rāma had killed before — Virādha, Kabandha, Khara, Vāli, Mārīca — a summary of Rāma's past victories, and declared he was not one of them. He shrugged off the shame of his lost ears and nose; and even in his contempt he kept the warrior's code, promising to eat Rāma only after seeing his valour. To the very end the rākṣasa's nature did not change.

Hearing Kumbhakarṇa's words, Rāma loosed well-feathered arrows swift as the thunderbolt, but the enemy of the gods was neither shaken nor hurt. The very arrows that had cut through the great sāla trees and killed Vāli, bull among monkeys, those thunderbolt-like shafts could not hurt Kumbhakarṇa's body — a reminder of the Kiṣkindhā Kāṇḍa, showing how astonishing his strength was. Drinking the arrows into his body as dry ground drinks streams of rain, great Indra's enemy whirled his club of fearful speed and beat back the rush of Rāma's arrows. Then, smeared with blood, the rākṣasa whirled that terrible club, which had terrified the great armies of the gods, and put the monkey host to flight. Then Rāma turned to divine weapons. He took up another weapon, the weapon of Vāyu, the Wind, and loosed it at the night-ranger, and with it he took off his arm, club and all; with his arm cut off, the rākṣasa roared tumultuously. That arm, like a mountain peak, still gripping the club, cut off by Rāghava's arrow, fell on the monkey king's army and crushed a host of monkeys; even his severed limbs were deadly. The monkeys left alive, broken and hurt, withdrew in dejection to the edges of the field and, like onlookers, watched the terrible meeting of the king of men and the lord of the rākṣasas. With his arm cut off by the weapon, Kumbhakarṇa looked like a great mountain whose peak has been lopped off by a great sword; he tore up a tree with his other hand and rushed at the king of men. Rāma struck that arm, raised like a serpent's rearing hood with the palm tree in its grip, with a gold-bright arrow charged with the weapon of Indra. Kumbhakarṇa's arm, cut off, fell to the ground like a mountain, and, writhing as if still alive, it crushed trees, rocks, boulders, monkeys and rākṣasas. Seeing him armless, rushing on and suddenly roaring, Rāma took two sharp crescent-headed arrows and cut off the rākṣasa's feet. Those two feet fell, making the four quarters and the points between, the mountain caves, the great ocean, Laṅkā and the armies of monkeys and rākṣasas all resound. Armless and footless, he opened a mouth like the fire beneath the sea and ran roaring at Rāma, as Rāhu rushes at the moon in the sky — even the maimed body was terrible, still bent on swallowing its foe. Rāma filled his mouth with sharp arrows with gold-bound shafts; with his mouth stuffed full he could not speak, but only groaned with difficulty, and swooned. The order of the dismembering was carefully planned: first the right arm with the club, taking his weapon; then the other arm with its tree; then the feet, taking his movement; then the mouth, stopping his devouring and his roar. Step by step he was stripped of every power.

Then Rāma took up an arrow bright as the rays of the sun, deadly as Brahmā's rod and as Death at the end of time — the fatal arrow of Indra, sharp, well-feathered, swift as the wind. Its lovely shaft was of diamond and gold, it blazed like the burning sun and fire, and it had the speed of great Indra's thunderbolt; Rāma loosed it at the night-ranger. Sped from Rāghava's arm, it lit up all ten quarters with its own light as it flew, terrible to look on like a smokeless fire, with the dreadful force of Indra's thunderbolt. Three verses describe that last arrow, to show its greatness. It cut off the head of the lord of the rākṣasas — huge as the peak of a great mountain, with rounded tusks and lovely swinging earrings, for the poet does not belittle his enemy's grandeur even at the moment of death — as Indra long ago cut off the head of Vṛtra. Kumbhakarṇa's great head, adorned with its earrings, looked like the moon hanging in mid-sky when the sun has risen, pale and without light. Struck off by Rāma's arrow, that mountain of a head fell into Laṅkā, smashing the houses along the streets and the gateways and bringing down the high rampart — the rākṣasas' hero fell into their own city. And the rākṣasa's huge body, as vast as the Himālaya, fell into the ocean, crushed the great crocodiles, the finest fish and the serpents, and sank into the earth. When mighty Kumbhakarṇa, enemy of brāhmaṇas and gods, was killed in battle, the earth and all the mountains shook, and the gods roared tumultuously for joy. The divine seers and great sages, the serpents, the gods, the spirits, the Suparṇas and Guhyakas, with the hosts of yakṣas and gandharvas standing in the sky, all rejoiced at Rāma's prowess. But the proud kinsmen of the rākṣasa king, stricken by that great slaughter, cried out loudly at the sight of the best of the Raghus, as elephants cry out at the sight of a lion. Rāma shone in the midst of the monkey army, having killed Kumbhakarṇa, as the sun shines when it has broken free of Rāhu's mouth and driven off the darkness of the world of the gods. The images answer one another: a moment before, Kumbhakarṇa had rushed at Rāma as Rāhu at the moon; now Rāma is the sun freed from Rāhu. Many monkeys were overjoyed, their faces like lotuses opening — as lotuses bloom at sunrise, so their faces bloomed when the sun that was Rāma rose — and they honoured Rāghava, the prince, who had won what he desired now that the enemy of terrible strength was dead. Having killed in battle Kumbhakarṇa, crusher of the armies of the gods, never before defeated in any great battle, Bharata's elder brother rejoiced as the lord of the immortals rejoiced when he killed the great asura Vṛtra. Twice the slaying of Vṛtra is recalled, Rāma as Indra and Kumbhakarṇa as Vṛtra, so that the end of the sarga echoes itself; and with Kumbhakarṇa's death Rāvaṇa had lost his right arm, as he himself will say in the next sarga.