गिरिकूटोपमः महाबलः कुम्भकर्णः प्राकारं लङ्घयित्वा तूर्णं नगरात् निर्ययौ। बहिः आगत्य सः समुद्रम् अभिनादयन् महानादं ननाद — तस्य नादः निर्घातान् अशनिशब्दान् अपि विजयन् इव, पर्वतान् विधमन् इव आसीत्। सः मघवता यमेन वरुणेन वा अपि अवध्यः आसीत्। तं भीमाक्षम् आयान्तं प्रेक्ष्य वानराः विप्रदुद्रुवुः। कविः प्रथमं तस्य आकारं, ततः नादं, ततः वरप्रभावं वर्णयित्वा वानराणां भयस्य कारणं क्रमेण स्थापयति। पलायनम् अत्र न कापुरुषत्वस्य लक्षणम्, अपि तु अकस्मात् दृष्टस्य अप्रमेयस्य रूपस्य स्वाभाविकः प्रतिक्रियाभावः; अग्रे अङ्गदस्य वचनेन एव ते पुनः स्थिराः भवन्ति। ‘गिरिकूटोपमः’ इति विशेषणेन तस्य देहस्य परिमाणं सूचितम्, ‘प्राकारं लङ्घयित्वा’ इति पदेन च सः द्वारेण न निर्गतः, अपि तु भित्तिम् एव अतिक्रम्य बहिः आगतः इति ज्ञायते। पूर्वसर्गे रावणेन प्रेषितः सः अधुना रणभूमिं प्राप्नोति।

विप्रद्रुतान् तान् दृष्ट्वा राजपुत्रः अङ्गदः नलं नीलं गवाक्षं महाबलं कुमुदं च उद्दिश्य अब्रवीत् — ‘आत्मनः तानि वीर्याणि अभिजनानि च विस्मृत्य प्राकृताः हरयः इव भयत्रस्ताः क्व गच्छत? साधु सौम्याः, निवर्तध्वम्; किं प्राणान् परिरक्षथ? इदं रक्षः युद्धाय न अलम्, इयं महती विभीषिका एव। राक्षसानाम् उत्थिताम् एनां महतीं विभीषिकां वयं विक्रमात् विधमिष्यामः; निवर्तध्वं प्लवङ्गमाः।’ हिन्दीभाष्यं ‘विभीषिका’ इति पदं ‘मायया विशालरूपधारणेन भयप्रदर्शनम्’ इति व्याचष्टे। ततः हरयः कृच्छ्रेण समाश्वस्य ततः ततः संगम्य वृक्षान् गृहीत्वा रणाजिरे सम्प्रतस्थुः। अङ्गदः युवराजः सन् कुलस्य स्मरणं कारयति — एषः एव अस्य वचनस्य मर्मः। अत्र अङ्गदः चतुरः सेनानायकान् नाम्ना आह्वयति, यतः नायकाः स्थिराः चेत् सैनिकाः अपि अनुसरन्ति। ‘प्राकृताः हरयः’ इति उपमया सः तान् साधारणवानरेभ्यः पृथक् करोति — यूयं वीराः, न वनचराः पशवः इति। ‘किं प्राणान् परिरक्षथ’ इति प्रश्नः उपालम्भरूपः; प्राणरक्षणं वीरस्य धर्मः न इति तस्य आशयः। ‘विधमिष्यामः’ इति बहुवचनेन सः स्वयम् अपि तेषां सह युद्धे स्थास्यति इति आश्वासयति। हरीणां ‘कृच्छ्रेण समाश्वस्य’ इति पदं दर्शयति यत् भयं सहसा न नष्टम्, किन्तु नायकस्य वचनेन क्रमेण शान्तम्। ते इतस्ततः विकीर्णाः आसन्, अतः ‘संगम्य’ इति पुनः संघटनम् उक्तम्; वृक्षाः एव तेषाम् आयुधानि।

निवृत्य संरब्धाः परमक्रुद्धाः वनौकसः समदाः कुञ्जराः इव कुम्भकर्णं निजघ्नुः। ते प्रांशुभिः गिरिशृङ्गैः शिलाभिः पुष्पिताग्रैः पादपैः च तं प्राहरन्, किन्तु हन्यमानः अपि सः न कम्पते। तस्य गात्रेषु पतिताः बह्व्यः शिलाः भिद्यन्ते, पुष्पिताग्राः पादपाः अपि भग्नाः महीतले पेतुः। सः अपि संक्रुद्धः परमायत्तः महौजसां वानराणां सैन्यानि उत्थितः अग्निः वनानि इव ममन्थ। बहवः वानरर्षभाः लोहितार्द्राः निरस्ताः भूमौ पतिताः ताम्रपुष्पाः द्रुमाः इव शेरते। अवशिष्टाः वानराः लङ्घयन्तः प्रधावन्तः न अवलोकयन्; केचित् समुद्रे पतिताः, केचित् गगनम् आस्थिताः। राक्षसेन लीलया वध्यमानाः ते वीराः येन पथा सागरं तीर्णाः, तेन एव पथा दुद्रुवुः। ते विवर्णवदनाः भयात् स्थलानि निम्नं च अगच्छन्; ऋक्षाः वृक्षान् समारूढाः, केचित् पर्वतम् आश्रिताः। केचित् अर्णवे ममज्जुः, केचित् गुहाः समाश्रिताः, केचित् निपेतुः, केचित् न एव अवतस्थिरे, केचित् भूमौ निपतिताः सुप्ताः मृताः इव शेरते। सप्तदशः श्लोकः षट्पादः। ‘लीलया’ इति पदेन राक्षसस्य बलस्य अनायासता, ‘येन ते तीर्णाः’ इति पदेन वानराणां लज्जाजनकं पलायनं च सूचितम् — सेतुः यः विजयस्य मार्गः आसीत्, सः अधुना पलायनस्य मार्गः। अस्मिन् खण्डे कविः द्वे चित्रे विरोधेन स्थापयति — प्रथमं वानराणां प्रहारः, यत्र शिलाः वृक्षाः च राक्षसस्य देहे पतित्वा स्वयम् एव भिद्यन्ते; ततः राक्षसस्य प्रत्याक्रमणम्, यत्र वानराः एव भग्नाः पतन्ति। ‘हन्यमानो न कम्पते’ इति वाक्यं तस्य देहस्य दृढतां वज्रवत् दर्शयति। ‘वनान्यग्निरिवोत्थितः’ इति उपमा — यथा दावाग्निः शुष्कं वनं क्षणेन दहति, तथा सः वानरसेनां ममन्थ। ‘ताम्रपुष्पाः इव द्रुमाः’ इति उपमया रक्तसिक्तानां वानराणां वर्णः, भूमौ पतनं च युगपत् चित्रितम्। पलायनस्य वर्णनं विस्तृतम् — समुद्रः, आकाशः, स्थलम्, निम्नप्रदेशः, वृक्षाः, पर्वताः, गुहाः — सर्वे दिशः आश्रयाय गृहीताः। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘केचित् शववत् निरुद्धश्वासाः पतिताः’ इति, अतः केचित् भयात् मृतवत् निश्चेष्टाः अभवन् इति अर्थः, न तु सर्वे मृताः। ‘येन पथा सागरं तीर्णाः’ इति पदेन सेतुः अपि स्मर्यते — यः मार्गः लङ्काविजयाय निर्मितः, सः एव इदानीं भयात् पुनः उपयुज्यते।

भग्नान् तान् वानरान् समीक्ष्य अङ्गदः इदम् अब्रवीत् — ‘अवतिष्ठत, युध्यामहे, निवर्तध्वं प्लवंगमाः। इमां महीं परिक्रम्य अपि भग्नानां वः स्थानं न पश्यामि; सर्वे निवर्तध्वम्, किं प्राणान् परिरक्षथ? निरायुधानां द्रवतां युष्माकं दाराः उपहसिष्यन्ति, स च सुजीवतां पुरुषाणां मरणात् अपि गुरुः घातः। विस्तीर्णेषु महत्सु कुलेषु जाताः सर्वे यूयं, प्राकृताः हरयः इव भयत्रस्ताः क्व गच्छत? भीताः वीर्यं त्यक्त्वा प्रधावथ, अतः अनार्याः खलु। जनसंसदि भवद्भिः यानि उदग्राणि विकत्थनानि उक्तानि, तानि क्व नु यातानि? यः धिक्कृतः जीवति, तस्य भीरोः प्रवादाः श्रूयन्ते; सत्पुरुषैः जुष्टः मार्गः सेव्यताम्, भयं त्यज्यताम्। निहताः अल्पजीविताः वयं पृथिव्यां शयामहे चेत्, कुयोधिभिः दुष्प्रापं ब्रह्मलोकं प्राप्नुयामः; शत्रुं निहत्य कीर्तिं वा अवाप्नुयामः; निहताः वीरलोकस्य वसु भोक्ष्यामः।’ एकविंशः श्लोकः षट्पादः, तत्र पञ्चमस्य श्लोकस्य उत्तरार्धम् अविकलं पुनः आवर्तते। अङ्गदस्य वचने लज्जा, कुलाभिमानः, स्वर्गप्राप्तिः इति त्रयः हेतवः क्रमेण प्रयुक्ताः। अङ्गदः इदानीं स्वरं परिवर्तयति — प्रथमवचने प्रेरणा आसीत्, अत्र तु तीक्ष्णः उपालम्भः। ‘भग्नानां वो न पश्यामि स्थानम्’ इति वचनेन सः स्मारयति यत् पलायिताः अपि कुत्र गमिष्यन्ति — सुग्रीवस्य रामस्य च समीपे तेषां स्थानं न भविष्यति, गृहे अपि दाराः उपहसिष्यन्ति। एवं सः सामाजिकं लज्जाभयं युद्धभयात् गुरुतरं दर्शयति। ‘अनार्याः’ इति कठोरः शब्दः कुलीनानां कृते अपमानः। ‘विकत्थनानि जनसंसदि’ इति स्मरणं विशेषतः तीक्ष्णम् — सभायां ये गर्वम् अकुर्वन्, ते एव इदानीं धावन्ति। अन्ते त्रयः विकल्पाः — मरणेन ब्रह्मलोकः, विजयेन कीर्तिः, वीरमरणेन वीरलोकस्य भोगः — सर्वेषु लाभः एव, पलायने एव हानिः इति तर्कः। अष्टादशे श्लोके ‘युध्यामः’ इति पुनः बहुवचनम् — अङ्गदः आत्मानम् अपि योद्धृषु गणयति, न केवलम् आज्ञापयति।

‘काकुत्स्थं दृष्ट्वा कुम्भकर्णः जीवन् न गमिष्यति, दीप्यमानं ज्वलनम् आसाद्य पतङ्गः इव। यदि वयं पलायनेन उद्दिष्टाः प्राणान् रक्षामहे, तर्हि एकेन बहवः भग्नाः इति अस्माकं यशः नाशं गमिष्यति।’ एवं ब्रुवाणं तं शूरं कनकाङ्गदम् अङ्गदं द्रवमाणाः वानराः शूरविगर्हितं वाक्यम् ऊचुः — ‘कुम्भकर्णेन रक्षसा नः घोरं कदनं कृतम्; अयं न स्थानस्य कालः, वयं गच्छामः, जीवितं हि नः दयितम्।’ एतावत् वचनम् उक्त्वा भीमाक्षम् आयान्तं भीमं दृष्ट्वा ते वानरयूथपाः सर्वे दिशः भेजिरे। ततः द्रवमाणाः ते वीराः बलीमुखाः अङ्गदेन सान्त्वनैः अनुमानैः च सर्वे निवर्तिताः। धीमता वालिपुत्रेण प्रहर्षम् उपनीताः सर्वे वानरयूथपाः आज्ञाप्रतीक्षाः तस्थुः। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्तेन निबद्धः — ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाः, कुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः, द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्याः च त्वरिततराः रणाभिमुखं प्रयाताः। यूथपानां नामावली एव वीराणां पुनरुत्थानस्य प्रतीकम्। अङ्गदः स्वतर्कं समापयति — कुम्भकर्णः रामस्य दृष्टिपथं प्राप्य पतङ्गवत् नश्यति एव, अतः वानराणां पलायनम् अनावश्यकम्; केवलं यशसः हानिः। किन्तु भयार्ताः वानराः तस्य वचनं न स्वीकुर्वन्ति — तेषाम् उत्तरं ‘शूरविगर्हितम्’ इति कविः स्वयम् एव निन्दति। ‘न स्थानकालः’ इति वचने ते युद्धस्य अनुचितं कालं कारणं कुर्वन्ति। पुनः भीमं राक्षसम् आयान्तं दृष्ट्वा ते दिशः भेजिरे। अत्र अङ्गदस्य धैर्यं दृश्यते — द्विवारं पलायितान् अपि सः न त्यजति; सान्त्वनैः अनुमानैः च ताम् एव सेनां पुनः निवर्तयति। अनुमानम् इति सम्मानः, प्रशंसा वा; हिन्दीभाष्यम् ‘अनुनीय, बोधयित्वा’ इति। ‘आज्ञाप्रतीक्षाः’ इति पदेन सेनायाः अनुशासनं पुनः स्थापितम् इति सूच्यते। हनूमान् अत्र ‘वायुपुत्रमुख्याः’ इति समासे प्रमुखः, यतः अग्रिमे सर्गे तस्य पराक्रमः प्रथमः वर्ण्यते।

పర్వతశిఖరంలా ఉన్న మహాబలుడు కుంభకర్ణుడు ప్రాకారాన్ని దాటి వేగంగా నగరం నుండి బయటకు వచ్చాడు. బయటకు వచ్చి అతడు సముద్రాన్ని ప్రతిధ్వనింపజేస్తూ మహానాదం చేశాడు — అతని నాదం పిడుగుపాటులనూ వజ్రధ్వనులనూ జయిస్తున్నట్లు, పర్వతాలను పిండి చేస్తున్నట్లు ఉంది. అతడు ఇంద్రునిచేత గానీ యమునిచేత గానీ వరుణునిచేత గానీ వధించబడనివాడు. భయంకరమైన కళ్ళు గల అతడు వస్తుండటం చూసి వానరులు పారిపోయారు. కవి మొదట అతని ఆకారాన్ని, తరువాత నాదాన్ని, తరువాత వరప్రభావాన్ని వర్ణించి, వానరుల భయానికి కారణాన్ని క్రమంగా స్థాపిస్తాడు. ఇక్కడి పలాయనం పిరికితనానికి లక్షణం కాదు; హఠాత్తుగా చూసిన అపరిమితమైన రూపానికి సహజమైన ప్రతిక్రియ; ముందు అంగదుని మాటతోనే వారు మళ్ళీ స్థిరపడతారు. ‘గిరికూటోపమః’ (పర్వతశిఖరం వంటివాడు) అనే విశేషణంతో అతని దేహపరిమాణం సూచించబడింది; ‘ప్రాకారం లంఘయిత్వా’ (ప్రాకారాన్ని దాటి) అనే పదంతో అతడు ద్వారం గుండా కాక, గోడనే దాటి బయటకు వచ్చాడని తెలుస్తుంది. పూర్వసర్గలో రావణుడు పంపిన అతడు ఇప్పుడు రణభూమిని చేరుతున్నాడు.

పారిపోతున్న వారిని చూసి రాజపుత్రుడైన అంగదుడు నలుని, నీలుని, గవాక్షుని, మహాబలుడైన కుముదుని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు — ‘మీ ఆ పరాక్రమాలనూ మీ ఉన్నత వంశాలనూ మరచి, సామాన్య వానరులలా భయంతో వణికిపోతూ ఎక్కడికి వెళ్తున్నారు? సౌమ్యులారా, చాలు, వెనక్కి తిరగండి; ప్రాణాలను ఎందుకు కాపాడుకుంటున్నారు? ఈ రాక్షసుడు యుద్ధానికి సమర్థుడు కాడు; ఇది కేవలం పెద్ద బెదిరింపు మాత్రమే. రాక్షసులు లేవదీసిన ఈ పెద్ద బెదిరింపును మనం పరాక్రమంతో చెదరగొడతాం; వానరులారా, వెనక్కి తిరగండి.’ హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘విభీషికా’ అనే పదాన్ని ‘మాయతో విశాలరూపం ధరించి భయాన్ని ప్రదర్శించడం’ అని వివరిస్తుంది. అప్పుడు వానరులు కష్టంమీద ఊరట పొంది, అక్కడక్కడి నుండి గుమిగూడి, చెట్లను పట్టుకొని రణరంగానికి బయలుదేరారు. అంగదుడు యువరాజుగా కులాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — ఇదే ఈ మాటలోని మర్మం. ఇక్కడ అంగదుడు నలుగురు సేనానాయకులను పేరుపేరునా పిలుస్తాడు, ఎందుకంటే నాయకులు స్థిరంగా ఉంటే సైనికులు కూడా అనుసరిస్తారు. ‘సామాన్య వానరులలా’ అనే ఉపమతో అతడు వారిని సాధారణ వానరుల నుండి వేరు చేస్తాడు — మీరు వీరులు, అడవిలో తిరిగే పశువులు కారు అని. ‘ప్రాణాలను ఎందుకు కాపాడుకుంటున్నారు’ అనే ప్రశ్న ఉపాలంభరూపమైనది; ప్రాణరక్షణ వీరుని ధర్మం కాదని అతని ఆశయం. ‘విధమిష్యామః’ (చెదరగొడతాం) అనే బహువచనంతో తాను కూడా వారితో కలిసి యుద్ధంలో నిలుస్తానని అతడు ఆశ్వాసిస్తున్నాడు. వానరుల విషయంలో ‘కృచ్ఛ్రేణ సమాశ్వస్య’ (కష్టంమీద ఊరట పొంది) అనే పదం, భయం ఒక్కసారిగా పోలేదనీ, నాయకుని మాటతో క్రమంగా శాంతించిందనీ చూపుతుంది. వారు ఇక్కడక్కడా చెదిరిపోయి ఉన్నారు, అందుకే ‘సంగమ్య’ (గుమిగూడి) అని మళ్ళీ కూడుకోవడం చెప్పబడింది; చెట్లే వారి ఆయుధాలు.

వెనక్కి తిరిగి, ఆవేశంతో మిక్కిలి కోపించిన వనవాసులు మదించిన ఏనుగులలా కుంభకర్ణుని కొట్టారు. ఎత్తైన పర్వతశిఖరాలతో, బండలతో, కొనలు పూచిన చెట్లతో వారు అతన్ని కొట్టారు, కానీ దెబ్బలు తింటున్నా అతడు చలించలేదు. అతని శరీరంపై పడిన అనేక బండలు ముక్కలయ్యాయి, కొనలు పూచిన చెట్లు కూడా విరిగి నేలపై పడ్డాయి. అతడు కూడా మిక్కిలి కోపించి, పూర్తి సన్నద్ధుడై, మహాతేజస్సు గల వానరుల సైన్యాలను, రేగిన అగ్ని అడవులను దహించినట్లు, మథించాడు. అనేకమంది వానరశ్రేష్ఠులు రక్తంతో తడిసి, విసిరివేయబడి, నేలపై పడి, ఎర్రని పూలు గల చెట్లలా పడి ఉన్నారు. మిగిలిన వానరులు దూకుతూ పరుగెత్తుతూ వెనక్కి చూడలేదు; కొందరు సముద్రంలో పడ్డారు, కొందరు ఆకాశానికి ఎగిరారు. ఆ రాక్షసుడు ఆటలాగా వధిస్తుండగా, ఆ వీరులు ఏ దారిలో సముద్రాన్ని దాటారో అదే దారిలో పారిపోయారు. ముఖాలు వెలవెలబోయి, భయంతో వారు మెట్టప్రదేశాలకూ పల్లపుప్రదేశాలకూ వెళ్ళారు; భల్లూకాలు చెట్లెక్కాయి, కొందరు పర్వతాలను ఆశ్రయించారు. కొందరు సముద్రంలో మునిగారు, కొందరు గుహలను ఆశ్రయించారు, కొందరు కూలిపోయారు, కొందరు అసలు నిలవనే లేదు, కొందరు నేలపై పడి నిద్రిస్తున్నవారిలా, చనిపోయినవారిలా పడి ఉన్నారు. పదిహేడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ‘లీలయా’ (ఆటలాగా) అనే పదంతో రాక్షసుని బలపు అనాయాసత, ‘యేన తే తీర్ణాః’ (ఏ దారిలో దాటారో) అనే పదంతో వానరుల సిగ్గుచేటైన పలాయనం సూచించబడ్డాయి — విజయమార్గమైన సేతువు ఇప్పుడు పలాయనమార్గమైంది. ఈ భాగంలో కవి రెండు చిత్రాలను విరోధంగా నిలుపుతాడు — మొదట వానరుల దాడి, అందులో బండలూ చెట్లూ రాక్షసుని దేహంపై పడి తామే ముక్కలవుతాయి; తరువాత రాక్షసుని ప్రత్యాక్రమణ, అందులో వానరులే విరిగి పడతారు. ‘హన్యమానో న కంపతే’ (దెబ్బలు తింటున్నా చలించడు) అనే వాక్యం అతని దేహపు దృఢత్వాన్ని వజ్రంలా చూపుతుంది. ‘వనాన్యగ్నిరివోత్థితః’ (రేగిన అగ్ని అడవులను వలె) అనే ఉపమ — దావాగ్ని ఎండిన అడవిని క్షణంలో ఎలా దహిస్తుందో, అలా అతడు వానరసేనను మథించాడు. ‘ఎర్రని పూలు గల చెట్లలా’ అనే ఉపమతో రక్తంతో తడిసిన వానరుల వర్ణమూ, నేలపై పడటమూ ఒకేసారి చిత్రించబడ్డాయి. పలాయనపు వర్ణన విస్తారమైనది — సముద్రం, ఆకాశం, మెట్టప్రాంతం, పల్లపుప్రాంతం, చెట్లు, పర్వతాలు, గుహలు — అన్ని దిక్కులూ ఆశ్రయం కోసం పట్టుకోబడ్డాయి. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘కొందరు శవాలలా ఊపిరి బిగబట్టి పడిపోయారు’ అని చెబుతుంది; కాబట్టి కొందరు భయంతో చచ్చినవారిలా నిశ్చేష్టులయ్యారని అర్థం, అందరూ చనిపోయారని కాదు. ‘ఏ దారిలో సముద్రాన్ని దాటారో’ అనే పదంతో సేతువు కూడా గుర్తుకు వస్తుంది — లంకావిజయం కోసం నిర్మించిన మార్గమే ఇప్పుడు భయంతో మళ్ళీ వాడబడుతోంది.

విరిగిపోయిన ఆ వానరులను చూసి అంగదుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నిలవండి, యుద్ధం చేద్దాం, వానరులారా, వెనక్కి తిరగండి. ఈ భూమినంతా చుట్టివచ్చినా విరిగి పారిపోయిన మీకు ఒక స్థానం కనిపించదు; అందరూ వెనక్కి తిరగండి, ప్రాణాలను ఎందుకు కాపాడుకుంటున్నారు? ఆయుధాలు విడిచి పారిపోతున్న మిమ్మల్ని మీ భార్యలే ఎగతాళి చేస్తారు; గౌరవంగా జీవించే పురుషులకు అది మరణం కంటే బరువైన దెబ్బ. మీరందరూ విస్తారమైన గొప్ప వంశాలలో పుట్టినవారు; సామాన్య వానరులలా భయంతో వణికిపోతూ ఎక్కడికి వెళ్తున్నారు? భయపడి పరాక్రమాన్ని విడిచి పరుగెత్తుతున్నారు, కాబట్టి మీరు నిజంగా అనార్యులే. జనసభలో మీరు పలికిన గొప్పగొప్ప బడాయి మాటలు ఇప్పుడు ఎక్కడికి పోయాయి? ధిక్కరించబడి బతికే భీరువు గురించిన అపవాదాలే వినబడతాయి; సత్పురుషులు నడిచిన మార్గాన్ని సేవించండి, భయాన్ని విడిచిపెట్టండి. అల్పాయువులమైన మనం హతులమై భూమిపై పడుకుంటే, చెడ్డ యోధులకు దుర్లభమైన బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతాం; లేదా శత్రువును చంపి కీర్తిని పొందుతాం; హతులమైతే వీరలోకపు సంపదను అనుభవిస్తాం.’ ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; అందులో ఐదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం యథాతథంగా మళ్ళీ వస్తుంది. అంగదుని మాటలో లజ్జ, కులాభిమానం, స్వర్గప్రాప్తి అనే మూడు కారణాలు క్రమంగా ప్రయోగించబడ్డాయి. అంగదుడు ఇప్పుడు స్వరం మారుస్తున్నాడు — మొదటి మాటలో ప్రేరణ ఉంది, ఇక్కడ మాత్రం తీక్ష్ణమైన ఉపాలంభం. ‘విరిగి పారిపోయిన మీకు ఒక స్థానం కనిపించదు’ అనే మాటతో అతడు, పారిపోయినా ఎక్కడికి వెళ్తారని గుర్తుచేస్తున్నాడు — సుగ్రీవుని దగ్గర గానీ రాముని దగ్గర గానీ వారికి స్థానం ఉండదు, ఇంట్లో కూడా భార్యలు ఎగతాళి చేస్తారు. ఇలా అతడు సామాజికమైన అవమానభయాన్ని యుద్ధభయం కంటే బరువైనదిగా చూపుతాడు. ‘అనార్యాః’ అనే కఠినమైన మాట కులీనులకు అవమానం. ‘జనసభలో బడాయి మాటలు’ అనే స్మరణ విశేషంగా తీక్ష్ణమైనది — సభలో గర్వించినవారే ఇప్పుడు పరుగెత్తుతున్నారు. చివరలో మూడు వికల్పాలు — మరణంతో బ్రహ్మలోకం, విజయంతో కీర్తి, వీరమరణంతో వీరలోకపు భోగం — అన్నిటిలోనూ లాభమే, పలాయనంలోనే హాని అనే తర్కం. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘యుధ్యామః’ (యుద్ధం చేద్దాం) అని మళ్ళీ బహువచనం — అంగదుడు కేవలం ఆజ్ఞాపించడం కాక, తనను కూడా యోధులలో లెక్కించుకుంటున్నాడు.

‘కాకుత్స్థుని చూసిన తరువాత కుంభకర్ణుడు, మండుతున్న అగ్నిని చేరిన మిడతలా, ప్రాణాలతో వెళ్ళడు. మనం పారిపోవడం ద్వారా ప్రాణాలు కాపాడుకుంటే, ఒక్కడిచేత అనేకులు ఓడిపోయారనే అపవాదంతో మన యశస్సు నశిస్తుంది.’ ఇలా పలుకుతున్న, బంగారు అంగదాలు ధరించిన ఆ శూరుడైన అంగదునితో పారిపోతున్న వానరులు శూరులు నిందించే మాట పలికారు — ‘కుంభకర్ణుడనే రాక్షసుడు మాలో ఘోరమైన సంహారం చేశాడు; ఇది నిలబడే సమయం కాదు, మేము వెళ్ళిపోతాం, మాకు ప్రాణమే ప్రియం.’ ఇంత మాత్రం మాట పలికి, భయంకరమైన కళ్ళు గల ఆ భీకరుడు వస్తుండటం చూసి, ఆ వానరయూథపతులందరూ దిక్కులకు పారిపోయారు. అప్పుడు పారిపోతున్న ఆ వీరులైన వానరులందరినీ అంగదుడు సాంత్వనవచనాలతో, గౌరవవచనాలతో వెనక్కి మళ్ళించాడు. ధీమంతుడైన వాలిపుత్రుడు సంతోషం కలిగించగా, ఆ వానరయూథపతులందరూ ఆజ్ఞకోసం ఎదురుచూస్తూ నిలిచారు. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్ర వృత్తంలో రచించబడింది — ఋషభుడు, శరభుడు, మైందుడు, ధూమ్రుడు, నీలుడు, కుముదుడు, సుషేణుడు, గవాక్షుడు, రంభుడు, తారుడు, ద్వివిదుడు, పనసుడు, వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు మొదలైన ముఖ్యులు మరింత వేగంగా రణాభిముఖులై వెళ్ళారు. యూథపతుల నామావళియే వీరుల పునరుత్థానానికి ప్రతీక. అంగదుడు తన తర్కాన్ని ముగిస్తాడు — కుంభకర్ణుడు రాముని దృష్టిపథంలోకి రాగానే మిడతలా నశిస్తాడు; కాబట్టి వానరుల పలాయనం అనవసరం, దానివల్ల కేవలం యశస్సుకు హాని. కానీ భయార్తులైన వానరులు అతని మాట అంగీకరించరు — వారి జవాబును కవి స్వయంగా ‘శూరవిగర్హితం’ (శూరులు నిందించేది) అని నిందిస్తాడు. ‘న స్థానకాలః’ (నిలబడే సమయం కాదు) అనే మాటలో వారు యుద్ధానికి సమయం అనుకూలంగా లేదనే కారణం చెబుతున్నారు. మళ్ళీ భీకరుడైన రాక్షసుడు రావడం చూసి వారు దిక్కులకు పారిపోయారు. ఇక్కడ అంగదుని ధైర్యం కనిపిస్తుంది — రెండుసార్లు పారిపోయినవారిని కూడా అతడు విడిచిపెట్టడు; సాంత్వనవచనాలతో, గౌరవవచనాలతో అదే సేనను మళ్ళీ వెనక్కి మళ్ళిస్తాడు. ‘అనుమానం’ అంటే సమ్మానం లేదా ప్రశంస; హిందీ వ్యాఖ్యానం దీనిని ‘నచ్చజెప్పి’ అని వివరిస్తుంది. ‘ఆజ్ఞాప్రతీక్షాః’ (ఆజ్ఞకోసం ఎదురుచూస్తూ) అనే పదంతో సేనలో క్రమశిక్షణ మళ్ళీ నెలకొందని సూచించబడుతుంది. ‘వాయుపుత్రముఖ్యాః’ అనే సమాసంలో హనుమంతుడు ప్రముఖుడు, ఎందుకంటే తరువాతి సర్గలో అతని పరాక్రమమే మొదట వర్ణించబడుతుంది.

மலைச்சிகரம் போன்றவனும் பெருவலிமையுடையவனுமான கும்பகர்ணன் மதிலைத் தாண்டி விரைவாக நகரிலிருந்து வெளியேறினான். வெளியே வந்து அவன் கடலையே எதிரொலிக்கச் செய்யும்படி பெருமுழக்கமிட்டான் — அவனுடைய முழக்கம் புயலின் இடியோசைகளையும் வஜ்ராயுதத்தின் ஓசைகளையும் வென்றது போலவும், மலைகளைத் தகர்ப்பது போலவும் இருந்தது. அவன் இந்திரனாலும் யமனாலும் வருணனாலும் கூடக் கொல்லப்பட முடியாதவனாக இருந்தான். அச்சமூட்டும் கண்களுடைய அவன் வருவதைக் கண்டு வானரர்கள் சிதறி ஓடினர். கவிஞர் முதலில் அவனுடைய உருவத்தையும், பின் முழக்கத்தையும், பின் வரத்தின் ஆற்றலையும் வருணித்து, வானரர்களின் அச்சத்துக்கான காரணத்தை வரிசையாக நிலைநாட்டுகிறார். இங்கே ஓடுவது கோழைத்தனத்தின் அடையாளம் அல்ல; திடீரெனக் கண்ட அளவிடமுடியாத உருவத்துக்கு இயல்பாக எழும் எதிர்வினையே; பின்னர் அங்கதனின் சொல்லாலேயே அவர்கள் மீண்டும் நிலைகொள்கிறார்கள். ‘மலைச்சிகரம் போன்றவன்’ என்ற அடைமொழியால் அவனுடைய உடலின் அளவு குறிக்கப்படுகிறது; ‘மதிலைத் தாண்டி’ என்ற சொல்லால் அவன் வாயில் வழியாக வெளியேறவில்லை, சுவரையே கடந்து வெளியே வந்தான் என்பது தெரிகிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் ராவணனால் அனுப்பப்பட்ட அவன் இப்போது போர்க்களத்தை அடைகிறான்.

சிதறி ஓடும் அவர்களைக் கண்டு ராஜகுமாரனான அங்கதன் நளன், நீலன், கவாக்ஷன், பெருவலிமையுடைய குமுதன் ஆகியோரை நோக்கிச் சொன்னான்: ‘உங்கள் அந்த வீரச்செயல்களையும் உயர்குடிப் பிறப்பையும் மறந்து, சாதாரணக் குரங்குகளைப் போல அச்சத்தால் நடுங்கி எங்கே போகிறீர்கள்? நல்லவர்களே, அன்பர்களே, திரும்புங்கள்; உயிரைக் காப்பாற்றிக்கொள்வதால் என்ன பயன்? இந்த ராக்ஷசன் போருக்குத் தகுந்தவன் அல்லன்; இது ஒரு பெரிய அச்சுறுத்தல் மட்டுமே. ராக்ஷசர்கள் எழுப்பியுள்ள இந்தப் பெரிய அச்சுறுத்தலை நாம் நம் வீரத்தால் தகர்த்தெறிவோம்; வானரர்களே, திரும்புங்கள்.’ இந்தி உரை ‘விபீஷிகா’ (அச்சுறுத்தல்) என்ற சொல்லுக்கு ‘மாயையால் பேருருவம் எடுத்து அச்சம் காட்டுதல்’ என்று விளக்கம் தருகிறது. பின் வானரர்கள் சிரமப்பட்டுத் தேறி, அங்கிங்கிருந்து ஒன்றுகூடி, மரங்களை எடுத்துக்கொண்டு போர்க்களத்தை நோக்கிப் புறப்பட்டனர். அங்கதன் இளவரசனாக இருந்துகொண்டு குலத்தை நினைவூட்டுகிறான் — இதுவே இந்தச் சொல்லின் உட்கருத்து. இங்கே அங்கதன் நான்கு படைத்தலைவர்களைப் பெயர் சொல்லி அழைக்கிறான்; ஏனெனில் தலைவர்கள் நிலைகொண்டால் வீரர்களும் பின்தொடர்வார்கள். ‘சாதாரணக் குரங்குகள்’ என்ற உவமையால் அவன் அவர்களைச் சாதாரண வானரர்களிடமிருந்து பிரித்துக் காட்டுகிறான் — நீங்கள் வீரர்கள், காட்டில் திரியும் விலங்குகள் அல்லீர் என்று. ‘உயிரைக் காப்பாற்றிக்கொள்வதால் என்ன பயன்?’ என்ற கேள்வி கண்டனத்தின் வடிவம்; உயிரைக் காப்பது வீரனின் தர்மம் அல்ல என்பது அவன் கருத்து. ‘தகர்த்தெறிவோம்’ என்ற பன்மையால் தானும் அவர்களோடு போரில் நிற்பேன் என்று உறுதியளிக்கிறான். வானரர்கள் ‘சிரமப்பட்டுத் தேறி’ என்ற சொல், அச்சம் சட்டென நீங்கவில்லை, தலைவனின் சொல்லால் படிப்படியாகத் தணிந்தது என்பதைக் காட்டுகிறது. அவர்கள் அங்குமிங்கும் சிதறியிருந்தனர்; ஆகவே ‘ஒன்றுகூடி’ என்று மீண்டும் அணிதிரள்வது சொல்லப்படுகிறது; மரங்களே அவர்களுடைய ஆயுதங்கள்.

திரும்பி வந்து, கொதிப்படைந்து, கடுஞ்சினம் கொண்ட காட்டுவாசிகள் மதம்பிடித்த யானைகளைப் போலக் கும்பகர்ணனைத் தாக்கினர். அவர்கள் உயர்ந்த மலைச்சிகரங்களாலும், பாறைகளாலும், நுனியில் பூத்த மரங்களாலும் அவனை அடித்தனர்; ஆனால் அடிக்கப்பட்டும் அவன் அசையவில்லை. அவனுடைய உடலில் விழுந்த பல பாறைகள் உடைந்து சிதறின; நுனியில் பூத்த மரங்களும் முறிந்து தரையில் விழுந்தன. அவனும் கடுஞ்சினம் கொண்டு முழுக்கவனத்தோடு, பேராற்றல் உடைய வானரர்களின் படைகளை, எழுந்த நெருப்புக் காடுகளை அழிப்பது போலக் கலக்கி அழித்தான். வானரர்களில் சிறந்தோர் பலர் குருதியில் நனைந்து, தூக்கியெறியப்பட்டுத் தரையில் விழுந்து, செம்மலர்கள் பூத்த மரங்களைப் போலக் கிடந்தனர். எஞ்சிய வானரர்கள் தாவியும் ஓடியும் திரும்பிப் பார்க்கவில்லை; சிலர் கடலில் விழுந்தனர், சிலர் வானத்தில் தாவினர். அந்த ராக்ஷசனால் விளையாட்டாகக் கொல்லப்பட்ட அந்த வீரர்கள், எந்த வழியாகக் கடலைக் கடந்தார்களோ அதே வழியாக ஓடினர். முகம் வெளிறி, அச்சத்தால் அவர்கள் மேடுகளுக்கும் பள்ளங்களுக்கும் சென்றனர்; கரடிகள் மரங்களில் ஏறின; சிலர் மலையில் புகலிடம் தேடினர். சிலர் கடலில் மூழ்கினர், சிலர் குகைகளில் ஒளிந்தனர், சிலர் விழுந்தனர், சிலர் எங்கும் நிலைகொள்ளவே இல்லை, சிலர் தரையில் விழுந்து உறங்குபவர்களைப் போலவும் இறந்தவர்களைப் போலவும் கிடந்தனர். பதினேழாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது. ‘விளையாட்டாக’ என்ற சொல்லால் ராக்ஷசனின் வலிமையின் சிரமமின்மையும், ‘எந்த வழியாகக் கடந்தார்களோ’ என்ற சொல்லால் வானரர்களின் வெட்கக்கேடான ஓட்டமும் குறிக்கப்படுகின்றன — வெற்றியின் வழியாக இருந்த சேது இப்போது ஓட்டத்தின் வழியாகிறது. இந்தப் பகுதியில் கவிஞர் இரண்டு காட்சிகளை எதிரெதிராக வைக்கிறார் — முதலில் வானரர்களின் தாக்குதல், அதில் பாறைகளும் மரங்களும் ராக்ஷசனின் உடலில் விழுந்து தாமே உடைகின்றன; பின் ராக்ஷசனின் எதிர்த்தாக்குதல், அதில் வானரர்களே உடைந்து விழுகிறார்கள். ‘அடிக்கப்பட்டும் அசையவில்லை’ என்ற வாக்கியம் அவனுடைய உடலின் உறுதியை வஜ்ரம் போலக் காட்டுகிறது. ‘எழுந்த நெருப்புக் காடுகளைப் போல’ என்ற உவமை — காட்டுத்தீ காய்ந்த காட்டைக் கணப்பொழுதில் எரிப்பது போல அவன் வானரப் படையைக் கலக்கி அழித்தான். ‘செம்மலர்கள் பூத்த மரங்கள் போல’ என்ற உவமையால் குருதி தோய்ந்த வானரர்களின் நிறமும், அவர்கள் தரையில் விழுந்ததும் ஒருசேரச் சித்திரிக்கப்படுகின்றன. ஓட்டத்தின் வருணனை விரிவானது — கடல், வானம், மேடு, பள்ளம், மரங்கள், மலைகள், குகைகள் — எல்லாத் திசைகளும் புகலிடமாகக் கொள்ளப்பட்டன. இந்தி உரையும் ‘சிலர் பிணங்களைப் போல மூச்சடக்கிக் கிடந்தனர்’ என்கிறது; ஆகவே சிலர் அச்சத்தால் இறந்தவர்களைப் போல அசைவற்றுக் கிடந்தனர் என்பதே பொருள், எல்லோரும் இறந்தனர் என்பதல்ல. ‘எந்த வழியாகக் கடலைக் கடந்தார்களோ’ என்ற சொல்லால் சேதுவும் நினைவுகூரப்படுகிறது — இலங்கையை வெல்வதற்காகக் கட்டப்பட்ட வழியே இப்போது அச்சத்தால் மீண்டும் பயன்படுத்தப்படுகிறது.

உடைந்து சிதறிய அந்த வானரர்களைக் கண்டு அங்கதன் இதைச் சொன்னான்: ‘நில்லுங்கள், போரிடுவோம், வானரர்களே, திரும்புங்கள். இந்தப் பூமியைச் சுற்றி வந்தாலும் தோற்று ஓடிய உங்களுக்கு ஓர் இடத்தை நான் காணவில்லை; எல்லோரும் திரும்புங்கள், உயிரைக் காப்பாற்றிக்கொள்வதால் என்ன பயன்? ஆயுதங்களை விட்டுவிட்டு ஓடும் உங்களைப் பார்த்து உங்கள் மனைவியர் ஏளனம் செய்வார்கள்; நல்வாழ்வு வாழும் ஆண்களுக்கு அது மரணத்தைவிடக் கொடிய அடி. விரிந்த பெருங்குலங்களில் பிறந்த நீங்கள் எல்லோரும் சாதாரணக் குரங்குகளைப் போல அச்சத்தால் நடுங்கி எங்கே போகிறீர்கள்? அஞ்சி, வீரத்தைக் கைவிட்டு ஓடுகிறீர்கள்; ஆகவே நீங்கள் உண்மையில் இழிந்தவர்களே. மக்கள் அவையில் நீங்கள் பேசிய அந்த உயர்ந்த தற்பெருமைகள் எங்கே போயின? இகழப்பட்டும் உயிர் வாழும் கோழையைப் பற்றிய பழிச்சொற்களே கேட்கப்படும்; நல்லோர் நடந்த வழியைப் பின்பற்றுங்கள், அச்சத்தைக் கைவிடுங்கள். குறைந்த ஆயுளுடைய நாம் கொல்லப்பட்டுப் பூமியில் கிடந்தால், தீய போர்வீரர்களால் அடைய முடியாத பிரம்மலோகத்தை அடைவோம்; அல்லது பகைவனைக் கொன்று புகழைப் பெறுவோம்; கொல்லப்பட்டால் வீரர்களின் உலகத்துச் செல்வத்தை அனுபவிப்போம்.’ இருபத்தோராம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது; அதில் ஐந்தாம் சுலோகத்தின் பின்பாதி மாற்றமின்றி மீண்டும் வருகிறது. அங்கதனின் சொல்லில் வெட்கம், குலப்பெருமை, சுவர்க்கப் பேறு என்ற மூன்று காரணங்கள் வரிசையாக ஆளப்படுகின்றன. அங்கதன் இப்போது தொனியை மாற்றுகிறான் — முதல் சொல்லில் ஊக்கமூட்டல் இருந்தது, இங்கோ கூர்மையான கண்டனம். ‘தோற்று ஓடிய உங்களுக்கு ஓர் இடத்தை நான் காணவில்லை’ என்ற சொல்லால், ஓடியவர்கள் எங்கே போவார்கள் என்பதை நினைவூட்டுகிறான் — சுக்ரீவனிடமும் ராமனிடமும் அவர்களுக்கு இடம் இருக்காது; வீட்டிலும் மனைவியர் ஏளனம் செய்வார்கள். இவ்வாறு சமூகத்தில் ஏற்படும் வெட்கத்தின் அச்சம் போரின் அச்சத்தைவிடக் கனமானது என்று காட்டுகிறான். ‘அனார்யா:’ (இழிந்தவர்கள்) என்ற கடுஞ்சொல் உயர்குடியினருக்கு அவமானம். ‘மக்கள் அவையில் பேசிய தற்பெருமைகள்’ என்ற நினைவூட்டல் தனிப்படக் கூர்மையானது — அவையில் செருக்குடன் பேசியவர்களே இப்போது ஓடுகிறார்கள். இறுதியில் மூன்று வழிகள் — மரணத்தால் பிரம்மலோகம், வெற்றியால் புகழ், வீரமரணத்தால் வீரர்களின் உலகத்து இன்பம் — எல்லாவற்றிலும் லாபமே, ஓடுவதில் மட்டுமே இழப்பு என்பது வாதம். பதினெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘போரிடுவோம்’ என்று மீண்டும் பன்மை — அங்கதன் ஆணையிடுவது மட்டுமன்றித் தன்னையும் போர்வீரர்களுள் ஒருவனாக எண்ணுகிறான்.

‘ககுத்ஸ்தனைக் கண்டால் கும்பகர்ணன் உயிரோடு திரும்ப மாட்டான் — கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்பை அடைந்த விட்டில்பூச்சியைப் போல. நாம் ஓடிப்போய் உயிரைக் காத்துக்கொண்டால், ஒருவனால் பலர் தோற்கடிக்கப்பட்டனர் என்று நம் புகழ் அழிந்துபோகும்.’ இவ்வாறு சொல்லிக்கொண்டிருந்த, பொன் தோள்வளை அணிந்த அந்த வீரனான அங்கதனிடம், ஓடிக்கொண்டிருந்த வானரர்கள் வீரர்களால் பழிக்கப்படும் சொல்லைச் சொன்னார்கள்: ‘கும்பகர்ணன் என்னும் ராக்ஷசன் நம்மைக் கொடூரமாகக் கொன்றழித்துவிட்டான்; இது நிலைத்து நிற்பதற்கான நேரம் அல்ல; நாங்கள் போகிறோம்; உயிர் எங்களுக்கு அருமையானது.’ இவ்வளவு சொல்லிவிட்டு, அச்சமூட்டும் கண்களுடைய அந்தப் பயங்கரனான ராக்ஷசன் வருவதைக் கண்டு அந்த வானரப் படைத்தலைவர்கள் எல்லோரும் எல்லாத் திசைகளுக்கும் ஓடினர். பிறகு ஓடிக்கொண்டிருந்த அந்த வீர வானரர்கள் எல்லோரையும் அங்கதன் ஆறுதல் மொழிகளாலும் மதிப்புச் சொற்களாலும் திருப்பினான். அறிவுடைய வாலியின் மைந்தனால் மகிழ்ச்சி ஊட்டப்பட்ட வானரப் படைத்தலைவர்கள் எல்லோரும் ஆணைக்குக் காத்து நின்றனர். இறுதிச் சுலோகம் புஷ்பிதாக்ரா விருத்தத்தில் அமைந்தது — ரிஷபன், சரபன், மைந்தன், தூம்ரன், நீலன், குமுதன், சுஷேணன், கவாக்ஷன், ரம்பன், தாரன், த்விவிதன், பனசன், வாயுவின் மைந்தனான அனுமன் ஆகியோர் முதலானோர் மிக விரைவாகப் போர்முனையை நோக்கிச் சென்றனர். படைத்தலைவர்களின் பெயர்ப்பட்டியலே வீரர்கள் மீண்டும் எழுந்ததன் அடையாளம். அங்கதன் தன் வாதத்தை நிறைவு செய்கிறான் — கும்பகர்ணன் ராமனின் பார்வையில் பட்டதும் விட்டில்பூச்சியைப் போல அழிந்தே போவான்; ஆகவே வானரர்கள் ஓடுவது தேவையற்றது; அதனால் புகழுக்கு இழப்பு மட்டுமே. ஆனால் அச்சத்தால் வாடிய வானரர்கள் அவனுடைய சொல்லை ஏற்கவில்லை — அவர்களுடைய மறுமொழியை ‘வீரர்களால் பழிக்கப்படுவது’ என்று கவிஞரே பழிக்கிறார். ‘நிலைத்து நிற்கும் நேரம் அல்ல’ என்ற சொல்லில் அவர்கள் போருக்குப் பொருந்தாத காலத்தைக் காரணமாகக் காட்டுகிறார்கள். பயங்கர ராக்ஷசன் மீண்டும் வருவதைக் கண்டு அவர்கள் திசைகளுக்கு ஓடினர். இங்கே அங்கதனின் மனவுறுதி தெரிகிறது — இருமுறை ஓடியவர்களையும் அவன் கைவிடவில்லை; ஆறுதல் மொழிகளாலும் மதிப்புச் சொற்களாலும் அதே படையை மீண்டும் திருப்புகிறான். ‘அனுமானம்’ என்பது மதிப்பளித்தல், அல்லது புகழ்தல்; இந்தி உரை இதை ‘எடுத்துச்சொல்லிப் புரியவைத்து’ என்று விளக்குகிறது. ‘ஆணைக்குக் காத்து நின்றனர்’ என்ற சொல்லால் படையின் கட்டுப்பாடு மீண்டும் நிலைநாட்டப்பட்டது என்பது குறிக்கப்படுகிறது. ‘வாயுபுத்ரமுக்யா:’ (வாயுவின் மைந்தன் முதலானோர்) என்ற தொகைச்சொல்லில் அனுமன் முதன்மையானவன்; ஏனெனில் அடுத்த சர்க்கத்தில் அவனுடைய வீரமே முதலில் வருணிக்கப்படுகிறது.

ಗಿರಿಶಿಖರದಂತಿದ್ದ ಮಹಾಬಲನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕೋಟೆಗೋಡೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಬೇಗನೆ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಂದನು. ಹೊರಗೆ ಬಂದು ಅವನು ಸಮುದ್ರವನ್ನೇ ಮಾರ್ದನಿಗೊಳಿಸುತ್ತ ಮಹಾನಾದ ಮಾಡಿದನು — ಅವನ ನಾದ ಸಿಡಿಲಿನ ಆರ್ಭಟವನ್ನೂ ಗುಡುಗಿನ ಶಬ್ದವನ್ನೂ ಮೀರಿಸುವಂತೆ, ಪರ್ವತಗಳನ್ನೇ ಪುಡಿಮಾಡುವಂತೆ ಇತ್ತು. ಅವನು ಮಘವಂತನಿಂದಾಗಲಿ — ಇಂದ್ರನಿಂದಾಗಲಿ — ಯಮನಿಂದಾಗಲಿ ವರುಣನಿಂದಾಗಲಿ ಅವಧ್ಯನಾಗಿದ್ದನು. ಭಯಂಕರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವನು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರರು ಓಡಿಹೋದರು. ಕವಿ ಮೊದಲು ಅವನ ಆಕಾರವನ್ನು, ಅನಂತರ ನಾದವನ್ನು, ಅನಂತರ ವರಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ವಾನರರ ಭಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಲಾಯನ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಡಿತನದ ಲಕ್ಷಣವಲ್ಲ; ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಕಂಡ ಅಳತೆಗೆ ಮೀರಿದ ರೂಪಕ್ಕೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ; ಮುಂದೆ ಅಂಗದನ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಿರರಾಗುತ್ತಾರೆ. ‘ಗಿರಿಕೂಟೋಪಮಃ’ — ಗಿರಿಶಿಖರದಂತಿದ್ದ — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ದೇಹದ ಗಾತ್ರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಕೋಟೆಗೋಡೆಯನ್ನು ದಾಟಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಬರಲಿಲ್ಲ, ಗೋಡೆಯನ್ನೇ ದಾಟಿ ಹೊರಬಂದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಈಗ ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ.

ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ನಳ, ನೀಲ, ಗವಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲನಾದ ಕುಮುದ — ಇವರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿಮ್ಮ ಆ ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನೂ ಕುಲೀನತೆಯನ್ನೂ ಮರೆತು, ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಪಿಗಳಂತೆ ಭಯಭೀತರಾಗಿ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ಸೌಮ್ಯರೇ, ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬನ್ನಿ; ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಏಕೆ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಾಲುವವನಲ್ಲ; ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಬೆದರಿಕೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಎಬ್ಬಿಸಿರುವ ಈ ಮಹಾ ಬೆದರಿಕೆಯನ್ನು ನಾವು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತೇವೆ; ಕಪಿಗಳೇ, ಹಿಂದಿರುಗಿ.’ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ವಿಭೀಷಿಕಾ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ಮಾಯೆಯಿಂದ ವಿಶಾಲರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಭಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಕಪಿಗಳು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡು, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಂದ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ, ಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಣಾಂಗಣದತ್ತ ಹೊರಟರು. ಅಂಗದನು ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಕುಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಈ ಮಾತಿನ ಮರ್ಮ. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ನಾಲ್ವರು ಸೇನಾನಾಯಕರನ್ನು ಹೆಸರಿಡಿದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನಾಯಕರು ಸ್ಥಿರರಾದರೆ ಸೈನಿಕರೂ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಪಿಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನು ಅವರನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ವಾನರರಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ನೀವು ವೀರರು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವ ಪಶುಗಳಲ್ಲ ಎಂದು. ‘ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಏಕೆ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೀರಿ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಪಾಲಂಭರೂಪದ್ದು; ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆ ವೀರನ ಧರ್ಮವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ. ‘ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತೇವೆ’ ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ತಾನೂ ಅವರೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವೆನೆಂದು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಕಪಿಗಳು ‘ಕಷ್ಟದಿಂದ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡು’ ಎಂಬ ಪದ ಭಯ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ನಾಶವಾಗಲಿಲ್ಲ, ನಾಯಕನ ಮಾತಿನಿಂದ ಕ್ರಮೇಣ ಶಮನವಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚದುರಿದ್ದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ’ ಎಂದು ಮರುಸಂಘಟನೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಮರಗಳೇ ಅವರ ಆಯುಧಗಳು.

ಹಿಂದಿರುಗಿ, ರೋಷಗೊಂಡು, ಪರಮಕ್ರುದ್ಧರಾದ ವನವಾಸಿಗಳು ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳಂತೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ಅವರು ಎತ್ತರವಾದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಿದರು; ಆದರೆ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಕದಲಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಅಂಗಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಅನೇಕ ಬಂಡೆಗಳು ಒಡೆದುಹೋದವು; ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳೂ ಮುರಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಅವನೂ ಸಹ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ಪರಮ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ, ಎದ್ದ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚು ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವಂತೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ವಾನರರ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಮಥಿಸಿದನು. ಅನೇಕ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು, ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಕೆಂಪು ಹೂವುಗಳ ಮರಗಳಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಮಲಗಿದರು. ಉಳಿದ ವಾನರರು ಹಿಂತಿರುಗಿ ನೋಡದೆ ಹಾರುತ್ತ ಓಡಿದರು; ಕೆಲವರು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಆಕಾಶಕ್ಕೇರಿದರು. ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಆಟವಾಡುವಂತೆ ವಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವೀರರು ಯಾವ ದಾರಿಯಿಂದ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿದ್ದರೋ ಅದೇ ದಾರಿಯಿಂದ ಓಡಿದರು. ಮುಖ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡ ಅವರು ಭಯದಿಂದ ಎತ್ತರದ ನೆಲಕ್ಕೂ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಹೋದರು; ಕರಡಿಗಳು ಮರಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿದವು, ಕೆಲವರು ಪರ್ವತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು. ಕೆಲವರು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು, ಕೆಲವರು ಗುಹೆಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು, ಕೆಲವರು ಬಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಎಲ್ಲಿಯೂ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ, ಕೆಲವರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ನಿದ್ರಿಸಿದವರಂತೆ, ಸತ್ತವರಂತೆ ಮಲಗಿದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ‘ಲೀಲಯಾ’ — ಆಟವಾಡುವಂತೆ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಲದ ಅನಾಯಾಸತೆಯೂ, ‘ಯಾವ ದಾರಿಯಿಂದ ದಾಟಿದ್ದರೋ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರ ನಾಚಿಕೆಗೇಡಿನ ಪಲಾಯನವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ವಿಜಯದ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದ್ದ ಸೇತುವೆ ಈಗ ಪಲಾಯನದ ಮಾರ್ಗವಾಯಿತು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಎರಡು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ವಿರೋಧದಿಂದ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ವಾನರರ ಪ್ರಹಾರ, ಅಲ್ಲಿ ಬಂಡೆಗಳೂ ಮರಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ತಾವೇ ಒಡೆಯುತ್ತವೆ; ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸನ ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣ, ಅಲ್ಲಿ ವಾನರರೇ ಮುರಿದು ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಹನ್ಯಮಾನೋ ನ ಕಂಪತೇ’ — ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಕದಲನು — ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಅವನ ದೇಹದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ವಜ್ರದಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವನಾನ್ಯಗ್ನಿರಿವೋತ್ಥಿತಃ’ — ಎದ್ದ ಅಗ್ನಿ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ — ಎಂಬ ಉಪಮೆ: ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚು ಒಣಗಿದ ಕಾಡನ್ನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸುಡುವಂತೆ ಅವನು ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಮಥಿಸಿದನು. ‘ಕೆಂಪು ಹೂವುಗಳ ಮರಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ವಾನರರ ಬಣ್ಣವೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದದ್ದೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ಪಲಾಯನದ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದುದು — ಸಮುದ್ರ, ಆಕಾಶ, ನೆಲ, ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶ, ಮರಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ಗುಹೆಗಳು — ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಡಿದರು. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಕೆಲವರು ಹೆಣಗಳಂತೆ ಉಸಿರು ಬಿಗಿಹಿಡಿದು ಬಿದ್ದುಕೊಂಡರು’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೆಲವರು ಭಯದಿಂದ ಸತ್ತವರಂತೆ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರಾದರು ಎಂದು ಅರ್ಥ, ಎಲ್ಲರೂ ಸತ್ತರು ಎಂದಲ್ಲ. ‘ಯಾವ ದಾರಿಯಿಂದ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿದ್ದರೋ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೇತುವೆಯೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ — ಲಂಕಾವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮಾರ್ಗವೇ ಈಗ ಭಯದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಮುರಿದು ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರರನ್ನು ಕಂಡು ಅಂಗದನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿಲ್ಲಿರಿ, ಯುದ್ಧಮಾಡೋಣ, ಕಪಿಗಳೇ, ಹಿಂದಿರುಗಿ. ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನೆಲ್ಲ ಸುತ್ತಿದರೂ ಸೋತು ಓಡಿದ ನಿಮಗೆ ಒಂದು ನೆಲೆಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆ; ಎಲ್ಲರೂ ಹಿಂದಿರುಗಿ, ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಏಕೆ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ಆಯುಧ ತೊರೆದು ಓಡುವ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿಯರು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುವರು; ಗೌರವದಿಂದ ಬಾಳುವ ಪುರುಷರಿಗೆ ಅದು ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಭಾರವಾದ ಪೆಟ್ಟು. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಮಹಾಕುಲಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರು; ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಪಿಗಳಂತೆ ಭಯಭೀತರಾಗಿ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ಭಯಪಟ್ಟು ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೊರೆದು ಓಡುತ್ತಿದ್ದೀರಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅನಾರ್ಯರು. ಜನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನೀವು ಆಡಿದ ಆ ಉಗ್ರವಾದ ಬಡಾಯಿಮಾತುಗಳು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದವು? ಧಿಕ್ಕಾರಕ್ಕೊಳಗಾಗಿ ಬದುಕುವ ಹೇಡಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಪವಾದಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ; ಸತ್ಪುರುಷರು ನಡೆದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿರಿ, ಭಯವನ್ನು ತೊರೆಯಿರಿ. ಅಲ್ಪಾಯುಗಳಾದ ನಾವು ಹತರಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದರೆ, ಕೆಟ್ಟ ಯೋಧರಿಗೆ ದುರ್ಲಭವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆವು; ಅಥವಾ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆವು; ಹತರಾದರೆ ವೀರಲೋಕದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವೆವು.’ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಅದರಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಾಚಿಕೆ, ಕುಲಾಭಿಮಾನ, ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂಬ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅಂಗದನು ಈಗ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರಣೆ ಇತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಉಪಾಲಂಭ. ‘ಸೋತು ಓಡಿದ ನಿಮಗೆ ನೆಲೆಯನ್ನು ಕಾಣೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಓಡಿಹೋದರೂ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವಿರಿ ಎಂದು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಯಾಗಲಿ ರಾಮನ ಬಳಿಯಾಗಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸ್ಥಾನವಿರದು, ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಹೆಂಡತಿಯರು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುವರು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಸಾಮಾಜಿಕ ನಾಚಿಕೆಯ ಭಯವನ್ನು ಯುದ್ಧಭಯಕ್ಕಿಂತ ಭಾರವಾದುದೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಾರ್ಯರು’ ಎಂಬ ಕಠೋರ ಶಬ್ದ ಕುಲೀನರಿಗೆ ಅವಮಾನ. ‘ಜನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಆಡಿದ ಬಡಾಯಿಮಾತುಗಳು’ ಎಂಬ ನೆನಪಿಸುವಿಕೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಗರ್ವಪಟ್ಟವರೇ ಈಗ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಕಲ್ಪಗಳು — ಮರಣದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ, ವಿಜಯದಿಂದ ಕೀರ್ತಿ, ವೀರಮರಣದಿಂದ ವೀರಲೋಕದ ಭೋಗ — ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಲಾಭವೇ, ಪಲಾಯನದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಹಾನಿ ಎಂಬ ತರ್ಕ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯುಧ್ಯಾಮಃ’ — ಯುದ್ಧಮಾಡೋಣ — ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಬಹುವಚನ; ಅಂಗದನು ತನ್ನನ್ನೂ ಯೋಧರಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಕೇವಲ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದ ಪತಂಗದಂತೆ, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಕಂಡ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಜೀವಂತನಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗನು. ಓಡಿಹೋಗಿ ನಾವು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಒಬ್ಬನಿಂದ ಅನೇಕರು ಸೋತು ಓಡಿದರು ಎಂದು ನಮ್ಮ ಯಶಸ್ಸು ನಾಶವಾಗುವುದು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಚಿನ್ನದ ತೋಳ್ಬಂದಿ ತೊಟ್ಟ ಶೂರನಾದ ಅಂಗದನಿಗೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರು ಶೂರರು ನಿಂದಿಸುವಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು: ‘ಕುಂಭಕರ್ಣ ರಾಕ್ಷಸನು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಘೋರವಾದ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಇದು ನಿಲ್ಲುವ ಸಮಯವಲ್ಲ, ನಾವು ಹೋಗುತ್ತೇವೆ; ನಮಗೆ ಜೀವವೇ ಪ್ರಿಯ.’ ಇಷ್ಟು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಭಯಂಕರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಭೀಕರನಾದ ಅವನು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಆ ವಾನರಯೂಥಪರೆಲ್ಲರೂ ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡಿದರು. ಅನಂತರ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವೀರ ವಾನರರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಅಂಗದನು ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ ಗೌರವದ ನುಡಿಗಳಿಂದಲೂ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದನು. ಧೀಮಂತನಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರನಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರಯೂಥಪರೆಲ್ಲರೂ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತ ನಿಂತರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಋಷಭ, ಶರಭ, ಮೈಂದ, ಧೂಮ್ರ, ನೀಲ, ಕುಮುದ, ಸುಷೇಣ, ಗವಾಕ್ಷ, ರಂಭ, ತಾರ, ದ್ವಿವಿದ, ಪನಸ ಮತ್ತು ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತ ಮೊದಲಾದವರು ಅತಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ ರಣರಂಗದತ್ತ ಹೊರಟರು. ಯೂಥಪರ ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೇ ವೀರರ ಪುನರುತ್ಥಾನದ ಪ್ರತೀಕ. ಅಂಗದನು ತನ್ನ ತರ್ಕವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಪಥಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಪತಂಗದಂತೆ ನಾಶವಾಗುವುದು ಖಂಡಿತ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರ ಪಲಾಯನ ಅನಾವಶ್ಯಕ, ಅದರಿಂದ ಕೇವಲ ಯಶಸ್ಸಿನ ಹಾನಿ. ಆದರೆ ಭಯಾರ್ತರಾದ ವಾನರರು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ — ಅವರ ಉತ್ತರವನ್ನು ‘ಶೂರವಿಗರ್ಹಿತಮ್’ — ಶೂರರು ನಿಂದಿಸುವಂಥದು — ಎಂದು ಕವಿಯೇ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇದು ನಿಲ್ಲುವ ಸಮಯವಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಅನುಚಿತ ಕಾಲವನ್ನು ಕಾರಣವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಭೀಕರ ರಾಕ್ಷಸನು ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಧೈರ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಎರಡು ಬಾರಿ ಓಡಿಹೋದವರನ್ನೂ ಅವನು ಕೈಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಸಾಂತ್ವನಗಳಿಂದಲೂ ಗೌರವದ ನುಡಿಗಳಿಂದಲೂ ಅದೇ ಸೇನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂಲದ ‘ಅನುಮಾನ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮಾನ ಅಥವಾ ಪ್ರಶಂಸೆ ಎಂದರ್ಥ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇದನ್ನು ‘ತಿಳಿಹೇಳಿ, ಮನವೊಲಿಸಿ’ ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತದೆ. ‘ಆಜ್ಞಾಪ್ರತೀಕ್ಷಾಃ’ — ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಎದುರುನೋಡುವವರು — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೇನೆಯ ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ವಾಯುಪುತ್ರಮುಖ್ಯಾಃ’ ಎಂಬ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖನಾಗಿ ಬರುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ವರ್ಣಿತವಾಗುವುದು ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವೇ.

ഗിരിശൃംഗംപോലെയുള്ള മഹാബലനായ കുംഭകർണൻ കോട്ടമതിൽ കടന്ന് വേഗത്തിൽ നഗരത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവന്നു. പുറത്തെത്തി അവൻ സമുദ്രത്തെ മുഴക്കിക്കൊണ്ട് മഹാനാദം മുഴക്കി — ആ നാദം ഇടിമുഴക്കങ്ങളെയും വജ്രപാതശബ്ദങ്ങളെയും ജയിക്കുന്നതുപോലെയും പർവതങ്ങളെ തകർക്കുന്നതുപോലെയും ആയിരുന്നു. ഇന്ദ്രനോ യമനോ വരുണനോപോലും അവനെ വധിക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. ഭയങ്കരമായ കണ്ണുകളുള്ള അവൻ വരുന്നതു കണ്ട് വാനരന്മാർ ഓടിച്ചിതറി. കവി ആദ്യം അവന്റെ ആകാരവും പിന്നെ നാദവും പിന്നെ വരപ്രഭാവവും വർണിച്ച് വാനരന്മാരുടെ ഭയത്തിന്റെ കാരണം ക്രമത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇവിടത്തെ പലായനം ഭീരുത്വത്തിന്റെ ലക്ഷണമല്ല; പെട്ടെന്നു കണ്ട അളവറ്റ ഒരു രൂപത്തോടുള്ള സ്വാഭാവികമായ പ്രതികരണമാണ്; പിന്നീട് അംഗദന്റെ വാക്കുകൊണ്ടുതന്നെ അവർ വീണ്ടും ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു. ‘ഗിരികൂടോപമഃ’ (ഗിരിശൃംഗംപോലെയുള്ളവൻ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ അവന്റെ ദേഹത്തിന്റെ വലുപ്പം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘പ്രാകാരം ലംഘയിത്വാ’ (കോട്ടമതിൽ കടന്ന്) എന്ന പദത്താൽ അവൻ കവാടത്തിലൂടെയല്ല, മതിൽതന്നെ കടന്നാണ് പുറത്തുവന്നതെന്നു മനസ്സിലാക്കാം. മുൻസർഗത്തിൽ രാവണൻ അയച്ച അവൻ ഇപ്പോൾ രണഭൂമിയിലെത്തുന്നു.

ഓടിച്ചിതറുന്ന അവരെ കണ്ട് രാജകുമാരനായ അംഗദൻ നളനെയും നീലനെയും ഗവാക്ഷനെയും മഹാബലനായ കുമുദനെയും ഉദ്ദേശിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങളുടെ ആ പരാക്രമങ്ങളും കുലമഹിമയും മറന്ന്, സാധാരണ കുരങ്ങന്മാരെപ്പോലെ ഭയന്നുവിറച്ച് നിങ്ങൾ എവിടെ പോകുന്നു? സൗമ്യരേ, നല്ലത്, മടങ്ങിവരുവിൻ; പ്രാണനെ കാത്തുകൊണ്ടിട്ട് എന്തു കാര്യം? ഈ രാക്ഷസൻ യുദ്ധത്തിനു പോരാ; ഇതു വെറുമൊരു വലിയ ഭീഷണി മാത്രമാണ്. രാക്ഷസന്മാർ ഉയർത്തിയ ഈ വലിയ ഭീഷണിയെ നാം പരാക്രമംകൊണ്ടു തകർക്കും; വാനരന്മാരേ, മടങ്ങിവരുവിൻ.’ ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘വിഭീഷികാ’ എന്ന പദത്തെ ‘മായയാൽ വലിയ രൂപം ധരിച്ചുകൊണ്ടുള്ള ഭയപ്പെടുത്തൽ’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. അപ്പോൾ വാനരന്മാർ പ്രയാസപ്പെട്ട് ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത് അവിടെനിന്നും ഇവിടെനിന്നും ഒത്തുചേർന്ന് മരങ്ങൾ കൈയിലെടുത്ത് രണാങ്കണത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. യുവരാജാവായ അംഗദൻ കുലത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഇതാണ് ഈ വാക്കിന്റെ മർമം. ഇവിടെ അംഗദൻ നാലു സേനാനായകന്മാരെ പേരെടുത്തു വിളിക്കുന്നു, കാരണം നായകന്മാർ ഉറച്ചുനിന്നാൽ സൈനികരും പിന്തുടരും. ‘പ്രാകൃതാഃ ഹരയഃ’ (സാധാരണ കുരങ്ങന്മാർ) എന്ന ഉപമയാൽ അവൻ അവരെ സാധാരണവാനരന്മാരിൽനിന്നു വേർതിരിക്കുന്നു — നിങ്ങൾ വീരന്മാരാണ്, കാട്ടിൽ ചുറ്റിത്തിരിയുന്ന മൃഗങ്ങളല്ല എന്ന്. ‘കിം പ്രാണാൻ പരിരക്ഷഥ’ (പ്രാണനെ കാത്തിട്ട് എന്ത്) എന്ന ചോദ്യം ശകാരരൂപത്തിലുള്ളതാണ്; പ്രാണരക്ഷണം വീരന്റെ ധർമമല്ല എന്നാണ് അവന്റെ ആശയം. ‘വിധമിഷ്യാമഃ’ (നാം തകർക്കും) എന്ന ബഹുവചനത്താൽ താനും അവരോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിൽ നിൽക്കുമെന്ന് അവൻ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ ‘കൃച്ഛ്രേണ സമാശ്വസ്യ’ (പ്രയാസപ്പെട്ട് ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത്) എന്ന പദം കാണിക്കുന്നത് ഭയം പെട്ടെന്നു നശിച്ചില്ല, നായകന്റെ വാക്കിനാൽ ക്രമേണ ശമിച്ചു എന്നാണ്. അവർ അങ്ങുമിങ്ങും ചിതറിക്കിടക്കുകയായിരുന്നു; അതിനാലാണ് ‘സംഗമ്യ’ (ഒത്തുചേർന്ന്) എന്ന് വീണ്ടുമുള്ള സംഘടനം പറഞ്ഞത്; മരങ്ങൾതന്നെയാണ് അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ.

മടങ്ങിവന്ന്, ആവേശംപൂണ്ട്, അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായ വനവാസികൾ മദിച്ച ആനകളെപ്പോലെ കുംഭകർണനെ പ്രഹരിച്ചു. ഉയരമുള്ള ഗിരിശൃംഗങ്ങളാലും പാറകളാലും തലപ്പിൽ പൂവിട്ട മരങ്ങളാലും അവർ അവനെ അടിച്ചു; എന്നാൽ അടിയേറ്റിട്ടും അവൻ കുലുങ്ങിയില്ല. അവന്റെ ദേഹത്തു പതിച്ച അനേകം പാറകൾ പൊട്ടിത്തകർന്നു; പൂവിട്ട മരങ്ങളും ഒടിഞ്ഞു നിലത്തു വീണു. അവനും അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, ഏറ്റവും ജാഗരൂകനായി, ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ അഗ്നി വനങ്ങളെ എന്നപോലെ മഹാതേജസ്വികളായ വാനരന്മാരുടെ സൈന്യങ്ങളെ മഥിച്ചു. അനേകം വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച്, എറിയപ്പെട്ട്, നിലത്തു വീണ്, ചുവന്ന പൂക്കളുള്ള മരങ്ങളെപ്പോലെ കിടന്നു. ശേഷിച്ച വാനരന്മാർ ചാടിയും ഓടിയും തിരിഞ്ഞുനോക്കിയില്ല; ചിലർ സമുദ്രത്തിൽ വീണു, ചിലർ ആകാശത്തിലേക്കുയർന്നു. ആ രാക്ഷസൻ ലീലയായി വധിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ വീരന്മാർ ഏതു വഴിയിലൂടെ സമുദ്രം കടന്നുവന്നുവോ അതേ വഴിയിലൂടെ ഓടിപ്പോയി. മുഖം വിളറിയ അവർ ഭയംമൂലം കരപ്രദേശങ്ങളിലേക്കും താഴ്ന്ന സ്ഥലങ്ങളിലേക്കും പോയി; കരടികൾ മരങ്ങളിൽ കയറി, ചിലർ പർവതത്തെ ആശ്രയിച്ചു. ചിലർ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങി, ചിലർ ഗുഹകളിൽ അഭയം തേടി, ചിലർ വീണുപോയി, ചിലർ എങ്ങും നിലയുറപ്പിച്ചില്ല, ചിലർ നിലത്തു വീണ് ഉറങ്ങുന്നവരെപ്പോലെ, മരിച്ചവരെപ്പോലെ, കിടന്നു. പതിനേഴാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. ‘ലീലയാ’ (ലീലയായി) എന്ന പദത്താൽ രാക്ഷസന്റെ ബലത്തിന്റെ അനായാസതയും ‘യേന തേ തീർണാഃ’ (ഏതു വഴിയിലൂടെ അവർ കടന്നുവന്നുവോ) എന്ന പദത്താൽ വാനരന്മാരുടെ ലജ്ജാകരമായ പലായനവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വിജയത്തിന്റെ മാർഗമായിരുന്ന സേതു ഇപ്പോൾ പലായനത്തിന്റെ മാർഗമായി. ഈ ഭാഗത്ത് കവി രണ്ടു ചിത്രങ്ങൾ വിരുദ്ധമായി വയ്ക്കുന്നു — ആദ്യം വാനരന്മാരുടെ പ്രഹരം, അതിൽ പാറകളും മരങ്ങളും രാക്ഷസന്റെ ദേഹത്തു വീണ് സ്വയം തകരുന്നു; പിന്നെ രാക്ഷസന്റെ പ്രത്യാക്രമണം, അതിൽ വാനരന്മാർതന്നെ തകർന്നു വീഴുന്നു. ‘ഹന്യമാനോ ന കമ്പതേ’ (അടിയേറ്റിട്ടും കുലുങ്ങുന്നില്ല) എന്ന വാക്യം അവന്റെ ദേഹത്തിന്റെ ദൃഢത വജ്രംപോലെയെന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘വനാന്യഗ്നിരിവോത്ഥിതഃ’ (ഉയർന്ന അഗ്നി വനങ്ങളെ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — കാട്ടുതീ ഉണങ്ങിയ വനം ക്ഷണത്തിൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അവൻ വാനരസേനയെ മഥിച്ചു. ‘താമ്രപുഷ്പാഃ ഇവ ദ്രുമാഃ’ (ചുവന്ന പൂക്കളുള്ള മരങ്ങൾപോലെ) എന്ന ഉപമയാൽ രക്തത്തിൽ കുളിച്ച വാനരന്മാരുടെ നിറവും നിലത്തുള്ള വീഴ്ചയും ഒരേസമയം ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. പലായനത്തിന്റെ വർണന വിസ്തൃതമാണ് — സമുദ്രം, ആകാശം, കര, താഴ്ന്ന പ്രദേശം, മരങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ, ഗുഹകൾ — എല്ലാ ദിക്കുകളും അഭയത്തിനായി ആശ്രയിക്കപ്പെട്ടു. ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘ചിലർ ശവങ്ങളെപ്പോലെ ശ്വാസമടക്കി കിടന്നു’ എന്നു പറയുന്നു; അതിനാൽ ചിലർ ഭയംമൂലം മരിച്ചവരെപ്പോലെ നിശ്ചേഷ്ടരായി എന്നാണർഥം, എല്ലാവരും മരിച്ചു എന്നല്ല. ‘യേന പഥാ സാഗരം തീർണാഃ’ (ഏതു വഴിയിലൂടെ സമുദ്രം കടന്നുവോ) എന്ന പദത്താൽ സേതുവും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു — ലങ്കാവിജയത്തിനായി നിർമിച്ച മാർഗംതന്നെ ഇപ്പോൾ ഭയംമൂലം വീണ്ടും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു.

തകർന്നോടുന്ന ആ വാനരന്മാരെ കണ്ട് അംഗദൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘നിൽക്കുവിൻ, നമുക്കു യുദ്ധം ചെയ്യാം; വാനരന്മാരേ, മടങ്ങിവരുവിൻ. ഈ ഭൂമി മുഴുവൻ ചുറ്റിനടന്നാലും തോറ്റോടിയ നിങ്ങൾക്ക് ഒരു സ്ഥാനവും ഞാൻ കാണുന്നില്ല; എല്ലാവരും മടങ്ങിവരുവിൻ; പ്രാണനെ കാത്തുകൊണ്ടിട്ട് എന്തു കാര്യം? ആയുധമില്ലാതെ ഓടിപ്പോകുന്ന നിങ്ങളെ നിങ്ങളുടെ ഭാര്യമാർ പരിഹസിക്കും; മാന്യമായി ജീവിക്കുന്ന പുരുഷന്മാർക്ക് അതു മരണത്തെക്കാൾ കനത്ത ആഘാതമാണ്. വിസ്തൃതവും മഹത്തുമായ കുലങ്ങളിൽ ജനിച്ചവരാണ് നിങ്ങളെല്ലാവരും; സാധാരണ കുരങ്ങന്മാരെപ്പോലെ ഭയന്നുവിറച്ച് നിങ്ങൾ എവിടെ പോകുന്നു? ഭയന്ന് പരാക്രമം ഉപേക്ഷിച്ച് നിങ്ങൾ ഓടുന്നു; അതിനാൽ നിങ്ങൾ തീർച്ചയായും അനാര്യന്മാരാണ്. ജനസദസ്സിൽ നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ ആ ഉയർന്ന വീമ്പുപറച്ചിലുകളെല്ലാം എവിടെപ്പോയി? ധിക്കരിക്കപ്പെട്ടും ജീവിക്കുന്നവൻ — ആ ഭീരുവിനെക്കുറിച്ചുള്ള അപവാദങ്ങളാണ് കേൾക്കപ്പെടുക; സത്പുരുഷന്മാർ ചരിച്ച മാർഗം പിന്തുടരുവിൻ, ഭയം ഉപേക്ഷിക്കുവിൻ. അൽപായുസ്സുകളായ നാം കൊല്ലപ്പെട്ടു ഭൂമിയിൽ കിടക്കുകയാണെങ്കിൽ, ദുഷ്ടയോദ്ധാക്കൾക്കു ദുർലഭമായ ബ്രഹ്മലോകം നമുക്കു ലഭിക്കും; അല്ലെങ്കിൽ ശത്രുവിനെ കൊന്ന് കീർത്തി നേടാം; കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ വീരലോകത്തിലെ സമ്പത്ത് അനുഭവിക്കാം.’ ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിൽ അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം അതേപടി ആവർത്തിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ വാക്കിൽ ലജ്ജ, കുലാഭിമാനം, സ്വർഗപ്രാപ്തി എന്നീ മൂന്നു കാരണങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. അംഗദൻ ഇപ്പോൾ സ്വരം മാറ്റുന്നു — ആദ്യവാക്കിൽ പ്രേരണയായിരുന്നു, ഇവിടെയോ തീക്ഷ്ണമായ ശകാരം. ‘ഭഗ്നാനാം വോ ന പശ്യാമി സ്ഥാനം’ (തോറ്റോടിയ നിങ്ങൾക്ക് ഒരു സ്ഥാനവും കാണുന്നില്ല) എന്ന വാക്കിലൂടെ ഓടിപ്പോയാലും എവിടെ പോകും എന്ന് അവൻ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — സുഗ്രീവന്റെയും രാമന്റെയും അടുത്ത് അവർക്കു സ്ഥാനമുണ്ടാവില്ല, വീട്ടിലും ഭാര്യമാർ പരിഹസിക്കും. ഇങ്ങനെ സാമൂഹികമായ ലജ്ജാഭയം യുദ്ധഭയത്തെക്കാൾ കനത്തതാണെന്ന് അവൻ കാണിക്കുന്നു. ‘അനാര്യാഃ’ (അനാര്യന്മാർ) എന്ന കഠോരപദം കുലീനർക്ക് അപമാനമാണ്. ‘വികത്ഥനാനി ജനസംസദി’ (ജനസദസ്സിലെ വീമ്പുപറച്ചിലുകൾ) എന്ന ഓർമപ്പെടുത്തൽ പ്രത്യേകിച്ചും തീക്ഷ്ണമാണ് — സഭയിൽ ഗർവം കാട്ടിയവർതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ ഓടുന്നത്. ഒടുവിൽ മൂന്നു വഴികൾ — മരണത്താൽ ബ്രഹ്മലോകം, വിജയത്താൽ കീർത്തി, വീരമരണത്താൽ വീരലോകത്തിലെ ഭോഗം — എല്ലാറ്റിലും ലാഭംതന്നെ, പലായനത്തിൽ മാത്രമാണ് നഷ്ടം എന്നാണ് യുക്തി. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘യുധ്യാമഃ’ (നമുക്കു യുദ്ധം ചെയ്യാം) എന്നു വീണ്ടും ബഹുവചനം — അംഗദൻ ആജ്ഞാപിക്കുക മാത്രമല്ല, തന്നെയും യോദ്ധാക്കളുടെ കൂട്ടത്തിൽ എണ്ണുന്നു.

‘കാകുത്സ്ഥനെ കണ്ടാൽ കുംഭകർണൻ ജീവനോടെ മടങ്ങുകയില്ല — ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെ സമീപിച്ച ശലഭത്തെപ്പോലെ. നാം പലായനം ചെയ്തു പ്രാണൻ രക്ഷിക്കുകയാണെങ്കിൽ, ഒരുവനാൽ അനേകർ തോറ്റോടി എന്നു പറയപ്പെട്ട് നമ്മുടെ യശസ്സ് നശിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന, പൊൻതോൾവളയണിഞ്ഞ ആ ശൂരനായ അംഗദനോട് ഓടിക്കൊണ്ടിരുന്ന വാനരന്മാർ ശൂരന്മാർ നിന്ദിക്കുന്ന വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘കുംഭകർണനെന്ന രാക്ഷസൻ ഞങ്ങളിൽ ഘോരമായ സംഹാരം നടത്തി; ഇതു നിൽക്കാനുള്ള സമയമല്ല; ഞങ്ങൾ പോകുന്നു, ഞങ്ങൾക്കു ജീവിതം പ്രിയപ്പെട്ടതാണ്.’ ഇത്രമാത്രം പറഞ്ഞ്, ഭയങ്കരമായ കണ്ണുകളുള്ള ആ ഭീമൻ വരുന്നതു കണ്ട്, ആ വാനരയൂഥപന്മാരെല്ലാം എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടി. പിന്നീട്, ഓടിക്കൊണ്ടിരുന്ന ആ വീരന്മാരായ വാനരന്മാരെയെല്ലാം അംഗദൻ സാന്ത്വനവാക്കുകളാലും ബഹുമാനങ്ങളാലും മടക്കിക്കൊണ്ടുവന്നു. ധീമാനായ ബാലിപുത്രനാൽ ഉത്സാഹം വീണ്ടെടുത്ത വാനരയൂഥപന്മാരെല്ലാം ആജ്ഞ കാത്തുനിന്നു. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ് — ഋഷഭൻ, ശരഭൻ, മൈന്ദൻ, ധൂമ്രൻ, നീലൻ, കുമുദൻ, സുഷേണൻ, ഗവാക്ഷൻ, രംഭൻ, താരൻ, ദ്വിവിദൻ, പനസൻ, വായുപുത്രൻ തുടങ്ങിയ മുഖ്യന്മാർ അതിവേഗം യുദ്ധമുഖത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടു. യൂഥപന്മാരുടെ ഈ നാമാവലിതന്നെ വീരന്മാരുടെ പുനരുത്ഥാനത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. അംഗദൻ തന്റെ യുക്തി പൂർത്തിയാക്കുന്നു — കുംഭകർണൻ രാമന്റെ ദൃഷ്ടിപഥത്തിലെത്തിയാൽ ശലഭംപോലെ നശിക്കുമെന്നുറപ്പ്; അതിനാൽ വാനരന്മാരുടെ പലായനം അനാവശ്യമാണ്; അതുകൊണ്ടു യശസ്സിനു ഹാനി മാത്രം. എന്നാൽ ഭയാർത്തരായ വാനരന്മാർ അവന്റെ വാക്ക് സ്വീകരിക്കുന്നില്ല — അവരുടെ മറുപടിയെ ‘ശൂരവിഗർഹിതം’ (ശൂരന്മാർ നിന്ദിക്കുന്നത്) എന്നു കവിതന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു. ‘ന സ്ഥാനകാലഃ’ (നിൽക്കാനുള്ള സമയമല്ല) എന്ന വാക്കിൽ യുദ്ധത്തിന് അനുചിതമായ സമയമാണ് എന്നത് അവർ കാരണമാക്കുന്നു. ഭീമനായ രാക്ഷസൻ വരുന്നതു വീണ്ടും കണ്ട് അവർ ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടി. ഇവിടെ അംഗദന്റെ ധൈര്യം കാണാം — രണ്ടുതവണ ഓടിപ്പോയവരെയും അവൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; സാന്ത്വനങ്ങളാലും ബഹുമാനങ്ങളാലും അതേ സേനയെ വീണ്ടും മടക്കിക്കൊണ്ടുവരുന്നു. ‘അനുമാനം’ എന്നാൽ സമ്മാനം, അല്ലെങ്കിൽ പ്രശംസ; ഹിന്ദിഭാഷ്യം ഇതിനെ ‘പറഞ്ഞുമനസ്സിലാക്കിക്കൊണ്ട്’ എന്നു വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘ആജ്ഞാപ്രതീക്ഷാഃ’ (ആജ്ഞ കാത്തുനിൽക്കുന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ സേനയുടെ അച്ചടക്കം വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘വായുപുത്രമുഖ്യാഃ’ എന്ന സമാസത്തിൽ ഹനുമാൻ ഇവിടെ പ്രമുഖനാണ്, കാരണം അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആദ്യം വർണിക്കപ്പെടുന്നത് അവന്റെ പരാക്രമമാണ്.

Huge as a mountain peak, mighty Kumbhakarṇa stepped over the rampart — he did not go out by a gate but straight over the wall — and swiftly left the city. Once outside, he let out a great roar that made the ocean echo, as if it outdid the thunderclaps and shattered the mountains. Neither Indra nor Yama nor Varuṇa could kill him. When the monkeys saw him coming, terrible-eyed, they fled in every direction. The poet lays out the causes of their fear in order — first his size, then his roar, then the power of his boon. Their flight was not cowardice but the natural recoil from the sudden sight of a form beyond all measure, and at Aṅgada's word they would stand firm again. Sent out by Rāvaṇa in the last sarga, Kumbhakarṇa had now reached the field.

Seeing them in flight, Prince Aṅgada called out to Nala, Nīla, Gavākṣa and mighty Kumuda — for if the leaders stand firm, the soldiers follow: "Have you forgotten your own valour and your noble birth? Where are you going, shaking with fear like common monkeys? Come, good friends, turn back! Why are you guarding your lives? This rākṣasa is no match for a fight; he is only a great bugbear. We will scatter this great bugbear the rākṣasas have raised by our valour. Turn back, monkeys!" As heir to the throne, Aṅgada reminded them of their lineage — that was the heart of his appeal. By "common monkeys" he set them apart: they were heroes, not mere beasts of the forest. His question, why guard your lives, was a reproach, for saving one's skin is not a hero's duty; and by saying "we will scatter" he promised to stand in the fight beside them. With difficulty the monkeys took heart; their fear did not vanish at once but was calmed little by little by their leader's words. Scattered as they were, they gathered again from here and there, took up trees — their only weapons — and set out for the field of battle.

Turning back in fury, the forest-dwellers, beside themselves with rage, struck at Kumbhakarṇa like elephants in rut. They battered him with lofty mountain peaks, with rocks and with trees whose tops were in flower; yet, for all their blows, he did not so much as tremble — his body was hard as the thunderbolt. The many rocks that fell on his limbs were themselves shattered, and the flowering trees broke and fell to the ground. Then he too, enraged and bent on it with all his might, crushed the mighty monkey armies as a wildfire that has sprung up consumes a dry forest in a moment. The poet sets two pictures side by side: first the monkeys' attack, where the rocks and trees break against the rākṣasa's body, then his counter-attack, where it is the monkeys who break and fall. Many monkey champions lay flung down on the ground, soaked in blood, like trees with coppery blossoms — the colour of their wounds and their fall painted in one image. The rest leapt and ran without looking back; some fell into the sea, some took to the sky. Cut down by the rākṣasa as easily as if he were at play, those heroes fled by the very road they had used to cross the ocean — the causeway that had been the road to victory was now the road of their shameful flight. Pale-faced with fear, they made for high ground and low; the bears climbed trees, some took refuge on the mountain, some sank in the sea, some hid in caves. Others dropped where they were, some could not keep their feet at all, and some fell to the ground and lay still as if asleep or dead — not all of them dead, but many lying motionless from fear. The poet describes their flight at length: sea, sky, dry land, hollows, trees, mountains, caves — every direction was taken for a refuge.

Seeing the monkeys routed, Aṅgada spoke again, and now his tone changed from encouragement to sharp reproach: "Stand firm! Let us fight! Turn back, monkeys! Though I go round the whole earth, I see no place for you once you are routed" — where would they go? There would be no place for them with Sugrīva or with Rāma. "Turn back, all of you! Why are you guarding your lives? If you run away, weaponless, your wives will laugh at you, and for men who go on living that is a blow worse than death." So he made the fear of shame at home weigh heavier than the fear of battle. "All of you were born into great and far-flung families. Where are you going, shaking with fear like common monkeys? If you throw away your valour and run in fear, you are surely ignoble." "Ignoble" was a bitter insult to the well-born. "Those boasts you made in the assembly of the people, so lofty and so fine — where have they gone now?" That was the sharpest sting: the very ones who had boasted in the assembly were now running. "It is the talk about cowards that men hear when a man lives on in disgrace. Follow the path good men have trodden, and cast your fear aside. If we are killed and lie on the earth with our lives cut short, we will reach the world of Brahmā, which poor fighters never reach. Or, killing the enemy in battle, we will win fame; or, killed, monkeys, we will enjoy the riches of the world of heroes." Shame, family pride and the hope of heaven — Aṅgada used all three in turn. His three outcomes — heaven by death, fame by victory, the heroes' world by a hero's end — all meant gain, and only flight meant loss. Again he said "let us fight", counting himself among the fighters, not merely giving orders.

"Once Kumbhakarṇa has seen Kākutstha, he will not go away alive, any more than a moth that has flown into a blazing fire. If we save our lives by running, our fame will perish, and people will say that so many were routed by one." Aṅgada closed his case: Kumbhakarṇa would surely die like a moth once he came within Rāma's sight, so flight was pointless and could only cost them their honour. But the fleeing monkeys answered the valiant Aṅgada, wearer of golden armlets, in words that heroes despise — the poet himself condemns them: "The rākṣasa Kumbhakarṇa has made a terrible slaughter of us. This is no time to hold our ground. We are going; life is dear to us." Having said that much, and seeing the terrible, fearsome-eyed rākṣasa coming on, all those monkey leaders scattered to the four quarters. Yet Aṅgada's steadiness showed here: twice they had fled, and still he did not give up on them. With soothing words and persuasion and marks of respect, he turned all those fleeing heroes back. Brought to good heart by the wise son of Vāli, all the monkey leaders stood waiting for his command; the army's discipline was restored. Then Ṛṣabha, Śarabha, Mainda, Dhūmra and Nīla, Kumuda, Suṣeṇa, Gavākṣa, Rambha and Tāra, Dvivida, Panasa, and the son of the Wind at their head, went forward with all speed to face the battle. The very list of their names is the sign of the heroes' rising again, and Hanumān stands first among them, for in the next sarga his deeds are told first.