एवम् उक्तः कुम्भकर्णः महोदरं निर्भर्त्स्य ततः राक्षसश्रेष्ठं भ्रातरं रावणम् अब्रवीत् — ‘सः अहं अद्य दुरात्मनः तस्य रामस्य वधात् तव घोरं भयं प्रमार्जामि; निर्वैरः सुखी भव। शूराः निर्जलाः तोयदाः इव वृथा न गर्जन्ति; युधि कर्मणा सम्पद्यमानं गर्जितं पश्य। शूराः आत्मना आत्मानं सम्भावयितुं न मर्षयन्ति; अदर्शयित्वा एव दुष्करं कर्म कुर्वन्ति।’ निर्जलमेघस्य उपमा अत्र सार्थिका — यः मेघः केवलं गर्जति न वर्षति, सः वृथा; तथा यः केवलं वदति न करोति, सः कापुरुषः। ततः सः महोदरं प्रत्यक्षं तिरस्करोति — ‘महोदर, विक्लवानाम् अबुद्धीनां पण्डितमानिनां राज्ञां त्वद्वचः नित्यं कथ्यमानं रोचते। युद्धे कापुरुषैः राजानम् अनुगच्छद्भिः प्रियवादिभिः भवद्भिः सर्वं कृत्यं विनाशितम्। लङ्का राजशेषा कृता, कोशः क्षीणः, बलं हतम्; सुहृच्चिह्नम् अमित्रकम् इमं राजानम् आसाद्य भवद्भिः एतत् कृतम्। एषः अहं शत्रुनिर्जये उद्यतः युद्धं निर्यामि, महाहवे अद्य भवतां दुर्नयं समीकर्तुम्।’ ‘राजशेषा लङ्का’ इति पदं करुणम् — राज्ञः विना अन्यः न शिष्टः इव। ‘सुहृच्चिह्नम् अमित्रकम्’ इति वचनेन कुम्भकर्णः महोदरादीन् मित्ररूपान् शत्रून् वदति, यत् पूर्वसर्गस्य मन्त्रिलक्षणानि स्मारयति। अत्र ‘भवतां दुर्नयं समीकर्तुम्’ इति पदेन सः दोषं राज्ञः स्थाने मन्त्रिणाम् उपरि स्थापयति, येन भ्रातुः गौरवं रक्ष्यते। महोदरस्य कपटोपायः एवम् एकेन वाक्येन निराकृतः। वीरस्य वाक्यं कर्मणः पूर्वम् अल्पं, कर्म तु महत् — इति कुम्भकर्णस्य आदर्शः। कुम्भकर्णः महोदरस्य कपटोपायं न साक्षात् खण्डयति, किन्तु ‘शूराः न गर्जन्ति’ इति वचनेन तस्य वञ्चनायुक्तं मार्गं कापुरुषाणां मार्गं वदति। तस्य दृष्ट्या युद्धं वीरस्य धर्मः, छलं तु भीरोः। ‘निर्वैरो हि सुखी भव’ इति आश्वासनं पूर्वसर्गस्य ‘रमस्व राजन्’ इति वचनेन सह सङ्गच्छते — भ्रातुः सुखम् एव तस्य लक्ष्यम्। अपि च, ‘आत्मना आत्मानं सम्भावयितुं न मर्षयन्ति’ इति आत्मप्रशंसायाः निन्दा, यद्यपि सः स्वयं पूर्वसर्गे बहु आत्मप्रशंसां कृतवान् — एषः विरोधः कवेः सूक्ष्मः व्यङ्ग्यः इव। अपि च, ‘कोशः क्षीणः बलं हतम्’ इति वचनं रावणस्य पूर्वसर्गे स्वीकृतम् एव दुरवस्थाम् अनुवदति, किन्तु दोषं मन्त्रिणाम् उपरि स्थापयति। एवं कुम्भकर्णः राज्ञः अपमानं विना सत्यं वदति — कुशलस्य वक्तुः लक्षणम्।

धीमतः कुम्भकर्णस्य एवम् उक्तवतः वाक्यं श्रुत्वा राक्षसाधिपः प्रहसन् प्रत्युवाच — ‘तात, युद्धविशारद, अयं महोदरः रामात् परित्रस्तः, न संशयः; अतः युद्धं न रोचयते। सौहृदेन बलेन च मम त्वत्समः कश्चित् नास्ति। कुम्भकर्ण, शत्रुवधाय जयाय च गच्छ। अरिंदम, शत्रुनाशार्थं शयानः भवान् मया सम्बोधितः; राक्षसानाम् अयं सुमहान् कालः। पाशहस्तः अन्तकः इव शूलम् आदाय संगच्छ, वानरान् आदित्यतेजसौ राजपुत्रौ च भक्षय। तव रूपं समालोक्य वानराः विद्रविष्यन्ति; रामलक्ष्मणयोः अपि हृदये प्रस्फुटिष्यतः।’ एवं महाबलं कुम्भकर्णम् उक्त्वा महातेजाः राक्षसपुङ्गवः आत्मानं पुनर्जातम् इव मेने। कुम्भकर्णस्य बलम् अभिज्ञः, तस्य पराक्रमं जानन् राजा शशाङ्कः इव निर्मलः मुदितः बभूव। एवम् उक्तः संहृष्टः महाबलः राज्ञः वचनं श्रुत्वा योद्धुम् उद्युक्तः तदा निर्जगाम। १२–१७ श्लोकाः समीक्षितपाठे न लभ्यन्ते — वुल्गेटस्य अयं भागः रावणस्य प्रोत्साहनं तस्य हर्षं च विस्तरेण वर्णयति। रावणः महोदरस्य पक्षं न गृह्णाति; क्षणेन एव सः कुम्भकर्णस्य पक्षे परिवर्तते, यत् तस्य अस्थिरं मनः सूचयति — पूर्वं महोदरस्य उपायः रोचितः इव, इदानीं कुम्भकर्णस्य शौर्यम्। ‘पुनर्जातम् इव’ इति उपमा तस्य निराशायाः आशायां परिवर्तनं दर्शयति। ‘शशाङ्कः इव निर्मलः’ इति — चिन्ताराहुमुक्तः चन्द्रः इव तस्य मुखं प्रसन्नम् अभवत्। रावणस्य हासः अपि द्रष्टव्यः — सः महोदरस्य भयं उपहसति, यद्यपि स्वयम् अपि पूर्वं भीतः आसीत्। ‘सौहृदेन बलेन च त्वत्समः नास्ति’ इति प्रशंसा कुम्भकर्णस्य हृदयं स्पृशति। ‘पाशहस्तः अन्तकः इव’ इति उपमा यमस्य रूपेण तं वर्णयति, या सर्गान्ते ‘किंकरदण्डवान् प्रभुः’ इति उपमया सह वृत्तं पूरयति। ‘रामलक्ष्मणयोः हृदये प्रस्फुटिष्यतः’ इति वचने रावणस्य आशा अतिशयिता — रूपमात्रेण शत्रुः मरिष्यति इति।

शत्रुनिबर्हणः कुम्भकर्णः वेगात् निशितं शूलम् आददे — सर्वं कालायसं, दीप्तं, तप्तकाञ्चनभूषणम्, इन्द्राशनिसमप्रख्यं, वज्रप्रतिमगौरवं, देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम्, रक्तमाल्यमहादामं, स्वतः उद्गतपावकं, शत्रुशोणितरञ्जितं विपुलं शूलम्। शूलस्य विस्तृतं वर्णनं — कृष्णलोहमयं, सुवर्णेन भूषितं, स्वयम् एव अग्निं वमत्, शत्रुरक्तेन रञ्जितं — तस्य आयुधस्य भीषणतां युद्धस्य च उग्रतां पूर्वम् एव सूचयति। तत् आदाय महातेजाः कुम्भकर्णः रावणम् अब्रवीत् — ‘अहम् एकाकी गमिष्यामि; मम बलं इह तिष्ठतु। अद्य क्रुद्धः क्षुधितः तान् वानरान् भक्षयिष्यामि।’ एकाकिनः गमनं तस्य आत्मविश्वासस्य परां सीमां दर्शयति, पूर्वसर्गे महोदरेण निन्दितं च। कुम्भकर्णस्य वचः श्रुत्वा रावणः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘शूलमुद्गरपाणिभिः सैन्यैः परिवृतः गच्छ। महात्मानः शूराः सुव्यवसायिनः वानराः एकाकिनं प्रमत्तं वा दशनैः क्षयं नयेयुः। तस्मात् परमदुर्धर्षः सैन्यैः परिवृतः व्रज, रक्षसाम् अहितं सर्वं शत्रुपक्षं निषूदय।’ चतुर्विंशः श्लोकः षट्पादः — ‘एकाकिनं प्रमत्तं वा…’, ‘तस्मात्परमदुर्धर्षः…’, ‘रक्षसामहितं…’ इति त्रयः अर्धाः एकस्मिन् अङ्के। रावणः अत्र विवेकं दर्शयति — वानराणां सामूहिकं बलं सः जानाति। महोदरेण उक्तं संशयवचनम् अपि अत्र प्रतिध्वनितम् — एकाकी वीरः अपि बहुभिः अभिभूयेत। शूलस्य वर्णने विशेषणानां माला — प्रायः दशभिः पदैः — कवेः शैल्याः लक्षणम्, येन आयुधम् एव एकं पात्रम् इव सजीवं भवति। ‘देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम्’ इति पदेन तस्य पूर्वविजयानां स्मरणं, यत् विभीषणेन अपि वर्णितम्। ‘क्षुधितः क्रुद्धः’ इति कुम्भकर्णस्य द्वौ स्वभावौ — बुभुक्षा क्रोधः च — युद्धस्य प्रेरकौ। रावणस्य उपदेशः ‘प्रमत्तं वा’ इति पदेन कुम्भकर्णस्य मद्यपानम् अपि सूचयति, यतः सः मत्तः एव निर्गच्छति। कुम्भकर्णस्य ‘एकाकी गमिष्यामि’ इति प्रतिज्ञा तस्य सहजं शौर्यं, रावणस्य ‘सैन्यैः परिवृतः व्रज’ इति आज्ञा तस्य राजनीतिं च दर्शयति। उभयोः संवादे भ्रातृस्नेहः सावधानता च मिश्रिते; रावणः तं अमूल्यं मत्वा रक्षितुम् इच्छति, यतः सः एव तस्य अन्तिमा आशा।

अथ रावणः आसनात् समुत्पत्य मणिकृतान्तरां स्रजं महातेजाः कुम्भकर्णस्य आबबन्ध। अङ्गदानि अङ्गुलीवेष्टान् वराणि आभरणानि शशिसंकाशं हारं च तस्य महात्मनः आबबन्ध। दिव्यानि सुगन्धीनि माल्यदामानि गात्रेषु, श्रोत्रयोः कुण्डले च सज्जयामास। राजा स्वयम् एव भ्रातरम् अलंकरोति, यत् तस्य स्नेहस्य आदरस्य च चिह्नं, युद्धाय प्रेषितस्य वीरस्य सम्माननं च। काञ्चनाङ्गदकेयूरनिष्काभरणभूषितः बृहत्कर्णः कुम्भकर्णः सुहुतः अग्निः इव आबभौ। महता मेचकेन श्रोणीसूत्रेण सः व्यराजत, यथा अमृतोत्पादने भुजङ्गेन वासुकिना नद्धः मन्दरः। ‘श्रोणीसूत्र’स्य मन्दरवासुक्योः उपमा तस्य कटेः विशालतां सूत्रस्य कृष्णवर्णं च युगपत् दर्शयति — समुद्रमन्थनस्य स्मरणम् अपि महत्कार्यस्य सूचकम्। ततः उपजातिवृत्ते — ‘काञ्चनं भारसहं निवातं विद्युत्प्रभम् आत्मभासा दीप्तम् इव कवचम् आबध्यमानः सः संध्याभ्रसंवीतः अद्रिराजः इव रराज।’ ‘निवातं’ इति शस्त्रैः अभेद्यं, ‘भारसहं’ इति गुरुप्रहारान् सहमानम्। सर्वाभरणैः सर्वाङ्गेषु भूषितः शूलपाणिः सः राक्षसः त्रिविक्रमकृतोत्साहः नारायणः इव बभौ। अलंकरणस्य क्रमः — माला, अङ्गदानि, हारः, कुण्डले, श्रोणीसूत्रं, कवचं च — राजकीयस्य अभिषेकस्य इव गम्भीरः। त्रिविक्रमोपमा पूर्वसर्गस्य आरम्भे रामस्य दृष्ट्या अपि प्रयुक्ता, अतः तस्य देहस्य विशालतायाः एषा प्रियतमा उपमा। संध्याभ्रस्य उपमा अपि सार्थिका — कृष्णे पर्वते रक्तसुवर्णमेघाः यथा, तथा तस्य कृष्णे देहे सुवर्णकवचम्। ‘सुहुतः अग्निः’ इति उपमा यज्ञस्य भाषया वीरस्य दीप्तिं वर्णयति — यथा घृतेन सम्यक् हुतः अग्निः ज्वलति, तथा आभरणैः सः। किन्तु यज्ञस्य अग्निः आहुतिं भक्षयति; अत्र अपि कुम्भकर्णः वानरान् भक्षयितुं गच्छति इति गूढः अर्थः। राज्ञः स्वहस्तेन अलंकरणं प्राचीनायाः रीतेः अनुसारं, यत्र राजा प्रियं योधं युद्धाय प्रेषयन् स्वयं तस्य सम्मानं करोति।

सः महाबलः भ्रातरं सम्परिष्वज्य प्रदक्षिणं कृत्वा शिरसा प्रणम्य प्रतस्थे। रावणः प्रशस्ताभिः आशीर्भिः शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः वरायुधैः सैन्यैः च तं प्रेषयामास। रथिनां वरं तं गजैः तुरंगैः अम्बुदस्वनैः स्यन्दनैः च महात्मानः रथिनः अनुजग्मुः; सर्पैः उष्ट्रैः खरैः सिंहद्विपमृगद्विजैः च आरूढाः राक्षसाः तं घोरं महाबलं कुम्भकर्णम् अनुजग्मुः। पुष्पवर्षैः अवकीर्यमाणः, धृतातपत्रः, शितशूलपाणिः, मदोत्कटः, शोणितगन्धमत्तः, दानवदेवशत्रुः सः विनिर्ययौ। बहवः पदातयः महानादाः महाबलाः भीमाः भीमाक्षाः शस्त्रपाणयः राक्षसाः अन्वयुः — रक्ताक्षाः, सुबहुव्यामाः, नीलाञ्जनचयोपमाः, शूलान् खड्गान् निशितान् परश्वधान्, भिन्दिपालान् परिघान् गदाः मुसलानि, विपुलान् तालस्कन्धान् दुरासदान् क्षेपणीयान् च उद्यम्य। ‘व्याम’ इति प्रसारितबाहुद्वयस्य दीर्घता इति मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां व्याख्यातम्। अथ महातेजाः महाबलः कुम्भकर्णः अन्यत् दारुणं घोरदर्शनं वपुः आदाय निष्पपात — धनुःशतपरीणाहः, षट्शतधनुरुच्छ्रितः, रौद्रः, शकटचक्राक्षः, महापर्वतसंनिभः। रक्षांसि संनिपत्य दग्धशैलोपमः महावक्त्रः सः प्रहसन् इदम् अब्रवीत् — ‘अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः संक्रुद्धः पावकः पतङ्गान् इव निर्दहिष्यामि।’ सेनायाः वर्णनं विविधवाहनैः विविधायुधैः च पूर्णं, यत् राक्षससेनायाः वैचित्र्यं दर्शयति। शकटचक्रसमे नेत्रे, दग्धपर्वतसमः कृष्णदेहः — कविः तस्य रूपं भयानकरसेन वर्णयति। उन्मत्तः शोणितगन्धमत्तः सः मद्येन रक्तगन्धेन च प्रमत्तः, यत् तस्य राक्षसस्वभावम् अनावृतं करोति। पतङ्गाग्न्युपमा वानराणां विनाशस्य सुलभतां तस्य दृष्ट्या दर्शयति। भ्रातुः प्रदक्षिणं प्रणामः च दर्शयतः यत् क्रूरः राक्षसः अपि ज्येष्ठं प्रति विनीतः, कुलधर्मं च पालयति। वाहनानां सूची — सर्पाः, उष्ट्राः, खराः, सिंहाः, गजाः, मृगाः, पक्षिणः — राक्षससेनायाः अस्वाभाविकतां भीषणतां च सूचयति। ‘अन्यत् वपुः आदाय’ इति तस्य कामरूपित्वम्, यत् राक्षसानां विशेषः गुणः; युद्धभूमौ सः स्वदेहं द्विगुणं त्रिगुणं च विस्तारयति, येन वानराणां भयं वर्धते।

‘कामं वनचारिणः वानराः मे न अपराध्यन्ति; अस्मद्विधानां पुरोद्यानविभूषणं सा जातिः। पुररोधस्य मूलं तु सहलक्ष्मणः राघवः; तस्मिन् हते सर्वं हतम्; तं संयुगे वधिष्यामि।’ अत्र कुम्भकर्णस्य विवेकः पुनः दृश्यते — सः वानरान् निरपराधान्, केवलं उद्यानस्य भूषणम् इव मन्यते; मुख्यः शत्रुः रामः एव। एवं ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य राक्षसाः अर्णवं कम्पयन्तः इव महाघोरं नादं चक्रुः। धीमतः तस्य तूर्णं निष्पततः समन्ततः घोररूपाणि निमित्तानि बभूवुः — उल्काशनियुताः गर्दभारुणाः मेघाः बभूवुः, ससागरवना वसुधा समकम्पत; घोररूपाः शिवाः सज्वालकवलैः मुखैः नेदुः; विहंगमाः अपसव्यानि मण्डलानि बबन्धुः; पथि गच्छतः तस्य शूले गृध्रः निष्पपात; तस्य वामं नयनं प्रास्फुरत्, सव्यः बाहुः अकम्पत; भीमनिःस्वना ज्वलन्ती उल्का निष्पपात; आदित्यः निष्प्रभः आसीत्, सुखः अनिलः च न वाति। रोमहर्षणान् उदितान् महोत्पातान् अचिन्तयन् कृतान्तबलचोदितः कुम्भकर्णः निर्ययौ। दुर्निमित्तानां सूची दीर्घा — आकाशे, पृथिव्यां, पशुपक्षिषु, स्वशरीरे च — सर्वत्र अशुभं दृश्यते, यत् तस्य आसन्नं मरणं सूचयति। ‘कृतान्तबलचोदितः’ इति पदेन कविः स्पष्टं वदति — कालः एव तं प्रेरयति। शूले गृध्रस्य पतनं विशेषतः अशुभं, यतः आयुधम् एव मृत्युचिह्नेन स्पृष्टम्। ‘अचिन्तयन्’ इति पदं तस्य दर्पस्य फलं — यः निमित्तानि न चिन्तयति, सः दैवं न पश्यति। वानरविषये तस्य करुणा अपि विरोधाभासपूर्णा — पूर्वं ‘हरीन् भक्षयिष्यामि’ इति उक्तवान्, इदानीं तु तेषां निरपराधतां स्वीकरोति। दुर्निमित्तानि रामायणे प्रायः महतां वधात् पूर्वं वर्ण्यन्ते — खरस्य, प्रहस्तस्य, अन्ते रावणस्य अपि। अत्र तेषां सङ्ख्या बहुला — गर्दभवर्णाः मेघाः, भूकम्पः, शिवानां रवः, पक्षिणाम् अपसव्यं भ्रमणं, गृध्रस्य शूले पतनं, वामनेत्रस्फुरणं, बाहुकम्पनम्, उल्कापातः, सूर्यस्य निष्प्रभता, वायोः अभावः च। वामाङ्गस्फुरणं पुरुषस्य अशुभम् इति लोकप्रसिद्धम्। एवं कविः श्रोतारं पूर्वम् एव सज्जीकरोति। कुम्भकर्णस्य वाक्ये ‘पुररोधस्य मूलं राघवः’ इति युद्धनीतिः अपि स्पष्टा — सेनायाः नायके हते सेना स्वयम् एव नश्यति; अतः सः वानरेषु शक्तिं न व्ययीकर्तुम् इच्छति। अयं विवेकः तस्य मन्त्रिगुणं पुनः स्मारयति। गृध्रः, शिवाः, उल्का च मृत्योः दूताः इव वर्ण्यन्ते, येषां सर्वेषाम् उपेक्षा तस्य दर्पस्य परिचायिका।

पर्वतसंनिभः सः पद्भ्यां प्राकारं लङ्घयित्वा अभ्रघनप्रख्यम् अद्भुतं वानरानीकं ददर्श। ते वानराः पर्वतोपमं तं राक्षसश्रेष्ठं दृष्ट्वा वायुनुन्नाः घनाः इव तदा सर्वाः दिशः ययुः। अतिप्रचण्डं तत् वानरानीकं भिन्नम् अभ्रजालम् इव दिशः द्रवत् समवेक्ष्य घनाभः सः कुम्भकर्णः हर्षात् घनवत् भूयः ननाद। दिवि वारिदस्य निनादं यथा, तथा तस्य घोरं निनदं निशम्य बहवः प्लवङ्गाः निकृत्तमूलाः शालवृक्षाः इव धरण्यां पेतुः। विपुलपरिघवान् सः महात्मा कुम्भकर्णः रिपुनिधनाय विनिःसृतः, युगान्ते किंकरदण्डवान् प्रभुः यमः इव कपिगणानां सुभीमं भयम् आददत्। अन्तिमाः त्रयः श्लोकाः दीर्घवृत्तेषु — उपजातिः, उपजातिः, पुष्पिताग्रा च — सर्गस्य उपसंहारं गम्भीरं कुर्वन्ति। मेघोपमा अत्र त्रिधा — वानरसेना अभ्रघनप्रख्या, पलायमानाः वानराः वायुनुन्नाः घनाः, कुम्भकर्णः घनवत् नदन्। छिन्नमूलशालवृक्षोपमा वानराणां सहसा पतनं, मूलच्छेदे वृक्षस्य इव सर्वथा असहायत्वं च दर्शयति। अन्ते यमोपमा अग्रिमस्य संहारस्य सूचना। एवं कुम्भकर्णस्य रणयात्रा समाप्ता, अग्रिमे सर्गे युद्धम् आरभ्यते। प्राकारस्य पद्भ्यां लङ्घनं तस्य देहस्य परिमाणं दर्शयति — यः प्राकारः वानरैः दुर्लङ्घ्यः, सः तस्य पदमात्रम्। एकषष्टितमे सर्गे उक्तः विभीषणस्य उपायः — ‘यन्त्रम्’ इति — इदानीं निष्फलः इव दृश्यते, यतः तस्य निनादः एव वानरान् पातयति। वानराणां पलायनम् अग्रिमे सर्गे अङ्गदस्य प्रोत्साहनस्य भूमिका। ‘अभ्रघनप्रख्यम्’ इति वानरसेनायाः विशालता, ‘भिन्नम् अभ्रजालम्’ इति तस्याः विघटनं च — द्वयोः उपमयोः अन्तरे एव युद्धस्य प्रथमः क्षणः वर्णितः। कुम्भकर्णस्य हर्षः तस्य विजयस्य आरम्भः इव।

ఇలా అనబడిన కుంభకర్ణుడు మహోదరుని గద్దించి, తరువాత రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన తన అన్న రావణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ రోజు నేను ఆ దురాత్ముడైన రాముని వధించి నీ ఘోరమైన భయాన్ని తుడిచివేస్తాను; నీవు వైరం లేనివాడవై సుఖంగా ఉండు. శూరులు నీరు లేని మేఘాలలా వృథాగా గర్జించరు; యుద్ధంలో కార్యరూపంలో నెరవేరే నా గర్జనను చూడు. శూరులు తమను తామే పొగడుకోవడాన్ని సహించరు; ఏమీ చూపించకుండానే దుష్కరమైన కార్యాన్ని చేసి చూపుతారు.’ నీరు లేని మేఘం అనే ఉపమ ఇక్కడ అర్థవంతమైనది — కేవలం గర్జించి వర్షించని మేఘం వృథా; అలాగే కేవలం మాట్లాడి ఏమీ చేయనివాడు పిరికివాడు. తరువాత అతడు మహోదరుని ముఖాముఖి తిరస్కరిస్తాడు — ‘మహోదరా, ధైర్యం లేని, బుద్ధిహీనులైన, తమను పండితులమని తలచుకొనే రాజులకే నిత్యం చెప్పబడే నీ మాట రుచిస్తుంది. యుద్ధంలో పిరికివారై, రాజును అనుసరిస్తూ ప్రియవచనాలు మాత్రమే పలికే మీవంటివారి వల్లనే సమస్త కార్యమూ నాశనమైంది. లంకలో రాజు ఒక్కడే మిగిలాడు, కోశం క్షీణించింది, సైన్యం హతమైంది; మిత్రుని వేషంలో ఉన్న శత్రువులైన మీరు ఈ రాజును ఆశ్రయించి ఈ దుస్థితిని తెచ్చారు. ఇదిగో నేను శత్రువులను జయించడానికి సిద్ధమై, ఈ మహాసంగ్రామంలో మీ దుర్నీతిని సరిదిద్దడానికి యుద్ధానికి బయలుదేరుతున్నాను.’ ‘రాజశేషా లంకా’ (రాజు మాత్రమే మిగిలిన లంక) అనే పదం కరుణాభరితం — రాజు తప్ప మరెవరూ మిగలనట్లు. ‘సుహృచ్చిహ్నమ్ అమిత్రకమ్’ (మిత్రుని గుర్తులు ధరించిన శత్రువు) అనే మాటతో కుంభకర్ణుడు మహోదరాదులను మిత్రరూపంలో ఉన్న శత్రువులని అంటున్నాడు; ఇది పూర్వసర్గలో చెప్పిన మంత్రుల లక్షణాలను గుర్తు చేస్తుంది. ఇక్కడ ‘భవతాం దుర్నయం సమీకర్తుమ్’ (మీ దుర్నీతిని సరిదిద్దడానికి) అనే పదంతో అతడు దోషాన్ని రాజు మీద కాక మంత్రుల మీద మోపుతున్నాడు; దానివల్ల అన్నగారి గౌరవం కాపాడబడుతుంది. మహోదరుని కపటోపాయం ఇలా ఒక్క వాక్యంతో నిరాకరించబడింది. వీరుని మాట కార్యానికి ముందు అల్పంగా ఉంటుంది, కార్యం మాత్రం మహత్తరంగా ఉంటుంది — ఇదే కుంభకర్ణుని ఆదర్శం. కుంభకర్ణుడు మహోదరుని కపటోపాయాన్ని నేరుగా ఖండించడు; కానీ ‘శూరులు గర్జించరు’ అనే మాటతో అతని వంచనతో కూడిన మార్గం పిరికివారి మార్గమని చెబుతాడు. అతని దృష్టిలో యుద్ధం వీరుని ధర్మం, మోసం భీరువుది. ‘నిర్వైరో హి సుఖీ భవ’ (వైరం లేనివాడవై సుఖంగా ఉండు) అనే ఆశ్వాసన పూర్వసర్గలోని ‘రమస్వ రాజన్’ (రాజా, ఆనందించు) అనే మాటతో సరిపోతుంది — అన్న సుఖమే అతని లక్ష్యం. అంతేకాక, ‘ఆత్మనా ఆత్మానం సంభావయితుం న మర్షయంతి’ (తమను తామే పొగడుకోవడాన్ని సహించరు) అనేది ఆత్మప్రశంసకు నింద; అయినా అతడే పూర్వసర్గలో ఎంతో ఆత్మప్రశంస చేసుకున్నాడు — ఈ విరోధం కవి చేసిన సూక్ష్మమైన వ్యంగ్యంలా ఉంది. ఇంకా, ‘కోశం క్షీణించింది, సైన్యం హతమైంది’ అనే మాట పూర్వసర్గలో రావణుడే అంగీకరించిన దుస్థితిని తిరిగి చెబుతుంది, కానీ దోషాన్ని మంత్రుల మీద మోపుతుంది. ఇలా కుంభకర్ణుడు రాజును అవమానించకుండానే సత్యం చెబుతాడు — ఇది నేర్పరి అయిన వక్త లక్షణం.

ధీమంతుడైన కుంభకర్ణుడు ఇలా పలికిన మాటను విని రాక్షసాధిపతి నవ్వుతూ ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘నాయనా, యుద్ధవిశారదా, ఈ మహోదరుడు రాముని చూసి భయపడిపోయాడు, సందేహం లేదు; అందుకే అతనికి యుద్ధం రుచించడం లేదు. స్నేహంలోనూ బలంలోనూ నాకు నీతో సమానుడు ఎవడూ లేడు. కుంభకర్ణా, శత్రువధకోసం, విజయంకోసం వెళ్ళు. అరిందమా, శత్రునాశనం కోసమే నిద్రిస్తున్న నిన్ను నేను మేల్కొలిపాను; రాక్షసులకు ఇది ఎంతో గొప్ప సమయం. పాశం చేతబట్టిన అంతకునిలా శూలాన్ని తీసుకొని వెళ్ళు; వానరులనూ సూర్యతేజస్సు గల ఆ ఇద్దరు రాజపుత్రులనూ భక్షించు. నీ రూపాన్ని చూడగానే వానరులు పారిపోతారు; రామలక్ష్మణుల హృదయాలు కూడా పగిలిపోతాయి.’ మహాబలుడైన కుంభకర్ణునితో ఇలా పలికి, మహాతేజస్వి అయిన ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు తాను మళ్ళీ పుట్టినట్లు భావించాడు. కుంభకర్ణుని బలాన్ని ఎరిగినవాడూ, అతని పరాక్రమాన్ని తెలిసినవాడూ అయిన ఆ రాజు నిర్మలమైన చంద్రునిలా ఆనందించాడు. ఇలా అనబడిన మహాబలుడు రాజు మాట విని సంతోషించి, యుద్ధానికి ఉద్యుక్తుడై అప్పుడు బయలుదేరాడు. 12–17 శ్లోకాలు సమీక్షిత పాఠంలో లేవు — వల్గేట్‌లోని ఈ భాగం రావణుని ప్రోత్సాహాన్నీ అతని హర్షాన్నీ విస్తారంగా వర్ణిస్తుంది. రావణుడు మహోదరుని పక్షం తీసుకోడు; క్షణంలోనే కుంభకర్ణుని పక్షానికి మారిపోతాడు; ఇది అతని అస్థిరమైన మనస్సును సూచిస్తుంది — ముందు మహోదరుని ఉపాయం నచ్చినట్లు కనిపించింది, ఇప్పుడు కుంభకర్ణుని శౌర్యం. ‘మళ్ళీ పుట్టినట్లు’ అనే ఉపమ అతని నిరాశ ఆశగా మారడాన్ని చూపుతుంది. ‘నిర్మలమైన చంద్రునిలా’ — చింత అనే రాహువు నుండి విడివడిన చంద్రునిలా అతని ముఖం ప్రసన్నమైంది. రావణుని నవ్వును కూడా గమనించాలి — తానూ ముందు భయపడినవాడే అయినా, అతడు మహోదరుని భయాన్ని ఎగతాళి చేస్తున్నాడు. ‘స్నేహంలోనూ బలంలోనూ నీతో సమానుడు లేడు’ అనే ప్రశంస కుంభకర్ణుని హృదయాన్ని తాకుతుంది. ‘పాశం చేతబట్టిన అంతకునిలా’ అనే ఉపమ అతన్ని యముని రూపంలో వర్ణిస్తుంది; ఇది సర్గాంతంలోని ‘కింకరదండం ధరించిన ప్రభువు’ అనే ఉపమతో కలిసి వృత్తాన్ని పూర్తి చేస్తుంది. ‘రామలక్ష్మణుల హృదయాలు పగిలిపోతాయి’ అనే మాటలో రావణుని ఆశ అతిశయించింది — కేవలం రూపాన్ని చూసే శత్రువు చనిపోతాడని.

శత్రుసంహారకుడైన కుంభకర్ణుడు వేగంగా పదునైన శూలాన్ని తీసుకున్నాడు — అది పూర్తిగా నల్లని ఇనుముతో చేసినది, దేదీప్యమానమైనది, పుటం పెట్టిన బంగారంతో అలంకరించబడినది, ఇంద్రుని వజ్రాయుధంలా ప్రకాశించేది, వజ్రంలా బరువైనది, దేవదానవగంధర్వయక్షసర్పాలను సంహరించినది, ఎర్రని పూలమాలలు గల పెద్ద దండలతో అలంకరించినది, తనంతట తానే అగ్నిని వెడలగ్రక్కేది, శత్రువుల రక్తంతో రంగుదేలినది, విశాలమైనది. శూలం యొక్క ఈ విస్తారమైన వర్ణన — నల్ల ఇనుముతో చేసినది, బంగారంతో అలంకరించినది, తనంతట తానే అగ్నిని కక్కేది, శత్రురక్తంతో రంగుదేలినది — ఆ ఆయుధపు భీషణతనూ యుద్ధపు ఉగ్రతనూ ముందే సూచిస్తుంది. దానిని తీసుకొని మహాతేజస్వి అయిన కుంభకర్ణుడు రావణునితో అన్నాడు — ‘నేను ఒంటరిగానే వెళ్తాను; నా సైన్యం ఇక్కడే ఉండనీ. ఈ రోజు కోపంతోనూ ఆకలితోనూ ఉన్న నేను ఆ వానరులను భక్షిస్తాను.’ ఒంటరిగా వెళ్ళడం అతని ఆత్మవిశ్వాసపు పరాకాష్ఠను చూపుతుంది; పూర్వసర్గలో మహోదరుడు దీన్నే నిందించాడు. కుంభకర్ణుని మాట విని రావణుడు ఇలా అన్నాడు — ‘శూలాలూ ముద్గరాలూ చేతబట్టిన సైన్యాలతో పరివృతుడవై వెళ్ళు. మహాత్ములూ శూరులూ గట్టి పట్టుదల గలవారూ అయిన వానరులు ఒంటరిగా ఉన్నవానిని గానీ ఏమరుపాటుగా ఉన్నవానిని గానీ పళ్ళతో కొరికి నాశనం చేయగలరు. కనుక పరమ దుర్ధర్షుడవైన నీవు సైన్యాలతో కలిసి వెళ్ళు; రాక్షసులకు అహితమైన శత్రుపక్షాన్నంతటినీ సంహరించు.’ ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘ఏకాకినం ప్రమత్తం వా…’, ‘తస్మాత్పరమదుర్ధర్షః…’, ‘రక్షసామహితం…’ అనే మూడు అర్ధభాగాలు ఒకే సంఖ్య కింద ఉన్నాయి. రావణుడు ఇక్కడ వివేకం చూపుతాడు — వానరుల సామూహిక బలం అతనికి తెలుసు. మహోదరుడు పలికిన సంశయవచనం కూడా ఇక్కడ ప్రతిధ్వనిస్తుంది — ఒంటరి వీరుడైనా అనేకులచేత ఓడించబడవచ్చు. శూలవర్ణనలోని విశేషణాల మాల — సుమారు పది పదాలు — కవి శైలికి లక్షణం; దాని వల్ల ఆయుధమే ఒక సజీవమైన పాత్రలా అవుతుంది. ‘దేవదానవగంధర్వయక్షపన్నగసూదనమ్’ అనే పదం అతని పూర్వవిజయాలను గుర్తుచేస్తుంది; విభీషణుడు కూడా వాటిని వర్ణించాడు. ‘క్షుధితః క్రుద్ధః’ (ఆకలిగొన్నవాడు, కోపించినవాడు) — ఈ రెండూ, అంటే ఆకలీ కోపమూ, కుంభకర్ణుని రెండు స్వభావాలు, యుద్ధానికి అతన్ని ప్రేరేపించేవి. రావణుని ఉపదేశంలోని ‘ప్రమత్తం వా’ (ఏమరుపాటుగా ఉన్నవానిని) అనే పదం కుంభకర్ణుని మద్యపానాన్ని కూడా సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే అతడు మత్తులోనే బయలుదేరుతున్నాడు. కుంభకర్ణుని ‘ఒంటరిగా వెళ్తాను’ అనే ప్రతిజ్ఞ అతని సహజశౌర్యాన్నీ, రావణుని ‘సైన్యాలతో కలిసి వెళ్ళు’ అనే ఆజ్ఞ అతని రాజనీతినీ చూపుతాయి. ఇద్దరి సంభాషణలో భ్రాతృస్నేహమూ జాగ్రత్తా కలిసి ఉన్నాయి; రావణుడు అతన్ని అమూల్యునిగా భావించి కాపాడాలని కోరుకుంటాడు, ఎందుకంటే అతడే అతని చివరి ఆశ.

అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన రావణుడు ఆసనం నుండి లేచి, మధ్యమధ్య మణులు పొదిగిన మాలను కుంభకర్ణునికి కట్టాడు. ఆ మహాత్మునికి భుజకీర్తులనూ ఉంగరాలనూ శ్రేష్ఠమైన ఆభరణాలనూ చంద్రునిలా ప్రకాశించే హారాన్నీ ధరింపజేశాడు. అతని శరీరంపై దివ్యమైన సుగంధభరితమైన పూలదండలను, చెవులకు కుండలాలను అలంకరించాడు. రాజు స్వయంగా తమ్ముని అలంకరిస్తున్నాడు; ఇది అతని స్నేహానికీ ఆదరానికీ గుర్తు, యుద్ధానికి పంపబడుతున్న వీరునికి చేసే సన్మానం కూడా. బంగారు అంగదాలూ కేయూరాలూ నిష్కాలనే ఆభరణాలూ ధరించిన, పెద్ద చెవులు గల కుంభకర్ణుడు చక్కగా ఆహుతులు పోసిన అగ్నిలా ప్రకాశించాడు. పెద్దదైన నల్లని మొలత్రాడుతో అతడు అమృతమథన సమయంలో వాసుకి అనే సర్పంతో చుట్టబడిన మందరపర్వతంలా విరాజిల్లాడు. ‘శ్రోణీసూత్రం’ (మొలత్రాడు) కోసం వాడిన మందర–వాసుకుల ఉపమ అతని నడుము విశాలతనూ త్రాడు నల్లని రంగునూ ఒకేసారి చూపుతుంది — సముద్రమథనపు స్మృతి కూడా ఒక మహత్కార్యానికి సూచన. తరువాత ఉపజాతి వృత్తంలో — ‘బంగారుమయమైన, బరువును సహించే, అభేద్యమైన, మెరుపులా ప్రకాశించే, తన కాంతితోనే జ్వలిస్తున్నట్లున్న కవచాన్ని ధరిస్తున్న అతడు సంధ్యామేఘాలతో కప్పబడిన పర్వతరాజులా ప్రకాశించాడు.’ ‘నివాతం’ అంటే శస్త్రాలకు అభేద్యమైనది, ‘భారసహం’ అంటే బరువైన దెబ్బలను సహించేది. అన్ని అవయవాలపై అన్ని ఆభరణాలనూ ధరించి, శూలం చేతబట్టిన ఆ రాక్షసుడు త్రివిక్రమావతారానికై ఉత్సాహం పూనిన నారాయణునిలా ప్రకాశించాడు. అలంకరణ క్రమం — మాల, అంగదాలు, హారం, కుండలాలు, మొలత్రాడు, కవచం — రాజ్యాభిషేకంలా గంభీరమైనది. త్రివిక్రమోపమ పూర్వసర్గ ప్రారంభంలో రాముని దృష్టితో కూడా ప్రయోగించబడింది; కాబట్టి అతని దేహ విశాలతకు ఇది కవికి అత్యంత ప్రియమైన ఉపమ. సంధ్యామేఘపు ఉపమ కూడా అర్థవంతమే — నల్లని పర్వతంపై ఎర్రని బంగారు రంగు మేఘాలు ఉన్నట్లు, అతని నల్లని దేహంపై బంగారు కవచం. ‘సుహుతః అగ్నిః’ (చక్కగా ఆహుతులు పోసిన అగ్ని) అనే ఉపమ యజ్ఞభాషలో వీరుని దీప్తిని వర్ణిస్తుంది — నెయ్యితో చక్కగా హోమం చేసిన అగ్ని ఎలా జ్వలిస్తుందో, ఆభరణాలతో అతడు అలా. కానీ యజ్ఞాగ్ని ఆహుతిని భక్షిస్తుంది; ఇక్కడ కూడా కుంభకర్ణుడు వానరులను భక్షించడానికి వెళ్తున్నాడనే గూఢార్థం ఉంది. రాజు స్వహస్తాలతో అలంకరించడం ప్రాచీన ఆచారం ప్రకారమే; దాని ప్రకారం రాజు తనకు ప్రియమైన యోధుని యుద్ధానికి పంపుతూ స్వయంగా అతన్ని సన్మానిస్తాడు.

ఆ మహాబలుడు అన్నను కౌగిలించుకొని, ప్రదక్షిణం చేసి, తల వంచి నమస్కరించి బయలుదేరాడు. రావణుడు శుభమైన ఆశీర్వాదాలతో, శంఖదుందుభుల ధ్వనులతో, శ్రేష్ఠమైన ఆయుధాలు గల సైన్యాలతో అతన్ని పంపాడు. రథికులలో శ్రేష్ఠుడైన అతన్ని మహాత్ములైన రథికులు ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, మేఘంలా ధ్వనించే రథాలతో అనుసరించారు; పాములపై, ఒంటెలపై, గాడిదలపై, సింహాలపై, ఏనుగులపై, మృగాలపై, పక్షులపై ఎక్కిన రాక్షసులు ఘోరుడూ మహాబలుడూ అయిన ఆ కుంభకర్ణుని వెంట వెళ్ళారు. పూలవానతో కప్పబడుతూ, గొడుగు పట్టబడి, పదునైన శూలం చేతబట్టి, మదంతో ఉద్ధతుడై, రక్తపు వాసనకు మత్తెక్కిన, దానవులకూ దేవతలకూ శత్రువైన అతడు బయలుదేరాడు. పెద్దగా గర్జించేవారూ మహాబలులూ భయంకరులూ భయంకరమైన కళ్ళు గలవారూ శస్త్రాలు చేతబట్టినవారూ అయిన అనేకమంది కాల్బలపు రాక్షసులు వెంట నడిచారు — వారు ఎర్రని కళ్ళు గలవారు, ఎన్నో బారల పొడవు గలవారు, నల్లని కాటుకకుప్పలలా ఉన్నవారు; శూలాలనూ ఖడ్గాలనూ పదునైన గండ్రగొడ్డళ్ళనూ, భిందిపాలాలనూ పరిఘలనూ గదలనూ రోకళ్ళనూ, పెద్దపెద్ద తాటిమాకులనూ, ఎదిరించలేని విసిరే ఆయుధాలనూ పైకెత్తి పట్టుకున్నారు. ‘వ్యామ’ (బార) అంటే చాచిన రెండు చేతుల పొడవు అని ముద్రణలోని పాదటిప్పణి వివరిస్తుంది. అప్పుడు మహాతేజస్వీ మహాబలుడూ అయిన కుంభకర్ణుడు మరొక దారుణమైన, చూడడానికి ఘోరమైన శరీరాన్ని ధరించి బయటకు దూకాడు — వంద ధనుస్సుల చుట్టుకొలత, ఆరువందల ధనుస్సుల ఎత్తు గలవాడు, రౌద్రుడు, బండిచక్రాల వంటి కళ్ళు గలవాడు, మహాపర్వతంలా ఉన్నవాడు. రాక్షసులను గుమిగూడించి, కాలిపోయిన పర్వతంలా ఉన్న, పెద్ద నోరు గల అతడు నవ్వుతూ ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ రోజు వానరముఖ్యుల ఆ యూథాలను ఒక్కొక్క భాగాన్ని, కోపించిన అగ్ని మిడతలను కాల్చినట్లు, కాల్చివేస్తాను.’ సేన వర్ణన వివిధ వాహనాలతో, వివిధ ఆయుధాలతో నిండి ఉంది; ఇది రాక్షససేన వైచిత్ర్యాన్ని చూపుతుంది. బండిచక్రాల వంటి కళ్ళు, కాలిన పర్వతం వంటి నల్లని దేహం — కవి అతని రూపాన్ని భయానకరసంతో వర్ణిస్తున్నాడు. ఉన్మత్తుడూ రక్తపు వాసనకు మత్తెక్కినవాడూ అయిన అతడు మద్యంతోనూ రక్తగంధంతోనూ మత్తుగా ఉన్నాడు; ఇది అతని రాక్షసస్వభావాన్ని బయటపెడుతుంది. మిడతలు–అగ్ని ఉపమ అతని దృష్టిలో వానరులను నాశనం చేయడం ఎంత సులభమో చూపుతుంది. అన్నకు ప్రదక్షిణం, నమస్కారం — క్రూరుడైన రాక్షసుడు కూడా పెద్దవాని పట్ల వినయంగా ఉంటాడనీ, కులధర్మాన్ని పాటిస్తాడనీ చూపుతాయి. వాహనాల జాబితా — పాములు, ఒంటెలు, గాడిదలు, సింహాలు, ఏనుగులు, మృగాలు, పక్షులు — రాక్షససేన అస్వాభావికతనూ భీషణతనూ సూచిస్తుంది. ‘మరొక శరీరాన్ని ధరించి’ అనేది అతని కామరూపిత్వం — కోరిన రూపం ధరించగల శక్తి — ఇది రాక్షసుల ప్రత్యేక గుణం; యుద్ధభూమిలో అతడు తన దేహాన్ని రెండింతలు మూడింతలు పెంచుతాడు, దానివల్ల వానరుల భయం పెరుగుతుంది.

‘వనంలో తిరిగే వానరులు నాకు ఏ అపరాధమూ చేయలేదు; ఆ జాతి మావంటివారికి నగరోద్యానాలకు అలంకారం మాత్రమే. నగర ముట్టడికి మూలం లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుడే; అతడు హతమైతే అంతా హతమైనట్లే; అతన్నే యుద్ధంలో వధిస్తాను.’ ఇక్కడ కుంభకర్ణుని వివేకం మళ్ళీ కనిపిస్తుంది — అతడు వానరులను నిరపరాధులుగా, కేవలం ఉద్యానానికి అలంకారంలా భావిస్తాడు; ముఖ్యశత్రువు రాముడే. ఇలా పలుకుతున్న కుంభకర్ణుని చూసి రాక్షసులు సముద్రాన్ని కంపింపజేస్తున్నట్లు మహాఘోరమైన నాదం చేశారు. ధీమంతుడైన అతడు వేగంగా బయలుదేరుతుండగా అన్నివైపులా ఘోరరూపమైన నిమిత్తాలు కలిగాయి — ఉల్కలతోనూ పిడుగులతోనూ కూడిన, గాడిదరంగులో ఎర్రగా ఉన్న మేఘాలు కమ్ముకున్నాయి; సముద్రాలతో అడవులతో కూడిన భూమి కంపించింది; ఘోరరూపమైన నక్కలు జ్వాలలు వెడలగ్రక్కే నోళ్ళతో అరిచాయి; పక్షులు అపసవ్యంగా మండలాకారంలో తిరిగాయి; దారిలో వెళ్తున్న అతని శూలం మీద గద్ద వాలింది; అతని ఎడమకన్ను అదిరింది, ఎడమ భుజం వణికింది; భయంకరమైన ధ్వనితో మండుతున్న ఉల్క రాలిపడింది; సూర్యుడు కాంతిహీనుడయ్యాడు, సుఖకరమైన గాలి వీయలేదు. రోమాంచం కలిగించే ఆ మహోత్పాతాలను లెక్కచేయకుండా, కృతాంతుని బలంచేత ప్రేరేపించబడిన కుంభకర్ణుడు బయలుదేరాడు. దుర్నిమిత్తాల జాబితా దీర్ఘమైనది — ఆకాశంలో, భూమిపై, పశుపక్షులలో, తన శరీరంలో — అన్నిచోట్లా అశుభమే కనిపిస్తుంది; ఇది అతని ఆసన్నమరణాన్ని సూచిస్తుంది. ‘కృతాంతబలచోదితః’ అనే పదంతో కవి స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు — కాలమే అతన్ని నడిపిస్తోంది. శూలం మీద గద్ద వాలడం విశేషంగా అశుభం, ఎందుకంటే ఆయుధమే మృత్యుచిహ్నంతో తాకబడింది. ‘అచింతయన్’ (లెక్కచేయకుండా) అనే పదం అతని దర్పపు ఫలం — నిమిత్తాలను పట్టించుకోనివాడు దైవాన్ని చూడలేడు. వానరుల విషయంలో అతని కరుణ కూడా విరోధాభాసంతో నిండి ఉంది — ముందు ‘వానరులను భక్షిస్తాను’ అన్నాడు, ఇప్పుడు వారి నిరపరాధిత్వాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు. రామాయణంలో దుర్నిమిత్తాలు సాధారణంగా మహావీరుల వధకు ముందు వర్ణించబడతాయి — ఖరునిది, ప్రహస్తునిది, చివరకు రావణునిది కూడా. ఇక్కడ వాటి సంఖ్య అధికం — గాడిదరంగు మేఘాలు, భూకంపం, నక్కల అరుపులు, పక్షుల అపసవ్యభ్రమణం, శూలంపై గద్ద వాలడం, ఎడమకన్ను అదరడం, భుజం వణకడం, ఉల్కాపాతం, సూర్యుని కాంతిహీనత, గాలి లేకపోవడం. ఎడమ అవయవాలు అదరడం పురుషునికి అశుభమని లోకప్రసిద్ధి. ఇలా కవి శ్రోతను ముందుగానే సిద్ధం చేస్తాడు. కుంభకర్ణుని మాటలోని ‘నగర ముట్టడికి మూలం రాఘవుడే’ అనే యుద్ధనీతి కూడా స్పష్టమే — సేనానాయకుడు హతమైతే సేన తనంతట తానే నశిస్తుంది; అందుకే అతడు వానరులపై శక్తిని వ్యయం చేయాలనుకోడు. ఈ వివేకం అతని మంత్రిగుణాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది. గద్ద, నక్కలు, ఉల్క మృత్యువుకు దూతల్లా వర్ణించబడ్డాయి; వాటన్నిటినీ ఉపేక్షించడం అతని దర్పానికి నిదర్శనం.

పర్వతంలా ఉన్న అతడు అడుగులతోనే ప్రాకారాన్ని దాటి, దట్టమైన మేఘసమూహంలా ఉన్న అద్భుతమైన వానరసైన్యాన్ని చూశాడు. పర్వతంలా ఉన్న ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుని చూసి ఆ వానరులు గాలికి చెదిరిన మేఘాలలా అప్పుడు అన్ని దిక్కులకూ పారిపోయారు. మిక్కిలి ప్రచండమైన ఆ వానరసైన్యం చెదిరిన మేఘజాలంలా దిక్కులకు పరుగెత్తడం చూసి, మేఘంలా నల్లగా ఉన్న ఆ కుంభకర్ణుడు సంతోషంతో మళ్ళీ మేఘంలా గర్జించాడు. ఆకాశంలో మేఘగర్జనలా ఉన్న అతని ఘోరమైన నాదాన్ని విని, అనేక వానరులు వేళ్ళు తెగిన సాలవృక్షాలలా భూమిపై పడిపోయారు. పెద్ద పరిఘ ధరించిన ఆ మహాకాయుడు కుంభకర్ణుడు శత్రుసంహారానికి బయలుదేరి, యుగాంతంలో కింకరదండం ధరించిన ప్రభువైన యమునిలా, వానరగణాలకు మిక్కిలి భయంకరమైన భయాన్ని కలిగించాడు. చివరి మూడు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తాలలో ఉన్నాయి — ఉపజాతి, ఉపజాతి, పుష్పితాగ్ర — ఇవి సర్గ ఉపసంహారాన్ని గంభీరం చేస్తాయి. మేఘోపమ ఇక్కడ మూడు విధాలుగా ఉంది — వానరసేన దట్టమైన మేఘసమూహంలా, పారిపోతున్న వానరులు గాలికి చెదిరిన మేఘాలలా, కుంభకర్ణుడు మేఘంలా గర్జిస్తూ. వేళ్ళు తెగిన సాలవృక్షాల ఉపమ వానరులు హఠాత్తుగా పడిపోవడాన్నీ, వేరు తెగిన చెట్టులా పూర్తిగా నిస్సహాయులు కావడాన్నీ చూపుతుంది. చివరలోని యమోపమ రాబోయే సంహారానికి సూచన. ఇలా కుంభకర్ణుని రణయాత్ర ముగిసింది; తరువాతి సర్గలో యుద్ధం ప్రారంభమవుతుంది. ప్రాకారాన్ని అడుగులతో దాటడం అతని దేహపరిమాణాన్ని చూపుతుంది — వానరులకు దాటడానికి కష్టమైన ప్రాకారం అతనికి ఒక్క అడుగు మాత్రమే. అరవై ఒకటవ సర్గలో చెప్పిన విభీషణుని ఉపాయం — ‘యంత్రం’ అనేది — ఇప్పుడు నిష్ఫలమైనట్లు కనిపిస్తుంది, ఎందుకంటే అతని నాదమే వానరులను పడగొడుతోంది. వానరుల పలాయనం తరువాతి సర్గలో అంగదుని ప్రోత్సాహానికి భూమిక. ‘అభ్రఘనప్రఖ్యమ్’ (దట్టమైన మేఘసమూహంలా) అనేది వానరసేన విశాలతనూ, ‘భిన్నమ్ అభ్రజాలమ్’ (చెదిరిన మేఘజాలం) అనేది దాని విచ్ఛిన్నతనూ చూపుతాయి — ఈ రెండు ఉపమల మధ్యనే యుద్ధపు మొదటి క్షణం వర్ణించబడింది. కుంభకర్ణుని హర్షం అతని విజయానికి ఆరంభంలా ఉంది.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட கும்பகர்ணன் மகோதரனைக் கடிந்துகொண்டு, பின் ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனான தன் அண்ணன் ராவணனிடம் சொன்னான்: ‘அத்தகைய நான் இன்று தீயமனத்தவனான அந்த ராமனைக் கொன்று உன் கொடிய அச்சத்தைத் துடைத்தெறிகிறேன்; பகையற்றவனாக இன்புற்றிரு. வீரர்கள் நீரற்ற மேகங்களைப் போல வீணாக முழங்குவதில்லை; போரில் செயலால் நிறைவேறும் என் முழக்கத்தைப் பார். வீரர்கள் தம்மைத் தாமே புகழ்ந்துகொள்வதைப் பொறுப்பதில்லை; வெளிக்காட்டிக்கொள்ளாமலேயே அரிய செயலைச் செய்து முடிக்கிறார்கள்.’ நீரற்ற மேகத்தின் உவமை இங்கே பொருள் நிறைந்தது — முழங்கி மட்டும் மழை பொழியாத மேகம் வீணானது; அதுபோலப் பேசி மட்டும் செயல்படாதவன் கோழை. பிறகு அவன் மகோதரனை நேருக்கு நேர் இகழ்கிறான்: ‘மகோதரா, கலக்கமுற்றவர்களும் அறிவற்றவர்களும் தம்மை அறிஞர்களாக எண்ணிக்கொள்பவர்களுமான அரசர்களுக்குத்தான் எப்போதும் சொல்லப்படும் உன் சொல் இனிக்கும். போரில் கோழைகளாக, அரசனைப் பின்தொடர்ந்து இனியவற்றையே பேசும் உங்களால் எல்லாக் காரியமும் பாழாக்கப்பட்டது. இலங்கையில் அரசன் மட்டுமே எஞ்சும்படி செய்யப்பட்டது; கருவூலம் வற்றிவிட்டது; படை அழிக்கப்பட்டது; நண்பர்களின் அடையாளம் தாங்கிய பகைவர்களான நீங்கள் இந்த அரசனை அடைந்து இதைச் செய்தீர்கள். இதோ நான் பகைவரை வெல்ல முனைந்து போருக்குப் புறப்படுகிறேன் — இன்று பெரும்போரில் உங்கள் தீய நெறியைச் சீர்செய்வதற்காக.’ ‘ராஜசேஷா லங்கா’ (அரசன் மட்டுமே எஞ்சிய இலங்கை) என்ற சொல் இரக்கம் ததும்புவது — அரசனைத் தவிர வேறு யாரும் எஞ்சவில்லை என்பது போல. ‘ஸுஹ்ருச்சிஹ்னம் அமித்ரகம்’ (நண்பனின் அடையாளம் தாங்கிய பகைவன்) என்ற சொல்லால் கும்பகர்ணன் மகோதரன் முதலியோரை நண்பர் உருவில் உள்ள பகைவர்கள் என்கிறான்; இது முந்தைய சர்க்கத்தில் சொல்லப்பட்ட அமைச்சர்களின் இலக்கணங்களை நினைவூட்டுகிறது. இங்கே ‘உங்கள் தீய நெறியைச் சீர்செய்ய’ என்ற சொல்லால் அவன் குற்றத்தை அரசன் மீது அன்றி அமைச்சர்கள் மீது சுமத்துகிறான்; அதனால் அண்ணனின் பெருமை காக்கப்படுகிறது. மகோதரனின் வஞ்சக உபாயம் இவ்வாறு ஒரே வாக்கியத்தால் தள்ளப்படுகிறது. வீரனின் சொல் செயலுக்கு முன் சிறிது, செயலோ பெரிது — இதுவே கும்பகர்ணனின் இலட்சியம். கும்பகர்ணன் மகோதரனின் வஞ்சக உபாயத்தை நேரடியாக மறுக்கவில்லை; ஆனால் ‘வீரர்கள் வீணே முழங்குவதில்லை’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய ஏமாற்று வழியைக் கோழைகளின் வழி என்கிறான். அவன் பார்வையில் போர் வீரனின் தர்மம்; சூழ்ச்சியோ அஞ்சுபவனுடையது. ‘நிர்வைரோ ஹி ஸுகீ பவ’ (பகையற்றவனாக இன்புற்றிரு) என்ற ஆறுதல், முந்தைய சர்க்கத்தின் ‘ரமஸ்வ ராஜன்’ (அரசே, மகிழ்ந்திரு) என்ற சொல்லோடு ஒத்துப்போகிறது — அண்ணனின் இன்பமே அவன் குறிக்கோள். மேலும், ‘தம்மைத் தாமே புகழ்ந்துகொள்வதைப் பொறுப்பதில்லை’ என்பது தற்புகழ்ச்சியைப் பழிப்பது; ஆயினும் அவனே முந்தைய சர்க்கத்தில் நிறையத் தற்புகழ்ச்சி செய்தான் — இந்த முரண் கவிஞரின் நுட்பமான குறிப்புப் போலத் தோன்றுகிறது. மேலும், ‘கருவூலம் வற்றிவிட்டது, படை அழிக்கப்பட்டது’ என்ற சொல், முந்தைய சர்க்கத்தில் ராவணனே ஒப்புக்கொண்ட இழிநிலையைத் திரும்பச் சொல்கிறது; ஆனால் குற்றத்தை அமைச்சர்கள் மீது சுமத்துகிறது. இவ்வாறு கும்பகர்ணன் அரசனை அவமதிக்காமலே உண்மையைச் சொல்கிறான் — இது திறமையான பேச்சாளனின் இலக்கணம்.

அறிவுடைய கும்பகர்ணன் இவ்வாறு சொன்ன சொல்லைக் கேட்டு, ராக்ஷசர்களின் தலைவன் சிரித்துக்கொண்டே மறுமொழி கூறினான்: ‘அன்பனே, போர்க்கலையில் வல்லவனே, இந்த மகோதரன் ராமனிடம் மிகவும் அஞ்சியிருக்கிறான், ஐயமில்லை; ஆகவே இவனுக்குப் போர் பிடிக்கவில்லை. நட்பிலும் வலிமையிலும் எனக்கு உனக்கு நிகரானவன் எவனும் இல்லை. கும்பகர்ணா, பகைவரைக் கொல்வதற்கும் வெற்றிக்கும் செல். பகைவரை அடக்குபவனே, பகைவரை அழிப்பதற்காகவே உறங்கிக்கொண்டிருந்த உன்னை நான் எழுப்பினேன்; ராக்ஷசர்களுக்கு இது மிகப் பெரிய நெருக்கடியான காலம். பாசக்கயிற்றைக் கையில் ஏந்திய காலனைப் போலச் சூலத்தை எடுத்துக்கொண்டு செல்; வானரர்களையும் சூரியனைப் போல் ஒளிரும் அந்த இரு ராஜகுமாரர்களையும் தின்றுவிடு. உன் உருவத்தைக் கண்ட மாத்திரத்தில் வானரர்கள் ஓடிவிடுவார்கள்; ராமலக்ஷ்மணர்களின் இதயங்களும் வெடித்துவிடும்.’ பெருவலிமையுடைய கும்பகர்ணனிடம் இவ்வாறு சொல்லி, பேரொளியுடைய ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவன் தான் மறுபிறவி எடுத்தவன் போல எண்ணினான். கும்பகர்ணனின் வலிமையை அறிந்தவனும் அவனுடைய வீரத்தை உணர்ந்தவனுமான அரசன் களங்கமற்ற சந்திரனைப் போல மகிழ்ச்சியடைந்தான். இவ்வாறு சொல்லப்பட்டு மகிழ்ந்த பெருவலியோன், அரசனின் சொல்லைக் கேட்டுப் போரிட முனைந்து அப்போது புறப்பட்டான். 12–17 சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை — வல்கேட்டின் இந்தப் பகுதி ராவணனின் ஊக்கமொழியையும் அவனுடைய மகிழ்ச்சியையும் விரிவாக வருணிக்கிறது. ராவணன் மகோதரனின் பக்கம் நிற்கவில்லை; கணப்பொழுதில் அவன் கும்பகர்ணனின் பக்கம் மாறுகிறான்; இது அவனுடைய நிலையற்ற மனத்தைக் காட்டுகிறது — முன்பு மகோதரனின் உபாயம் பிடித்தது போலிருந்தது, இப்போது கும்பகர்ணனின் வீரம். ‘மறுபிறவி எடுத்தவன் போல’ என்ற உவமை அவனுடைய நம்பிக்கையிழப்பு நம்பிக்கையாக மாறுவதைக் காட்டுகிறது. ‘களங்கமற்ற சந்திரனைப் போல’ — கவலை என்னும் ராகுவிடமிருந்து விடுபட்ட சந்திரனைப் போல அவன் முகம் தெளிவடைந்தது. ராவணனின் சிரிப்பையும் கவனிக்க வேண்டும் — அவனே முன்பு அஞ்சியிருந்தபோதிலும் மகோதரனின் அச்சத்தை ஏளனம் செய்கிறான். ‘நட்பிலும் வலிமையிலும் உனக்கு நிகரானவன் இல்லை’ என்ற புகழ்ச்சி கும்பகர்ணனின் இதயத்தைத் தொடுகிறது. ‘பாசக்கயிற்றைக் கையில் ஏந்திய காலனைப் போல’ என்ற உவமை அவனை யமனின் வடிவில் வருணிக்கிறது; இது சர்க்கத்தின் இறுதியில் வரும் ‘கிங்கரர்களின் தண்டத்தை ஏந்திய தலைவன்’ என்ற உவமையோடு வட்டத்தை நிறைவு செய்கிறது. ‘ராமலக்ஷ்மணர்களின் இதயங்கள் வெடித்துவிடும்’ என்ற சொல்லில் ராவணனின் நம்பிக்கை மிகைப்பட்டது — உருவத்தைக் கண்ட மாத்திரத்தில் பகைவன் இறந்துவிடுவான் என்பது.

பகைவரை அழிப்பவனான கும்பகர்ணன் விரைவாகக் கூர்மையான சூலத்தை எடுத்தான் — முழுவதும் கருப்பு இரும்பாலானது, ஒளிர்வது, உருக்கிய பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்டது, இந்திரனின் வஜ்ராயுதத்துக்கு நிகரான தோற்றமுடையது, வஜ்ரம் போன்ற கனமுடையது, தேவர்கள், தானவர்கள், கந்தர்வர்கள், யக்ஷர்கள், நாகர்கள் ஆகியோரை அழித்தது, செம்மலர்களாலான பெரிய மாலை அணிந்தது, தானாகவே நெருப்பைக் கக்குவது, பகைவர்களின் குருதியால் சிவந்தது — அத்தகைய பெரிய சூலம். சூலத்தின் விரிவான வருணனை — கருப்பு இரும்பாலானது, பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்டது, தானாகவே நெருப்பைக் கக்குவது, பகைவர்களின் குருதியால் சிவந்தது — அந்த ஆயுதத்தின் பயங்கரத்தையும் போரின் கடுமையையும் முன்கூட்டியே குறிக்கிறது. அதை எடுத்துக்கொண்டு பேரொளியுடைய கும்பகர்ணன் ராவணனிடம் சொன்னான்: ‘நான் தனியாகவே செல்வேன்; என் படை இங்கேயே இருக்கட்டும். இன்று சினமும் பசியும் கொண்ட நான் அந்த வானரர்களைத் தின்றுவிடுவேன்.’ தனியாகச் செல்வது அவனுடைய தன்னம்பிக்கையின் உச்ச எல்லையைக் காட்டுகிறது; முந்தைய சர்க்கத்தில் மகோதரன் இதைப் பழித்தான். கும்பகர்ணனின் சொல்லைக் கேட்டு ராவணன் சொன்னான்: ‘சூலங்களையும் உலக்கைகளையும் கையில் ஏந்திய படைவீரர்கள் சூழச் செல். மனவலிமையுடைய, வீரமுள்ள, உறுதியான முயற்சியுடைய வானரர்கள் தனியாக இருப்பவனையோ கவனமற்றவனையோ பற்களால் கடித்தே அழித்துவிடக்கூடும். ஆகவே எவராலும் வெல்ல முடியாதவனே, படைவீரர்கள் சூழச் செல்; ராக்ஷசர்களுக்குத் தீங்கு செய்யும் பகைவர் கூட்டம் முழுவதையும் அழித்துவிடு.’ இருபத்து நான்காம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது — ‘ஏகாகினம் ப்ரமத்தம் வா…’, ‘தஸ்மாத்பரமதுர்தர்ஷ:…’, ‘ரக்ஷஸாமஹிதம்…’ என்ற மூன்று பாதிகளும் ஒரே எண்ணில் உள்ளன. ராவணன் இங்கே விவேகத்தைக் காட்டுகிறான் — வானரர்களின் கூட்டு வலிமையை அவன் அறிவான். மகோதரன் சொன்ன ஐயச்சொல்லும் இங்கே எதிரொலிக்கிறது — தனியொரு வீரனும் பலரால் வீழ்த்தப்படக்கூடும். சூலத்தின் வருணனையில் அடைமொழிகளின் மாலை — ஏறத்தாழப் பத்துச் சொற்கள் — கவிஞரின் நடையின் இலக்கணம்; அதனால் ஆயுதமே ஒரு கதைமாந்தர் போல உயிர்பெறுகிறது. ‘தேவர், தானவர், கந்தர்வர், யக்ஷர், நாகர் ஆகியோரை அழித்தது’ என்ற சொல் அவனுடைய முந்தைய வெற்றிகளை நினைவூட்டுகிறது; இவற்றை விபீஷணனும் வருணித்திருந்தான். ‘பசியும் சினமும்’ — கும்பகர்ணனின் இரு இயல்புகளான பசியும் சினமும் போருக்குத் தூண்டுகோல்கள். ராவணனின் அறிவுரையில் உள்ள ‘ப்ரமத்தம் வா’ (கவனமற்றவனையோ, மயக்கமுற்றவனையோ) என்ற சொல் கும்பகர்ணனின் கள்ளருந்தலையும் குறிக்கிறது; ஏனெனில் அவன் போதையோடுதான் புறப்படுகிறான். கும்பகர்ணனின் ‘தனியாகவே செல்வேன்’ என்ற உறுதிமொழி அவனுடைய இயல்பான வீரத்தையும், ராவணனின் ‘படைவீரர்கள் சூழச் செல்’ என்ற ஆணை அவனுடைய அரசியல் நுட்பத்தையும் காட்டுகின்றன. இருவரின் உரையாடலிலும் உடன்பிறப்புப் பாசமும் எச்சரிக்கையும் கலந்துள்ளன; ராவணன் அவனை விலைமதிப்பற்றவனாகக் கருதிக் காக்க விரும்புகிறான்; ஏனெனில் அவனே அவனுடைய இறுதி நம்பிக்கை.

அப்போது பேரொளியுடைய ராவணன் இருக்கையிலிருந்து எழுந்து, இடையிடையே மணிகள் கோக்கப்பட்ட மாலையைக் கும்பகர்ணனுக்கு அணிவித்தான். தோள்வளைகளையும், கணையாழிகளையும், சிறந்த அணிகலன்களையும், சந்திரனைப் போல் ஒளிரும் முத்தாரத்தையும் அந்த மகாத்மாவுக்கு அணிவித்தான். தெய்வீகமான நறுமணமுடைய மலர்மாலைகளை உடலிலும், குண்டலங்களைக் காதுகளிலும் பூட்டினான். அரசனே தானே தம்பியை அணிசெய்கிறான்; இது அவனுடைய பாசத்துக்கும் மதிப்புக்கும் அடையாளம்; போருக்கு அனுப்பப்படும் வீரனுக்குச் செய்யப்படும் சிறப்பும் ஆகும். பொன் தோள்வளைகள், கேயூரங்கள், பொற்பதக்க அணிகள் ஆகியவற்றால் அணிசெய்யப்பட்ட பெருங்காதுடைய கும்பகர்ணன் நன்கு ஆகுதி அளிக்கப்பட்ட நெருப்பைப் போல ஒளிர்ந்தான். பெரிய கருநீல அரைநாணால் அவன் விளங்கினான் — அமுதம் கடைந்தபோது வாசுகி என்னும் பாம்பால் கட்டப்பட்ட மந்தர மலையைப் போல. அரைநாணுக்கு மந்தர மலையும் வாசுகியும் உவமையாக வருவது அவனுடைய இடுப்பின் பருமனையும் அரைநாணின் கருநிறத்தையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது — பாற்கடல் கடைந்ததை நினைவூட்டுவதும் ஒரு பெருஞ்செயலின் அறிகுறியாகும். பின் உபஜாதி விருத்தத்தில்: ‘பொன்னாலானதும், சுமையைத் தாங்குவதும், ஆயுதங்கள் ஊடுருவ முடியாததும், மின்னல் போன்ற ஒளியுடையதும், தன் ஒளியாலேயே சுடர்வது போன்றதுமான கவசத்தை அணிந்துகொண்டு, அவன் அந்திமேகங்களால் சூழப்பட்ட மலைகளின் அரசனைப் போல விளங்கினான்.’ ‘நிவாதம்’ என்றால் ஆயுதங்களால் பிளக்க முடியாதது; ‘பாரஸஹம்’ என்றால் கனமான அடிகளைத் தாங்கக்கூடியது. எல்லா அணிகலன்களாலும் எல்லா உறுப்புகளிலும் அணிசெய்யப்பட்டு, சூலத்தைக் கையில் ஏந்திய அந்த ராக்ஷசன், மூவுலகையும் அளக்க மூன்றடி எடுத்துவைக்க முனைந்த நாராயணனைப் போல விளங்கினான். அணிசெய்தலின் வரிசை — மாலை, தோள்வளைகள், முத்தாரம், குண்டலங்கள், அரைநாண், கவசம் — அரச முடிசூட்டு விழாவைப் போலக் கம்பீரமானது. திரிவிக்கிரம உவமை முந்தைய சர்க்கத்தின் தொடக்கத்தில் ராமனின் பார்வையிலும் ஆளப்பட்டது; ஆகவே அவனுடைய உடலின் பருமனுக்கு இதுவே மிக விருப்பமான உவமை. அந்திமேக உவமையும் பொருள் நிறைந்தது — கருமலையின் மீது செம்பொன் மேகங்கள் இருப்பது போல, அவனுடைய கரிய உடலின் மீது பொற்கவசம். ‘நன்கு ஆகுதி அளிக்கப்பட்ட நெருப்பு’ என்ற உவமை வேள்வியின் மொழியில் வீரனின் ஒளியை வருணிக்கிறது — நெய்யால் முறையாக ஆகுதி அளிக்கப்பட்ட நெருப்பு கொழுந்துவிட்டு எரிவது போல, அணிகலன்களால் அவன் ஒளிர்ந்தான். ஆனால் வேள்வித் தீ ஆகுதியை உண்கிறது; இங்கும் கும்பகர்ணன் வானரர்களை உண்ணச் செல்கிறான் என்பது மறைபொருள். அரசன் தன் கையாலேயே அணிசெய்வது பழைய மரபுக்கு ஏற்றது; அதில் அரசன் தனக்கு அன்பான வீரனைப் போருக்கு அனுப்பும்போது தானே அவனைச் சிறப்பிக்கிறான்.

அந்தப் பெருவலியோன் அண்ணனைத் தழுவிக்கொண்டு, வலம் வந்து, தலைதாழ்த்தி வணங்கிப் புறப்பட்டான். ராவணன் சிறந்த ஆசிகளோடும், சங்கு முரசுகளின் முழக்கத்தோடும், சிறந்த ஆயுதங்களை ஏந்திய படைவீரர்களோடும் அவனை அனுப்பி வைத்தான். தேர்வீரர்களில் சிறந்த அவனை, யானைகளோடும் குதிரைகளோடும் மேகம் போல் முழங்கும் தேர்களோடும் மகாத்மாக்களான தேர்வீரர்கள் பின்தொடர்ந்தனர்; பாம்புகள், ஒட்டகங்கள், கழுதைகள், சிங்கங்கள், யானைகள், விலங்குகள், பறவைகள் ஆகியவற்றின் மீது ஏறிய ராக்ஷசர்கள் கொடியவனும் பெருவலியோனுமான அந்தக் கும்பகர்ணனைப் பின்தொடர்ந்தனர். மலர்மழையால் பொழியப்பட்டு, குடை பிடிக்கப்பட்டு, கூர்மையான சூலத்தைக் கையில் ஏந்தி, மதம் மிகுந்து, குருதி மணத்தால் வெறிகொண்ட, தானவர்களுக்கும் தேவர்களுக்கும் பகைவனான அவன் புறப்பட்டான். பெருமுழக்கமிடும், பெருவலிமையுடைய, அச்சந்தரும், அச்சமூட்டும் கண்களுடைய, ஆயுதங்களைக் கையில் ஏந்திய ராக்ஷச காலாட்படையினர் பலர் பின்தொடர்ந்தனர் — சிவந்த கண்களுடையவர்கள், பல வியாமங்கள் உயரமானவர்கள், கருமை மைக்குவியல் போன்றவர்கள், சூலங்கள், வாள்கள், கூர்மையான கோடரிகள், பிந்திபாலங்கள், இரும்புத் தண்டங்கள், கதைகள், உலக்கைகள், பெரிய பனைமரத் தண்டுகள், எவராலும் தாங்க முடியாத எறிபடைகள் ஆகியவற்றை உயர்த்தியவாறு. ‘வியாமம்’ என்பது விரித்த இரு கைகளின் நீளம் என்று அச்சுப் பதிப்பின் அடிக்குறிப்பில் விளக்கப்பட்டுள்ளது. அப்போது பேரொளியும் பெருவலிமையும் உடைய கும்பகர்ணன் கொடியதும் காண்பதற்கு அச்சமூட்டுவதுமான வேறோர் உடலை எடுத்துக்கொண்டு பாய்ந்து வெளியேறினான் — நூறு வில் அகலமும், அறுநூறு வில் உயரமும் உடையவன், பயங்கரமானவன், வண்டிச்சக்கரம் போன்ற கண்களுடையவன், பெரிய மலையைப் போன்றவன். ராக்ஷசர்களை ஒன்றுதிரட்டி, எரிந்த மலைபோன்றவனும் பெரிய வாயுடையவனுமான அவன் சிரித்துக்கொண்டே இதைச் சொன்னான்: ‘இன்று வானரத் தலைவர்களின் அந்தக் கூட்டங்களை ஒவ்வொன்றாக, சினங்கொண்ட நெருப்பு விட்டில்பூச்சிகளை எரிப்பது போல எரித்துவிடுவேன்.’ படையின் வருணனை பலவகை ஊர்திகளாலும் பலவகை ஆயுதங்களாலும் நிறைந்தது; இது ராக்ஷசப் படையின் பன்முகத்தன்மையைக் காட்டுகிறது. வண்டிச்சக்கரம் போன்ற கண்கள், எரிந்த மலை போன்ற கரிய உடல் — கவிஞர் அவன் உருவத்தைப் பயானக ரசத்தோடு வருணிக்கிறார். குருதி மணத்தால் வெறிகொண்ட அவன் கள்ளாலும் குருதி மணத்தாலும் மயங்கியிருக்கிறான்; இது அவனுடைய ராக்ஷச இயல்பை வெளிப்படையாகக் காட்டுகிறது. விட்டில்பூச்சியும் நெருப்பும் என்ற உவமை, அவன் பார்வையில் வானரர்களை அழிப்பது எவ்வளவு எளிது என்பதைக் காட்டுகிறது. அண்ணனை வலம் வருவதும் வணங்குவதும், கொடிய ராக்ஷசனும் மூத்தவனிடம் பணிவுடையவன், குல தர்மத்தைக் காப்பவன் என்பதைக் காட்டுகின்றன. ஊர்திகளின் பட்டியல் — பாம்புகள், ஒட்டகங்கள், கழுதைகள், சிங்கங்கள், யானைகள், விலங்குகள், பறவைகள் — ராக்ஷசப் படையின் இயல்புக்கு மாறான தன்மையையும் பயங்கரத்தையும் குறிக்கிறது. ‘வேறோர் உடலை எடுத்துக்கொண்டு’ என்பது விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் அவனுடைய ஆற்றல்; இது ராக்ஷசர்களின் தனிப்பண்பு; போர்க்களத்தில் அவன் தன் உடலை இருமடங்காகவும் மும்மடங்காகவும் பெருக்குகிறான்; அதனால் வானரர்களின் அச்சம் பெருகுகிறது.

‘காட்டில் திரியும் வானரர்கள் எனக்கு எந்தத் தீங்கும் செய்யவில்லை என்பது உண்மை; அந்த இனம் நம்மைப் போன்றவர்களின் நகரப் பூங்காக்களுக்கு அணிகலன். நகர முற்றுகைக்கு மூலகாரணம் லக்ஷ்மணனோடு கூடிய ராகவனே; அவன் கொல்லப்பட்டால் எல்லாம் கொல்லப்பட்டதாகும்; போரில் அவனையே நான் கொல்வேன்.’ இங்கே கும்பகர்ணனின் விவேகம் மீண்டும் காணப்படுகிறது — அவன் வானரர்களைக் குற்றமற்றவர்களாக, பூங்காவின் அணிகலன் போன்றவர்களாக மட்டுமே கருதுகிறான்; முதன்மைப் பகைவன் ராமனே. இவ்வாறு கும்பகர்ணன் சொன்னபோது ராக்ஷசர்கள் கடலையே நடுங்கச் செய்வது போல மிகக் கொடிய முழக்கம் செய்தனர். அறிவுடைய அவன் விரைந்து புறப்பட்டபோது எல்லாப் பக்கங்களிலும் கொடிய தோற்றமுடைய சகுனங்கள் தோன்றின — எரிகொள்ளிகளோடும் இடிகளோடும் கூடிய, கழுதை நிறமான செம்மேகங்கள் தோன்றின; கடல்களோடும் காடுகளோடும் கூடிய பூமி நடுங்கியது; கொடிய உருவமுடைய நரிகள் தீச்சுடர் கக்கும் வாய்களோடு ஊளையிட்டன; பறவைகள் இடப்பக்கமாக வட்டமிட்டன; வழியில் செல்லும் அவனுடைய சூலத்தின் மேல் ஒரு கழுகு வந்து விழுந்தது; அவனுடைய இடக்கண் துடித்தது, இடத்தோள் நடுங்கியது; பயங்கர ஓசையோடு சுடர்விடும் எரிகொள்ளி விழுந்தது; சூரியன் ஒளியிழந்தான்; இனிய காற்று வீசவில்லை. மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் அந்தப் பெரும் தீக்குறிகளைப் பொருட்படுத்தாமல், காலனின் வலிமையால் தூண்டப்பட்ட கும்பகர்ணன் புறப்பட்டான். தீய சகுனங்களின் பட்டியல் நீண்டது — வானத்திலும் பூமியிலும் விலங்குகளிலும் பறவைகளிலும் தன் உடலிலும் — எங்கும் அமங்கலமே காணப்படுகிறது; இது அவனுடைய நெருங்கிவரும் மரணத்தைக் குறிக்கிறது. ‘க்ருதாந்தபலசோதித:’ (காலனின் வலிமையால் தூண்டப்பட்டவன்) என்ற சொல்லால் கவிஞர் தெளிவாகச் சொல்கிறார் — காலமே அவனைச் செலுத்துகிறது. சூலத்தின் மேல் கழுகு விழுவது தனிச்சிறப்பாக அமங்கலம்; ஏனெனில் ஆயுதமே மரணத்தின் அடையாளத்தால் தீண்டப்பட்டது. ‘பொருட்படுத்தாமல்’ என்ற சொல் அவனுடைய செருக்கின் விளைவு — சகுனங்களைப் பொருட்படுத்தாதவன் விதியைக் காண்பதில்லை. வானரர்கள் மீது அவன் காட்டும் இரக்கமும் முரண் நிறைந்தது — முன்பு ‘வானரர்களைத் தின்றுவிடுவேன்’ என்று சொன்னவன், இப்போது அவர்கள் குற்றமற்றவர்கள் என்று ஒப்புக்கொள்கிறான். ராமாயணத்தில் தீய சகுனங்கள் பெரும்பாலும் பெரியோர்கள் கொல்லப்படுவதற்கு முன் வருணிக்கப்படுகின்றன — கரன், பிரஹஸ்தன், இறுதியில் ராவணனுக்கும் கூட. இங்கே அவற்றின் எண்ணிக்கை மிகுதி — கழுதை நிற மேகங்கள், நிலநடுக்கம், நரிகளின் ஊளை, பறவைகளின் இடப்பக்கச் சுற்று, சூலத்தின் மேல் கழுகு விழுதல், இடக்கண் துடித்தல், தோள் நடுங்குதல், எரிகொள்ளி விழுதல், சூரியன் ஒளியிழத்தல், காற்று இல்லாமை. இடப்பக்க உறுப்புகள் துடிப்பது ஆணுக்கு அமங்கலம் என்பது உலகறிந்தது. இவ்வாறு கவிஞர் கேட்போரை முன்கூட்டியே ஆயத்தப்படுத்துகிறார். கும்பகர்ணனின் சொல்லில் உள்ள ‘நகர முற்றுகைக்கு மூலம் ராகவன்’ என்பதில் போர்நெறியும் தெளிவாக உள்ளது — படையின் தலைவன் கொல்லப்பட்டால் படை தானாகவே அழியும்; ஆகவே அவன் வானரர்களிடம் தன் ஆற்றலைச் செலவிட விரும்பவில்லை. இந்த விவேகம் அவனுடைய அமைச்சருக்குரிய பண்பை மீண்டும் நினைவூட்டுகிறது. கழுகு, நரிகள், எரிகொள்ளி ஆகியவை மரணத்தின் தூதர்களைப் போல வருணிக்கப்படுகின்றன; அவை எல்லாவற்றையும் அவன் பொருட்படுத்தாதது அவனுடைய செருக்கைக் காட்டுகிறது.

மலைபோன்ற அவன் கால்களால் மதிலைத் தாண்டி, அடர்ந்த மேகத்திரள் போன்ற வியப்பூட்டும் வானரப் படையைக் கண்டான். மலைபோன்ற அந்த ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனைக் கண்டு அந்த வானரர்கள் அப்போது காற்றால் விரட்டப்பட்ட மேகங்களைப் போல எல்லாத் திசைகளுக்கும் ஓடினர். மிகக் கடுமையான அந்த வானரப் படை சிதறிய மேகக்கூட்டம் போலத் திசைகளுக்கு ஓடுவதைக் கண்டு, மேகம் போன்ற அந்தக் கும்பகர்ணன் மகிழ்ச்சியால் மீண்டும் மேகம் போல முழங்கினான். வானத்தில் மேகத்தின் இடிமுழக்கம் போன்ற அவனுடைய கொடிய முழக்கத்தைக் கேட்டு, பல வானரர்கள் வேரறுக்கப்பட்ட சால மரங்களைப் போலத் தரையில் விழுந்தனர். பெரிய இரும்புத் தண்டத்தை ஏந்திய மகாத்மாவான கும்பகர்ணன், பகைவரை அழிப்பதற்காகப் புறப்பட்டு, யுகமுடிவில் கிங்கரர்களின் தண்டத்தை ஏந்திய தலைவனான யமனைப் போல, வானரக் கூட்டங்களுக்கு மிகக் கொடிய அச்சத்தை உண்டாக்கினான். இறுதி மூன்று சுலோகங்கள் நீண்ட விருத்தங்களில் உள்ளன — உபஜாதி, உபஜாதி, புஷ்பிதாக்ரா — அவை சர்க்கத்தின் நிறைவைக் கம்பீரமாக்குகின்றன. மேக உவமை இங்கே மூவகையாக வருகிறது — வானரப் படை அடர்ந்த மேகத்திரள் போன்றது, ஓடும் வானரர்கள் காற்றால் விரட்டப்பட்ட மேகங்கள், கும்பகர்ணன் மேகம் போல முழங்குகிறான். வேரறுக்கப்பட்ட சால மரத்தின் உவமை வானரர்கள் திடீரென விழுவதையும், வேர் வெட்டப்பட்ட மரத்தைப் போல அவர்கள் முற்றிலும் ஆதரவற்றவர்கள் ஆனதையும் காட்டுகிறது. இறுதியில் வரும் யம உவமை அடுத்து நிகழவிருக்கும் பேரழிவின் முன்னறிவிப்பு. இவ்வாறு கும்பகர்ணனின் போர்ப் பயணம் நிறைவுறுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் போர் தொடங்குகிறது. கால்களால் மதிலைத் தாண்டுவது அவனுடைய உடலின் அளவைக் காட்டுகிறது — வானரர்களால் கடக்க அரிதான மதில் அவனுக்கு ஓர் அடியளவே. அறுபத்தோராம் சர்க்கத்தில் சொல்லப்பட்ட விபீஷணனின் உபாயம் — ‘இயந்திரம்’ — இப்போது பயனற்றது போலத் தோன்றுகிறது; ஏனெனில் அவனுடைய முழக்கமே வானரர்களை வீழ்த்துகிறது. வானரர்களின் ஓட்டம் அடுத்த சர்க்கத்தில் அங்கதன் அவர்களை ஊக்குவிப்பதற்கான பின்னணி. ‘அடர்ந்த மேகத்திரள் போன்றது’ என்பது வானரப் படையின் பெருக்கம்; ‘சிதறிய மேகக்கூட்டம்’ என்பது அதன் சிதைவு — இந்த இரு உவமைகளுக்கு இடையிலேயே போரின் முதல் கணம் வருணிக்கப்படுகிறது. கும்பகர்ணனின் மகிழ்ச்சி அவனுடைய வெற்றியின் தொடக்கம் போலத் தோன்றுகிறது.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮಹೋದರನನ್ನು ಗದರಿಸಿ, ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ತನ್ನ ಅಣ್ಣ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ದುರಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾಮನನ್ನು ವಧಿಸಿ ಇಂದು ನಾನು ನಿನ್ನ ಘೋರ ಭಯವನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕುತ್ತೇನೆ; ವೈರವಿಲ್ಲದೆ ಸುಖವಾಗಿರು. ಶೂರರು ನೀರಿಲ್ಲದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಸಫಲವಾಗುವ ನನ್ನ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ನೋಡು. ಶೂರರು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವೇ ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರದರ್ಶನ ಮಾಡದೆಯೇ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.’ ನೀರಿಲ್ಲದ ಮೋಡದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಕೇವಲ ಗುಡುಗಿ ಮಳೆ ಸುರಿಸದ ಮೋಡ ವ್ಯರ್ಥ; ಹಾಗೆಯೇ ಕೇವಲ ಮಾತನಾಡಿ ಮಾಡದವನು ಹೇಡಿ. ಅನಂತರ ಅವನು ಮಹೋದರನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಮಹೋದರಾ, ಕಳವಳಗೊಂಡ, ಬುದ್ಧಿಹೀನರಾದ, ತಮ್ಮನ್ನು ಪಂಡಿತರೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ರಾಜರಿಗೆ ನಿತ್ಯವೂ ಹೇಳಲಾಗುವ ನಿನ್ನಂಥವರ ಮಾತು ರುಚಿಸುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೇಡಿಗಳಾದ, ರಾಜನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ, ಪ್ರಿಯವನ್ನೇ ನುಡಿಯುವ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವೂ ನಾಶವಾಯಿತು. ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನೊಬ್ಬನೇ ಉಳಿದಿದ್ದಾನೆ, ಕೋಶ ಬರಿದಾಗಿದೆ, ಸೈನ್ಯ ಹತವಾಗಿದೆ; ಮಿತ್ರರ ವೇಷದಲ್ಲಿರುವ ಶತ್ರುಗಳಾದ ನೀವು ಈ ರಾಜನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದಿರಿ. ಇಗೋ, ಶತ್ರುಜಯಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದ ನಾನು, ಇಂದು ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ದುರ್ನೀತಿಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ರಾಜಶೇಷಾ ಲಂಕಾ’ — ರಾಜನೊಬ್ಬನೇ ಉಳಿದ ಲಂಕೆ — ಎಂಬ ಪದ ಕರುಣಾಜನಕ; ರಾಜನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲವೋ ಎಂಬಂತೆ. ‘ಸುಹೃಚ್ಚಿಹ್ನಮ್ ಅಮಿತ್ರಕಮ್’ — ಮಿತ್ರರ ಚಿಹ್ನೆ ತೊಟ್ಟ ಶತ್ರುಗಳು — ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮಹೋದರಾದಿಗಳನ್ನು ಮಿತ್ರರೂಪದ ಶತ್ರುಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಮಂತ್ರಿಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಮ್ಮ ದುರ್ನೀತಿಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ದೋಷವನ್ನು ರಾಜನ ಬದಲು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅಣ್ಣನ ಗೌರವ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮಹೋದರನ ಕಪಟೋಪಾಯ ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ತಳ್ಳಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ವೀರನ ಮಾತು ಕಾರ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಅಲ್ಪ, ಕಾರ್ಯವಾದರೋ ಮಹತ್ತು — ಇದು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಆದರ್ಶ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮಹೋದರನ ಕಪಟೋಪಾಯವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಖಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ‘ಶೂರರು ಗರ್ಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ವಂಚನೆಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹೇಡಿಗಳ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ವೀರನ ಧರ್ಮ, ಛಲ-ಮೋಸ ಹೇಡಿಯದು. ‘ನಿರ್ವೈರೋ ಹಿ ಸುಖೀ ಭವ’ — ವೈರವಿಲ್ಲದೆ ಸುಖವಾಗಿರು — ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ರಮಸ್ವ ರಾಜನ್’ — ರಾಜನೇ, ಸುಖಿಸು — ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಅಣ್ಣನ ಸುಖವೇ ಅವನ ಗುರಿ. ಇದಲ್ಲದೆ, ‘ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವೇ ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆಯ ನಿಂದೆ, ಆದರೂ ಅವನೇ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ — ಈ ವಿರೋಧ ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯಂಗ್ಯದಂತಿದೆ. ಇನ್ನೂ, ‘ಕೋಶ ಬರಿದಾಗಿದೆ, ಸೈನ್ಯ ಹತವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾವಣನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದ ದುರವಸ್ಥೆಯನ್ನೇ ಪುನರುಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ದೋಷವನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾಜನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸದೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಕುಶಲನಾದ ವಕ್ತಾರನ ಲಕ್ಷಣ.

ಧೀಮಂತನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ನಗುತ್ತ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಟ್ಟನು: ‘ಅಪ್ಪಾ, ಯುದ್ಧವಿಶಾರದನೇ, ಈ ಮಹೋದರನು ರಾಮನಿಂದ ಭಯಭೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧ ರುಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸೌಹಾರ್ದದಲ್ಲೂ ಬಲದಲ್ಲೂ ನನಗೆ ನಿನಗೆ ಸಮನಾದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಕುಂಭಕರ್ಣಾ, ಶತ್ರುವಧೆಗಾಗಿಯೂ ಜಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಹೋಗು. ಅರಿಂದಮನೇ, ಶತ್ರುನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಲಗಿದ್ದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಎಬ್ಬಿಸಿದೆನು; ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಸಮಯ. ಪಾಶಹಸ್ತನಾದ ಅಂತಕನಂತೆ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹೋಗು; ವಾನರರನ್ನೂ ಸೂರ್ಯತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಪುತ್ರರನ್ನೂ ಭಕ್ಷಿಸು. ನಿನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡೇ ವಾನರರು ಓಡಿಹೋಗುವರು; ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಹೃದಯಗಳೂ ಒಡೆದುಹೋಗುವುವು.’ ಮಹಾಬಲನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ತಾನು ಮರುಹುಟ್ಟು ಪಡೆದಂತೆ ಭಾವಿಸಿದನು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಬಲವನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ರಾಜನು ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಸಂತುಷ್ಟನಾದನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಬಲನು ರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಆಗ ಹೊರಟನು. 12ರಿಂದ 17ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ — ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಈ ಭಾಗ ರಾವಣನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ಅವನ ಹರ್ಷವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಮಹೋದರನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ವಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಅಸ್ಥಿರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಮಹೋದರನ ಉಪಾಯ ರುಚಿಸಿದಂತಿತ್ತು, ಈಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಶೌರ್ಯ. ‘ಮರುಹುಟ್ಟು ಪಡೆದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ನಿರಾಶೆ ಆಶೆಯಾಗಿ ಬದಲಾದುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರನಂತೆ’ — ಚಿಂತೆಯೆಂಬ ರಾಹುವಿನಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಅವನ ಮುಖ ಪ್ರಸನ್ನವಾಯಿತು. ರಾವಣನ ನಗುವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತಾನೂ ಹಿಂದೆ ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮಹೋದರನ ಭಯವನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸೌಹಾರ್ದದಲ್ಲೂ ಬಲದಲ್ಲೂ ನಿನಗೆ ಸಮನಾದವನಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶಂಸೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಹೃದಯವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಪಾಶಹಸ್ತನಾದ ಅಂತಕನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನನ್ನು ಯಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ; ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುವ ‘ಕಿಂಕರದಂಡವಾನ್ ಪ್ರಭುಃ’ — ಕಿಂಕರದಂಡವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಪ್ರಭು ಯಮ — ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೊಡನೆ ಇದು ವೃತ್ತವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಹೃದಯಗಳು ಒಡೆದುಹೋಗುವುವು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಆಶೆ ಅತಿರೇಕದ್ದು — ರೂಪಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಶತ್ರು ಸಾಯುವನು ಎಂದು.

ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿತವಾದ ಶೂಲವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು — ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಪ್ಪು ಉಕ್ಕಿನದು, ಹೊಳೆಯುವುದು, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರವುಳ್ಳದ್ದು, ಇಂದ್ರನ ಸಿಡಿಲಿಗೆ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳದ್ದು, ವಜ್ರದಷ್ಟು ಭಾರವಾದುದು, ದೇವ-ದಾನವ-ಗಂಧರ್ವ-ಯಕ್ಷ-ಪನ್ನಗರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ್ದು, ಕೆಂಪು ಹೂವುಗಳ ದೊಡ್ಡ ಮಾಲೆಯನ್ನು ತೊಟ್ಟದ್ದು, ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಉಗುಳುವುದು, ಶತ್ರುಗಳ ರಕ್ತದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ವಿಶಾಲವಾದ ಶೂಲ. ಶೂಲದ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆ — ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದ್ದು, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತ, ತಾನೇ ಬೆಂಕಿ ಕಾರುವುದು, ಶತ್ರುರಕ್ತದಿಂದ ರಂಜಿತ — ಆ ಆಯುಧದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ಯುದ್ಧದ ಉಗ್ರತೆಯನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಾನು ಒಬ್ಬನೇ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನ ಸೈನ್ಯ ಇಲ್ಲೇ ಇರಲಿ. ಇಂದು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ಹಸಿದವನಾಗಿ ಆ ವಾನರರನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವೆನು.’ ಒಬ್ಬನೇ ಹೋಗುವುದು ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಪರಮಾವಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹೋದರನು ಇದನ್ನೇ ನಿಂದಿಸಿದ್ದನು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಶೂಲ-ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಸೈನಿಕರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಹೋಗು. ಮಹಾತ್ಮರೂ ಶೂರರೂ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವರೂ ಆದ ವಾನರರು ಒಬ್ಬನೇ ಇರುವವನನ್ನೋ ಅಜಾಗರೂಕನನ್ನೋ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಚ್ಚಿ ನಾಶಮಾಡಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ನೀನು ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಹೋಗು; ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಅಹಿತವಾದ ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನೆಲ್ಲ ನಿರ್ಮೂಲ ಮಾಡು.’ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ‘ಏಕಾಕಿನಂ ಪ್ರಮತ್ತಂ ವಾ…’, ‘ತಸ್ಮಾತ್ಪರಮದುರ್ಧರ್ಷಃ…’, ‘ರಕ್ಷಸಾಮಹಿತಂ…’ ಎಂಬ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿವೆ. ರಾವಣನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾನರರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಬಲವನ್ನು ಅವನು ಬಲ್ಲ. ಮಹೋದರನು ಹೇಳಿದ ಸಂಶಯದ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬಂಟಿ ವೀರನೂ ಅನೇಕರಿಂದ ಸೋಲಬಹುದು. ಶೂಲದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಮಾಲೆ — ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ಪದಗಳು — ಕವಿಯ ಶೈಲಿಯ ಲಕ್ಷಣ; ಇದರಿಂದ ಆಯುಧವೇ ಒಂದು ಪಾತ್ರದಂತೆ ಸಜೀವವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ದೇವದಾನವಗಂಧರ್ವಯಕ್ಷಪನ್ನಗಸೂದನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳ ಸ್ಮರಣೆ; ವಿಭೀಷಣನೂ ಇದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನು. ‘ಹಸಿದವನು, ಕ್ರುದ್ಧನು’ ಎಂಬುದು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಎರಡು ಸ್ವಭಾವಗಳು — ಹಸಿವು ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಕಗಳು. ರಾವಣನ ಉಪದೇಶದ ‘ಪ್ರಮತ್ತಂ ವಾ’ — ಅಜಾಗರೂಕನನ್ನಾಗಲಿ, ಮತ್ತನನ್ನಾಗಲಿ — ಎಂಬ ಪದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮದ್ಯಪಾನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಮತ್ತನಾಗಿಯೇ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ‘ಒಬ್ಬನೇ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅವನ ಸಹಜ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ, ರಾವಣನ ‘ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಹೋಗು’ ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆ ಅವನ ರಾಜನೀತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಇಬ್ಬರ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹವೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯೂ ಬೆರೆತಿವೆ; ರಾವಣನು ಅವನನ್ನು ಅಮೂಲ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ರಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಆಶೆ.

ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾವಣನು ಆಸನದಿಂದ ಎದ್ದು, ನಡುನಡುವೆ ಮಣಿಗಳನ್ನು ಪೋಣಿಸಿದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ತೊಡಿಸಿದನು. ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳನ್ನೂ ಉಂಗುರಗಳನ್ನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಹಾರವನ್ನೂ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ತೊಡಿಸಿದನು. ದಿವ್ಯವಾದ ಸುಗಂಧಮಯ ಹೂಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಅವನ ಅಂಗಗಳಿಗೂ, ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಕಿವಿಗಳಿಗೂ ಜೋಡಿಸಿದನು. ರಾಜನೇ ಸ್ವತಃ ತಮ್ಮನನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಸ್ನೇಹದ ಮತ್ತು ಆದರದ ಚಿಹ್ನೆ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುವ ವೀರನಿಗೆ ಸಲ್ಲುವ ಸನ್ಮಾನ. ಚಿನ್ನದ ಅಂಗದ-ಕೇಯೂರ-ನಿಷ್ಕಗಳೆಂಬ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತನಾದ, ದೊಡ್ಡ ಕಿವಿಗಳುಳ್ಳ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಹುತಿ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬೆಳಗಿದನು. ದೊಡ್ಡ ಕಪ್ಪು ಸೊಂಟಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನು — ಅಮೃತಮಂಥನದಲ್ಲಿ ವಾಸುಕಿ ಸರ್ಪದಿಂದ ಸುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಮಂದರಪರ್ವತದಂತೆ — ವಿರಾಜಿಸಿದನು. ‘ಶ್ರೋಣೀಸೂತ್ರ’ಕ್ಕೆ — ಸೊಂಟಪಟ್ಟಿಗೆ — ಕೊಟ್ಟ ಮಂದರ-ವಾಸುಕಿಯರ ಉಪಮೆ ಅವನ ಸೊಂಟದ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನೂ ಪಟ್ಟಿಯ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಸಮುದ್ರಮಂಥನದ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯದ ಸೂಚಕ. ಅನಂತರ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ: ‘ಚಿನ್ನದ, ಭಾರವನ್ನು ಸಹಿಸುವ, ಅಭೇದ್ಯವಾದ, ಮಿಂಚಿನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದಲೇ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಕವಚವನ್ನು ತೊಡುತ್ತ ಅವನು ಸಂಧ್ಯಾಮೇಘಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು.’ ‘ನಿವಾತ’ ಎಂದರೆ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಭೇದಿಸಲಾಗದ್ದು; ‘ಭಾರಸಹ’ ಎಂದರೆ ಭಾರೀ ಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವಂತಹುದು. ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಾಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಭೂಷಿತನಾದ, ಶೂಲಪಾಣಿಯಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನಾಗಲು ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡ ನಾರಾಯಣನಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸಿದನು. ಅಲಂಕಾರದ ಕ್ರಮ — ಮಾಲೆ, ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳು, ಹಾರ, ಕುಂಡಲಗಳು, ಸೊಂಟಪಟ್ಟಿ, ಕವಚ — ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದಂತೆ ಗಂಭೀರ. ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ದೇಹದ ವಿಶಾಲತೆಗೆ ಇದು ಕವಿಯ ಅತಿಪ್ರಿಯ ಉಪಮೆ. ಸಂಧ್ಯಾಮೇಘದ ಉಪಮೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಕಪ್ಪು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಕೆಂಪು-ಹೊನ್ನಿನ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಅವನ ಕಪ್ಪು ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಚಿನ್ನದ ಕವಚ. ‘ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಹುತಿ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟ ಅಗ್ನಿ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಯಜ್ಞದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ವೀರನ ದೀಪ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ತುಪ್ಪದಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಹುತಿ ಪಡೆದ ಅಗ್ನಿ ಉರಿಯುವಂತೆ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅವನು. ಆದರೆ ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿ ಆಹುತಿಯನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ವಾನರರನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಲು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಗೂಢಾರ್ಥ. ರಾಜನು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಅಲಂಕರಿಸುವುದು ಪ್ರಾಚೀನ ಪದ್ಧತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಪ್ರಿಯ ಯೋಧನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವಾಗ ಸ್ವತಃ ಅವನನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆ ಮಹಾಬಲನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೊರಟನು. ರಾವಣನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದಲೂ ಶಂಖ-ದುಂದುಭಿಗಳ ನಿನಾದಗಳಿಂದಲೂ ಉತ್ತಮ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಸೈನಿಕರೊಡನೆಯೂ ಅವನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನನ್ನು ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಶಬ್ದಮಾಡುವ ರಥಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಥಿಕರು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು; ಸರ್ಪಗಳನ್ನೂ ಒಂಟೆಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನೂ ಸಿಂಹ-ಆನೆ-ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನೂ ಏರಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಘೋರನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಹೂಮಳೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತ, ಛತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹರಿತವಾದ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾಗಿ, ರಕ್ತದ ವಾಸನೆಯಿಂದ ಮತ್ತೇರಿದ, ದಾನವರಿಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಶತ್ರುವಾದ ಅವನು ಹೊರಟನು. ಮಹಾನಾದ ಮಾಡುವ, ಮಹಾಬಲರಾದ, ಭಯಂಕರರಾದ, ಭಯಂಕರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಿಗಳಾದ ಅನೇಕ ಕಾಲಾಳು ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರು — ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವರು, ಅನೇಕ ‘ವ್ಯಾಮ’ಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರದವರು, ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದವರು, ಶೂಲಗಳನ್ನೂ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನೂ ಹರಿತವಾದ ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನೂ, ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳನ್ನೂ ಪರಿಘಗಳನ್ನೂ ಗದೆಗಳನ್ನೂ ಮುಸಲಗಳನ್ನೂ, ವಿಶಾಲವಾದ ತಾಳೆಮರದ ಕಾಂಡಗಳನ್ನೂ ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಕವಣೆಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದವರು. ‘ವ್ಯಾಮ’ ಎಂದರೆ ಚಾಚಿದ ಎರಡು ತೋಳುಗಳ ಉದ್ದ ಎಂದು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಇನ್ನೊಂದು ದಾರುಣವಾದ, ನೋಡಲು ಘೋರವಾದ ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು — ನೂರು ಧನುಸ್ಸುಗಳಷ್ಟು ಸುತ್ತಳತೆಯುಳ್ಳವನು, ಆರುನೂರು ಧನುಸ್ಸುಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರದವನು, ರೌದ್ರನು, ಬಂಡಿಯ ಚಕ್ರದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು, ಮಹಾಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಸಮಾನನು. ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ, ಸುಟ್ಟ ಬೆಟ್ಟದಂತಿದ್ದ, ದೊಡ್ಡ ಬಾಯುಳ್ಳ ಅವನು ನಗುತ್ತ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಇಂದು ವಾನರಮುಖ್ಯರ ಆ ಯೂಥಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ, ಕೆರಳಿದ ಬೆಂಕಿ ಪತಂಗಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಸುಟ್ಟುಹಾಕುವೆನು.’ ಸೇನೆಯ ವರ್ಣನೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ವಾಹನಗಳಿಂದಲೂ ಆಯುಧಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದೆ; ಇದು ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಬಂಡಿಯ ಚಕ್ರದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಸುಟ್ಟ ಪರ್ವತದಂತಹ ಕಪ್ಪು ದೇಹ — ಕವಿ ಅವನ ರೂಪವನ್ನು ಭಯಾನಕ ರಸದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉನ್ಮತ್ತನಾದ, ರಕ್ತಗಂಧದಿಂದ ಮತ್ತೇರಿದ ಅವನು ಮದ್ಯದಿಂದಲೂ ರಕ್ತದ ವಾಸನೆಯಿಂದಲೂ ಅಮಲೇರಿದ್ದಾನೆ; ಇದು ಅವನ ರಾಕ್ಷಸಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪತಂಗ-ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಾನರರ ವಿನಾಶ ಎಷ್ಟು ಸುಲಭ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯೂ ನಮಸ್ಕಾರವೂ ಕ್ರೂರ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಹಿರಿಯನ ಬಗ್ಗೆ ವಿನೀತನಾಗಿರುವುದನ್ನೂ ಕುಲಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ವಾಹನಗಳ ಪಟ್ಟಿ — ಸರ್ಪಗಳು, ಒಂಟೆಗಳು, ಕತ್ತೆಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಮೃಗಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು — ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯನ್ನೂ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಇನ್ನೊಂದು ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಕಾಮರೂಪಿತ್ವ — ಬಯಸಿದ ರೂಪ ತಾಳುವ ಶಕ್ತಿ — ಇದು ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಶೇಷ ಗುಣ; ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಎರಡು ಮೂರು ಪಟ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ವಾನರರ ಭಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

‘ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ವಾನರರು ನನಗೆ ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನೂ ಮಾಡಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಿಜ; ಆ ಜಾತಿ ನಮ್ಮಂಥವರ ನಗರೋದ್ಯಾನಗಳಿಗೆ ಅಲಂಕಾರ. ಪುರಕ್ಕೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿರುವುದರ ಮೂಲ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನೇ; ಅವನು ಹತನಾದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಹತವಾದಂತೆ; ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಧಿಸುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಿವೇಕ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ನಿರಪರಾಧಿಗಳೆಂದು, ಕೇವಲ ಉದ್ಯಾನದ ಅಲಂಕಾರದಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಖ್ಯ ಶತ್ರು ರಾಮನೇ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ರಾಕ್ಷಸರು ಸಮುದ್ರವನ್ನೇ ನಡುಗಿಸುವಂತೆ ಮಹಾಘೋರವಾದ ನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಧೀಮಂತನಾದ ಅವನು ಬೇಗನೆ ಹೊರಡುತ್ತಿರಲು ಸುತ್ತಲೂ ಘೋರರೂಪದ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು — ಉಲ್ಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಸಿಡಿಲುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ, ಕತ್ತೆಯ ಬಣ್ಣದ ಕೆಂಬೂದಿ ಮೋಡಗಳು ಕವಿದವು; ಸಮುದ್ರಗಳೂ ಕಾಡುಗಳೂ ಸಹಿತ ಭೂಮಿ ನಡುಗಿತು; ಘೋರರೂಪದ ನರಿಗಳು ಜ್ವಾಲೆಯ ತುತ್ತುಗಳುಳ್ಳ ಬಾಯಿಗಳಿಂದ ಊಳಿಟ್ಟವು; ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ ವೃತ್ತಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿದವು; ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಶೂಲದ ಮೇಲೆ ಹದ್ದು ಬಂದು ಎರಗಿತು; ಅವನ ಎಡಗಣ್ಣು ಅದುರಿತು, ಎಡತೋಳು ನಡುಗಿತು; ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದಮಾಡುತ್ತ ಉರಿಯುವ ಉಲ್ಕೆ ಬಿತ್ತು; ಸೂರ್ಯನು ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು, ಸುಖಕರವಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸಲಿಲ್ಲ. ಮೈನವಿರೇಳಿಸುವ ಈ ಮಹೋತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ಕೃತಾಂತನ — ಮೃತ್ಯುವಿನ — ಬಲದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹೊರಟನು. ದುರ್ನಿಮಿತ್ತಗಳ ಪಟ್ಟಿ ದೀರ್ಘವಾದುದು — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ, ತನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲೂ — ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಶುಭವೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಇದು ಅವನ ಸನ್ನಿಹಿತ ಮರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತಾಂತಬಲಚೋದಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಕಾಲನೇ ಅವನನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಶೂಲದ ಮೇಲೆ ಹದ್ದು ಎರಗುವುದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಶುಭ, ಏಕೆಂದರೆ ಆಯುಧವೇ ಮೃತ್ಯುಚಿಹ್ನೆಯಿಂದ ಸ್ಪೃಷ್ಟವಾಯಿತು. ‘ಅಚಿಂತಯನ್’ — ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ — ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ದರ್ಪದ ಫಲ; ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸದವನು ದೈವವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ವಾನರರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕರುಣೆಯೂ ವಿರೋಧಾಭಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಮೊದಲು ‘ಕಪಿಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವೆನು’ ಎಂದಿದ್ದನು, ಈಗ ಅವರ ನಿರಪರಾಧಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ದುರ್ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಹಾವೀರರ ವಧೆಗೆ ಮುಂಚೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಖರನ, ಪ್ರಹಸ್ತನ, ಕೊನೆಗೆ ರಾವಣನದೂ. ಇಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಬಹಳ — ಕತ್ತೆಯ ಬಣ್ಣದ ಮೋಡಗಳು, ಭೂಕಂಪ, ನರಿಗಳ ಊಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣ ಸುತ್ತಾಟ, ಶೂಲದ ಮೇಲೆ ಹದ್ದಿನ ಎರಗುವಿಕೆ, ಎಡಗಣ್ಣಿನ ಅದುರುವಿಕೆ, ತೋಳಿನ ನಡುಕ, ಉಲ್ಕಾಪಾತ, ಸೂರ್ಯನ ಕಾಂತಿಹೀನತೆ, ಗಾಳಿಯ ಅಭಾವ. ಪುರುಷನಿಗೆ ಎಡ ಅಂಗ ಅದುರುವುದು ಅಶುಭ ಎಂಬುದು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಶ್ರೋತೃವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಾತಿನ ‘ಪುರಕ್ಕೆ ಮುತ್ತಿಗೆಯ ಮೂಲ ರಾಘವ’ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧನೀತಿಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸೇನೆಯ ನಾಯಕನು ಹತನಾದರೆ ಸೇನೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವ್ಯಯಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ವಿವೇಕ ಅವನ ಮಂತ್ರಿಗುಣವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹದ್ದು, ನರಿಗಳು, ಉಲ್ಕೆ — ಇವು ಮೃತ್ಯುವಿನ ದೂತರಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದು ಅವನ ದರ್ಪದ ಪರಿಚಾಯಕ.

ಪರ್ವತಸದೃಶನಾದ ಅವನು ಕಾಲುಗಳಿಂದಲೇ ಕೋಟೆಗೋಡೆಯನ್ನು ದಾಟಿ, ದಟ್ಟ ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಅದ್ಭುತವಾದ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕಂಡು ಆ ವಾನರರು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಚದುರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಆಗ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡಿದರು. ಅತಿಪ್ರಚಂಡವಾದ ಆ ವಾನರಸೇನೆ ಒಡೆದ ಮೋಡಗಳ ಜಾಲದಂತೆ ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಮೋಡದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿದ್ದ ಆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮೋಡದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೇಘದ ಗುಡುಗಿನಂತಿದ್ದ ಅವನ ಘೋರ ನಿನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅನೇಕ ಕಪಿಗಳು ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದರು. ವಿಶಾಲವಾದ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಶತ್ರುನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟು, ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಕಿಂಕರದಂಡವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಪ್ರಭುವಾದ ಯಮನಂತೆ ಕಪಿಗಣಗಳಿಗೆ ಅತಿಭೀಕರ ಭಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದನು. ಕೊನೆಯ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ — ಉಪಜಾತಿ, ಉಪಜಾತಿ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ — ಇವು ಸರ್ಗದ ಉಪಸಂಹಾರವನ್ನು ಗಂಭೀರಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಮೇಘದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಗೆಯಲ್ಲಿದೆ — ವಾನರಸೇನೆ ದಟ್ಟ ಮೋಡದಂತೆ, ಓಡುವ ವಾನರರು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಚದುರಿದ ಮೋಡಗಳಂತೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮೋಡದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವವನು. ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಉಪಮೆ ವಾನರರು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಬೀಳುವುದನ್ನೂ, ಬೇರು ಕಡಿದ ಮರದಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯಮನ ಉಪಮೆ ಮುಂದಿನ ಸಂಹಾರದ ಸೂಚನೆ. ಹೀಗೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ರಣಯಾತ್ರೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೋಟೆಗೋಡೆಯನ್ನು ಕಾಲುಗಳಿಂದ ದಾಟುವುದು ಅವನ ದೇಹದ ಗಾತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವಾನರರಿಗೆ ದಾಟಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಕೋಟೆಗೋಡೆ ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮಾತ್ರ. ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದ ಉಪಾಯ — ಇವನು ಕೇವಲ ಒಂದು ‘ಯಂತ್ರ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು — ಈಗ ನಿಷ್ಫಲವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಗರ್ಜನೆಯೇ ವಾನರರನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಪಲಾಯನ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ. ‘ಅಭ್ರಘನಪ್ರಖ್ಯಮ್’ — ದಟ್ಟ ಮೋಡದಂತಿದ್ದ — ಎಂಬುದು ವಾನರಸೇನೆಯ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನೂ, ‘ಭಿನ್ನಮ್ ಅಭ್ರಜಾಲಮ್’ — ಒಡೆದ ಮೋಡಗಳ ಜಾಲ — ಎಂಬುದು ಅದರ ವಿಘಟನೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಈ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳ ನಡುವೆಯೇ ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಕ್ಷಣ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಹರ್ಷ ಅವನ ವಿಜಯದ ಆರಂಭದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട കുംഭകർണൻ മഹോദരനെ ശകാരിച്ചശേഷം രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ തന്റെ ജ്യേഷ്ഠൻ രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ദുരാത്മാവായ ആ രാമനെ വധിച്ച് ഇന്നുതന്നെ ഞാൻ അങ്ങയുടെ ഘോരമായ ഭയം തുടച്ചുനീക്കും; ശത്രുവില്ലാതെ അങ്ങു സുഖമായിരിക്കുക. ശൂരന്മാർ ജലമില്ലാത്ത മേഘങ്ങളെപ്പോലെ വെറുതെ ഗർജിക്കുന്നില്ല; യുദ്ധത്തിൽ പ്രവൃത്തികൊണ്ടു സഫലമാകുന്ന എന്റെ ഗർജനം കണ്ടുകൊള്ളുക. ശൂരന്മാർ സ്വയം തങ്ങളെത്തന്നെ പുകഴ്ത്തുന്നതു സഹിക്കുന്നില്ല; ഒന്നും മുൻകൂട്ടി കാണിക്കാതെതന്നെ അവർ ദുഷ്കരമായ കർമം ചെയ്യുന്നു.’ ജലമില്ലാത്ത മേഘത്തിന്റെ ഉപമ ഇവിടെ അർഥവത്താണ് — ഗർജിക്കുക മാത്രം ചെയ്ത് പെയ്യാത്ത മേഘം വ്യർഥമാണ്; അതുപോലെ പറയുക മാത്രം ചെയ്ത് പ്രവർത്തിക്കാത്തവൻ ഭീരുവാണ്. പിന്നീട് അവൻ മഹോദരനെ നേരിട്ടു നിന്ദിക്കുന്നു: ‘മഹോദരാ, ഭയവിഹ്വലരും ബുദ്ധിയില്ലാത്തവരും പണ്ഡിതരെന്നു സ്വയം ഭാവിക്കുന്നവരുമായ രാജാക്കന്മാർക്കേ നീ എപ്പോഴും പറയുന്ന വാക്ക് രുചിക്കൂ. യുദ്ധത്തിൽ ഭീരുക്കളും രാജാവിന്റെ പിന്നാലെ നടക്കുന്നവരും പ്രിയം മാത്രം പറയുന്നവരുമായ നിങ്ങൾ എല്ലാ കാര്യവും നശിപ്പിച്ചു. ലങ്കയിൽ രാജാവു മാത്രം ശേഷിച്ചിരിക്കുന്നു; ഭണ്ഡാരം ക്ഷയിച്ചു; സൈന്യം കൊല്ലപ്പെട്ടു. മിത്രത്തിന്റെ വേഷമിട്ട ശത്രുക്കളായ നിങ്ങൾ ഈ രാജാവിനെ സമീപിച്ച് ഇതു ചെയ്തുവച്ചു. ഇതാ, ശത്രുക്കളെ ജയിക്കാൻ ഒരുങ്ങി ഞാൻ യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു — ഇന്ന് മഹായുദ്ധത്തിൽ നിങ്ങളുടെ ദുർനയം നേരെയാക്കാൻ.’ ‘രാജശേഷാ ലങ്കാ’ (രാജാവു മാത്രം ശേഷിച്ച ലങ്ക) എന്ന പദം കരുണമാണ് — രാജാവല്ലാതെ മറ്റാരും ബാക്കിയില്ലാത്തതുപോലെ. ‘സുഹൃച്ചിഹ്നം അമിത്രകം’ (മിത്രചിഹ്നമണിഞ്ഞ ശത്രു) എന്ന വാക്കിലൂടെ കുംഭകർണൻ മഹോദരനെയും മറ്റും മിത്രരൂപത്തിലുള്ള ശത്രുക്കളെന്നു വിളിക്കുന്നു; ഇതു മുൻസർഗത്തിലെ മന്ത്രിലക്ഷണങ്ങളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘ഭവതാം ദുർനയം സമീകർതും’ (നിങ്ങളുടെ ദുർനയം നേരെയാക്കാൻ) എന്ന പദത്താൽ അവൻ കുറ്റം രാജാവിനു പകരം മന്ത്രിമാരുടെമേൽ ചുമത്തുന്നു; അങ്ങനെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ഗൗരവം കാക്കപ്പെടുന്നു. മഹോദരന്റെ കപടോപായം ഇങ്ങനെ ഒറ്റ വാക്യംകൊണ്ടു തള്ളിക്കളയപ്പെടുന്നു. കർമത്തിനു മുമ്പ് വീരന്റെ വാക്ക് അൽപം, കർമമാകട്ടെ മഹത്തരം — ഇതാണ് കുംഭകർണന്റെ ആദർശം. മഹോദരന്റെ കപടോപായത്തെ കുംഭകർണൻ നേരിട്ടു ഖണ്ഡിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ ‘ശൂരന്മാർ ഗർജിക്കുന്നില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവന്റെ വഞ്ചന നിറഞ്ഞ മാർഗം ഭീരുക്കളുടെ മാർഗമാണെന്നു പറയുന്നു. അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ യുദ്ധം വീരന്റെ ധർമമാണ്; ഛലമാകട്ടെ ഭീരുവിന്റേതും. ‘നിർവൈരോ ഹി സുഖീ ഭവ’ (ശത്രുവില്ലാതെ സുഖമായിരിക്കുക) എന്ന ആശ്വാസവാക്ക് മുൻസർഗത്തിലെ ‘രമസ്വ രാജൻ’ (രാജാവേ, രമിച്ചുകൊള്ളുക) എന്ന വാക്കുമായി ഒത്തുപോകുന്നു — ജ്യേഷ്ഠന്റെ സുഖം മാത്രമാണ് അവന്റെ ലക്ഷ്യം. കൂടാതെ, ‘ആത്മനാ ആത്മാനം സംഭാവയിതും ന മർഷയന്തി’ (സ്വയം തന്നെ പുകഴ്ത്തുന്നതു സഹിക്കുന്നില്ല) എന്നത് ആത്മപ്രശംസയുടെ നിന്ദയാണ്; എന്നാൽ മുൻസർഗത്തിൽ അവൻതന്നെ ധാരാളം ആത്മപ്രശംസ ചെയ്തിട്ടുണ്ട് — ഈ വൈരുധ്യം കവിയുടെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു വ്യംഗ്യംപോലെയാണ്. ഇനിയും, ‘കോശഃ ക്ഷീണഃ ബലം ഹതം’ (ഭണ്ഡാരം ക്ഷയിച്ചു, സൈന്യം കൊല്ലപ്പെട്ടു) എന്ന വാക്ക് മുൻസർഗത്തിൽ രാവണൻതന്നെ സമ്മതിച്ച ദുരവസ്ഥയെ ആവർത്തിക്കുന്നു; എങ്കിലും കുറ്റം മന്ത്രിമാരുടെമേൽ ചുമത്തുന്നു. ഇങ്ങനെ രാജാവിനെ അപമാനിക്കാതെ കുംഭകർണൻ സത്യം പറയുന്നു — ഇതു സമർഥനായ വക്താവിന്റെ ലക്ഷണമാണ്.

ധീമാനായ കുംഭകർണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ വാക്കു കേട്ട് രാക്ഷസാധിപൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഉണ്ണീ, യുദ്ധവിശാരദാ, ഈ മഹോദരൻ രാമനെ ഭയന്നിരിക്കുന്നു, സംശയമില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് അവനു യുദ്ധം രുചിക്കാത്തത്. സൗഹൃദത്തിലും ബലത്തിലും എനിക്കു നിനക്കു തുല്യനായി മറ്റാരുമില്ല. കുംഭകർണാ, ശത്രുവധത്തിനും വിജയത്തിനുമായി പോവുക. ശത്രുനാശകാ, ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കാനാണ് ഉറങ്ങിക്കിടന്ന നിന്നെ ഞാൻ ഉണർത്തിയത്; രാക്ഷസന്മാർക്ക് ഇത് അതിമഹത്തായ ഒരു സമയമാണ്. പാശം കൈയിലേന്തിയ അന്തകനെപ്പോലെ ശൂലമെടുത്തു ചെല്ലുക; വാനരന്മാരെയും സൂര്യതേജസ്സുള്ള ആ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാരെയും ഭക്ഷിക്കുക. നിന്റെ രൂപം കണ്ടമാത്രയിൽ വാനരന്മാർ ഓടിപ്പോകും; രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ഹൃദയങ്ങളും പൊട്ടിപ്പിളരും.’ മഹാബലനായ കുംഭകർണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് മഹാതേജസ്വിയായ ആ രാക്ഷസപ്രമുഖൻ താൻ പുനർജനിച്ചതുപോലെ കരുതി. കുംഭകർണന്റെ ബലം അറിയുന്നവനും അവന്റെ പരാക്രമം മനസ്സിലാക്കിയവനുമായ രാജാവ് നിർമലനായ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ സന്തുഷ്ടനായി. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട മഹാബലൻ രാജാവിന്റെ വാക്കു കേട്ട് അത്യധികം ഹർഷിച്ച് യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങി അപ്പോൾ പുറപ്പെട്ടു. 12 മുതൽ 17 വരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല — പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിലെ ഈ ഭാഗം രാവണന്റെ പ്രോത്സാഹനവും അവന്റെ ഹർഷവും വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു. രാവണൻ മഹോദരന്റെ പക്ഷം പിടിക്കുന്നില്ല; ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് അവൻ കുംഭകർണന്റെ പക്ഷത്തേക്കു മാറുന്നു — ഇത് അവന്റെ അസ്ഥിരമായ മനസ്സിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു: മുമ്പ് മഹോദരന്റെ ഉപായം രുചിച്ചതുപോലെ തോന്നി, ഇപ്പോൾ കുംഭകർണന്റെ ശൗര്യവും. ‘പുനർജാതം ഇവ’ (പുനർജനിച്ചതുപോലെ) എന്ന ഉപമ അവന്റെ നിരാശ ആശയായി മാറുന്നതു കാണിക്കുന്നു. ‘ശശാങ്കഃ ഇവ നിർമലഃ’ (ചന്ദ്രനെപ്പോലെ നിർമലൻ) എന്നത് — ചിന്തയാകുന്ന രാഹുവിൽനിന്നു മോചിതനായ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ അവന്റെ മുഖം പ്രസന്നമായി എന്നർഥം. രാവണന്റെ ചിരിയും ശ്രദ്ധേയമാണ് — മുമ്പ് താനും ഭയന്നിരുന്നെങ്കിലും അവൻ മഹോദരന്റെ ഭയത്തെ പരിഹസിക്കുന്നു. ‘സൗഹൃദത്തിലും ബലത്തിലും നിനക്കു തുല്യനില്ല’ എന്ന പ്രശംസ കുംഭകർണന്റെ ഹൃദയത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു. ‘പാശഹസ്തഃ അന്തകഃ ഇവ’ (പാശമേന്തിയ അന്തകനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ അവനെ യമന്റെ രൂപത്തിൽ വർണിക്കുന്നു; സർഗാന്തത്തിലെ ‘കിങ്കരദണ്ഡവാൻ പ്രഭുഃ’ (കിങ്കരദണ്ഡമേന്തിയ പ്രഭു) എന്ന ഉപമയോടു ചേർന്ന് ഇതു വൃത്തം പൂർത്തിയാക്കുന്നു. ‘രാമലക്ഷ്മണയോഃ ഹൃദയേ പ്രസ്ഫുടിഷ്യതഃ’ (രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ഹൃദയങ്ങൾ പൊട്ടിപ്പിളരും) എന്ന വാക്കിൽ രാവണന്റെ ആശ അതിരുകടന്നതാണ് — രൂപം കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ ശത്രു മരിക്കുമെന്ന്.

ശത്രുനാശകനായ കുംഭകർണൻ വേഗത്തിൽ മൂർച്ചയേറിയ ശൂലം കൈയിലെടുത്തു — മുഴുവനും കാരിരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളതും ജ്വലിക്കുന്നതും ഉരുക്കിയ പൊന്നുകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചതും ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രായുധംപോലെ ശോഭിക്കുന്നതും വജ്രത്തിനൊത്ത ഭാരമുള്ളതും ദേവ-ദാനവ-ഗന്ധർവ-യക്ഷ-പന്നഗന്മാരെ സംഹരിച്ചതും ചുവന്ന പൂമാലകളുടെ വലിയ മാല്യമണിഞ്ഞതും സ്വയം അഗ്നി വമിക്കുന്നതും ശത്രുക്കളുടെ രക്തംകൊണ്ടു ചുവന്നതുമായ വിപുലമായ ശൂലം. ശൂലത്തിന്റെ ഈ വിസ്തൃതമായ വർണന — കറുത്ത ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളത്, പൊന്നണിഞ്ഞത്, സ്വയം തീ തുപ്പുന്നത്, ശത്രുരക്തത്താൽ ചുവന്നത് — ആ ആയുധത്തിന്റെ ഭീഷണതയും യുദ്ധത്തിന്റെ ഉഗ്രതയും മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതെടുത്തുകൊണ്ട് മഹാതേജസ്വിയായ കുംഭകർണൻ രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കു പോകും; എന്റെ സൈന്യം ഇവിടെ നിൽക്കട്ടെ. ഇന്നു ക്രുദ്ധനും വിശന്നവനുമായ ഞാൻ ആ വാനരന്മാരെ ഭക്ഷിക്കും.’ ഒറ്റയ്ക്കു പോകാനുള്ള ഈ തീരുമാനം അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠ കാണിക്കുന്നു; മുൻസർഗത്തിൽ മഹോദരൻ ഇതിനെ നിന്ദിച്ചിരുന്നു. കുംഭകർണന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാവണൻ പറഞ്ഞു: ‘ശൂലവും മുദ്ഗരവും കൈയിലേന്തിയ സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു പോവുക. മഹാത്മാക്കളും ശൂരന്മാരും നല്ല ഉത്സാഹമുള്ളവരുമായ വാനരന്മാർ ഒറ്റയ്ക്കായവനെയോ അശ്രദ്ധനായവനെയോ പല്ലുകൾകൊണ്ടു കടിച്ചു നശിപ്പിച്ചേക്കാം. അതുകൊണ്ട് പരമദുർധർഷനായ നീ സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു പോവുക; രാക്ഷസന്മാർക്ക് അഹിതമായ ശത്രുപക്ഷത്തെ മുഴുവൻ സംഹരിക്കുക.’ ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ് — ‘ഏകാകിനം പ്രമത്തം വാ…’, ‘തസ്മാത്പരമദുർധർഷഃ…’, ‘രക്ഷസാമഹിതം…’ എന്നീ മൂന്ന് അർധങ്ങൾ ഒരേ അക്കത്തിൽ. രാവണൻ ഇവിടെ വിവേകം കാണിക്കുന്നു — വാനരന്മാരുടെ സംഘബലം അവന് അറിയാം. മഹോദരൻ പറഞ്ഞ സംശയവചനവും ഇവിടെ പ്രതിധ്വനിക്കുന്നു — ഒറ്റയ്ക്കുള്ള വീരനും അനേകരാൽ കീഴടക്കപ്പെട്ടേക്കാം. ശൂലവർണനയിലെ വിശേഷണങ്ങളുടെ മാല — ഏകദേശം പത്തു പദങ്ങൾ — കവിയുടെ ശൈലിയുടെ ലക്ഷണമാണ്; അതുവഴി ആയുധംതന്നെ ജീവനുള്ള ഒരു കഥാപാത്രംപോലെയാകുന്നു. ‘ദേവദാനവഗന്ധർവയക്ഷപന്നഗസൂദനം’ (ദേവ-ദാനവ-ഗന്ധർവ-യക്ഷ-പന്നഗന്മാരെ സംഹരിച്ചത്) എന്ന പദം അവന്റെ മുൻവിജയങ്ങളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; വിഭീഷണനും ഇവ വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്. ‘ക്ഷുധിതഃ ക്രുദ്ധഃ’ (വിശന്നവനും ക്രുദ്ധനും) — കുംഭകർണന്റെ രണ്ടു സ്വഭാവങ്ങൾ, വിശപ്പും ക്രോധവും, യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രേരകങ്ങളാണ്. രാവണന്റെ ഉപദേശത്തിലെ ‘പ്രമത്തം വാ’ (അശ്രദ്ധനെയോ) എന്ന പദം കുംഭകർണന്റെ മദ്യപാനത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം അവൻ മത്തനായിത്തന്നെയാണ് പുറപ്പെടുന്നത്. ‘ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കു പോകും’ എന്ന കുംഭകർണന്റെ പ്രതിജ്ഞ അവന്റെ സഹജമായ ശൗര്യവും ‘സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു പോവുക’ എന്ന രാവണന്റെ ആജ്ഞ അവന്റെ രാജനീതിയും കാണിക്കുന്നു. ഇരുവരുടെയും സംവാദത്തിൽ സഹോദരസ്നേഹവും ജാഗ്രതയും ഇടകലർന്നിരിക്കുന്നു; രാവണൻ അവനെ അമൂല്യനായി കരുതി രക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, കാരണം അവനാണ് അവന്റെ അവസാനത്തെ ആശ.

പിന്നീട് രാവണൻ ആസനത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് ഇടയിൽ മണികൾ കോർത്ത ഒരു മാല മഹാതേജസ്വിയായ കുംഭകർണനെ അണിയിച്ചു. തോൾവളകളും മോതിരങ്ങളും ശ്രേഷ്ഠമായ ആഭരണങ്ങളും ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന ഹാരവും ആ മഹാത്മാവിനെ അണിയിച്ചു. ദിവ്യവും സുഗന്ധമുള്ളതുമായ പൂമാലകൾ ദേഹത്തും കാതുകളിൽ കുണ്ഡലങ്ങളും ചാർത്തി. രാജാവ് സ്വയം ജ്യേഷ്ഠനെന്ന നിലയിൽ അനുജനെ അലങ്കരിക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ സ്നേഹത്തിന്റെയും ആദരത്തിന്റെയും ചിഹ്നവും യുദ്ധത്തിനയയ്ക്കുന്ന വീരനുള്ള സമ്മാനനവുമാണ്. പൊന്നിൻ തോൾവളകളും കേയൂരങ്ങളും നിഷ്കാഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞ വലിയ കാതുകളുള്ള കുംഭകർണൻ നന്നായി ഹോമിക്കപ്പെട്ട അഗ്നിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. അമൃതം കടയുന്ന വേളയിൽ സർപ്പമായ വാസുകിയാൽ ചുറ്റിക്കെട്ടപ്പെട്ട മന്ദരപർവതംപോലെ, കറുത്ത നിറമുള്ള ഒരു വലിയ അരഞ്ഞാണംകൊണ്ട് അവൻ വിളങ്ങി. ‘ശ്രോണീസൂത്ര’ത്തിനുള്ള (അരഞ്ഞാണത്തിനുള്ള) മന്ദര-വാസുകി ഉപമ അവന്റെ അരക്കെട്ടിന്റെ വിശാലതയും അരഞ്ഞാണത്തിന്റെ കറുപ്പുനിറവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു — സമുദ്രമഥനത്തിന്റെ ഓർമയും ഒരു മഹാകാര്യത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. തുടർന്ന് ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ: ‘ഭാരം താങ്ങുന്നതും ആയുധങ്ങൾക്കു ഭേദിക്കാനാവാത്തതും മിന്നൽപോലെ പ്രഭയുള്ളതും സ്വന്തം ശോഭയാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെയുള്ളതുമായ പൊൻകവചം അണിയുമ്പോൾ അവൻ സന്ധ്യാമേഘങ്ങളാൽ പൊതിയപ്പെട്ട പർവതരാജനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു.’ ‘നിവാതം’ എന്നാൽ ആയുധങ്ങൾക്ക് അഭേദ്യം; ‘ഭാരസഹം’ എന്നാൽ കനത്ത പ്രഹരങ്ങൾ താങ്ങുന്നത്. എല്ലാ അംഗങ്ങളിലും എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞ്, ശൂലം കൈയിലേന്തിയ ആ രാക്ഷസൻ ത്രിവിക്രമത്തിനായി ഉത്സാഹിച്ച നാരായണനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. അലങ്കാരത്തിന്റെ ക്രമം — മാല, തോൾവളകൾ, ഹാരം, കുണ്ഡലങ്ങൾ, അരഞ്ഞാണം, കവചം — ഒരു രാജകീയ അഭിഷേകംപോലെ ഗംഭീരമാണ്. ത്രിവിക്രമോപമ മുൻസർഗത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ രാമന്റെ ദൃഷ്ടിയിലൂടെയും പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ അവന്റെ ദേഹത്തിന്റെ വിശാലതയ്ക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട ഉപമ ഇതാണ്. സന്ധ്യാമേഘത്തിന്റെ ഉപമയും അർഥവത്താണ് — കറുത്ത പർവതത്തിൽ ചുവപ്പും പൊന്നും നിറമുള്ള മേഘങ്ങൾപോലെ അവന്റെ കറുത്ത ദേഹത്തിൽ പൊൻകവചം. ‘സുഹുതഃ അഗ്നിഃ’ (നന്നായി ഹോമിക്കപ്പെട്ട അഗ്നി) എന്ന ഉപമ യജ്ഞത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ വീരന്റെ ദീപ്തിയെ വർണിക്കുന്നു — നെയ്യുകൊണ്ടു നന്നായി ഹോമിക്കപ്പെട്ട അഗ്നി ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ ആഭരണങ്ങളാൽ അവൻ. എന്നാൽ യജ്ഞാഗ്നി ആഹുതിയെ ഭക്ഷിക്കുന്നു; ഇവിടെയും കുംഭകർണൻ വാനരന്മാരെ ഭക്ഷിക്കാനാണ് പോകുന്നത് എന്ന ഗൂഢാർഥമുണ്ട്. രാജാവ് സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കുന്നത് പ്രാചീനമായ ഒരു രീതിയനുസരിച്ചാണ് — പ്രിയപ്പെട്ട യോദ്ധാവിനെ യുദ്ധത്തിനയയ്ക്കുമ്പോൾ രാജാവ് സ്വയം അവനെ ബഹുമാനിക്കുന്ന രീതി.

ആ മഹാബലൻ ജ്യേഷ്ഠനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് പ്രദക്ഷിണം വച്ച് ശിരസ്സു നമിച്ചു പുറപ്പെട്ടു. ശ്രേഷ്ഠമായ ആശീർവാദങ്ങളോടും ശംഖ-ദുന്ദുഭികളുടെ നിർഘോഷങ്ങളോടും ശ്രേഷ്ഠായുധങ്ങളേന്തിയ സൈന്യങ്ങളോടുംകൂടി രാവണൻ അവനെ യാത്രയാക്കി. രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവനെ ആനകളിലും കുതിരകളിലും മേഘംപോലെ മുഴങ്ങുന്ന രഥങ്ങളിലുമായി മഹാത്മാക്കളായ രഥികൾ അനുഗമിച്ചു; സർപ്പങ്ങളിലും ഒട്ടകങ്ങളിലും കഴുതകളിലും സിംഹങ്ങളിലും ആനകളിലും മൃഗങ്ങളിലും പക്ഷികളിലും കയറിയ രാക്ഷസന്മാർ ഘോരനും മഹാബലനുമായ ആ കുംഭകർണനെ പിന്തുടർന്നു. പുഷ്പവൃഷ്ടിയാൽ മൂടപ്പെട്ട്, കുട ചൂടി, മൂർച്ചയേറിയ ശൂലം കൈയിലേന്തി, മദോന്മത്തനായി, രക്തഗന്ധത്താൽ മത്തനായി, ദേവ-ദാനവന്മാരുടെ ശത്രുവായ അവൻ പുറത്തേക്കു പോയി. മഹാനാദം മുഴക്കുന്നവരും മഹാബലന്മാരും ഭീമന്മാരും ഭയങ്കരമായ കണ്ണുകളുള്ളവരും ആയുധമേന്തിയവരുമായ അനേകം കാലാൾ രാക്ഷസന്മാർ പിന്നാലെ ചെന്നു — ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവർ, അനേകം വ്യാമം ഉയരമുള്ളവർ, കരിമഷിക്കൂമ്പാരംപോലെ കറുത്തവർ; ശൂലങ്ങളും വാളുകളും മൂർച്ചയേറിയ മഴുക്കളും ഭിന്ദിപാലങ്ങളും പരിഘങ്ങളും ഗദകളും മുസലങ്ങളും വലിയ പനന്തടികളും നേരിടാനാവാത്ത എറിയായുധങ്ങളും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട്. ‘വ്യാമം’ എന്നാൽ നീട്ടിപ്പിടിച്ച രണ്ടു കൈകളുടെയും നീളം എന്ന് മുദ്രിതപതിപ്പിലെ അടിക്കുറിപ്പിൽ വ്യാഖ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നു. അനന്തരം മഹാതേജസ്വിയും മഹാബലനുമായ കുംഭകർണൻ ദാരുണവും ഘോരദർശനവുമായ മറ്റൊരു ശരീരം കൈക്കൊണ്ടു മുന്നോട്ടു കുതിച്ചു — നൂറു ധനുസ്സ് വണ്ണവും അറുനൂറു ധനുസ്സ് ഉയരവുമുള്ളവൻ, രൗദ്രൻ, വണ്ടിച്ചക്രംപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവൻ, മഹാപർവതത്തിനു തുല്യൻ. രാക്ഷസന്മാരെ ഒന്നിച്ചുകൂട്ടി, കത്തിയെരിഞ്ഞ പർവതംപോലെ തോന്നിച്ച വലിയ വായുള്ള അവൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ഇന്നു ക്രുദ്ധനായ ഞാൻ, അഗ്നി ശലഭങ്ങളെ എന്നപോലെ, വാനരപ്രമുഖന്മാരുടെ ആ സംഘങ്ങളെ ഓരോന്നോരോന്നായി ദഹിപ്പിക്കും.’ സേനാവർണന പലവിധ വാഹനങ്ങളാലും പലവിധ ആയുധങ്ങളാലും നിറഞ്ഞതാണ്; ഇതു രാക്ഷസസേനയുടെ വൈചിത്ര്യം കാണിക്കുന്നു. വണ്ടിച്ചക്രംപോലെയുള്ള കണ്ണുകൾ, കത്തിയെരിഞ്ഞ പർവതംപോലെ കറുത്ത ദേഹം — കവി അവന്റെ രൂപം ഭയാനകരസത്തിൽ വർണിക്കുന്നു. ഉന്മത്തനും രക്തഗന്ധത്താൽ മത്തനുമായ അവൻ മദ്യത്താലും രക്തഗന്ധത്താലും ലഹരിപിടിച്ചവനാണ്; ഇത് അവന്റെ രാക്ഷസസ്വഭാവത്തെ മറയില്ലാതെ കാണിക്കുന്നു. അഗ്നിയുടെയും ശലഭങ്ങളുടെയും ഉപമ അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ വാനരന്മാരുടെ നാശം എത്ര എളുപ്പമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. ജ്യേഷ്ഠനു ചെയ്യുന്ന പ്രദക്ഷിണവും പ്രണാമവും ക്രൂരനായ രാക്ഷസൻപോലും ജ്യേഷ്ഠനോടു വിനയമുള്ളവനാണെന്നും കുലധർമം പാലിക്കുന്നവനാണെന്നും കാണിക്കുന്നു. വാഹനങ്ങളുടെ പട്ടിക — സർപ്പങ്ങൾ, ഒട്ടകങ്ങൾ, കഴുതകൾ, സിംഹങ്ങൾ, ആനകൾ, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ — രാക്ഷസസേനയുടെ അസ്വാഭാവികതയും ഭീഷണതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അന്യത് വപുഃ ആദായ’ (മറ്റൊരു ശരീരം കൈക്കൊണ്ട്) എന്നത് അവന്റെ കാമരൂപിത്വമാണ് — ഇച്ഛാനുസരണം രൂപം മാറ്റാനുള്ള കഴിവ്, രാക്ഷസന്മാരുടെ ഒരു പ്രത്യേകഗുണം; യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവൻ സ്വന്തം ദേഹം ഇരട്ടിയായും മൂന്നിരട്ടിയായും വലുതാക്കുന്നു; അതുവഴി വാനരന്മാരുടെ ഭയം വർധിക്കുന്നു.

‘വനചാരികളായ വാനരന്മാർ വാസ്തവത്തിൽ എന്നോട് ഒരു അപരാധവും ചെയ്യുന്നില്ല; ആ വർഗം നമ്മെപ്പോലുള്ളവരുടെ നഗരോദ്യാനങ്ങൾക്ക് ഒരു അലങ്കാരമാണ്. നഗരത്തിന്റെ ഈ ഉപരോധത്തിനു മൂലകാരണം ലക്ഷ്മണസഹിതനായ രാഘവനാണ്; അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ എല്ലാം കൊല്ലപ്പെട്ടതുതന്നെ; അവനെ ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കും.’ ഇവിടെ കുംഭകർണന്റെ വിവേകം വീണ്ടും കാണാം — അവൻ വാനരന്മാരെ നിരപരാധികളായി, ഉദ്യാനത്തിന്റെ അലങ്കാരംപോലെ മാത്രം കരുതുന്നു; മുഖ്യശത്രു രാമൻതന്നെ. കുംഭകർണൻ ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ രാക്ഷസന്മാർ സമുദ്രത്തെ ഇളക്കുന്നതുപോലെ അതിഘോരമായ നാദം മുഴക്കി. ധീമാനായ അവൻ വേഗം പുറത്തേക്കു കുതിക്കുമ്പോൾ ചുറ്റും ഘോരരൂപമുള്ള നിമിത്തങ്ങൾ ഉണ്ടായി — കൊള്ളിമീനുകളോടും ഇടിമിന്നലുകളോടുംകൂടിയ കഴുതനിറമുള്ള ചെമ്മേഘങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; സമുദ്രങ്ങളോടും വനങ്ങളോടുംകൂടി ഭൂമി കുലുങ്ങി; ഘോരരൂപിണികളായ കുറുക്കന്മാർ തീജ്വാല വമിക്കുന്ന വായകളോടെ ഓരിയിട്ടു; പക്ഷികൾ ഇടത്തോട്ടു വട്ടമിട്ടു പറന്നു; വഴിയിലൂടെ പോകുന്ന അവന്റെ ശൂലത്തിൽ ഒരു കഴുകൻ വന്നുവീണു; അവന്റെ ഇടതുകണ്ണു തുടിച്ചു, ഇടതുകൈ വിറച്ചു; ഭയങ്കരശബ്ദത്തോടെ ജ്വലിക്കുന്ന ഒരു കൊള്ളിമീൻ വീണു; സൂര്യൻ നിഷ്പ്രഭനായി, സുഖകരമായ കാറ്റ് വീശിയതുമില്ല. ഉദിച്ചുയർന്ന രോമാഞ്ചജനകമായ ഈ മഹോത്പാതങ്ങളെ വകവയ്ക്കാതെ, കൃതാന്തന്റെ ബലത്താൽ പ്രേരിതനായി കുംഭകർണൻ പുറപ്പെട്ടു. ദുർനിമിത്തങ്ങളുടെ പട്ടിക ദീർഘമാണ് — ആകാശത്തിലും ഭൂമിയിലും മൃഗപക്ഷികളിലും സ്വന്തം ശരീരത്തിലും — എല്ലായിടത്തും അശുഭം കാണുന്നു; ഇത് അവന്റെ ആസന്നമരണത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘കൃതാന്തബലചോദിതഃ’ (കൃതാന്തന്റെ ബലത്താൽ പ്രേരിതൻ) എന്ന പദത്താൽ കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നു — കാലംതന്നെയാണ് അവനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്. ശൂലത്തിൽ കഴുകൻ വീഴുന്നത് പ്രത്യേകിച്ചും അശുഭമാണ്, കാരണം ആയുധംതന്നെ മരണചിഹ്നത്താൽ സ്പർശിക്കപ്പെട്ടു. ‘അചിന്തയൻ’ (വകവയ്ക്കാതെ) എന്ന പദം അവന്റെ ദർപ്പത്തിന്റെ ഫലമാണ് — നിമിത്തങ്ങളെ ചിന്തിക്കാത്തവൻ ദൈവത്തെ കാണുന്നില്ല. വാനരന്മാരോടുള്ള അവന്റെ കരുണയും വൈരുധ്യം നിറഞ്ഞതാണ് — മുമ്പ് ‘വാനരന്മാരെ ഭക്ഷിക്കും’ എന്നു പറഞ്ഞവൻ ഇപ്പോൾ അവരുടെ നിരപരാധിത്വം സമ്മതിക്കുന്നു. രാമായണത്തിൽ മഹാന്മാരുടെ വധത്തിനു മുമ്പ് സാധാരണയായി ദുർനിമിത്തങ്ങൾ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഖരന്റെയും പ്രഹസ്തന്റെയും ഒടുവിൽ രാവണന്റെയും. ഇവിടെ അവയുടെ എണ്ണം വളരെയാണ് — കഴുതനിറമുള്ള മേഘങ്ങൾ, ഭൂകമ്പം, കുറുക്കന്മാരുടെ ഓരി, പക്ഷികളുടെ ഇടത്തോട്ടുള്ള വട്ടമിടൽ, ശൂലത്തിൽ കഴുകന്റെ വീഴ്ച, ഇടതുകണ്ണിന്റെ തുടിപ്പ്, കൈയുടെ വിറയൽ, കൊള്ളിമീൻ വീഴ്ച, സൂര്യന്റെ നിഷ്പ്രഭത്വം, കാറ്റിന്റെ അഭാവം. പുരുഷന് ഇടത്തേ അംഗങ്ങൾ തുടിക്കുന്നത് അശുഭമാണെന്നു ലോകപ്രസിദ്ധമാണ്. ഇങ്ങനെ കവി ശ്രോതാവിനെ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ ഒരുക്കുന്നു. ‘പുരരോധസ്യ മൂലം രാഘവഃ’ (നഗരോപരോധത്തിന്റെ മൂലം രാഘവൻ) എന്ന കുംഭകർണന്റെ വാക്കിൽ യുദ്ധനീതിയും വ്യക്തമാണ് — സേനാനായകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ സേന താനേ നശിക്കും; അതിനാൽ വാനരന്മാരിൽ ശക്തി പാഴാക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ഈ വിവേകം അവന്റെ മന്ത്രിഗുണത്തെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. കഴുകനും കുറുക്കന്മാരും കൊള്ളിമീനും മരണത്തിന്റെ ദൂതന്മാരെപ്പോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അവയെയെല്ലാം അവഗണിക്കുന്നത് അവന്റെ ദർപ്പത്തിന്റെ പരിചായകമാണ്.

പർവതതുല്യനായ അവൻ കാലുകൾകൊണ്ടു കോട്ടമതിൽ കടന്ന്, മേഘക്കൂട്ടംപോലെ കാണപ്പെട്ട അദ്ഭുതമായ വാനരസേനയെ കണ്ടു. പർവതംപോലെയുള്ള ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനെ കണ്ട് ആ വാനരന്മാർ കാറ്റടിച്ചു ചിതറുന്ന മേഘങ്ങളെപ്പോലെ അപ്പോൾ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടി. അതിപ്രചണ്ഡമായ ആ വാനരസേന ചിതറിയ മേഘജാലംപോലെ ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടുന്നതു കണ്ട്, മേഘത്തെപ്പോലെ കറുത്ത ആ കുംഭകർണൻ ഹർഷത്തോടെ മേഘംപോലെ വീണ്ടും ഗർജിച്ചു. ആകാശത്തിൽ മേഘത്തിന്റെ ഗർജനംപോലെയുള്ള അവന്റെ ഘോരനാദം കേട്ട് അനേകം വാനരന്മാർ വേരറുത്ത സാലവൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ നിലത്തു വീണു. വിപുലമായ പരിഘമേന്തിയ ആ മഹാത്മാവായ കുംഭകർണൻ ശത്രുനാശത്തിനായി പുറപ്പെട്ട്, യുഗാന്തത്തിൽ കിങ്കരദണ്ഡമേന്തിയ പ്രഭുവായ യമനെപ്പോലെ, വാനരഗണങ്ങൾക്ക് അതിഭീകരമായ ഭയം ഉളവാക്കി. അവസാനത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ് — ഉപജാതി, ഉപജാതി, പുഷ്പിതാഗ്ര — ഇവ സർഗത്തിന്റെ ഉപസംഹാരത്തെ ഗംഭീരമാക്കുന്നു. മേഘോപമ ഇവിടെ മൂന്നുവിധത്തിലാണ് — വാനരസേന മേഘക്കൂട്ടംപോലെ, ഓടുന്ന വാനരന്മാർ കാറ്റടിച്ച മേഘങ്ങൾപോലെ, കുംഭകർണൻ മേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്നവൻ. വേരറുത്ത സാലവൃക്ഷത്തിന്റെ ഉപമ വാനരന്മാരുടെ പെട്ടെന്നുള്ള വീഴ്ചയും, വേരറ്റ മരത്തിന്റേതുപോലെ തീർത്തും നിസ്സഹായാവസ്ഥയും കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിലത്തെ യമോപമ വരാനിരിക്കുന്ന സംഹാരത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. ഇങ്ങനെ കുംഭകർണന്റെ യുദ്ധയാത്ര അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു. കോട്ടമതിൽ കാലുകൊണ്ടു കടക്കുന്നത് അവന്റെ ദേഹത്തിന്റെ വലുപ്പം കാണിക്കുന്നു — വാനരന്മാർക്കു കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള മതിൽ അവന് ഒരു ചുവടുമാത്രം. അറുപത്തൊന്നാം സർഗത്തിൽ വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞ ഉപായം — ‘യന്ത്രം’ — ഇപ്പോൾ നിഷ്ഫലമായതുപോലെ തോന്നുന്നു, കാരണം അവന്റെ നാദംതന്നെ വാനരന്മാരെ വീഴ്ത്തുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ഈ പലായനം അടുത്ത സർഗത്തിലെ അംഗദന്റെ പ്രോത്സാഹനത്തിനുള്ള പശ്ചാത്തലമാണ്. ‘അഭ്രഘനപ്രഖ്യം’ (മേഘക്കൂട്ടംപോലെ) എന്നതിൽ വാനരസേനയുടെ വിശാലതയും ‘ഭിന്നം അഭ്രജാലം’ (ചിതറിയ മേഘജാലം) എന്നതിൽ അതിന്റെ ശിഥിലീകരണവും — ഈ രണ്ട് ഉപമകൾക്കിടയിലാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യനിമിഷം വർണിക്കപ്പെടുന്നത്. കുംഭകർണന്റെ ഹർഷം അവന്റെ വിജയത്തിന്റെ ആരംഭംപോലെയാണ്.

So addressed, Kumbhakarṇa rebuked Mahodara and then spoke to his brother Rāvaṇa, first of the rākṣasas: "This very day I will wipe away your dreadful fear by killing that wicked Rāma. Be free of your enemy and be happy. Heroes do not thunder in vain like clouds without water; watch my roaring made good in battle by deeds." A cloud that only thunders and never rains is useless, and so is a man who only talks and never acts. "Heroes cannot bear to praise themselves; without any show, they do what is hard to do." Kumbhakarṇa did not argue point by point against Mahodara's trick, but by saying that heroes do not bluster he branded that path of deceit as the way of cowards; for him battle was a hero's duty and trickery a coward's. There is a quiet irony here, for he himself had praised himself at length in the sarga before. Then he turned on Mahodara to his face: "Your words, Mahodara, always please kings who are timid and foolish and think themselves wise. You cowards in battle, forever saying pleasant things and trailing after the king, have ruined every undertaking. Laṅkā has been left with nothing but its king; the treasury is exhausted and the army destroyed — this is what you have done, fastening on this king, you enemies dressed as friends. Now I go out to battle, ready to conquer the enemy, to set right today in this great fight the harm your bad policy has done." "Nothing but its king" is a pitiful phrase, as if no one else were left. Calling Mahodara and his like enemies who look like friends recalls his earlier account of bad ministers. By laying the blame on the ministers rather than the king, he protected his brother's dignity; the ruined treasury and army, which Rāvaṇa himself had admitted, he set down to their account. So he told the truth without insulting the king, as a skilful speaker should, and with a single speech swept Mahodara's trick aside. His aim was still his brother's happiness, as when he had told him to enjoy himself and drink; and his ideal was the hero's — few words before the deed, and a great deed.

When wise Kumbhakarṇa had spoken, the lord of the rākṣasas laughed and answered: "This Mahodara is terrified of Rāma, no doubt of it; that is why he has no taste for battle, my dear brother, skilled in war as you are. No one is your equal in love or in strength. Go, Kumbhakarṇa, to kill the enemy and to win. You were sleeping, and I woke you to destroy the enemy; this is the great hour of the rākṣasas, subduer of foes. Go, take up your spear like Death with his noose in hand, and devour the monkeys and the two princes, brilliant as the sun. When the monkeys see your form they will scatter, and the hearts of Rāma and Lakṣmaṇa will burst." Rāvaṇa did not side with Mahodara; in a moment he had swung to Kumbhakarṇa's side, which shows how unsteady his mind was — a moment before Mahodara's plan had seemed to please him, now it was Kumbhakarṇa's courage. He mocked Mahodara's fear though he had been afraid himself. His praise, "no one is your equal in love or in strength", touched Kumbhakarṇa's heart, and his hope that the mere sight of him would kill the enemy was wildly overblown. The image of Death with his noose is answered at the end of the sarga by the image of Yama with his staff, closing the circle. Having said this to mighty Kumbhakarṇa, the glorious bull among rākṣasas felt as if he had been born again — his despair had turned to hope. Knowing Kumbhakarṇa's strength and prowess, the king grew as happy and clear as the spotless moon, like the moon freed from the eclipse of care. Addressed in this way, the mighty one was delighted, and hearing the king's words he went out eager to fight.

The destroyer of his enemies swiftly took up his sharp spear. The poet describes it with a whole garland of epithets, until the weapon itself seems a living character: all of black iron, blazing, adorned with refined gold, bright as Indra's thunderbolt and as heavy as the vajra, the slayer of gods and dānavas, gandharvas, yakṣas and serpents — recalling his old victories, which Vibhīṣaṇa too had described — hung with great garlands of red flowers, spitting fire of its own accord, stained with the blood of enemies. All this foretells the fierceness of the fight to come. Taking up that huge spear, mighty Kumbhakarṇa said to Rāvaṇa: "I will go alone; let my army stay here. Today, hungry and enraged, I will devour those monkeys." Hunger and anger, the two sides of his nature, drove him to battle, and going alone was the very limit of his confidence — the thing Mahodara had condemned. Hearing him, Rāvaṇa said: "Go surrounded by troops with spears and hammers in their hands. The monkeys are high-spirited, brave and resolute; if they find you alone or off your guard, they could bring you down with their teeth. So go surrounded by troops, invincible one, and wipe out the whole enemy side that works the rākṣasas' harm." Here Rāvaṇa showed good sense; he knew the combined strength of the monkeys, and Mahodara's warning echoed in his words — even a lone hero can be overwhelmed by many. His "off your guard" hints at Kumbhakarṇa's drinking too, for he went out tipsy. Kumbhakarṇa's vow to go alone shows his natural courage; Rāvaṇa's order to go with an army shows his statecraft; and in their exchange love and caution mingle, for Rāvaṇa counted him priceless and wanted to protect him — he was his last hope.

Then Rāvaṇa sprang up from his seat and with his own hands fastened on Kumbhakarṇa a garland studded with gems. He put armlets on the great warrior, rings and fine ornaments, and a necklace bright as the moon; he set fragrant heavenly garlands on his limbs and a pair of earrings in his ears. That the king should dress his brother himself was a mark of his love and respect, the honour paid of old by a king to a beloved warrior he sends to war. Adorned with golden armlets, bracelets and necklaces, the long-eared Kumbhakarṇa shone like a fire well fed with oblations — and a sacrificial fire consumes its offerings, as Kumbhakarṇa was going out to consume the monkeys. He gleamed with a great dark girdle round his hips, like Mount Mandara bound with the serpent Vāsuki at the churning of the ocean for the nectar; the image shows at once the breadth of his hips and the darkness of the girdle, and recalls a mighty labour. Putting on a golden coat of mail that could bear heavy blows and no weapon could pierce, flashing like lightning and blazing as if with its own light, he shone like the king of mountains wrapped in evening clouds, gold and red on a dark mountain as the golden armour glowed on his dark body. His whole body decked with every ornament, spear in hand, the rākṣasa looked like Nārāyaṇa setting out to take his three strides — the image Rāma himself had used when he first saw him, the poet's favourite for his enormous size. The adorning — garland, armlets, necklace, earrings, girdle, armour — was as solemn as a royal consecration.

The mighty rākṣasa embraced his brother, walked round him in reverence and bowed his head to him, and then set out; even a cruel rākṣasa was humble before his elder and kept the customs of his house. Rāvaṇa sent him off with auspicious blessings, with the blare of conches and drums, and with troops carrying fine weapons. Great-hearted chariot-fighters followed that best of chariot-fighters with elephants, horses and chariots rumbling like clouds, and other rākṣasas followed the fearsome, mighty Kumbhakarṇa riding on serpents, camels and donkeys, on lions, elephants, deer and birds — a strange and terrible host. Showered with flowers, a parasol held over him, sharp spear in hand, the enemy of dānavas and gods marched out, wild with drink and maddened by the smell of blood, his rākṣasa nature laid bare. Many foot-soldiers followed him, mighty and loud-roaring, terrible rākṣasas with dreadful eyes and weapons in hand, red-eyed, many fathoms tall — a fathom being the span of a man's outstretched arms — and dark as heaps of collyrium, brandishing spears, swords, sharp axes, javelins, iron bars, maces and pestles, huge palm trunks and missiles no one could withstand. Then mighty, glorious Kumbhakarṇa took on another body, cruel and dreadful to look at, and sprang forward; rākṣasas can take what shape they please, and on the battlefield he swelled his body to many times its size, to deepen the monkeys' terror. He was a hundred bows broad and six hundred bows high, terrible, with eyes like cartwheels, like a great mountain. Gathering the rākṣasas round him, huge-mouthed Kumbhakarṇa, black as a burnt mountain, laughed and said: "Today in my fury I will burn up the troops of the monkey leaders one after another, as a fire burns moths." The poet paints his form in the mood of terror, and to him the monkeys' destruction seemed as easy as moths in a flame.

"And yet the monkeys who roam the forests do me no wrong; their kind is an ornament to the gardens of cities like ours. The root of this siege is Rāghava, with Lakṣmaṇa. Kill him and all is killed; I will slay him in battle." Here his judgement shows again: he thought the monkeys blameless, no more than ornaments of a garden, and Rāma the real enemy. There is strategy in it — kill the leader and the army perishes of itself, so he meant not to waste his strength on the monkeys — and there is irony, for he had vowed a moment before to eat them. As Kumbhakarṇa spoke, the rākṣasas let out a tremendous roar, as if to shake the ocean. But as the wise Kumbhakarṇa rushed out, terrible omens appeared on every side. Clouds grey as donkeys gathered, full of meteors and thunderbolts, and the earth shook with its seas and forests. Jackals of dreadful aspect howled with flames spitting from their mouths, and birds wheeled round from right to left. A vulture settled on his spear as he went along the road — the weapon itself touched by the sign of death. His left eye throbbed and his left arm trembled, which everyone knows is an ill sign for a man. A blazing meteor fell with a fearful roar; the sun lost its light, and no pleasant breeze blew. The omens were everywhere — in the sky, on the earth, among beasts and birds, in his own body — and all of them pointed to his coming death. In the Rāmāyaṇa such portents come before the deaths of great warriors, Khara, Prahasta and in the end Rāvaṇa too, and here there are more than ever, so the poet prepares his listeners in advance. Vulture, jackals and meteor were like messengers of death, and he ignored them all. Heedless of these great, hair-raising portents, Kumbhakarṇa went out, driven by the power of Death — it was fate itself that drove him, and a man who does not heed the omens does not see what fate holds. His ignoring them was the fruit of his pride.

Huge as a mountain, he stepped over the rampart on foot — the wall the monkeys could hardly climb was a single stride for him — and saw the wondrous monkey army spread out like a mass of clouds. When the monkeys saw that mountain-like chief of the rākṣasas, they scattered in every direction like clouds driven by the wind. Seeing that fierce army breaking and fleeing on all sides like a torn bank of cloud, Kumbhakarṇa, dark as a cloud, roared again and again for joy like a thundercloud. The cloud image comes three times: the monkey army massed like clouds, the monkeys scattering like wind-driven clouds, Kumbhakarṇa roaring like a cloud; between the massed cloud and the broken one the first moment of the battle is told. Hearing his dreadful roar, like the thunder of a rain-cloud in the sky, many monkeys fell to the ground like sāl trees cut at the root, suddenly and utterly helpless. Vibhīṣaṇa's device of calling him a machine now seemed to fail, for his roar alone was felling the monkeys. Armed with a huge iron bar, great Kumbhakarṇa went out to destroy his enemies, striking terror into the monkey hosts like Yama, lord of death, with his servants and his staff at the end of an age — an image that foretells the slaughter to come. His joy seemed the beginning of his victory. So ends Kumbhakarṇa's march to battle; in the next sarga the fighting begins, with Aṅgada rallying the fleeing monkeys.