अतिकायस्य बलिनः बाहुशालिनः कुम्भकर्णस्य तत् उक्तं वचनं श्रुत्वा महोदरः उवाच। पूर्वसर्गे कुम्भकर्णः रावणं तस्य अनयस्य कृते उपालभत, महोदरः तु राज्ञः पक्षं गृहीत्वा कुम्भकर्णं निन्दति। ‘कुम्भकर्ण, त्वं कुले जातः अपि धृष्टः प्राकृतदर्शनः च असि; अवलिप्तः त्वं सर्वत्र कृत्यं वेदितुं न शक्नोषि। राजा नयानयौ न जानाति इति न; त्वं तु कैशोरकात् एव धृष्टः केवलं वक्तुम् इच्छसि। राक्षसर्षभः रावणः स्थानं वृद्धिं हानिं च, देशकालयोः विधानं च, आत्मनः परेषां च बलं जानाति। यत् अनुपासितवृद्धेन प्राकृतबुद्धिना बलवता अपि वक्तुं न शक्यम्, तादृशं कः बुधः कुर्यात्?’ अत्र ‘अनुपासितवृद्धेन’ इति पदेन सः कुम्भकर्णं वृद्धसेवाहीनम्, अतः अविनीतं वदति। महोदरस्य वचने चाटुकारिता स्पष्टा — राज्ञः दोषं न पश्यति, यः दोषं दर्शयति तम् एव निन्दति। कुम्भकर्णस्य बालस्वभावं ‘कैशोरकात् धृष्टः’ इति वदन् सः तस्य वचनस्य गौरवं न्यूनीकर्तुम् इच्छति। सभायां सर्वेषां राक्षसानां पुरतः एषः आक्षेपः क्रियते, अतः तस्य उद्देश्यः राज्ञः प्रीतिः एव। पूर्वं कुम्भकर्णः मन्त्रिणां दोषान् उक्तवान् — ये मित्ररूपाः शत्रवः, ये धृष्टतया अहितं हितवत् वदन्ति इति; महोदरः तं वचनं स्वस्य उपरि पतितं मत्वा प्रतिप्रहारं करोति। कुम्भकर्णस्य स्पष्टवादित्वं तस्य गुणः, किन्तु चाटुकारिणां मध्ये सः एव दोषः इव गण्यते। एवं राजसभायां परस्परं स्पर्धा कलहः च दृश्यते, यः लङ्कायाः दौर्बल्यस्य अपरं लक्षणम्।

‘यान् धर्मार्थकामान् त्वं पृथगाश्रयान् ब्रवीषि, तान् स्वभावेन अवबोद्धुं तव लक्षणं नास्ति। सर्वेषां कारणानां प्रयोजनं कर्म एव; अत्र पापीयसां श्रेयसां च कर्मणां फलं भवति। धर्मार्थौ निःश्रेयसफलौ, अधर्मानर्थयोः तु प्रत्यवायिकं फलं प्राप्तम्; इतरौ अपि फलदौ। पुंभिः ऐहलौकिकं पारक्यं च कर्म निषेव्यते; कामम् आस्थितः अपि कल्याणानि लभते।’ एवं महोदरः कामम् अपि श्रेयसः साधनं वदन् रावणस्य सीताकामं समर्थयति — मुद्रणे अपि पादटिप्पण्यां सूचितं यत् एषा चाटुकारिणः कामवादस्थापना, न आदर्शमतम्। ‘तत्र राज्ञा हृदि इदं कार्यं क्लृप्तं, नः च मतम्। शत्रौ साहसं यत् तत्र किम् इव अपनीयते — किम् अनीतिः अस्ति?’ ततः सः कुम्भकर्णस्य एकाकिनः अभियानस्य हेतुं परीक्षितुं प्रवृत्तः — ‘एकस्य एव अभियाने यः हेतुः त्वया प्राहृतः, तत्र अपि यत् अनुपपन्नम् असाधु च, तत् वक्ष्यामि।’ अस्य वादस्य तात्पर्यं — राज्ञः कर्म न दोषाय, भवतः वचनम् एव अयुक्तम्। शास्त्रीयपदैः सः स्वस्य स्वार्थं आवृणोति, यथा प्रायः दुर्मन्त्रिणः कुर्वन्ति। कुम्भकर्णः पूर्वसर्गे उक्तवान् यत् धर्मार्थकामाः कालभेदेन सेव्याः, धर्मः च श्रेष्ठः। महोदरः तु तं क्रमं विपर्यस्यति — कर्म एव सर्वस्य मूलम्, कामः अपि कल्याणप्रदः इति। अस्य तर्कस्य दुर्बलता स्पष्टा, यतः परदाराहरणं कामः न, अपितु अधर्मः एव। तथापि राज्ञः रुचिम् अनुसृत्य सः वदति, येन रावणस्य मनसि दोषबोधः न उत्पद्येत।

‘येन पूर्वं जनस्थाने बहवः अतिबलाः राक्षसाः हताः, तं राघवं त्वं एकः कथं जयिष्यसि? ये महौजसः पूर्वं तेन जनस्थाने निर्जिताः, तान् सर्वान् अद्य अपि पुरे भीतान् किं न पश्यसि? संक्रुद्धं सिंहम् इव तं दशरथात्मजं रामं, सुप्तं सर्पम् इव ज्ञात्वा अपि, अहो, त्वं प्रबोधयितुम् इच्छसि। तेजसा नित्यं ज्वलन्तं क्रोधेन दुरासदं मृत्युम् इव असह्यं तं कः आसादयितुम् अर्हति? शत्रोः प्रतिसमासने इदं सर्वं संशयस्थं; तात, एकस्य तव गमनं मे भृशं न रोचते। हीनार्थः समृद्धार्थं रिपुं प्राकृतं यथा मत्वा निश्चितं जीवितत्यागे वशम् आनेतुं कः इच्छति? राक्षसोत्तम, यस्य मनुष्येषु सदृशः नास्ति, इन्द्रविवस्वतोः तुल्येन तेन सह योद्धुं कथम् आशंससे?’ अत्र महोदरः रामस्य बलं विस्तरेण वर्णयति, यत् तस्य अग्रिमस्य कपटोपायस्य भूमिका। एवं सः कुम्भकर्णस्य शौर्यम् अवमन्यमानः अपि रामात् स्वस्य भयं प्रकाशयति। उपमाः — सिंहः, सुप्तः सर्पः, मृत्युः — रामस्य दुरासदत्वं क्रमेण वर्धयन्ति। विरोधः अपि अत्र दृश्यः — यः पूर्वं कुम्भकर्णम् ‘अवलिप्तः’ इति निन्दितवान्, सः एव इदानीं तं ‘तात’ इति स्नेहेन सम्बोधयति, तस्य रक्षणं च इच्छति। तस्य वास्तविकः आशयः अग्रे स्पष्टः भविष्यति — युद्धं परिहृत्य छलेन कार्यं साधयितुम्। ‘हीनार्थः’ इति पदेन सः कुम्भकर्णं सहायहीनं वदति, रामं तु ‘समृद्धार्थं’ — वानरसेनया विभीषणेन च युक्तम्। एवं बलस्य तुलनायां सः रामस्य पक्षं गुरुतरं दर्शयति। एतत् वचनं कुम्भकर्णस्य अभिमानं प्रति आघातः, यः स्वयं सर्वान् वानरान् भक्षयितुं प्रतिज्ञातवान्। जनस्थानस्य स्मरणं खरदूषणत्रिशिरसां चतुर्दशसहस्राणां च राक्षसानां वधं सूचयति, यत् रामः एकाकी एव अकरोत्।

एवं संरब्धं कुम्भकर्णम् उक्त्वा महोदरः रक्षसां मध्ये लोकरावणं रावणम् उवाच — ‘पुरस्तात् वैदेहीं लब्ध्वा किमर्थं त्वं विलम्बसे? यदि इच्छसि, तदा सीता ते वशगा भविष्यति। सीतायाः उपस्थानकारकः कश्चित् उपायः मया दृष्टः; राक्षसेन्द्र, यदि स्वया बुद्ध्या रुचितः, ततः शृणु। अहं, द्विजिह्वः, संह्रादी, कुम्भकर्णः, वितर्दनः च — एते पञ्च रामवधाय निर्यान्ति इति अवघोषय। ततः गत्वा वयं यत्नतः तस्य युद्धं दास्यामः; यदि ते शत्रून् जेष्यामः, उपायैः कार्यं नास्ति। अथ शत्रुः जीवति, वयं च कृतसंयुगाः, ततः मनसा यत् समीक्षितं तत् समभिपत्स्यामः। वयं रामनामाङ्कितैः बाणैः शरैः स्वतनुं विदार्य रुधिरेण समुक्षिताः युद्धात् इह एष्यामः, ‘राघवः लक्ष्मणः च अस्माभिः भक्षितौ’ इति वदन्तः। ततः तव पादौ ग्रहीष्यामः; त्वं नः कामं प्रपूरय।’ अस्मिन् उपाये युद्धं केवलं निमित्तम्, मुख्यं तु छलम्। ‘रामनामाङ्कितैः’ इति पदं विशेषं — रामस्य बाणेषु तस्य नाम अङ्कितं भवति, अतः तादृशैः शरैः आत्मानं विदार्य ते विश्वासं जनयितुम् इच्छन्ति। महोदरस्य बुद्धिः वञ्चनायाम् एव निपुणा, न धर्मे। ‘पञ्च’ इति सङ्ख्या अपि विचारणीया — एकः कुम्भकर्णः न, अपितु पञ्च योधाः गच्छन्तु इति सः कुम्भकर्णस्य एकाकिगमनं निवारयति। ‘यदि ते शत्रून् जेष्यामः’ इति वचने सः विजये अपि संशयं प्रकटयति; पराजये तु कपटं सिद्धम्। एवं युद्धम् अपि केवलं निमित्तं, न तु लक्ष्यम्। स्वशरीरस्य विदारणम् अपि सः स्वीकरोति, यत् तस्य कपटे निष्ठां दर्शयति।

‘ततः, पार्थिव, पुरे गजस्कन्धेन सर्वतः अवघोषय — भ्रात्रा ससैन्यः रामः हतः इति। अरिंदम, ततः प्रीतः नाम भूत्वा भृत्यानां भोगान् परिवारान् कामान् वसु च दापय; वीराणां माल्यानि वासांसि अनुलेपनं योधेभ्यः बहु पेयं च दापय, स्वयं च मुदितः पिब। अस्मिन् कौलीने बहुलीभूते सर्वतः गते, ‘ससुहृत् रामः राक्षसैः भक्षितः’ इति विश्रुते, त्वं सीतां प्रविश्य आश्वास्य रहसि सान्त्वयन् धनधान्यैः कामैः रत्नैः च एनां प्रलोभय। राजन्, अनया शोकानुबन्धया उपधया अकामा अपि नष्टनाथा सीता तव वशं गमिष्यति। रमणीयं भर्तारं विनष्टम् अधिगम्य सा नैराश्यात् स्त्रीलघुत्वात् च तव वशं प्रतिपत्स्यते। पुरा सुखसंवृद्धा सुखार्हा अधुना दुःखकर्शिता सा त्वयि अधीनं सुखं ज्ञात्वा सर्वथा एव गमिष्यति।’ ततः उपजातिवृत्तेन सः उपसंहरति — ‘मम दर्शनेन एतत् सुनीतम्; रामं दृष्ट्वा एव अनर्थः भवेत्। उत्सुकः मा भूः; इह एव अयुद्धेन ते महान् सुखस्य लाभः सेत्स्यति। अनष्टसैन्यः अनवाप्तसंशयः जनाधिपः अयुद्धेन रिपुं जयन् पुण्यं महत् यशः श्रियं कीर्तिं च चिरं समश्नुते।’ ‘प्रीतो नाम’ इति पदेन कृत्रिमः हर्षः सूच्यते। महोदरः सीतायाः स्वभावं न जानाति — या अशोकवनिकायां सर्वं प्रलोभनं तिरस्कृतवती, सा एवं वशं न गमिष्यति; अतः अयम् उपायः आरम्भात् एव निष्फलः इति पाठकः जानाति। अपि च, असत्यघोषणया राक्षसानां मनोबलं क्षणिकं वर्धेत, किन्तु सत्ये प्रकटिते पुनः भयं द्विगुणं भवेत्। ‘गजस्कन्धेन अवघोषय’ इति राजकीयघोषणायाः प्राचीना रीतिः। उत्सवः, दानं, पानं च इति सर्वं विश्वासजननाय कल्पितम् — यदि राजा स्वयं प्रमोदते, तर्हि जनाः सीता च वार्तां सत्यां मन्येरन्। अस्मिन् उपाये सीतायाः दुःखस्य उपयोगः क्रियते, यत् अत्यन्तं क्रूरम्। अन्ते ‘अयुद्धेन जयः’ इति नीतिः सामान्यतः प्रशस्ता, किन्तु अत्र सा असत्येन सह युक्ता, अतः निन्द्या। ‘स्त्रीलघुत्वात्’ इति वचनं महोदरस्य दृष्टिं दर्शयति, न कवेः। सीतायाः धैर्यं पूर्वम् एव बहुधा प्रकटितम् — रावणस्य सर्वाणि प्रलोभनानि तर्जनानि च सा तृणवत् अमन्यत। अतः एषः उपायः राक्षसानां सीताविषये अज्ञानं सूचयति। अग्रे कुम्भकर्णः अस्य उपायस्य तिरस्कारं कृत्वा युद्धाय एव निर्गमिष्यति।

మహాకాయుడూ బలవంతుడూ బాహుబలశాలీ అయిన కుంభకర్ణుడు పలికిన ఆ మాటలు విని మహోదరుడు ఇలా అన్నాడు. ముందటి సర్గలో కుంభకర్ణుడు రావణుని అనీతికై అతనిని ఆక్షేపించాడు; మహోదరుడు మాత్రం రాజు పక్షం వహించి కుంభకర్ణుని నిందిస్తున్నాడు. ‘కుంభకర్ణా, నీవు సత్కులంలో పుట్టినా ధృష్టుడవు, సామాన్యుని దృష్టి గలవాడవు; గర్వితుడవైన నీవు అన్ని సందర్భాలలోనూ కర్తవ్యాన్ని తెలుసుకోలేవు. రాజుకు నయానయాలు తెలియవని కాదు; నీవే చిన్నతనం నుండీ ధృష్టుడవై కేవలం మాట్లాడాలని కోరుకుంటావు. రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన రావణునికి స్థానం, వృద్ధి, హాని, దేశకాలాల విధానం, తన బలం, ఇతరుల బలం — అన్నీ తెలుసు. పెద్దలను సేవించని, సామాన్యబుద్ధి గల బలవంతుడు కూడా చెప్పలేనిదానిని ఏ బుద్ధిమంతుడు చేస్తాడు?’ ఇక్కడ ‘అనుపాసితవృద్ధేన’ (పెద్దలను సేవించనివానిచేత) అనే పదంతో అతడు కుంభకర్ణుని వృద్ధసేవ లేనివాడని, అందువల్ల వినయం లేనివాడని అంటున్నాడు. మహోదరుని మాటలో చాటుకారిత్వం స్పష్టం — రాజు దోషాన్ని అతడు చూడడు, దోషాన్ని చూపేవానినే నిందిస్తాడు. కుంభకర్ణుని పిల్లతనాన్ని ‘కైశోరకాత్ ధృష్టః’ (చిన్నతనం నుండీ ధృష్టుడు) అని చెప్పడం ద్వారా అతని మాటకున్న గౌరవాన్ని తగ్గించాలని చూస్తున్నాడు. సభలో రాక్షసులందరి ఎదుటా ఈ ఆక్షేపం జరుగుతుంది, అందువల్ల దాని ఉద్దేశం రాజుకు ప్రీతి కలిగించడమే. ఇంతకుముందు కుంభకర్ణుడు మంత్రుల దోషాలను చెప్పాడు — మిత్రరూపంలో ఉన్న శత్రువులనీ, ధృష్టతతో అహితాన్ని హితంలా పలికేవారనీ; మహోదరుడు ఆ మాట తనపైనే పడిందని భావించి ఎదురుదాడి చేస్తున్నాడు. కుంభకర్ణుని స్పష్టవాదిత్వం అతని గుణం, కానీ చాటుకారుల మధ్య అదే దోషంగా లెక్కించబడుతుంది. ఈ విధంగా రాజసభలో పరస్పర స్పర్ధా కలహమూ కనిపిస్తాయి — ఇది లంక బలహీనతకు మరొక లక్షణం.

‘ధర్మార్థకామాలు వేర్వేరు ఆశ్రయాలు గలవని నీవు చెబుతున్నావు; కానీ వాటిని వాటి స్వభావాన్ని బట్టి గ్రహించే లక్షణం నీకు లేదు. అన్ని కారణాలకూ ప్రయోజనం కర్మయే; ఇక్కడ పాపకర్మలకూ శ్రేయస్కరమైన కర్మలకూ ఫలం ఉంటుంది. ధర్మార్థాలు నిఃశ్రేయసఫలాన్ని ఇస్తాయి, అధర్మానర్థాలకు మాత్రం ప్రత్యవాయ (అనిష్ట) ఫలం లభిస్తుంది; ఇతరమైన రెండూ కూడా ఫలాన్ని ఇస్తాయి. మనుషులు ఇహలోకానికి సంబంధించిన కర్మనూ పరలోకానికి సంబంధించిన కర్మనూ ఆచరిస్తారు; కామాన్ని ఆశ్రయించినవాడు కూడా శుభాలను పొందుతాడు.’ ఈ విధంగా మహోదరుడు కామాన్ని కూడా శ్రేయస్సుకు సాధనమని చెబుతూ రావణుని సీతాకామాన్ని సమర్థిస్తున్నాడు — ఇది చాటుకారుడు చేసిన కామవాద స్థాపన, ఆదర్శమతం కాదు అని ముద్రణలోని పాదటిప్పణి కూడా సూచిస్తుంది. ‘రాజు తన హృదయంలో ఈ కార్యాన్ని నిశ్చయించాడు, మా అభిప్రాయమూ అదే. శత్రువు విషయంలో సాహసం చేస్తే అందులో అనీతి ఏముంది?’ తరువాత అతడు కుంభకర్ణుడు ఒంటరిగా దండెత్తడానికి చెప్పిన కారణాన్ని పరీక్షించడానికి పూనుకుంటాడు — ‘నీవు ఒక్కడివే దండెత్తడానికి చెప్పిన కారణంలో కూడా ఏది అసంగతమో, ఏది అసాధువో, అది చెబుతాను.’ ఈ వాదపు తాత్పర్యం — రాజు చేసిన పని దోషం కాదు, నీ మాటే అయుక్తం. దుర్మంత్రులు సాధారణంగా చేసినట్లే అతడు శాస్త్రీయ పదాలతో తన స్వార్థాన్ని కప్పిపుచ్చుకుంటాడు. ముందటి సర్గలో కుంభకర్ణుడు ధర్మార్థకామాలను కాలభేదంతో సేవించాలనీ, ధర్మమే శ్రేష్ఠమనీ చెప్పాడు. మహోదరుడు ఆ క్రమాన్ని తలకిందులు చేస్తున్నాడు — కర్మయే అన్నిటికీ మూలం, కామం కూడా కల్యాణప్రదం అని. ఈ తర్కపు బలహీనత స్పష్టం, ఎందుకంటే పరస్త్రీని అపహరించడం కామం కాదు, అధర్మమే. అయినా రాజు ఇష్టాన్ని అనుసరించి అతడు మాట్లాడుతున్నాడు, దానివల్ల రావణుని మనసులో దోషభావన కలగకుండా ఉంటుంది.

‘ఇంతకుముందు జనస్థానంలో ఎంతోమంది అతిబలులైన రాక్షసులను చంపిన ఆ రాఘవుని నీవు ఒక్కడివే ఎలా జయిస్తావు? ఇంతకుముందు జనస్థానంలో అతని చేతిలో ఓడిపోయిన మహాతేజస్వులందరూ ఈనాటికీ నగరంలో భయపడుతూ ఉండడం నీవు చూడడం లేదా? కోపించిన సింహం లాంటివాడైన ఆ దశరథాత్మజుడు రాముని, నిద్రిస్తున్న సర్పం లాంటివాడని తెలిసి కూడా — అయ్యో — నీవు మేల్కొలపాలని కోరుకుంటున్నావు. తేజస్సుతో నిత్యం జ్వలించేవాడూ, క్రోధంతో దగ్గరకు చేరరానివాడూ, మృత్యువులా సహించరానివాడూ అయిన అతనిని ఎవడు ఎదుర్కోగలడు? శత్రువును ఎదుర్కోవడంలో ఇదంతా సంశయంలోనే ఉంది; నాయనా, నీవు ఒక్కడివే వెళ్ళడం నాకు ఏ మాత్రం నచ్చడం లేదు. సహాయం లేనివాడెవడు సమృద్ధుడైన శత్రువును సామాన్యునిగా భావించి, ప్రాణత్యాగం తప్పదని తెలిసి కూడా, అతనిని వశపరచుకోవాలని కోరుకుంటాడు? రాక్షసోత్తమా, మనుషులలో సాటిలేనివాడూ, ఇంద్రసూర్యులతో సమానుడూ అయిన అతనితో యుద్ధం చేయాలని నీవు ఎలా ఆశిస్తున్నావు?’ ఇక్కడ మహోదరుడు రాముని బలాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తున్నాడు — ఇది అతని తరువాతి కపటోపాయానికి భూమిక. ఈ విధంగా అతడు కుంభకర్ణుని శౌర్యాన్ని తక్కువ చేస్తూనే రాముని పట్ల తన భయాన్ని బయటపెడుతున్నాడు. ఉపమానాలు — సింహం, నిద్రిస్తున్న సర్పం, మృత్యువు — రాముని దుర్జయత్వాన్ని క్రమంగా పెంచుతాయి. వైరుధ్యం కూడా ఇక్కడ కనిపిస్తుంది — ఇంతకుముందు కుంభకర్ణుని ‘అవలిప్తః’ (గర్వితుడు) అని నిందించినవాడే ఇప్పుడు అతనిని ‘తాత’ (నాయనా) అని ఆప్యాయంగా సంబోధిస్తున్నాడు, అతని రక్షణను కోరుకుంటున్నాడు. అతని అసలు ఉద్దేశం ముందు స్పష్టమవుతుంది — యుద్ధాన్ని తప్పించి మోసంతో పని సాధించడం. ‘హీనార్థః’ అనే పదంతో అతడు కుంభకర్ణుని సహాయం లేనివాడని అంటున్నాడు, రాముని మాత్రం ‘సమృద్ధార్థః’ అని — వానరసేనతోనూ విభీషణునితోనూ కూడినవాడని. ఈ విధంగా బలాల పోలికలో అతడు రాముని పక్షాన్ని బరువైనదిగా చూపుతున్నాడు. వానరులందరినీ తానే భక్షిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేసిన కుంభకర్ణుని అభిమానానికి ఈ మాట ఒక దెబ్బ. జనస్థాన ప్రస్తావన ఖరదూషణత్రిశిరులనూ పద్నాలుగు వేల రాక్షసులనూ వధించడాన్ని సూచిస్తుంది — దానిని రాముడు ఒక్కడే చేశాడు.

ఆవేశంతో ఉన్న కుంభకర్ణునితో ఇలా చెప్పి, మహోదరుడు రాక్షసుల మధ్య లోకాలను ఏడిపించే రావణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘వైదేహి నీ ముందే ఉండగా నీవు ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నావు? నీవు కోరుకుంటే సీత నీకు వశురాలవుతుంది. సీతను నీ దగ్గరకు చేర్చే ఒక ఉపాయం నేను చూశాను; రాక్షసేంద్రా, నీ బుద్ధికి నచ్చితే విను. నేను, ద్విజిహ్వుడు, సంహ్రాది, కుంభకర్ణుడు, వితర్దనుడు — ఈ ఐదుగురూ రామవధ కోసం బయలుదేరుతున్నారని చాటించు. తరువాత మేము వెళ్ళి ప్రయత్నపూర్వకంగా అతనితో యుద్ధం చేస్తాం; నీ శత్రువులను జయిస్తే ఉపాయాలతో పని లేదు. ఒకవేళ శత్రువు బ్రతికే ఉండి, మేము యుద్ధం చేసి వచ్చి ఉంటే, అప్పుడు మనసులో ఆలోచించినదానిని ఆచరిస్తాం. రాముని పేరు చెక్కిన బాణాలతో మా శరీరాలను చీల్చుకొని, రక్తంతో తడిసి, ‘రాఘవుడూ లక్ష్మణుడూ మాచేత భక్షించబడ్డారు’ అంటూ యుద్ధం నుండి ఇక్కడికి వస్తాం. అప్పుడు నీ పాదాలు పట్టుకుంటాం; నీవు మా కోరిక తీర్చు.’ ఈ ఉపాయంలో యుద్ధం కేవలం నెపం, ముఖ్యమైనది మోసం. ‘రామనామాంకితైః’ (రాముని పేరు చెక్కిన) అనే పదం విశేషమైనది — రాముని బాణాలపై అతని పేరు చెక్కి ఉంటుంది, అందువల్ల అలాంటి బాణాలతో తమను తాము చీల్చుకొని వారు నమ్మకం కలిగించాలనుకుంటున్నారు. మహోదరుని బుద్ధి వంచనలోనే నేర్పుగలది, ధర్మంలో కాదు. ‘పంచ’ (ఐదుగురు) అనే సంఖ్య కూడా ఆలోచించదగినది — కుంభకర్ణుడొక్కడే కాక ఐదుగురు యోధులు వెళ్ళాలని చెప్పి అతడు కుంభకర్ణుని ఒంటరి ప్రయాణాన్ని నివారిస్తున్నాడు. ‘నీ శత్రువులను జయిస్తే’ అనే మాటలో అతడు విజయంపైనే సంశయాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నాడు; ఓడిపోతే మాత్రం కపటం సిద్ధంగా ఉంది. ఈ విధంగా యుద్ధం కూడా కేవలం నెపమే, లక్ష్యం కాదు. తన శరీరాన్ని చీల్చుకోవడాన్ని కూడా అతడు అంగీకరిస్తున్నాడు — ఇది తన కపటంలో అతనికున్న నిష్ఠను చూపుతుంది.

‘తరువాత, పార్థివా, నగరంలో ఏనుగు మూపుపై నుండి అన్ని వైపులా చాటించు — తమ్మునితో, సైన్యంతో సహా రాముడు హతుడయ్యాడని. అరిందమా, తరువాత సంతోషించినట్లు కనిపిస్తూ సేవకులకు భోగాలూ పరివారాలూ కోరినవీ ధనమూ ఇప్పించు; వీరులకు మాలలూ వస్త్రాలూ అనులేపనమూ, యోధులకు సమృద్ధిగా పానీయమూ ఇప్పించు, నీవు కూడా ఆనందంగా తాగు. ఈ వదంతి బాగా వ్యాపించి అన్ని చోట్లకూ చేరి, ‘మిత్రులతో సహా రాముడు రాక్షసులచేత భక్షించబడ్డాడు’ అని ప్రసిద్ధమైన తరువాత, నీవు సీత దగ్గరకు వెళ్ళి, ఆమెకు ఊరట కలిగించి, ఏకాంతంలో ఓదారుస్తూ, ధనధాన్యాలతోనూ కోరిన వస్తువులతోనూ రత్నాలతోనూ ఆమెను ప్రలోభపెట్టు. రాజా, శోకాన్ని పెంచే ఈ మోసంతో, ఇష్టం లేకపోయినా, నాథుని కోల్పోయిన సీత నీ వశమవుతుంది. రమణీయుడైన తన భర్త నశించాడని తెలుసుకొని, ఆమె నిరాశ వల్లా స్త్రీ సహజమైన చాపల్యం వల్లా నీ వశమవుతుంది. ఇంతకుముందు సుఖంగా పెరిగిన, సుఖానికి అర్హురాలైన, ఇప్పుడు దుఃఖంతో కృశించిన ఆమె, సుఖం నీ అధీనంలో ఉందని తెలుసుకొని, అన్ని విధాలా నీ దగ్గరకు వస్తుంది.’ తరువాత ఉపజాతి వృత్తంలో అతడు ముగిస్తాడు — ‘నా దృష్టిలో ఇదే మంచి నీతి; రాముని చూసినంత మాత్రాన్నే అనర్థం కలుగుతుంది. ఆతురపడకు; ఇక్కడే, యుద్ధం లేకుండానే నీకు గొప్ప సుఖలాభం సిద్ధిస్తుంది. సైన్యాన్ని కోల్పోకుండా, ప్రాణసంశయంలో పడకుండా, యుద్ధం లేకుండానే శత్రువును జయించే రాజు పుణ్యాన్నీ గొప్ప యశస్సునూ సంపదనూ కీర్తినీ చిరకాలం అనుభవిస్తాడు.’ ‘ప్రీతో నామ’ (సంతోషించినట్లుగా) అనే పదం కృత్రిమమైన హర్షాన్ని సూచిస్తుంది. మహోదరునికి సీత స్వభావం తెలియదు — అశోకవనికలో అన్ని ప్రలోభాలనూ తిరస్కరించిన ఆమె ఈ విధంగా వశం కాదు; అందువల్ల ఈ ఉపాయం మొదటి నుండీ నిష్ఫలమని పాఠకునికి తెలుసు. అంతేకాక, అసత్య ప్రకటనతో రాక్షసుల మనోబలం క్షణికంగా పెరగవచ్చు, కానీ నిజం బయటపడినప్పుడు భయం రెట్టింపవుతుంది. ‘గజస్కంధేన అవఘోషయ’ (ఏనుగు మూపుపై నుండి చాటించు) అనేది రాజ ప్రకటనల ప్రాచీన పద్ధతి. ఉత్సవం, దానం, పానం — ఇదంతా నమ్మకం కలిగించడానికే కల్పించబడింది — రాజు స్వయంగా ఆనందిస్తే, ప్రజలూ సీతా ఆ వార్తను నిజమని నమ్ముతారు. ఈ ఉపాయంలో సీత దుఃఖాన్నే సాధనంగా వాడుకోవడం జరుగుతోంది — ఇది అత్యంత క్రూరం. చివరగా ‘యుద్ధం లేకుండా జయం’ అనే నీతి సాధారణంగా ప్రశంసనీయమే, కానీ ఇక్కడ అది అసత్యంతో కూడినది, అందువల్ల నింద్యం. ‘స్త్రీలఘుత్వాత్’ (స్త్రీ సహజమైన చాపల్యం వల్ల) అనే మాట మహోదరుని దృష్టిని చూపుతుంది, కవిది కాదు. సీత ధైర్యం ఇంతకుముందే ఎన్నోసార్లు ప్రకటితమైంది — రావణుని ప్రలోభాలనూ బెదిరింపులనూ అన్నిటినీ ఆమె గడ్డిపోచలా భావించింది. అందువల్ల ఈ ఉపాయం సీత విషయంలో రాక్షసుల అజ్ఞానాన్ని సూచిస్తుంది. తరువాత కుంభకర్ణుడు ఈ ఉపాయాన్ని తిరస్కరించి యుద్ధానికే బయలుదేరుతాడు.

பேருடல் படைத்தவனும், வலியவனும், வலிய கைகளுடையவனுமான கும்பகர்ணன் சொன்ன அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு மகோதரன் பேசினான். முந்தைய சர்க்கத்தில் கும்பகர்ணன் ராவணனை அவனுடைய நெறிக்கேட்டுக்காகக் கண்டித்தான்; மகோதரனோ அரசனின் பக்கம் நின்று கும்பகர்ணனை இகழ்கிறான். ‘கும்பகர்ணா, நீ நல்ல குலத்தில் பிறந்தவனாயினும் துடுக்கானவனாகவும் பாமரப் பார்வை உடையவனாகவும் இருக்கிறாய்; செருக்குற்ற உன்னால் எல்லா இடத்திலும் செய்யவேண்டியதை அறிய இயலாது. அரசனுக்கு நீதியும் நீதிக்கேடும் தெரியாது என்பதல்ல; நீயோ இளமையிலிருந்தே துடுக்கானவன், பேசமட்டுமே விரும்புகிறாய். ராக்ஷசர்களில் காளை போன்ற ராவணன் நிலைபேற்றையும் வளர்ச்சியையும் தேய்வையும், இடம்–காலங்களின் முறைமையையும், தன் வலிமையையும் பிறர் வலிமையையும் அறிந்தவன். பெரியோரைப் பணிந்து பயிலாத, பாமர அறிவுடைய ஒருவன் வலியவனாயினும் சொல்லத் தகாததை எந்த அறிவாளி செய்வான்?’ இங்கே ‘அநுபாஸிதவ்ருத்தேந’ — ‘பெரியோருக்குப் பணிவிடை செய்து பயிலாதவன்’ — என்ற சொல்லால், கும்பகர்ணன் பெரியோரைச் சேவிக்காதவன், ஆகவே ஒழுக்கப் பயிற்சி இல்லாதவன் என்று அவன் சொல்கிறான். மகோதரனின் சொல்லில் முகஸ்துதி தெளிவாகத் தெரிகிறது — அரசனின் குறையை அவன் பார்ப்பதில்லை; குறையைச் சுட்டிக்காட்டுபவனையே இகழ்கிறான். ‘கைஶோரகாத் த்ருஷ்ட:’ — ‘இளமையிலிருந்தே துடுக்கானவன்’ — என்று கும்பகர்ணனின் சிறுபிள்ளைத்தனத்தைச் சொல்லி, அவனுடைய சொல்லின் மதிப்பைக் குறைக்க அவன் விரும்புகிறான். சபையில் எல்லா ராக்ஷசர்களின் முன்னிலையிலும் இந்தக் குற்றச்சாட்டு வைக்கப்படுகிறது; ஆகவே அதன் நோக்கம் அரசனை மகிழ்விப்பது மட்டுமே. முன்பு கும்பகர்ணன் அமைச்சர்களின் குறைகளைச் சொல்லியிருந்தான் — நண்பர் வடிவில் உள்ள பகைவர்கள், துடுக்குத்தனத்தால் தீங்கானதை நன்மை போலச் சொல்பவர்கள் என்று; அந்தச் சொல் தன்மேல் விழுந்ததாக எண்ணி மகோதரன் திருப்பித் தாக்குகிறான். கும்பகர்ணனின் வெளிப்படைப் பேச்சு அவனுடைய நற்பண்பு; ஆனால் முகஸ்துதி செய்பவர்களிடையே அதுவே குறையாகக் கருதப்படுகிறது. இவ்வாறு அரசவையில் பரஸ்பரப் போட்டியும் சச்சரவும் தெரிகின்றன; இது இலங்கையின் பலவீனத்துக்கு மற்றொரு அடையாளம்.

‘அறம், பொருள், இன்பம் ஆகியவற்றைத் தனித்தனி அடிப்படை கொண்டவை என்று நீ சொல்கிறாய்; அவற்றை அவற்றின் இயல்பில் புரிந்துகொள்ளும் தகுதி உனக்கு இல்லை. எல்லாக் காரணங்களின் நோக்கமும் செயலே; இங்கே தீய செயல்களுக்கும் நல்ல செயல்களுக்கும் பலன் உண்டு. அறமும் பொருளும் மேலான நன்மையைப் பலனாகத் தருகின்றன; அறமின்மைக்கும் பொருட்கேட்டுக்கும் தீங்கான பலன் கிடைக்கிறது; மற்ற இரண்டும் பலன் தருபவையே. மனிதர்கள் இவ்வுலகுக்கான செயலையும் மறுவுலகுக்கான செயலையும் மேற்கொள்கிறார்கள்; இன்பத்தை நாடுபவனும் நன்மைகளைப் பெறுகிறான்.’ இவ்வாறு மகோதரன் இன்பத்தையும் நன்மைக்கான வழி என்று சொல்லி, சீதை மீதான ராவணனின் காமத்தை ஆதரிக்கிறான் — இது முகஸ்துதி செய்பவனின் காமவாத நிறுவல், ஏற்கத்தக்க கருத்தல்ல என்று அச்சுப் பதிப்பின் அடிக்குறிப்பிலும் சுட்டப்பட்டுள்ளது. ‘இதில் அரசன் இந்தக் காரியத்தை இதயத்தில் தீர்மானித்துவிட்டான்; அது எங்கள் கருத்தும் ஆகும். பகைவனிடம் துணிச்சல் காட்டுவதில் என்ன நெறிக்கேடு இருக்கிறது — அது நீதிக்கேடா?’ பின்னர் கும்பகர்ணன் தனியாகப் படையெடுப்பதற்கான காரணத்தை அவன் ஆராயத் தொடங்குகிறான்: ‘ஒருவனே படையெடுப்பதற்கு நீ சொன்ன காரணத்திலும் பொருந்தாததும் நல்லதல்லாததும் எதுவோ அதைச் சொல்கிறேன்.’ இந்த வாதத்தின் கருத்து — அரசனின் செயல் குற்றமல்ல, உன் சொல்லே தகாதது. நூல்களின் சொற்களால் அவன் தன் தன்னலத்தை மூடிமறைக்கிறான் — தீய அமைச்சர்கள் பெரும்பாலும் செய்வது போல. அறம், பொருள், இன்பம் ஆகியவை காலப் பகுப்புப்படி மேற்கொள்ளப்படவேண்டும், அறமே சிறந்தது என்று முந்தைய சர்க்கத்தில் கும்பகர்ணன் சொல்லியிருந்தான். மகோதரனோ அந்த வரிசையைத் தலைகீழாக்குகிறான் — செயலே எல்லாவற்றுக்கும் வேர், இன்பமும் நன்மை தருவது என்று. இந்த வாதத்தின் பலவீனம் தெளிவானது; ஏனெனில் பிறர் மனைவியைக் கவர்வது இன்பமல்ல, அறமின்மையே. இருந்தும் அரசனின் விருப்பத்தைப் பின்பற்றியே அவன் பேசுகிறான், ராவணனின் மனத்தில் குற்றவுணர்வு எழாமல் இருப்பதற்காக.

‘முன்பு ஜனஸ்தானத்தில் மிக வலிய பல ராக்ஷசர்களைக் கொன்ற அந்த ராகவனை நீ ஒருவனாக எப்படி வெல்வாய்? முன்பு ஜனஸ்தானத்தில் அவனால் தோற்கடிக்கப்பட்ட பெரும் ஆற்றலுடையவர்கள் அனைவரும் இன்றும் நகரில் அஞ்சியிருப்பதை நீ காணவில்லையா? சினமுற்ற சிங்கம் போன்ற அந்தத் தசரதனின் மகன் ராமனை, உறங்கும் பாம்பு என்று அறிந்தும், ஐயோ, நீ எழுப்ப விரும்புகிறாய். எப்போதும் ஒளியால் சுடர்விடுபவனும், சினத்தால் அணுகமுடியாதவனும், மரணம் போலத் தாங்கமுடியாதவனுமான அவனை யார் எதிர்க்கத் தகுதியுடையவன்? பகைவனை எதிர்கொள்வதில் இவை அனைத்தும் ஐயத்துக்குரியவை; அப்பா, நீ ஒருவனாகச் செல்வது எனக்குச் சிறிதும் உடன்பாடில்லை. வளம் குறைந்தவன், வளம் நிறைந்த பகைவனைச் சாதாரணமானவன் என்று எண்ணி, உயிரைக் கொடுக்கத் துணிந்து அவனை வசப்படுத்த யார் விரும்புவான்? ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனே, மனிதர்களில் நிகரற்றவனும், இந்திரனுக்கும் விவஸ்வானுக்கும் இணையானவனுமான அவனோடு போர் புரிய நீ எப்படி நம்புகிறாய்?’ இங்கே மகோதரன் ராமனின் வலிமையை விரிவாக விவரிக்கிறான்; இது அவனுடைய அடுத்த வஞ்சக உபாயத்துக்கு முன்னுரை. இவ்வாறு கும்பகர்ணனின் வீரத்தை அவமதிக்கும்போதும் அவன் ராமனைப் பற்றிய தன் அச்சத்தை வெளிப்படுத்துகிறான். உவமைகள் — சிங்கம், உறங்கும் பாம்பு, மரணம் — ராமனை அணுகுவதன் அருமையைப் படிப்படியாகப் பெருக்குகின்றன. முரணும் இங்கே தெரிகிறது — முன்பு கும்பகர்ணனை ‘செருக்குற்றவன்’ என்று இகழ்ந்தவனே இப்போது அவனை ‘அப்பா’ என்று அன்போடு விளிக்கிறான், அவனைக் காக்கவும் விரும்புகிறான். அவனுடைய உண்மையான நோக்கம் பின்னர் தெளிவாகும் — போரைத் தவிர்த்து வஞ்சகத்தால் காரியத்தைச் சாதிப்பது. ‘ஹீநார்த:’ — ‘வளம் குறைந்தவன்’ — என்ற சொல்லால் அவன் கும்பகர்ணனைத் துணையற்றவன் என்கிறான்; ராமனையோ ‘ஸம்ருத்தார்த:’ — ‘வளம் நிறைந்தவன்’ — வானரப் படையோடும் விபீஷணனோடும் கூடியவன் என்கிறான். இவ்வாறு வலிமையை ஒப்பிடுகையில் ராமனின் பக்கமே கனமானது என்று காட்டுகிறான். எல்லா வானரர்களையும் தின்பேன் என்று சூளுரைத்த கும்பகர்ணனின் தன்மானத்துக்கு இந்தச் சொல் ஓர் அடி. ஜனஸ்தானத்தின் நினைவு கரன், தூஷணன், திரிசிரஸ் ஆகியோரையும் பதினாலாயிரம் ராக்ஷசர்களையும் ராமன் தனியொருவனாகவே கொன்றதைக் குறிக்கிறது.

சினமுற்றிருந்த கும்பகர்ணனிடம் இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, மகோதரன் ராக்ஷசர்களின் நடுவில் உலகை அலறச் செய்யும் ராவணனிடம் சொன்னான்: ‘வைதேகியை முன்பே அடைந்துவிட்ட நீ ஏன் தாமதிக்கிறாய்? நீ விரும்பினால் சீதை உன் வசமாவாள். சீதையை உன்னிடம் வரச் செய்யும் ஒரு உபாயத்தை நான் கண்டிருக்கிறேன்; ராக்ஷசர் அரசனே, உன் அறிவுக்கு அது பிடித்திருந்தால், கேள். நானும், த்விஜிஹ்வனும், சம்ஹ்ராதியும், கும்பகர்ணனும், விதர்தனனும் — இந்த ஐவரும் ராமனைக் கொல்லப் புறப்படுகிறார்கள் என்று அறிவிப்புச் செய். பின்னர் நாங்கள் சென்று முயற்சியோடு அவனுக்குப் போர் தருவோம்; உன் பகைவர்களை நாங்கள் வென்றுவிட்டால் உபாயங்களுக்குத் தேவையே இல்லை. அல்லது பகைவன் உயிரோடிருந்து, நாங்கள் போர் புரிந்து திரும்பினால், மனத்தால் திட்டமிட்டதை மேற்கொள்வோம். ராமனின் பெயர் பொறிக்கப்பட்ட அம்புகளால் எங்கள் உடலைக் கீறிக்கொண்டு, குருதியில் நனைந்தவர்களாக, ‘ராகவனும் லக்ஷ்மணனும் எங்களால் தின்னப்பட்டனர்’ என்று சொல்லிக்கொண்டு போரிலிருந்து இங்கே வருவோம். பின்னர் உன் பாதங்களைப் பற்றிக்கொள்வோம்; நீ எங்கள் விருப்பத்தை நிறைவேற்று.’ இந்த உபாயத்தில் போர் வெறும் சாக்கு; முக்கியமானது வஞ்சகமே. ‘ராமநாமாங்கிதை:’ — ‘ராமனின் பெயர் பொறிக்கப்பட்ட’ — என்ற சொல் சிறப்பானது — ராமனின் அம்புகளில் அவன் பெயர் பொறிக்கப்பட்டிருக்கும்; ஆகவே அப்படிப்பட்ட அம்புகளால் தங்களைக் கீறிக்கொண்டு நம்பிக்கையை உண்டாக்க அவர்கள் விரும்புகிறார்கள். மகோதரனின் அறிவு வஞ்சகத்தில் மட்டுமே தேர்ச்சி பெற்றது, அறத்தில் அல்ல. ‘ஐவர்’ என்ற எண்ணும் கவனிக்கத்தக்கது — கும்பகர்ணன் ஒருவன் அல்ல, ஐந்து போர்வீரர்கள் செல்லட்டும் என்று சொல்லி, அவன் கும்பகர்ணன் தனியாகச் செல்வதைத் தடுக்கிறான். ‘உன் பகைவர்களை நாங்கள் வென்றுவிட்டால்’ என்ற சொல்லில் வெற்றியைப் பற்றியும் அவன் ஐயத்தை வெளிப்படுத்துகிறான்; தோல்வியடைந்தாலோ வஞ்சகம் ஆயத்தமாக இருக்கிறது. இவ்வாறு போரும் வெறும் சாக்கே, இலக்கல்ல. தன் உடலைக் கீறிக்கொள்வதையும் அவன் ஏற்கிறான்; இது வஞ்சகத்தில் அவனுக்கு உள்ள உறுதியைக் காட்டுகிறது.

‘பின்னர், மன்னவனே, நகரில் யானையின் பிடரியிலிருந்து எல்லா இடங்களிலும் அறிவிப்புச் செய் — உடன்பிறந்தவனோடும் படையோடும் ராமன் கொல்லப்பட்டான் என்று. பகைவரை அடக்குபவனே, பின்னர் மகிழ்ந்தவன் போல நடித்து, பணியாளர்களுக்குச் சுகபோகங்களையும், பரிவாரங்களையும், விரும்பியவற்றையும், செல்வத்தையும் கொடு; வீரர்களுக்கு மாலைகளையும் ஆடைகளையும் நறுமணப் பூச்சுகளையும், போர்வீரர்களுக்கு மிகுதியான பானத்தையும் கொடு; நீயும் மகிழ்ந்து குடி. இந்த வதந்தி பெருகி எங்கும் பரவி, ‘நண்பர்களோடு ராமன் ராக்ஷசர்களால் தின்னப்பட்டான்’ என்று எல்லோரும் கேள்விப்பட்டதும், நீ சீதையிடம் சென்று, அவளுக்குத் தேறுதல் சொல்லித் தனிமையில் ஆறுதல்படுத்தி, செல்வத்தாலும் தானியத்தாலும் விரும்பியவற்றாலும் ரத்தினங்களாலும் அவளுக்கு ஆசை காட்டு. அரசே, துயரைத் தொடர்ந்து பெருக்கும் இந்தச் சூழ்ச்சியால், விருப்பமில்லாதவளாயினும், தலைவனை இழந்த சீதை உன் வசமாவாள். இனிய கணவன் அழிந்துவிட்டான் என்று அறிந்ததும் நம்பிக்கையிழப்பாலும் பெண்ணின் மனவலிமைக் குறைவாலும் அவள் உன் வசமாவாள். முன்பு சுகத்தில் வளர்ந்தவளும் சுகத்துக்கு உரியவளுமான அவள் இப்போது துயரால் மெலிந்திருக்கிறாள்; சுகம் உன் கையில் இருப்பதை அறிந்து எல்லா வகையிலும் உன்னிடம் வந்துவிடுவாள்.’ பின்னர் உபஜாதி யாப்பில் அவன் நிறைவு செய்கிறான்: ‘என் பார்வையில் இதுவே நல்ல நீதி; ராமனைக் கண்டாலே கேடு விளையும். ஆவல்கொள்ளாதே; இங்கேயே போரின்றி உனக்குப் பெரும் சுகம் கிட்டும். படையை இழக்காமலும், உயிருக்கு ஆபத்தை எதிர்கொள்ளாமலும், போரின்றிப் பகைவனை வெல்லும் மக்கள் தலைவன் புண்ணியத்தையும், பெரும் புகழையும், செல்வத்தையும், கீர்த்தியையும் நெடுங்காலம் அனுபவிக்கிறான்.’ ‘ப்ரீதோ நாம’ — ‘மகிழ்ந்தவன் போல’ — என்ற சொல்லால் போலியான மகிழ்ச்சி குறிக்கப்படுகிறது. மகோதரனுக்குச் சீதையின் இயல்பு தெரியவில்லை — அசோகவனத்தில் எல்லா ஆசைகாட்டல்களையும் உதறியவள் இவ்வாறு வசப்படமாட்டாள்; ஆகவே இந்த உபாயம் தொடக்கத்திலிருந்தே பயனற்றது என்று வாசகருக்குத் தெரியும். மேலும், பொய்யான அறிவிப்பால் ராக்ஷசர்களின் மனவுறுதி சிறிது நேரம் உயரலாம்; ஆனால் உண்மை வெளிப்பட்டதும் அச்சம் மீண்டும் இருமடங்காகும். ‘கஜஸ்கந்தேந அவகோஷய’ — ‘யானையின் பிடரியிலிருந்து அறிவிப்புச் செய்’ — என்பது அரச அறிவிப்பின் பழைய முறை. விழா, கொடை, பானம் ஆகிய அனைத்தும் நம்பிக்கை உண்டாக்குவதற்காகவே திட்டமிடப்பட்டவை — அரசனே மகிழ்ந்திருந்தால், மக்களும் சீதையும் அந்தச் செய்தியை உண்மை என்று நம்புவார்கள். இந்த உபாயத்தில் சீதையின் துயரே கருவியாகப் பயன்படுத்தப்படுகிறது; இது மிகக் கொடுமையானது. இறுதியில் ‘போரின்றி வெற்றி’ என்ற நீதி பொதுவாகப் போற்றத்தக்கதுதான்; ஆனால் இங்கே அது பொய்யோடு இணைந்திருப்பதால் இகழத்தக்கது. ‘ஸ்த்ரீலகுத்வாத்’ — ‘பெண்ணின் மனவலிமைக் குறைவால்’ — என்ற சொல் மகோதரனின் பார்வையைக் காட்டுகிறது, கவிஞரின் பார்வையை அல்ல. சீதையின் மனவுறுதி முன்பே பலமுறை வெளிப்பட்டிருக்கிறது — ராவணனின் எல்லா ஆசைகாட்டல்களையும் அச்சுறுத்தல்களையும் அவள் புல்லாக மதித்தாள். ஆகவே இந்த உபாயம் சீதையைப் பற்றிய ராக்ஷசர்களின் அறியாமையைக் குறிக்கிறது. அடுத்து கும்பகர்ணன் இந்த உபாயத்தை உதறிவிட்டுப் போருக்கே புறப்படுவான்.

ಅತಿಕಾಯನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವವನೂ ಆದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹೋದರನು ಹೇಳಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾವಣನನ್ನು ಅವನ ಅನೀತಿಗಾಗಿ ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದ್ದನು, ಮಹೋದರನಾದರೋ ರಾಜನ ಪಕ್ಷ ವಹಿಸಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕುಂಭಕರ್ಣ, ನೀನು ಸತ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಧೃಷ್ಟನೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯವನೂ ಆಗಿರುವೆ; ಗರ್ವಿಷ್ಠನಾದ ನೀನು ಎಲ್ಲ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲೂ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯಲಾರೆ. ರಾಜನಿಗೆ ನೀತಿ-ಅನೀತಿಗಳು ತಿಳಿಯವು ಎಂದಲ್ಲ; ನೀನಾದರೋ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಧೃಷ್ಟನಾಗಿ ಕೇವಲ ಮಾತನಾಡಬಯಸುವೆ. ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನು ಸ್ಥಾನ, ವೃದ್ಧಿ, ಹಾನಿ, ದೇಶಕಾಲಗಳ ವಿಧಾನ, ತನ್ನ ಮತ್ತು ಪರರ ಬಲ — ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಬಲ್ಲನು. ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆ ಮಾಡದ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಬುದ್ಧಿಯ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಹೇಳಬಾರದಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಯಾವ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಆಡುವನು?’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನುಪಾಸಿತವೃದ್ಧೇನ’ (ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆ ಮಾಡದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ವೃದ್ಧಸೇವೆಯಿಲ್ಲದವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಿನೀತನು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಮಹೋದರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೊಗಳುಭಟತನ ಸ್ಪಷ್ಟ — ರಾಜನ ದೋಷವನ್ನು ಅವನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ದೋಷವನ್ನು ತೋರಿಸುವವನನ್ನೇ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೈಶೋರಕಾತ್ ಧೃಷ್ಟಃ’ (ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಧೃಷ್ಟ) ಎಂದು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಬಾಲಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಿ ಅವನ ಮಾತಿನ ಗೌರವವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಈ ಆಕ್ಷೇಪ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಉದ್ದೇಶ ರಾಜನನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಸುವುದೇ. ಹಿಂದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು — ಮಿತ್ರರೂಪದ ಶತ್ರುಗಳು, ಧಾರ್ಷ್ಟ್ಯದಿಂದ ಅಹಿತವನ್ನು ಹಿತದಂತೆ ಹೇಳುವವರು ಎಂದು; ಆ ಮಾತು ತನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಬಿದ್ದಿತೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಮಹೋದರನು ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದಿತ್ವ ಅವನ ಗುಣ, ಆದರೆ ಹೊಗಳುಭಟರ ನಡುವೆ ಅದೇ ದೋಷವೆಂಬಂತೆ ಎಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧೆಯೂ ಕಲಹವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಇದು ಲಂಕೆಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಇನ್ನೊಂದು ಲಕ್ಷಣ.

‘ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮಗಳಿಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಆಶ್ರಯಗಳಿವೆ ಎಂದು ನೀನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಅರಿಯುವ ಲಕ್ಷಣ ನಿನ್ನಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳ ಪ್ರಯೋಜನ ಕರ್ಮವೇ; ಇಲ್ಲಿ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳಿಗೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಕರ್ಮಗಳಿಗೂ ಫಲವುಂಟು. ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ನಿಃಶ್ರೇಯಸವೇ ಫಲ, ಅಧರ್ಮ-ಅನರ್ಥಗಳಿಗಾದರೋ ಪ್ರತ್ಯವಾಯದ (ಕೇಡಿನ) ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಇತರ ಎರಡೂ ಫಲಕೊಡುತ್ತವೆ. ಜನರು ಇಹಲೋಕದ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕಾಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವನೂ ಕಲ್ಯಾಣಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಮಹೋದರನು ಕಾಮವನ್ನೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತ ರಾವಣನ ಸೀತಾಕಾಮವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಹೊಗಳುಭಟನ ಕಾಮವಾದದ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಆದರ್ಶ ಮತವಲ್ಲ ಎಂದು ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಇದು ನಮ್ಮ ಮತವೂ ಹೌದು. ಶತ್ರುವಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಾಹಸ ಮಾಡಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೇನು — ಅದರಲ್ಲಿ ಅನೀತಿಯೇನಿದೆ?’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಏಕಾಕಿ ಅಭಿಯಾನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ: ‘ಒಬ್ಬನೇ ಅಭಿಯಾನ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ನೀನು ಕೊಟ್ಟ ಕಾರಣದಲ್ಲೂ ಯಾವುದು ಅಸಂಗತವೂ ಅಸಾಧುವೂ ಆಗಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ಈ ವಾದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ರಾಜನ ಕರ್ಮ ದೋಷಕರವಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಮಾತೇ ಅಯುಕ್ತ. ದುರ್ಮಂತ್ರಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡುವಂತೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಗಳನ್ನು ಕಾಲಭೇದದಿಂದ ಅನುಸರಿಸಬೇಕು, ಧರ್ಮವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಮಹೋದರನಾದರೋ ಆ ಕ್ರಮವನ್ನು ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಕರ್ಮವೇ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲ, ಕಾಮವೂ ಕಲ್ಯಾಣಪ್ರದ ಎಂದು. ಈ ತರ್ಕದ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟ, ಏಕೆಂದರೆ ಪರಸ್ತ್ರೀಯ ಅಪಹರಣ ಕಾಮವಲ್ಲ, ಅಧರ್ಮವೇ. ಆದರೂ ರಾಜನ ರುಚಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಅವನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೋಷಬೋಧ ಉಂಟಾಗದಿರಲಿ ಎಂದು.

‘ಹಿಂದೆ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅತಿಬಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದ ಆ ರಾಘವನನ್ನು ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಹೇಗೆ ಗೆಲ್ಲುವೆ? ಹಿಂದೆ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವನಿಂದ ಸೋತ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಇಂದಿಗೂ ನಗರದಲ್ಲಿ ಭಯಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಕ್ರುದ್ಧ ಸಿಂಹದಂತಿರುವ ಆ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನನ್ನು, ಮಲಗಿರುವ ಸರ್ಪದಂತೆ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ಅಯ್ಯೋ, ನೀನು ಎಬ್ಬಿಸಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ. ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿತ್ಯವೂ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದ, ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಅಸಹ್ಯನಾದ ಅವನನ್ನು ಯಾರು ಎದುರಿಸಬಲ್ಲರು? ಶತ್ರುವಿನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆಲ್ಲವೂ ಸಂಶಯಾಸ್ಪದ; ಅಪ್ಪಾ, ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಹೋಗುವುದು ನನಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸರಿಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಬಲಹೀನನಾದವನು ಸಮೃದ್ಧಬಲದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿರುವಾಗ, ಅವನನ್ನು ವಶಕ್ಕೆ ತರಲು ಯಾರು ಬಯಸುವನು? ರಾಕ್ಷಸೋತ್ತಮನೇ, ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಸಮಾನನಿಲ್ಲದ, ಇಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಿಗೆ ಸಮನಾದ ಅವನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ನೀನು ಹೇಗೆ ಆಶಿಸುವೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಮಹೋದರನು ರಾಮನ ಬಲವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಮುಂದಿನ ಕಪಟೋಪಾಯಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆ. ಹೀಗೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಲೇ ಅವನು ರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ತನ್ನ ಭಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉಪಮೆಗಳು — ಸಿಂಹ, ಮಲಗಿರುವ ಸರ್ಪ, ಮೃತ್ಯು — ರಾಮನ ದುರಾಸದತ್ವವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ‘ಗರ್ವಿಷ್ಠ’ ಎಂದು ನಿಂದಿಸಿದವನೇ ಈಗ ಅವನನ್ನು ‘ತಾತ’ (ಅಪ್ಪಾ) ಎಂದು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ನಿಜವಾದ ಆಶಯ ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು — ಯುದ್ಧವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ ಛಲದಿಂದ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವುದು. ‘ಹೀನಾರ್ಥಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಸಹಾಯಹೀನನೆನ್ನುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನನ್ನಾದರೋ ‘ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥ’ — ವಾನರಸೇನೆಯಿಂದಲೂ ವಿಭೀಷಣನಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದವನು — ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಬಲದ ತುಲನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಮನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಭಾರವಾದುದಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಅಭಿಮಾನಕ್ಕೆ ಈ ಮಾತು ಆಘಾತ. ಜನಸ್ಥಾನದ ಸ್ಮರಣೆ ಖರ, ದೂಷಣ, ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸುಗಳ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ರಾಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಮಾಡಿದ್ದನು.

ಹೀಗೆ ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹೋದರನು ರಾಕ್ಷಸರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಪಡೆದಿದ್ದರೂ ನೀನು ಏಕೆ ತಡಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ನೀನು ಬಯಸಿದರೆ ಸೀತೆ ನಿನ್ನ ವಶವಾಗುವಳು. ಸೀತೆಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ತರುವ ಒಂದು ಉಪಾಯವನ್ನು ನಾನು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ; ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನೇ, ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಗೆ ರುಚಿಸಿದರೆ ಕೇಳು. ನಾನು, ದ್ವಿಜಿಹ್ವ, ಸಂಹ್ರಾದಿ, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ವಿತರ್ದನ — ಈ ಐವರು ರಾಮವಧೆಗಾಗಿ ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸು. ಅನಂತರ ನಾವು ಹೋಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಕೊಡುತ್ತೇವೆ; ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾವು ಗೆದ್ದರೆ ಉಪಾಯಗಳ ಅಗತ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಶತ್ರು ಬದುಕುಳಿದು, ನಾವು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ಬಂದರೆ, ಆಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಲೋಚಿಸಿದುದನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ರಾಮನ ಹೆಸರು ಕೆತ್ತಿದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಮ್ಮ ದೇಹಗಳನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು, ‘ರಾಘವನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ನಾವು ತಿಂದುಬಿಟ್ಟೆವು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತೇವೆ. ಅನಂತರ ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತೇವೆ; ನೀನು ನಮ್ಮ ಆಸೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸು.’ ಈ ಉಪಾಯದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಕೇವಲ ನೆಪ, ಮುಖ್ಯವಾದುದು ಛಲ. ‘ರಾಮನಾಮಾಂಕಿತೈಃ’ (ರಾಮನ ಹೆಸರು ಕೆತ್ತಿದ) ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಹೆಸರು ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಅವರು ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಮಹೋದರನ ಬುದ್ಧಿ ವಂಚನೆಯಲ್ಲೇ ನಿಪುಣ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಲ್ಲ. ‘ಪಂಚ’ (ಐವರು) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ವಿಚಾರಣೀಯ — ಕುಂಭಕರ್ಣನೊಬ್ಬನೇ ಅಲ್ಲ, ಐದು ಯೋಧರು ಹೋಗಲಿ ಎಂದು ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಏಕಾಕಿ ಗಮನವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾವು ಗೆದ್ದರೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ವಿಜಯದಲ್ಲೂ ಸಂಶಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪರಾಜಯವಾದರೆ ಕಪಟ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧವೂ ಕೇವಲ ನೆಪ, ಗುರಿಯಲ್ಲ. ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನೂ ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಕಪಟದಲ್ಲಿನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಅನಂತರ, ಪಾರ್ಥಿವನೇ, ನಗರದಲ್ಲಿ ಆನೆಯ ಹೆಗಲ ಮೇಲಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಘೋಷಿಸು — ತಮ್ಮನೊಡನೆಯೂ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆಯೂ ರಾಮನು ಹತನಾದನು ಎಂದು. ಶತ್ರುದಮನನೇ, ಅನಂತರ ಸಂತೋಷಗೊಂಡವನಂತೆ ನಟಿಸಿ ಸೇವಕರಿಗೆ ಭೋಗಗಳನ್ನೂ ಪರಿಚಾರಕರನ್ನೂ ಕಾಮ್ಯವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಧನವನ್ನೂ ಕೊಡಿಸು; ವೀರರಿಗೆ ಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಲೇಪನಗಳನ್ನೂ, ಯೋಧರಿಗೆ ಹೇರಳವಾದ ಪಾನೀಯವನ್ನೂ ಕೊಡಿಸು, ನೀನೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕುಡಿ. ಈ ಜನವಾರ್ತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದ ಮೇಲೆ, ‘ರಾಮನು ಮಿತ್ರರ ಸಹಿತ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತಿನ್ನಲ್ಪಟ್ಟನು’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಮೇಲೆ, ನೀನು ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಸಂತೈಸುತ್ತ ಧನಧಾನ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಕಾಮ್ಯವಸ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ಅವಳನ್ನು ಪ್ರಲೋಭಿಸು. ರಾಜನೇ, ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಈ ಮೋಸದಿಂದ, ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ನಾಥನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಸೀತೆ ನಿನ್ನ ವಶವಾಗುವಳು. ತನ್ನ ರಮಣೀಯ ಪತಿ ನಾಶವಾದನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವಳು ನಿರಾಶೆಯಿಂದಲೂ ಸ್ತ್ರೀಸಹಜ ಚಾಂಚಲ್ಯದಿಂದಲೂ ನಿನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ಬರುವಳು. ಹಿಂದೆ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ, ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದ, ಈಗ ದುಃಖದಿಂದ ಬಡವಾಗಿರುವ ಅವಳು ಸುಖ ನಿನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಸರ್ವಥಾ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವಳು.’ ಅನಂತರ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಅವನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಸುನೀತಿ; ರಾಮನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರೆ ಅನರ್ಥವೇ ಆಗಬಹುದು. ಆತುರಪಡಬೇಡ; ಇಲ್ಲಿಯೇ ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ನಿನಗೆ ಮಹಾ ಸುಖಲಾಭ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು. ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳದೆ, ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕದೆ, ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ಶತ್ರುವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಜನಾಧಿಪನು ಪುಣ್ಯವನ್ನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ಸನ್ನೂ ಸಂಪತ್ತನ್ನೂ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಬಹುಕಾಲ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ‘ಪ್ರೀತೋ ನಾಮ’ (ಸಂತೋಷಗೊಂಡವನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೃತಕ ಹರ್ಷ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮಹೋದರನಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಸ್ವಭಾವ ತಿಳಿಯದು — ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಲೋಭನೆಗಳನ್ನೂ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದವಳು ಹೀಗೆ ವಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಪಾಯ ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ನಿಷ್ಫಲ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಸುಳ್ಳು ಘೋಷಣೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೋಬಲ ಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಬಹುದು, ಆದರೆ ಸತ್ಯ ಬಯಲಾದಾಗ ಭಯ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುವುದು. ‘ಗಜಸ್ಕಂಧೇನ ಅವಘೋಷಯ’ (ಆನೆಯ ಹೆಗಲ ಮೇಲಿಂದ ಘೋಷಿಸು) ಎಂಬುದು ರಾಜಘೋಷಣೆಯ ಪ್ರಾಚೀನ ರೀತಿ. ಉತ್ಸವ, ದಾನ, ಪಾನ — ಎಲ್ಲವೂ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸಲು ಕಲ್ಪಿತ — ರಾಜನೇ ಸ್ವತಃ ಸಂಭ್ರಮಿಸಿದರೆ ಜನರೂ ಸೀತೆಯೂ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ನಂಬುವರು. ಈ ಉಪಾಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ದುಃಖವನ್ನೇ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೂರ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ಜಯ’ ಎಂಬ ನೀತಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಶಸ್ತವಾದುದು, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಸುಳ್ಳಿನೊಡನೆ ಸೇರಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಂದ್ಯ. ‘ಸ್ತ್ರೀಲಘುತ್ವಾತ್’ (ಸ್ತ್ರೀಸಹಜ ಚಾಂಚಲ್ಯದಿಂದ) ಎಂಬ ಮಾತು ಮಹೋದರನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಕವಿಯದನ್ನಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯ ಹಿಂದೆಯೇ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ರಾವಣನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಲೋಭನೆಗಳನ್ನೂ ಬೆದರಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಅವಳು ಹುಲ್ಲಿನಂತೆ ಕಂಡಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಪಾಯ ಸೀತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಈ ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೇ ಹೊರಡುವನು.

അതികായനും ബലവാനും കരുത്തുറ്റ കൈകളുള്ളവനുമായ കുംഭകർണൻ പറഞ്ഞ ആ വാക്കു കേട്ട് മഹോദരൻ പറഞ്ഞു. മുൻസർഗത്തിൽ കുംഭകർണൻ രാവണനെ അവന്റെ അനീതിയുടെ പേരിൽ ആക്ഷേപിച്ചു; മഹോദരനാകട്ടെ രാജാവിന്റെ പക്ഷം പിടിച്ച് കുംഭകർണനെ നിന്ദിക്കുന്നു. ‘കുംഭകർണാ, നല്ല കുലത്തിൽ ജനിച്ചവനാണെങ്കിലും നീ ധൃഷ്ടനും സാധാരണക്കാരന്റെ കാഴ്ചപ്പാടുള്ളവനുമാണ്; ഗർവിഷ്ഠനായ നിനക്ക് എല്ലായിടത്തും കർത്തവ്യം എന്തെന്നു തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്നില്ല. രാജാവിനു നയവും അനയവും അറിയില്ലെന്നല്ല; നീയാകട്ടെ ബാല്യംമുതലേ ധൃഷ്ടനായി വെറുതെ സംസാരിക്കാൻ മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ രാവണന് സ്ഥാനവും വൃദ്ധിയും ഹാനിയും, ദേശകാലങ്ങളുടെ വിധാനവും, തന്റെയും അന്യരുടെയും ബലവും അറിയാം. വൃദ്ധന്മാരെ സേവിച്ചിട്ടില്ലാത്ത, സാധാരണബുദ്ധിയുള്ള ഒരുവൻ ബലവാനാണെങ്കിലും പറയാൻ പാടില്ലാത്തതു പറയുന്നതുപോലെ ഏതു ബുദ്ധിമാൻ ചെയ്യും?’ ഇവിടെ ‘അനുപാസിതവൃദ്ധേന’ (വൃദ്ധന്മാരെ സേവിക്കാത്തവൻ) എന്ന പദത്താൽ അവൻ കുംഭകർണനെ വൃദ്ധസേവയില്ലാത്തവനും അതിനാൽ വിനയമില്ലാത്തവനും എന്നു പറയുന്നു. മഹോദരന്റെ വാക്കിൽ മുഖസ്തുതി വ്യക്തമാണ് — രാജാവിന്റെ ദോഷം അവൻ കാണുന്നില്ല; ദോഷം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നവനെത്തന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു. ‘കൈശോരകാത് ധൃഷ്ടഃ’ (ബാല്യംമുതലേ ധൃഷ്ടൻ) എന്ന് കുംഭകർണന്റെ ബാലസ്വഭാവം പറഞ്ഞ് അവന്റെ വാക്കിന്റെ ഗൗരവം കുറയ്ക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സഭയിൽ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരുടെയും മുന്നിലാണ് ഈ ആക്ഷേപം; അതിനാൽ അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം രാജാവിന്റെ പ്രീതിതന്നെ. മുമ്പ് കുംഭകർണൻ മന്ത്രിമാരുടെ ദോഷങ്ങൾ പറഞ്ഞിരുന്നു — മിത്രരൂപത്തിലുള്ള ശത്രുക്കൾ, ധാർഷ്ട്യംകൊണ്ട് അഹിതത്തെ ഹിതംപോലെ പറയുന്നവർ എന്ന്; ആ വാക്കു തന്റെമേൽ പതിച്ചതായി കരുതി മഹോദരൻ തിരിച്ചടിക്കുന്നു. കുംഭകർണന്റെ സ്പഷ്ടവാദിത്വം അവന്റെ ഗുണമാണ്; എന്നാൽ മുഖസ്തുതിക്കാരുടെ ഇടയിൽ അതുതന്നെ ദോഷംപോലെ എണ്ണപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ രാജസഭയിൽ പരസ്പരമത്സരവും കലഹവും കാണാം; ഇതു ലങ്കയുടെ ദൗർബല്യത്തിന്റെ മറ്റൊരു ലക്ഷണമാണ്.

‘വെവ്വേറെ ആശ്രയങ്ങളുള്ളവയെന്നു നീ പറയുന്ന ധർമാർഥകാമങ്ങളെ അവയുടെ സ്വഭാവമനുസരിച്ചു മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ലക്ഷണം നിനക്കില്ല. എല്ലാ കാരണങ്ങളുടെയും പ്രയോജനം കർമംതന്നെയാണ്; ഇവിടെ പാപകർമങ്ങൾക്കും ശ്രേയസ്കരമായ കർമങ്ങൾക്കും ഫലമുണ്ട്. ധർമത്തിനും അർഥത്തിനും നിഃശ്രേയസ്സാണു ഫലം; അധർമത്തിനും അനർഥത്തിനും പ്രത്യവായമാണ് (ദോഷഫലം) ലഭിക്കുന്നത്; മറ്റേ രണ്ടും ഫലം നൽകുന്നവതന്നെ. മനുഷ്യർ ഈ ലോകത്തിലേക്കും പരലോകത്തിലേക്കുമുള്ള കർമങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു; കാമത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നവനും മംഗളങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ കാമവും ശ്രേയസ്സിന്റെ സാധനമാണെന്നു പറഞ്ഞ് മഹോദരൻ രാവണന്റെ സീതാകാമത്തെ ന്യായീകരിക്കുന്നു — ഇതു മുഖസ്തുതിക്കാരന്റെ കാമവാദസ്ഥാപനമാണ്, ആദർശമതമല്ല എന്ന് അച്ചടിയിലെ അടിക്കുറിപ്പിലും സൂചിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. ‘അക്കാര്യത്തിൽ രാജാവ് ഹൃദയത്തിൽ ഇതു നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു; ഞങ്ങളുടെയും അഭിപ്രായം അതുതന്നെ. ശത്രുവിനോടു കാണിക്കുന്ന സാഹസത്തിൽ എന്ത് അനീതിയാണുള്ളത്?’ തുടർന്ന് അവൻ കുംഭകർണന്റെ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള ആക്രമണത്തിന്റെ ന്യായം പരിശോധിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു: ‘ഒറ്റയ്ക്കുള്ള ആക്രമണത്തിന് നീ പറഞ്ഞ കാരണത്തിലും യുക്തിയില്ലാത്തതും അനുചിതവുമായത് എന്തെന്നു ഞാൻ പറയാം.’ ഈ വാദത്തിന്റെ താത്പര്യം — രാജാവിന്റെ കർമം ദോഷമല്ല, നിന്റെ വാക്കാണ് അയുക്തം. ദുർമന്ത്രിമാർ സാധാരണ ചെയ്യുന്നതുപോലെ ശാസ്ത്രീയപദങ്ങൾകൊണ്ട് അവൻ സ്വന്തം സ്വാർഥം മറയ്ക്കുന്നു. ധർമാർഥകാമങ്ങൾ കാലഭേദമനുസരിച്ചു സേവിക്കണമെന്നും ധർമമാണു ശ്രേഷ്ഠമെന്നും കുംഭകർണൻ മുൻസർഗത്തിൽ പറഞ്ഞു. മഹോദരനാകട്ടെ ആ ക്രമം തിരിച്ചിടുന്നു — കർമമാണ് എല്ലാറ്റിന്റെയും മൂലം, കാമവും മംഗളം നൽകുന്നു എന്ന്. ഈ തർക്കത്തിന്റെ ദൗർബല്യം വ്യക്തമാണ്, കാരണം പരസ്ത്രീയെ അപഹരിക്കുന്നതു കാമമല്ല, അധർമംതന്നെയാണ്. എങ്കിലും രാജാവിന്റെ രുചിക്കൊത്ത് അവൻ സംസാരിക്കുന്നു, രാവണന്റെ മനസ്സിൽ ദോഷബോധം ഉണ്ടാകാതിരിക്കാൻ.

‘മുമ്പ് ജനസ്ഥാനത്തിൽ അതിബലന്മാരായ അനേകം രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്ന ആ രാഘവനെ നീ ഒറ്റയ്ക്ക് എങ്ങനെ ജയിക്കും? മുമ്പ് ജനസ്ഥാനത്തിൽ അവനാൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ട മഹാതേജസ്വികളെല്ലാം ഇപ്പോഴും നഗരത്തിൽ ഭയന്നിരിക്കുന്നതു നീ കാണുന്നില്ലേ? അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ സിംഹംപോലെയുള്ള, ഉറങ്ങുന്ന സർപ്പംപോലെയുള്ള ആ ദശരഥപുത്രനായ രാമനെ അറിഞ്ഞിട്ടും, കഷ്ടം, നീ ഉണർത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. തേജസ്സുകൊണ്ട് എപ്പോഴും ജ്വലിക്കുന്നവനും ക്രോധത്താൽ സമീപിക്കാനാവാത്തവനും മൃത്യുവിനെപ്പോലെ അസഹ്യനുമായ അവനെ ആർക്കു നേരിടാനാകും? ശത്രുവിനെ നേരിടുമ്പോൾ ഇതെല്ലാം സംശയത്തിലാണ്; കുഞ്ഞേ, നീ ഒറ്റയ്ക്കു പോകുന്നത് എനിക്ക് ഒട്ടും ഇഷ്ടമല്ല. ശേഷി കുറഞ്ഞ ഒരുവൻ, ശേഷി നിറഞ്ഞ ശത്രുവിനെ ഒരു സാധാരണക്കാരനെന്നു കരുതി, ജീവൻ ത്യജിക്കാൻ ഉറച്ച് അവനെ വശത്താക്കാൻ ആരെങ്കിലും ആഗ്രഹിക്കുമോ? രാക്ഷസോത്തമാ, മനുഷ്യരിൽ തുല്യനില്ലാത്തവനും ഇന്ദ്രനും സൂര്യനും തുല്യനുമായ അവനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ നീ എങ്ങനെ ആശിക്കുന്നു?’ ഇവിടെ മഹോദരൻ രാമന്റെ ബലം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ തുടർന്നുള്ള കപടോപായത്തിന്റെ ഭൂമികയാണ്. ഇങ്ങനെ കുംഭകർണന്റെ ശൗര്യത്തെ അവഗണിക്കുമ്പോഴും രാമനോടുള്ള തന്റെ ഭയം അവൻ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഉപമകൾ — സിംഹം, ഉറങ്ങുന്ന സർപ്പം, മൃത്യു — രാമന്റെ ദുർജയത്വം ക്രമേണ വർധിപ്പിക്കുന്നു. വൈരുധ്യവും ഇവിടെ കാണാം — മുമ്പ് കുംഭകർണനെ ‘അവലിപ്തഃ’ (ഗർവിഷ്ഠൻ) എന്നു നിന്ദിച്ചവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ അവനെ ‘താത’ (കുഞ്ഞേ) എന്നു സ്നേഹത്തോടെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു, അവന്റെ രക്ഷ ആഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവന്റെ യഥാർഥ ആശയം മുന്നോട്ടു വ്യക്തമാകും — യുദ്ധം ഒഴിവാക്കി ചതിയിലൂടെ കാര്യം സാധിക്കുക. ‘ഹീനാർഥഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൻ കുംഭകർണനെ സഹായമില്ലാത്തവനെന്നും, രാമനെ ‘സമൃദ്ധാർഥം’ — വാനരസേനയും വിഭീഷണനും ഒപ്പമുള്ളവനെന്നും — പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ ബലത്തിന്റെ താരതമ്യത്തിൽ അവൻ രാമന്റെ പക്ഷം കൂടുതൽ ഭാരമുള്ളതായി കാണിക്കുന്നു. എല്ലാ വാനരന്മാരെയും തിന്നുമെന്നു പ്രതിജ്ഞചെയ്ത കുംഭകർണന്റെ അഭിമാനത്തിന് ഈ വാക്ക് ഒരു ആഘാതമാണ്. ജനസ്ഥാനത്തിന്റെ സ്മരണ, രാമൻ ഒറ്റയ്ക്കു നടത്തിയ ഖരൻ, ദൂഷണൻ, ത്രിശിരസ്സ് എന്നിവരുടെയും പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരുടെയും വധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ക്ഷോഭിച്ചുനിൽക്കുന്ന കുംഭകർണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം മഹോദരൻ രാക്ഷസന്മാരുടെ മധ്യത്തിൽവച്ച് ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്ന രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘വൈദേഹിയെ മുമ്പേ കൈയിൽ കിട്ടിയിട്ടും അങ്ങ് എന്തിനു താമസിക്കുന്നു? അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ സീത അങ്ങയുടെ വശഗയാകും. സീതയെ അങ്ങയുടെ അടുത്തെത്തിക്കാനുള്ള ഒരു ഉപായം ഞാൻ കണ്ടിട്ടുണ്ട്; രാക്ഷസേന്ദ്രാ, അങ്ങയുടെ ബുദ്ധിക്കു രുചിക്കുന്നുവെങ്കിൽ കേൾക്കൂ. ഞാൻ, ദ്വിജിഹ്വൻ, സംഹ്രാദി, കുംഭകർണൻ, വിതർദനൻ — ഈ അഞ്ചുപേർ രാമവധത്തിനായി പുറപ്പെടുന്നുവെന്നു വിളംബരം ചെയ്യൂ. പിന്നെ ഞങ്ങൾ ചെന്ന് യത്നപൂർവം അവനോടു യുദ്ധം ചെയ്യും; അങ്ങയുടെ ശത്രുക്കളെ ഞങ്ങൾ ജയിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ഉപായങ്ങൾകൊണ്ട് ആവശ്യമില്ല. ഇനി ശത്രു ജീവിച്ചിരിക്കുകയും ഞങ്ങൾ യുദ്ധം ചെയ്തുകഴിയുകയും ചെയ്താൽ, മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചുവച്ചതു ഞങ്ങൾ നടപ്പാക്കും. രാമനാമം മുദ്രണം ചെയ്ത ബാണങ്ങളും ശരങ്ങളുംകൊണ്ട് സ്വന്തം ശരീരം കീറി രക്തത്തിൽ കുളിച്ച്, ‘രാഘവനെയും ലക്ഷ്മണനെയും ഞങ്ങൾ തിന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ഞങ്ങൾ യുദ്ധത്തിൽനിന്ന് ഇവിടെ വരും. പിന്നെ ഞങ്ങൾ അങ്ങയുടെ പാദങ്ങൾ പിടിക്കും; അങ്ങ് ഞങ്ങളുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റിത്തരണം.’ ഈ ഉപായത്തിൽ യുദ്ധം വെറുമൊരു നിമിത്തമാണ്, മുഖ്യം ചതിയാണ്. ‘രാമനാമാങ്കിതൈഃ’ (രാമനാമം മുദ്രണം ചെയ്തവ) എന്ന പദം ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാമന്റെ ബാണങ്ങളിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേര് മുദ്രണം ചെയ്തിരിക്കും; അതിനാൽ അത്തരം ശരങ്ങൾകൊണ്ടു സ്വയം കീറി വിശ്വാസം ജനിപ്പിക്കാനാണ് അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. മഹോദരന്റെ ബുദ്ധി വഞ്ചനയിലാണ് നിപുണം, ധർമത്തിലല്ല. ‘അഞ്ച്’ എന്ന സംഖ്യയും ചിന്തനീയമാണ് — കുംഭകർണൻ ഒറ്റയ്ക്കല്ല, അഞ്ചു യോദ്ധാക്കൾ പോകട്ടെ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ കുംഭകർണന്റെ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള പോക്കു തടയുന്നു. ‘അങ്ങയുടെ ശത്രുക്കളെ ഞങ്ങൾ ജയിക്കുന്നുവെങ്കിൽ’ എന്ന വാക്കിൽ വിജയത്തിൽപ്പോലും അവൻ സംശയം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു; പരാജയപ്പെട്ടാലാകട്ടെ കപടം തയ്യാർ. ഇങ്ങനെ യുദ്ധംപോലും വെറുമൊരു നിമിത്തമാണ്, ലക്ഷ്യമല്ല. സ്വന്തം ശരീരം കീറുന്നതുപോലും അവൻ സമ്മതിക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ കപടത്തിലുള്ള നിഷ്ഠ കാണിക്കുന്നു.

‘പിന്നെ, രാജാവേ, ആനപ്പുറത്തുനിന്ന് നഗരത്തിലെങ്ങും വിളംബരം ചെയ്യൂ — രാമൻ സഹോദരനോടും സൈന്യത്തോടുംകൂടി കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന്. ശത്രുസംഹാരകാ, പിന്നെ സന്തുഷ്ടനെന്ന ഭാവം നടിച്ച് ഭൃത്യന്മാർക്കു ഭോഗവസ്തുക്കളും പരിചാരകരും ഇഷ്ടവസ്തുക്കളും ധനവും നൽകൂ; വീരന്മാർക്കു മാലകളും വസ്ത്രങ്ങളും കുറിക്കൂട്ടുകളും, യോദ്ധാക്കൾക്കു ധാരാളം പാനീയങ്ങളും നൽകൂ; അങ്ങുതന്നെ സന്തോഷത്തോടെ കുടിക്കുകയും ചെയ്യൂ. ഈ ജനസംസാരം പെരുകി എല്ലായിടത്തും പരന്ന്, ‘സുഹൃത്തുക്കളോടുകൂടി രാമനെ രാക്ഷസന്മാർ തിന്നു’ എന്നു പ്രസിദ്ധമാകുമ്പോൾ, അങ്ങ് സീതയുടെ അടുത്തുചെന്ന് ആശ്വസിപ്പിച്ച് രഹസ്യമായി സാന്ത്വനപ്പെടുത്തി ധനധാന്യങ്ങളാലും ഇഷ്ടവസ്തുക്കളാലും രത്നങ്ങളാലും അവളെ പ്രലോഭിപ്പിക്കൂ. രാജാവേ, ശോകം വർധിപ്പിക്കുന്ന ഈ ചതിയാൽ, ഇഷ്ടമില്ലാത്തവളാണെങ്കിലും നാഥൻ നഷ്ടപ്പെട്ട സീത അങ്ങയുടെ വശത്താകും. മനോഹരനായ ഭർത്താവു നശിച്ചുവെന്നറിയുമ്പോൾ നിരാശകൊണ്ടും സ്ത്രീസഹജമായ ചാപല്യംകൊണ്ടും അവൾ അങ്ങയുടെ വശത്താകും. മുമ്പ് സുഖത്തിൽ വളർന്നവളും സുഖത്തിന് അർഹയുമായ അവൾ ഇപ്പോൾ ദുഃഖംകൊണ്ടു മെലിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; സുഖം അങ്ങയുടെ അധീനത്തിലാണെന്നറിഞ്ഞ് അവൾ എല്ലാവിധത്തിലും അങ്ങയെ പ്രാപിക്കും.’ പിന്നെ ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ അവൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു: ‘എന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇതാണു നല്ല നയം; രാമനെ കണ്ടാൽത്തന്നെ അനർഥം സംഭവിക്കും. ഉത്കണ്ഠപ്പെടേണ്ട; യുദ്ധം കൂടാതെ ഇവിടെവച്ചുതന്നെ അങ്ങേക്കു വലിയ സുഖലാഭം സിദ്ധിക്കും. സൈന്യം നഷ്ടപ്പെടാതെ, സംശയത്തിൽപ്പെടാതെ, യുദ്ധം കൂടാതെ ശത്രുവിനെ ജയിക്കുന്ന ജനാധിപൻ പുണ്യവും മഹത്തായ യശസ്സും ശ്രീയും കീർത്തിയും ദീർഘകാലം അനുഭവിക്കുന്നു.’ ‘പ്രീതോ നാമ’ (സന്തുഷ്ടനെന്ന ഭാവത്തിൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കൃത്രിമമായ ഹർഷം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മഹോദരന് സീതയുടെ സ്വഭാവം അറിയില്ല — അശോകവനികയിൽ എല്ലാ പ്രലോഭനങ്ങളെയും തിരസ്കരിച്ചവൾ ഇങ്ങനെ വശത്താവുകയില്ല; അതിനാൽ ഈ ഉപായം ആരംഭത്തിലേ നിഷ്ഫലമാണെന്നു വായനക്കാരന് അറിയാം. കൂടാതെ, അസത്യവിളംബരംകൊണ്ട് രാക്ഷസന്മാരുടെ മനോബലം താത്കാലികമായി വർധിച്ചേക്കാം; എന്നാൽ സത്യം വെളിപ്പെടുമ്പോൾ ഭയം ഇരട്ടിയാകും. ‘ഗജസ്കന്ധേന അവഘോഷയ’ (ആനപ്പുറത്തുനിന്നു വിളംബരം ചെയ്യൂ) എന്നതു രാജകീയവിളംബരത്തിന്റെ പ്രാചീനരീതിയാണ്. ഉത്സവവും ദാനവും പാനവും — എല്ലാം വിശ്വാസം ജനിപ്പിക്കാൻ കല്പിച്ചതാണ് — രാജാവുതന്നെ ആഹ്ലാദിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ജനങ്ങളും സീതയും വാർത്ത സത്യമെന്നു കരുതും. ഈ ഉപായത്തിൽ സീതയുടെ ദുഃഖത്തെത്തന്നെ ആയുധമാക്കുന്നു; ഇത് അത്യന്തം ക്രൂരമാണ്. ഒടുവിൽ ‘യുദ്ധം കൂടാതെയുള്ള ജയം’ എന്ന നീതി പൊതുവെ പ്രശംസനീയമാണ്; എന്നാൽ ഇവിടെ അത് അസത്യത്തോടു ചേർന്നിരിക്കുന്നതിനാൽ നിന്ദ്യമാണ്. ‘സ്ത്രീലഘുത്വാത്’ (സ്ത്രീസഹജമായ ചാപല്യംകൊണ്ട്) എന്ന വാക്ക് മഹോദരന്റെ കാഴ്ചപ്പാടാണ് കാണിക്കുന്നത്, കവിയുടേതല്ല. സീതയുടെ ധൈര്യം മുമ്പേ പലവട്ടം പ്രകടമായിട്ടുണ്ട് — രാവണന്റെ എല്ലാ പ്രലോഭനങ്ങളെയും ഭീഷണികളെയും അവൾ പുല്ലുപോലെ കരുതി. അതിനാൽ ഈ ഉപായം സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള രാക്ഷസന്മാരുടെ അജ്ഞത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുന്നോട്ട് കുംഭകർണൻ ഈ ഉപായത്തെ തിരസ്കരിച്ച് യുദ്ധത്തിനുതന്നെ പുറപ്പെടും.

When he heard this speech of the huge, strong, mighty-armed Kumbhakarṇa, Mahodara spoke. In the last sarga Kumbhakarṇa had rebuked Rāvaṇa for his bad policy; Mahodara now took the king's side and rebuked Kumbhakarṇa. "Kumbhakarṇa, you were born into a noble family, yet you are insolent and see things like a common man; puffed up with pride, you cannot always tell what ought to be done. It is not that the king does not know good policy from bad. You have simply been insolent ever since you were a boy, and all you want to do is talk. The bull among rākṣasas understands position, gain and loss, and what fits the time and place, for himself and for his enemies alike. Strong you may be, but you have a common understanding and have never sat at the feet of your elders; what such a man ought not even to say — what wise man would do it?" By saying that he had never waited on his elders, Mahodara called him untrained and ill-mannered, and by harping on his boyish insolence he tried to lessen the weight of his words. His flattery is plain: he saw no fault in the king, and blamed the one who pointed the fault out. He spoke before all the rākṣasas in the hall, and his aim was to please the king. Kumbhakarṇa had just spoken of ministers who look like friends but are enemies, who boldly pass off harm as good; Mahodara felt those words land on himself and struck back. Frankness was Kumbhakarṇa's virtue, but among flatterers it was counted a fault, and this quarrelling in the king's council was one more sign of Laṅkā's weakness.

"As for dharma, wealth and pleasure, which you speak of as resting on separate grounds, there is nothing in your nature that lets you understand them. Action is the purpose of all such means, and it is from actions, better and worse, that fruit comes here. Dharma and wealth bear the highest good as their fruit, and so do the others; wrongdoing and ill-gain bring their harm. Men pursue action for this world and for the next; and a man devoted to pleasure also gains good things." So Mahodara made even pleasure a road to the good, and in doing so defended Rāvaṇa's desire for Sītā — the flatterer's case for pleasure, not the poem's ideal. Kumbhakarṇa had said that dharma, wealth and pleasure should each be pursued in its season, and that dharma is best; Mahodara turned this upside down — action is the root of all, and pleasure too brings blessings. The weakness of the argument is plain, for carrying off another man's wife is not pleasure but plain wrong; still he spoke to the king's taste, so that no sense of guilt should arise in Rāvaṇa's mind. Like bad ministers everywhere, he covered his self-interest in the language of the treatises. "In this matter the king has settled in his heart what is to be done, and we agree with him. Where is the wrong in daring against an enemy? And as for the reason you give for going out alone, I will show you what is unsound and ill-judged in it." The drift of his argument was that the king's deed was no fault, and it was Kumbhakarṇa's words that were wrong.

"How will you, alone, defeat Rāghava, who long ago killed so many mighty rākṣasas in Janasthāna?" — Khara, Dūṣaṇa, Triśiras and the fourteen thousand, all slain by Rāma single-handed. "Do you not see those mighty ones he defeated in Janasthāna, still here in the city and afraid even today? Oh, you want to rouse Rāma, son of Daśaratha, who is like an angry lion, though you know full well he is a sleeping serpent. Who could come near him, blazing always with energy, unapproachable in his anger, as unbearable as Death? When facing such an enemy, everything hangs in doubt. My friend, I do not like the idea of your going alone at all. What man without resources, set on throwing away his life, would try to bring a well-equipped enemy under his power as though he were an ordinary foe? Best of rākṣasas, how can you hope to fight one who has no equal among men and is the equal of Indra and the Sun?" Mahodara described Rāma's might at length, laying the ground for the trick he was about to propose; even while scorning Kumbhakarṇa's courage, he revealed his own fear of Rāma. The images — a lion, a sleeping serpent, Death — raise Rāma's unapproachability step by step. Kumbhakarṇa, he implied, was a man without resources, while Rāma was well supplied, with the monkey army and Vibhīṣaṇa; in weighing their strength he made Rāma's side the heavier. It was a blow at the pride of the man who had vowed to eat every monkey. And mark the turn: the man who had just called Kumbhakarṇa puffed up now called him "my friend" and wanted to protect him. His real aim would soon be clear — to avoid battle and gain his end by deceit.

Having said this to the angry Kumbhakarṇa, Mahodara turned to Rāvaṇa, who makes the worlds cry out, and said in the midst of the rākṣasas: "You have Vaidehī right here; why do you delay? If you wish, Sītā will be yours. I have seen a way to bring Sītā to you; if it pleases your own judgement, lord of the rākṣasas, then listen. Have it proclaimed that five of us — myself, Dvijihva, Saṃhrādin, Kumbhakarṇa and Vitardana — are going out to kill Rāma." By making it five, not Kumbhakarṇa alone, he stopped Kumbhakarṇa from going out by himself. "Then we will go and give him battle with all our strength. If we conquer your enemies, there will be no need for stratagems. But if the enemy lives and we have fought, we will carry out the plan we have in mind. We will cut our own bodies with arrows marked with Rāma's name, and come back here from the battle drenched in blood, crying, 'We have eaten Rāghava and Lakṣmaṇa!' Then we will clasp your feet, and you must reward us as we desire." In this scheme the battle was only a pretext; the heart of it was the trick. Rāma's arrows bore his name, so wounds from such arrows would make the story believable. Even in "if we conquer" Mahodara showed his doubt of victory, while in defeat the deceit would still succeed. He was ready even to wound his own body, so committed was he to the fraud; his cleverness lay in deception, not in dharma.

"Then, King, have it proclaimed throughout the city from the back of an elephant" — the ancient way of making a royal announcement — "that Rāma has been killed, with his brother and his army. Then, scorcher of foes, make a show of being pleased, and give your servants enjoyments, attendants, pleasures and riches. Give the heroes garlands, clothes and unguents, give the warriors plenty to drink, and drink yourself in delight. When the rumour has grown and spread everywhere, and all have heard that Rāma and his friends have been eaten by the rākṣasas, go in to Sītā, comfort her and soothe her in private, and tempt her with wealth and grain, with pleasures and jewels. By this deception, King, which will only add to her grief, Sītā, bereft of her lord, will come under your power even against her will. When she learns that her handsome husband is dead, she will yield to you out of despair and a woman's frailty. She was raised in comfort and deserves comfort; now she is worn thin by sorrow, and when she knows that her happiness depends on you she will come to you entirely." The feast, the gifts and the drinking were all devised to make the lie believed: if the king himself rejoiced, the people and Sītā would take the news for true. The "show of being pleased" means a pretended joy. To use Sītā's own grief as a weapon was the height of cruelty, and the talk of "a woman's frailty" shows Mahodara's view, not the poet's. Then he closed: "In my view this is sound policy; merely to face Rāma would be disaster. Do not be eager for battle. Right here, without fighting, you will win great happiness. A ruler who beats his enemy without battle, losing no troops and running no risk to his life, enjoys merit, great glory, prosperity and fame for a long time, great king." Victory without battle is in general a sound maxim, but joined here to a lie it deserves only blame. Mahodara did not know Sītā. She had already spurned every temptation and every threat of Rāvaṇa's in the aśoka grove as if they were straw, and the reader knows from the start that the scheme is doomed; it shows only how little the rākṣasas understood her. A false proclamation, too, might lift the rākṣasas' spirits for a moment, but once the truth came out their fear would be doubled. In what follows, Kumbhakarṇa scorns the plan and goes out to fight.