तस्य राक्षसराजस्य परिदेवितं निशम्य कुम्भकर्णः प्रजहास, इदं वचनं च बभाषे। रावणस्य दीनं विलापं श्रुत्वा तस्य हासः उपहासः अपि, दुःखम् अपि — यत् भ्राता पूर्वं न शृणोति स्म, तत् इदानीं फलितम्। ‘पुरा मन्त्रविनिर्णये यः दोषः अस्माभिः दृष्टः, सः एव हितेषु अनभियुक्तेन त्वया आसादितः। पापस्य कर्मणः फलं त्वां शीघ्रम् एव अभ्युपेतम्, यथा दुष्कृतकर्मणः निरयेषु पतनम्। महाराज, प्रथमम् एव एतत् कृत्यं न चिन्तितम्; केवलं वीर्यदर्पेण अनुबन्धः — परिणामः — न विचारितः।’ अत्र कुम्भकर्णः सीताहरणस्य परिणामं ‘पापस्य फलं’ इति स्पष्टं वदति। पूर्वं युद्धकाण्डस्य आरम्भे मन्त्रसभायां सः रावणस्य कर्म निन्दित्वा अपि ‘करिष्यामि’ इति उक्तवान् आसीत्; तस्य स्मरणं ‘पुरा मन्त्रविनिर्णये’ इति पदेन क्रियते। ‘हितेष्वनभियुक्तेन’ इति पदेन रावणः हितवचनानां श्रवणे उदासीनः इति आक्षेपः। कुम्भकर्णस्य वचने नीतिः धर्मः च उभयम् अपि दृश्यते — सः राक्षसः अपि पापं पापम् इति जानाति। तस्य हासः अपि अर्थवान् — यः राजा स्वयं सर्वं जानामि इति मन्यते स्म, सः इदानीं भयेन विलपति; एतत् विपर्ययं दृष्ट्वा सः हसति। एवं सर्गस्य आरम्भः एव भ्रात्रोः सम्बन्धस्य द्विविधतां दर्शयति — कुम्भकर्णः निन्दति, किन्तु न त्यजति। ‘शीघ्रम्’ इति पदम् अपि महत्त्वपूर्णम् — पापस्य फलं कालान्तरे न, अपितु अस्मिन् एव जन्मनि, अचिरात् आगतम्। प्रहस्तस्य वधः, रावणस्य स्वस्य पराजयः, नगरस्य रोधः — सर्वम् एतत् तस्य फलस्य रूपम्।

‘यः ऐश्वर्यम् आस्थितः पूर्वकार्याणि पश्चात्, उत्तरकार्याणि च पूर्वं कुर्यात्, सः नयानयौ न वेद। देशकालविहीनानि विपरीतवत् क्रियमाणानि कर्माणि, अप्रयतेषु अग्निषु हवींषि इव, दुष्यन्ति। यः त्रयाणां कर्मणां पञ्चधा योगं सचिवैः सह समयं कृत्वा प्रपद्यते, सः सम्यक् पथि वर्तते।’ हिन्दीभाष्ये पादटिप्पण्यां त्रीणि कर्माणि — क्षयः, वृद्धिः, स्थानं च, तेषु यानं सन्धिः आश्रयः च — पञ्च योगाः च — आरम्भोपायः, पुरुषद्रव्यसम्पत्, देशकालविभागः, विपत्प्रतीकारः, कार्यसिद्धिः च — इति व्याख्याताः। ‘यः राजा आगमानुसारं समयं चिकीर्षति, सचिवैः सह बुद्ध्या बुध्यते, सुहृदः च अनुपश्यति, सः एव राजा। रक्षसां पते, धर्मम् अर्थं कामं वा सर्वान् वा, त्रीणि द्वन्द्वानि वा पुरुषः काले भजेत।’ हिन्दीटिप्पण्यां प्रातः धर्मः, मध्याह्ने अर्थः, रात्रौ कामः इति कालविभागः उक्तः। ‘एतेषु त्रिषु यत् श्रेष्ठं, तत् श्रुत्वा अपि यः न अवबुध्यते, सः राजा वा राजमात्रः वा — तस्य बहुश्रुतं व्यर्थम्।’ त्रिषु धर्मः एव श्रेष्ठः इति सूच्यते; रावणः बहुश्रुतः अपि कामम् एव अनुसृतवान् इति तस्य दोषः। अत्र कुम्भकर्णः निद्रालुः राक्षसः इति न, अपितु नीतिशास्त्रज्ञः इति कविः दर्शयति, यत् तस्य चरित्रस्य अप्रत्याशितः पक्षः। ‘अप्रयतेष्विव हवींषि’ इति उपमा यज्ञस्य भाषया नीतेः दोषं वर्णयति — अशुद्धे अग्नौ हुतं यथा निष्फलं, तथा अकाले कृतं कर्म। एवं सः राज्ञः प्रथमं कर्तव्यं — मन्त्रणं विचारः च — स्मारयति, यत् रावणेन उपेक्षितम्। रावणः प्रथमं सीताम् अहरत्, पश्चात् मन्त्रिणः अपृच्छत्; एषः एव ‘पूर्वकार्याणि पश्चात्’ इति दोषस्य उदाहरणम्।

‘रक्षसां श्रेष्ठ, उपप्रदानं सान्त्वं भेदं काले विक्रमं च, योगं च, नयानयौ उभौ च यः काले सचिवैः सह सम्मन्त्र्य धर्मार्थकामान् निषेवेत, सः आत्मवान् लोके व्यसनं न आप्नुयात्। राजा अर्थतत्त्वज्ञैः बुद्धिजीविभिः सचिवैः सह इह आत्मनः हितानुबन्धम् आलोक्य कार्यं कुर्यात्।’ सामदानभेददण्डाः चत्वारः उपायाः अत्र गणिताः — ‘उपप्रदानं’ दानम्, ‘सान्त्वं’ साम, ‘विक्रमः’ दण्डः। ‘शास्त्रार्थान् अनभिज्ञाय पशुबुद्धयः पुरुषाः मन्त्रिषु अभ्यन्तरीकृताः प्रागल्भ्यात् वक्तुम् इच्छन्ति। अशास्त्रविदुषां अर्थशास्त्रानभिज्ञानां विपुलां श्रियम् इच्छतां तेषां वचः न कार्यम्। ये नराः धार्ष्ट्यात् अहितं हिताकारं जल्पन्ति, ते कृत्यदूषकाः अवश्यं मन्त्रबाह्याः कर्तव्याः। शत्रुभिः सहिताः बुधाः भर्तारं विनाशयन्तः मन्त्रिणः इह विपरीतानि कृत्यानि कारयन्ति। भर्ता मन्त्रनिर्णये मित्रसंकाशान् तान् उपसंहितान् अमित्रान् सचिवान् व्यवहारेण जानीयात्।’ अत्र कुम्भकर्णस्य लक्ष्यं स्पष्टम् — रावणस्य चाटुकारिणः मन्त्रिणः, ये प्रहस्तादयः ‘वयं जेष्यामः’ इति उक्त्वा राज्ञः प्रियं वदन्तः अहितम् अकारयन्। हिन्दीभाष्ये ‘उपसंहितान्’ इत्यस्य अर्थः उत्कोचादिना शत्रुभिः मिलिताः इति। पूर्वं विभीषणः एव हितवादी आसीत्, सः तु निष्कासितः; चाटुकारिणः तु सभायां स्थिताः — एषः एव विपर्ययः। ‘पशुबुद्धयः’ इति कठोरं पदं तेषां मन्त्रिणां प्रति कुम्भकर्णस्य तिरस्कारं दर्शयति, ये शास्त्रं न जानन्ति किन्तु प्रागल्भ्येन वदन्ति। अस्य उपदेशस्य सारः — राजा मन्त्रिणां वचनं परीक्ष्य एव गृह्णीयात्; केवलं प्रियवादिनः हितवादिनः न भवन्ति। एषः उपदेशः सर्वेषां शासकानां कृते सार्वकालिकः। चत्वारः उपायाः, षड्गुणाः, त्रिवर्गः च — एतानि सर्वाणि अर्थशास्त्रस्य मूलतत्त्वानि कुम्भकर्णः संक्षेपेण वदति, येन तस्य शास्त्रज्ञानं स्पष्टं भवति।

‘इह सहसा कृत्यानि अनुप्रधावतः चपलस्य छिद्रम् अन्ये प्रपद्यन्ते, यथा द्विजाः क्रौञ्चस्य खम् — क्रौञ्चपर्वतस्य रन्ध्रम्। यः शत्रुम् अवज्ञाय आत्मानं न अभिरक्षति, सः अनर्थान् अवाप्नोति, स्थानात् च व्यवरोप्यते।’ क्रौञ्चपर्वते स्कन्देन कृतं छिद्रं प्रसिद्धं, यस्मात् हंसादयः पक्षिणः गच्छन्ति; एवं चपलस्य राज्ञः दौर्बल्यम् अपि शत्रवः प्रविशन्ति। ‘तव प्रियया मन्दोदर्या मम अनुजेन विभीषणेन च यत् पूर्वम् इह उक्तं, तत् एव नः हितं वाक्यम् आसीत्। यथा इच्छसि तथा कुरु।’ अन्तिमं वचनं निराशायाः सूचकम् — ‘इदानीं तव इच्छा’ इति। एषः श्लोकः समीक्षितपाठे न लभ्यते, वुल्गेटमात्रः। मन्दोदर्याः विभीषणस्य च नाम्नोः उल्लेखः अत्र सूचयति यत् हितं वचनं गृहे सभायां च उभयत्र उक्तम्, रावणः तु उभयम् अपि अवमन्य स्वेच्छया प्रवृत्तः। शत्रोः अवज्ञा — रामः मनुष्यः इति मत्वा तस्य बलस्य उपेक्षा — एव रावणस्य मुख्यः दोषः इति कुम्भकर्णः स्पष्टं वदति। ‘स्थानाच्च व्यवरोप्यते’ इति वचने राज्यनाशस्य भविष्यवाणी अपि निहिता — रावणः राज्यात् जीवनात् च च्योष्यते इति।

कुम्भकर्णस्य तत् भाषितं श्रुत्वा दशग्रीवः भ्रुकुटिं संचक्रे, क्रुद्धः च एनम् अभाषत — ‘मान्यः गुरुः आचार्यः इव किं मां त्वम् अनुशाससे? किम् एवं वाक्श्रमं कृत्वा — यत् युक्तं तत् विधीयताम्। विभ्रमात् चित्तमोहात् वा बलवीर्याश्रयेण वा यत् पूर्वं न अभिपन्नं, तस्य कथा इदानीं पुनः व्यर्था। अस्मिन् काले यत् युक्तं, तत् इदानीं विचिन्त्यताम्। गतं न अनुशोचन्ति — गतं गतम् एव।’ रावणः स्वस्य दोषं ‘विभ्रमात् चित्तमोहात्’ इति अर्धं स्वीकरोति, किन्तु उपदेशं श्रोतुं न इच्छति। ‘मम अपनयजं दोषं विक्रमेण समीकुरु। यदि मयि स्नेहः अस्ति, यदि विक्रमम् अधिगच्छसि, यदि मम एतत् कार्यं तव हृदि कार्यतमं मतम्, तर्हि कुरु। सः सुहृत्, यः विपन्नार्थं दीनम् अभ्युपपद्यते; सः बन्धुः, यः अपनीतेषु — अनयेन पीडितेषु — साहाय्याय उपकल्पते।’ एवं सः सुहृदः बन्धोः च लक्षणं वदन् कुम्भकर्णस्य स्नेहं भावनां च स्पृशति। ‘गतं गतम्’ इति नीतिः सत्या, किन्तु रावणः तां स्वस्य दोषस्य आवरणाय प्रयुङ्क्ते। तस्य वचने अहंकारः याचना च मिश्रिते — ‘गुरुः इव किं अनुशाससे’ इति अहंकारः, ‘दीनम् अभ्युपपद्यते’ इति याचना। राजा अपि आत्मानं दीनं वदति, यत् तस्य संकटस्य गाम्भीर्यं सूचयति। अपि च, ‘यदि मे स्नेहः अस्ति’ इति त्रिवारं ‘यदि’ इति आवर्तनेन सः कुम्भकर्णस्य निष्ठां परीक्षते, येन सः न शक्नोति निषेद्धुम्। एवं भावनात्मकः दबावः रावणस्य अस्त्रं भवति।

एवं धीरदारुणं वचनं ब्रुवाणं भ्रातरं ‘रुष्टः अयम्’ इति विज्ञाय, क्षुभितेन्द्रियं च अतीव समालक्ष्य, कुम्भकर्णः शनैः श्लक्ष्णं वाक्यं परिसान्त्वयन् बभाषे — ‘अरिंदम राजन्, अवहितः मम वाक्यं शृणु। राक्षसराजेन्द्र, संतापम् उपपद्य अलम्; रोषं परित्यज्य स्वस्थः भवितुम् अर्हसि। पार्थिव, मयि जीवति एतत् मनसि न कर्तव्यम्; यत्कृते परितप्यते, तम् अहं नाशयिष्यामि।’ ‘परितप्यते’ इति मुद्रणे पाठः, यत् कर्मवाच्यं भाववाच्यं वा इव प्रयुक्तम् — ‘यस्य कृते (त्वया) परितप्यते’। ‘पार्थिव, सर्वावस्थं तव हितं मया अवश्यं वाच्यम्; बन्धुभावात् भ्रातृस्नेहात् च तत् अभिहितम्। अस्मिन् काले स्नेहेन बन्धुना यत् कर्तुं सदृशं, तत् पश्य — रणे मया क्रियमाणं शत्रूणां कदनं पश्य।’ अत्र कुम्भकर्णस्य चरित्रस्य महत्त्वम् — यः पूर्वं कठोरम् उपदेशं दत्तवान्, सः एव भ्रातुः रोषं दृष्ट्वा सौम्यः भवति, युद्धाय च सज्जः। हितवचनं तस्य कर्तव्यं, युद्धं तस्य भ्रातृस्नेहः इति द्वयम् अपि सः निर्वहति। तस्य वचने धर्मबोधः अपि दृश्यते — ‘हितं वाच्यम्’ इति; किन्तु धर्मबोधात् अधिकः भ्रातृस्नेहः, अतः सः अधर्मपक्षे अपि युद्धं करोति। एषः एव कुम्भकर्णस्य दुःखान्तः। ‘अवहितः शृणु’ इति वचने अपि गौरवं दृश्यते — सः भ्रातरं राजानं च उभयथा सम्बोधयति, ‘राजन्’, ‘पार्थिव’, ‘राक्षसराजेन्द्र’ इति। कठोरवचनस्य अनन्तरं मृदुवचनम् इति कुशलस्य वक्तुः लक्षणम्।

‘महाबाहो, अद्य समरमूर्धनि मया सह भ्रात्रा रामे हते द्रवन्तीं हरिवाहिनीं पश्य। अद्य मया रणात् आनीतं रामस्य शिरः दृष्ट्वा सुखी भव; सीता दुःखिता भवतु। लङ्कायां ये राक्षसाः निहतबान्धवाः, ते सर्वे अद्य रामस्य सुमहत् प्रियं निधनं पश्यन्तु। स्वबन्धुवधशोचिनां शोकपरीतानाम् अद्य युधि शत्रोः विनाशेन अश्रुप्रमार्जनं करोमि। अद्य समरे पर्वतसंकाशं ससूर्यं तोयदम् इव प्लवगेश्वरं सुग्रीवं विकीर्णं पश्य।’ ‘अद्य’ इति पदस्य पुनः पुनः आवृत्तिः — पञ्चसु श्लोकेषु — कुम्भकर्णस्य उत्साहं निश्चयं च दर्शयति। ‘अनघ, एभिः राक्षसैः मया च जिघांसुभिः परिसान्त्वितः अपि त्वं दाशरथिं प्रति कथं सदा व्यथसे? राघवः मां निहत्य किल त्वां हनिष्यति; राक्षसाधिप, अहम् आत्मनि संतापं न गच्छेयम्।’ अत्र ‘मां निहत्य एव त्वां’ इति वचनं भ्रातुः रक्षायै स्वप्राणत्यागस्य सज्जतां दर्शयति। ‘परंतप, इदानीम् अपि कामं मां व्यादिश; अतुलविक्रम, युद्धाय परः न प्रेक्षणीयः ते।’ एतत् वचनं महोदरस्य अग्रिमे सर्गे आक्षेपस्य कारणं भविष्यति। वीरस्य गर्वः अत्र स्वाभाविकः, किन्तु ‘निहत्य किल’ इति वचने भविष्यत्कालस्य छाया अपि दृश्यते — कविः पाठकं तस्य मरणस्य पूर्वसूचनां ददाति। शोकपरीतानां राक्षसानाम् अश्रुप्रमार्जनम् इति वचने कुम्भकर्णस्य सामाजिकी चिन्ता अपि दृश्यते — सः केवलं भ्रातुः कृते न, अपितु सर्वस्य राक्षसकुलस्य कृते युध्यते। सुग्रीवस्य ‘ससूर्यम् इव तोयदम्’ इति उपमा तस्य सुवर्णवर्णं देहं कृष्णमेघं च युगपत् सूचयति।

‘तव महाबलान् शत्रून् अहम् उत्सादयिष्यामि। यदि शक्रः, यदि यमः, यदि पावकमारुतौ, कुबेरवरुणौ अपि — तान् अहं योधयिष्यामि। गिरिमात्रशरीरस्य शितशूलधरस्य तीक्ष्णदंष्ट्रस्य नर्दतः मे पुरंदरः अपि बिभीयात्। अथ वा त्यक्तशस्त्रस्य तरसा रिपून् मृद्नतः मे प्रतिमुखः कश्चित् जिजीविषुः स्थातुं न शक्तः। न शक्त्या, न गदया, न असिना, न निशितैः शरैः — हस्ताभ्याम् एव संरभ्य सवज्रिणम् इन्द्रम् अपि हनिष्यामि। यदि मम मुष्टिवेगं सः राघवः अद्य सहिष्यति, ततः मम बाणौघाः राघवस्य रुधिरं पास्यन्ति। राजन्, मयि तिष्ठति किमर्थं चिन्तया तप्यसे? सः अहं तव शत्रुविनाशाय निर्यातुम् उद्यतः; रामात् घोरं भयं मुञ्च, संयुगे निहनिष्यामि।’ ‘राघवं लक्ष्मणं महाबलं सुग्रीवं, येन लङ्का प्रदीपिता तं रक्षोघ्नं हनूमन्तं च, हरीन् च संयुगे समुपस्थिते भक्षयिष्यामि। तव असाधारणं महत् यशः दातुम् इच्छामि।’ पूर्वं सः इन्द्रम् ऐरावतदन्तेन अताडयत्; अतः तस्य गर्वः न निराधारः। हनुमतः लङ्कादाहस्य उल्लेखः राक्षसानां हृदये तस्य अपमानस्य स्मरणं जागरयति। एतेषु श्लोकेषु कुम्भकर्णस्य शक्तिः तस्य सहजं बलं च प्रकटितम्, यत् विभीषणः पूर्वसर्गे वर्णितवान्। तथापि ‘यदि मे मुष्टिवेगं सहिष्यति’ इति वचने संशयस्य लेशः अपि अस्ति — रामस्य बलं सः अपि न सर्वथा उपेक्षते। देवानां नामानि — शक्रः, यमः, पावकः, मारुतः, कुबेरः, वरुणः — लोकपालाः एव; तान् सर्वान् अपि योधयिष्यामि इति वचनं तस्य आत्मविश्वासस्य परां सीमां दर्शयति। निरायुधः अपि हस्ताभ्याम् एव हन्ता इति तस्य शारीरबलस्य गर्वः।

‘राजन्, यदि इन्द्रात् भयं, यदि स्वयंभुवः अपि, ततः अहं तत् नाशयिष्यामि, यथा अंशुमान् नैशं तमः। मयि क्रुद्धे देवाः अपि महीतले शयिष्यन्ते; यमं शमयिष्यामि, पावकं भक्षयिष्यामि। सनक्षत्रम् आदित्यं महीतले पातयिष्यामि, शतक्रतुं वधिष्यामि, वरुणालयं समुद्रं पास्यामि। पर्वतान् चूर्णयिष्यामि, मेदिनीं दारयिष्यामि। दीर्घकालं प्रसुप्तस्य कुम्भकर्णस्य विक्रमं भक्ष्यमाणानि सर्वाणि भूतानि अद्य पश्यन्तु। इदं सर्वं त्रिदिवम् अपि मम आहारः न पूर्यते।’ ५२–५६ श्लोकाः समीक्षितपाठे न लभ्यन्ते — वुल्गेटस्य अयम् अतिशयोक्तिपूर्णः भागः कुम्भकर्णस्य गर्वं पराकाष्ठां नयति। ततः उपजातिवृत्तेन सः उपसंहरति — ‘ते दाशरथेः वधेन सुखावहं सुखं समाहर्तुम् अहं व्रजामि। लक्ष्मणेन सह रामं निहत्य सर्वान् हरियूथमुख्यान् खादामि।’ अन्ते वंशस्थेन — ‘राजन्, रमस्व, अद्य वारुणीं पिब, दुःखं विनीय कृत्यानि कुरुष्व। मया अद्य रामे यमक्षयं गमिते सीता चिराय तव वशगा भविष्यति।’ विरोधः अत्र द्रष्टव्यः — सर्गारम्भे यः ‘पापस्य फलम्’ इति सीताहरणं निन्दितवान्, सः एव अन्ते ‘सीता वशगा भविष्यति’ इति आशां ददाति। भ्रातृस्नेहः तस्य नीतिबोधम् अभिभवति। एवं सर्गः नीत्युपदेशात् आरभ्य युद्धोत्साहे समाप्यते, कुम्भकर्णस्य चरित्रस्य द्वौ पक्षौ च स्पष्टीकरोति — विवेकी मन्त्री, वीरः भ्राता च। ‘वारुणीं पिब’ इति वचनं रावणस्य भोगप्रियतां स्मारयति, यत् एव तस्य पतनस्य कारणम्। कुम्भकर्णः अपि स्वयं मद्यं पीत्वा एव आगतः आसीत्; एवं राक्षसानां जीवनशैली अत्र प्रतिबिम्बिता। अतिशयोक्तीनां पश्चात् ‘सुखं समाहर्तुम् अहं व्रजामि’ इति सरलं वचनं तस्य स्नेहस्य सत्यतां दर्शयति।

ఆ రాక్షసరాజు విలాపాన్ని విని కుంభకర్ణుడు పెద్దగా నవ్వి ఈ మాటలు పలికాడు. రావణుని దీనమైన విలాపాన్ని విన్నప్పుడు అతని నవ్వులో పరిహాసమూ ఉంది, దుఃఖమూ ఉంది — అన్న ఇదివరకు వినని మాటల ఫలితం ఇప్పుడు కళ్ళెదుట కనిపిస్తోంది. ‘ఇంతకుముందు మంత్రనిర్ణయ సమయంలో మేము ఏ దోషాన్ని చూశామో, హితవచనాలను పట్టించుకోని నీకు అదే ప్రాప్తించింది. దుష్కర్మ చేసినవాడు నరకాలలో పడినట్లు, పాపకర్మ ఫలం నిన్ను త్వరగానే చేరుకుంది. మహారాజా, ఈ పని గురించి నీవు మొదటనే ఆలోచించలేదు; కేవలం పరాక్రమ గర్వంతో దాని అనుబంధాన్ని — పరిణామాన్ని — విచారించలేదు.’ ఇక్కడ కుంభకర్ణుడు సీతాపహరణ పరిణామాన్ని ‘పాప ఫలం’ అని స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు. ఇంతకుముందు యుద్ధకాండ ప్రారంభంలో మంత్రసభలో అతడు రావణుని పనిని నిందించి కూడా ‘చేస్తాను’ అని అన్నాడు; ‘పురా మంత్రవినిర్ణయే’ (ఇంతకుముందు మంత్రనిర్ణయంలో) అనే పదం దానిని గుర్తుచేస్తుంది. ‘హితేష్వనభియుక్తేన’ (హితవచనాలను పట్టించుకోనివానిచేత) అనే పదం రావణుడు హితవచనాలను వినడంలో ఉదాసీనుడని ఆక్షేపిస్తుంది. కుంభకర్ణుని మాటలో నీతీ ధర్మమూ రెండూ కనిపిస్తాయి — రాక్షసుడైనా అతడు పాపాన్ని పాపమనే ఎరుగును. అతని నవ్వుకూ అర్థం ఉంది — తానే అన్నీ ఎరుగునని భావించిన రాజు ఇప్పుడు భయంతో విలపిస్తున్నాడు; ఈ విపర్యయాన్ని చూసి అతడు నవ్వుతున్నాడు. ఈ విధంగా సర్గ ప్రారంభమే సోదరుల సంబంధంలోని ద్వంద్వాన్ని చూపుతుంది — కుంభకర్ణుడు నిందిస్తాడు, కానీ విడిచిపెట్టడు. ‘శీఘ్రమ్’ (త్వరగా) అనే పదం కూడా ముఖ్యమైనది — పాప ఫలం కాలాంతరంలో కాక, ఈ జన్మలోనే, అచిరకాలంలోనే వచ్చింది. ప్రహస్తుని వధ, రావణుని స్వంత పరాజయం, నగర ముట్టడి — ఇవన్నీ ఆ ఫలపు రూపాలే.

‘ఐశ్వర్యాన్ని పొందినవాడు ముందు చేయవలసిన పనులను తరువాత, తరువాత చేయవలసినవాటిని ముందు చేస్తే, అతనికి నయానయాలు (నీతి, అనీతి) తెలియవు. దేశకాలాలను పాటించకుండా తలకిందులుగా చేసిన కర్మలు, అశుద్ధమైన అగ్నులలో వేసిన హవిస్సుల వలె, దూషితమవుతాయి. మూడు కర్మలను ఐదు విధాలైన యోగంతో, మంత్రులతో కలిసి నిర్ణయం చేసుకొని ఆచరించేవాడు సరైన మార్గంలో నడుస్తాడు.’ హిందీ వ్యాఖ్యానంలోని పాదటిప్పణిలో మూడు కర్మలు — క్షయం, వృద్ధి, స్థానం; వాటిలో యానం, సంధి, ఆశ్రయం — అనీ, ఐదు యోగాలు — ఆరంభోపాయం, పురుషద్రవ్యసంపద, దేశకాలవిభాగం, విపత్ప్రతీకారం, కార్యసిద్ధి — అనీ వివరించబడ్డాయి. ‘శాస్త్రానుసారంగా నిర్ణయం చేయాలని కోరేవాడు, మంత్రులతో కలిసి బుద్ధితో విచారించేవాడు, మిత్రులను గమనించుకునేవాడు — అతడే రాజు. రాక్షసపతీ, మనిషి ధర్మాన్ని గాని అర్థాన్ని గాని కామాన్ని గాని, లేదా అన్నింటినీ, లేదా మూడు జంటలను తగిన కాలంలో సేవించాలి.’ హిందీ టిప్పణిలో ఉదయం ధర్మం, మధ్యాహ్నం అర్థం, రాత్రి కామం అని కాలవిభాగం చెప్పబడింది. ‘ఈ మూడింటిలో ఏది శ్రేష్ఠమో అది విన్న తరువాత కూడా గ్రహించనివాడు రాజైనా, రాజుతో సమానుడైనా — అతని బహుశ్రుతత్వం వ్యర్థం.’ మూడింటిలో ధర్మమే శ్రేష్ఠమని ఇక్కడ సూచన; రావణుడు ఎంతో విన్నవాడైనా కామాన్నే అనుసరించాడు — అదే అతని దోషం. ఇక్కడ కవి కుంభకర్ణుని కేవలం నిద్రపోయే రాక్షసునిగా కాక నీతిశాస్త్రజ్ఞునిగా చూపుతున్నాడు — ఇది అతని పాత్రలో ఊహించని పార్శ్వం. ‘అప్రయతేష్వివ హవీంషి’ (అశుద్ధమైన అగ్నులలో హవిస్సుల వలె) అనే ఉపమానం యజ్ఞ భాషలో నీతిదోషాన్ని వర్ణిస్తుంది — అశుద్ధమైన అగ్నిలో వేల్చినది ఎలా నిష్ఫలమో, అకాలంలో చేసిన కర్మ కూడా అలాగే. ఈ విధంగా అతడు రాజు యొక్క మొదటి కర్తవ్యాన్ని — మంత్రాలోచననూ విచారణనూ — గుర్తు చేస్తున్నాడు; దానిని రావణుడు ఉపేక్షించాడు. రావణుడు మొదట సీతను అపహరించాడు, తరువాత మంత్రులను అడిగాడు; ‘పూర్వకార్యాణి పశ్చాత్’ (ముందు చేయవలసినవాటిని తరువాత) అనే దోషానికి ఇదే ఉదాహరణ.

‘రాక్షసశ్రేష్ఠా, ఉపప్రదానం, సాంత్వం, భేదం, తగిన సమయంలో విక్రమం, యోగం, నయానయాలు — వీటన్నిటినీ తగిన కాలంలో మంత్రులతో ఆలోచించి ధర్మార్థకామాలను సేవించే ఆత్మవంతుడు లోకంలో వ్యసనాన్ని (ఆపదను) పొందడు. రాజు అర్థతత్త్వం తెలిసిన, బుద్ధిజీవులైన మంత్రులతో కలిసి ఇక్కడ తనకు హితమైన పరిణామాన్ని పరిశీలించుకొని పని చేయాలి.’ సామ, దాన, భేద, దండాలనే నాలుగు ఉపాయాలు ఇక్కడ లెక్కించబడ్డాయి — ‘ఉపప్రదానం’ అంటే దానం, ‘సాంత్వం’ అంటే సామం, ‘విక్రమం’ అంటే దండం. ‘శాస్త్రార్థాలను తెలుసుకోకుండా, పశుబుద్ధి గల మనుషులు మంత్రుల మధ్యకు చేర్చబడి ప్రగల్భంతో మాట్లాడాలని కోరుకుంటారు. శాస్త్రం తెలియని, అర్థశాస్త్రం ఎరుగని, విపులమైన సంపదను కోరుకునే వారి మాట పాటించరాదు. ధృష్టతతో అహితాన్ని హితంలాగా పలికే మనుషులు కార్యాన్ని చెడగొట్టేవారు; వారిని తప్పకుండా మంత్రాలోచనకు బయట ఉంచాలి. శత్రువులతో చేతులు కలిపిన తెలివైన మంత్రులు ప్రభువును నాశనం చేస్తూ ఇక్కడ విపరీతమైన పనులు చేయిస్తారు. మంత్రనిర్ణయ సమయంలో, మిత్రులలా కనిపిస్తూ శత్రువులతో కలిసిపోయిన ఆ అమిత్రులైన మంత్రులను ప్రభువు వారి ప్రవర్తనను బట్టి గుర్తించాలి.’ ఇక్కడ కుంభకర్ణుని లక్ష్యం స్పష్టం — రావణుని చాటుకారులైన మంత్రులు; ప్రహస్తుడు మొదలైనవారు ‘మేము జయిస్తాం’ అని రాజుకు ప్రియమైనది పలుకుతూ అహితం చేయించారు. హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘ఉపసంహితాన్’ అంటే లంచం మొదలైనవాటితో శత్రువులతో కలిసిపోయినవారు అని అర్థం. ఇంతకుముందు విభీషణుడే హితవాది; అతడు వెళ్ళగొట్టబడ్డాడు, చాటుకారులు మాత్రం సభలోనే ఉన్నారు — ఇదే విపర్యయం. ‘పశుబుద్ధయః’ (పశుబుద్ధి గలవారు) అనే కఠినమైన పదం, శాస్త్రం తెలియకపోయినా ప్రగల్భంగా మాట్లాడే ఆ మంత్రుల పట్ల కుంభకర్ణుని తిరస్కారాన్ని చూపుతుంది. ఈ ఉపదేశ సారం — రాజు మంత్రుల మాటను పరీక్షించిన తరువాతనే స్వీకరించాలి; కేవలం ప్రియం పలికేవారు హితం పలికేవారు కారు. ఈ ఉపదేశం పాలకులందరికీ సార్వకాలికమైనది. నాలుగు ఉపాయాలు, షడ్గుణాలు, త్రివర్గం — అర్థశాస్త్రపు ఈ మూలతత్త్వాలన్నిటినీ కుంభకర్ణుడు సంక్షేపంగా చెబుతున్నాడు; దీనివల్ల అతని శాస్త్రజ్ఞానం స్పష్టమవుతుంది.

‘తొందరపడి పనుల వెంట పరుగెత్తే చపలుని రంధ్రంలోకి (బలహీనతలోకి) ఇతరులు చొరబడతారు — పక్షులు క్రౌంచపు ‘ఖం’లోకి, అంటే క్రౌంచపర్వతపు రంధ్రంలోకి, ప్రవేశించినట్లు. శత్రువును తక్కువగా చూసి తనను తాను రక్షించుకోనివాడు అనర్థాలను పొందుతాడు, తన స్థానం నుండి పడద్రోయబడతాడు.’ క్రౌంచపర్వతంలో స్కందుడు చేసిన రంధ్రం ప్రసిద్ధం; దాని గుండా హంసలు మొదలైన పక్షులు వెళ్తాయి; అలాగే చపలుడైన రాజు బలహీనతలోకి శత్రువులు ప్రవేశిస్తారు. ‘నీ ప్రియురాలు మండోదరీ, నా తమ్ముడు విభీషణుడూ ఇంతకుముందు ఇక్కడ ఏమి చెప్పారో, అదే మనకు హితవాక్యం. ఇక నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు చెయ్యి.’ చివరి మాట నిరాశను సూచిస్తుంది — ‘ఇక నీ ఇష్టం’ అని. ఈ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది. మండోదరి, విభీషణుల పేర్లు ఇక్కడ ప్రస్తావించడం హితవచనం ఇంట్లోనూ సభలోనూ రెండుచోట్లా చెప్పబడిందని సూచిస్తుంది; రావణుడు మాత్రం రెండింటినీ తిరస్కరించి తన ఇష్టం వచ్చినట్లు ప్రవర్తించాడు. శత్రువును తక్కువగా చూడడమే — రాముడు కేవలం మనిషి అని భావించి అతని బలాన్ని ఉపేక్షించడమే — రావణుని ముఖ్య దోషమని కుంభకర్ణుడు స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు. ‘స్థానాచ్చ వ్యవరోప్యతే’ (స్థానం నుండి పడద్రోయబడతాడు) అనే మాటలో రాజ్యనాశనపు భవిష్యవాణి కూడా దాగి ఉంది — రావణుడు రాజ్యం నుండీ జీవితం నుండీ జారిపోతాడని.

కుంభకర్ణుని ఆ మాటలు విని దశగ్రీవుడు కనుబొమలు ముడిచి, కోపంతో అతనితో ఇలా అన్నాడు — ‘పూజ్యుడైన గురువులా, ఆచార్యునిలా నాకు ఏమి ఉపదేశిస్తున్నావు? ఇలా మాటల శ్రమ ఎందుకు — ఇప్పుడు ఏది తగినదో అది చెయ్యి. భ్రమ వల్లనో, చిత్తమోహం వల్లనో, బలపరాక్రమాల మీది నమ్మకం వల్లనో ఇంతకుముందు ఏది సరిగా చేయబడలేదో, దాని ప్రస్తావన ఇప్పుడు మళ్ళీ వ్యర్థం. ఈ సమయంలో ఏది తగినదో దానిని ఇప్పుడు ఆలోచించు. గతించినదాని గురించి శోకించరు — గతం గతమే.’ రావణుడు తన దోషాన్ని ‘భ్రమ వల్ల, చిత్తమోహం వల్ల’ అని సగం అంగీకరిస్తాడు, కానీ ఉపదేశం వినడానికి ఇష్టపడడు. ‘నా అనీతి వల్ల కలిగిన దోషాన్ని నీ పరాక్రమంతో సరిదిద్దు. నాపై స్నేహం ఉంటే, నీలో పరాక్రమం ఉందని ఎరిగితే, నా ఈ పని నీ హృదయంలో అన్నిటికంటే ముఖ్యమని భావిస్తే, అలా చెయ్యి. కార్యం చెడిపోయి దీనుడైనవానిని ఆదుకునేవాడే మిత్రుడు; అనీతితో దెబ్బతిన్నవారికి సహాయం చేయడానికి సిద్ధపడేవాడే బంధువు.’ ఈ విధంగా అతడు మిత్రుని, బంధువు లక్షణాలను చెబుతూ కుంభకర్ణుని స్నేహాన్నీ భావననూ తాకుతాడు. ‘గతం గతమే’ అనే నీతి నిజమైనదే, కానీ రావణుడు దానిని తన దోషాన్ని కప్పిపుచ్చడానికి వాడుకుంటున్నాడు. అతని మాటలో అహంకారమూ యాచనా కలిసి ఉన్నాయి — ‘గురువులా ఏమి ఉపదేశిస్తున్నావు’ అనేది అహంకారం, ‘దీనుని ఆదుకునేవాడు’ అనేది యాచన. రాజే తనను దీనుడని చెప్పుకోవడం అతని సంకటపు గాంభీర్యాన్ని సూచిస్తుంది. అంతేకాక, ‘నాపై స్నేహం ఉంటే’ అంటూ ‘యది’ (ఉంటే) అనే పదాన్ని మూడుసార్లు ఆవర్తించడం ద్వారా అతడు కుంభకర్ణుని నిష్ఠను పరీక్షిస్తాడు, దానివల్ల కుంభకర్ణుడు కాదనలేడు. ఈ విధంగా భావోద్వేగపు ఒత్తిడి రావణుని అస్త్రం అవుతుంది.

ఇలా ధీరంగానూ దారుణంగానూ మాట్లాడుతున్న అన్నను ‘ఇతడు కోపించాడు’ అని గ్రహించి, అతని ఇంద్రియాలు ఎంతో కలత చెందాయని గమనించి, కుంభకర్ణుడు నెమ్మదిగా, మృదువైన మాటలతో ఓదారుస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘అరిందమా (శత్రువులను అణచేవాడా), రాజా, శ్రద్ధగా నా మాట విను. రాక్షసరాజేంద్రా, సంతాపపడింది చాలు; రోషాన్ని విడిచి నీవు స్వస్థుడవు కావాలి. పార్థివా, నేను జీవించి ఉండగా దీనిని మనసులో పెట్టుకోవద్దు; దేని కోసం నీవు పరితపిస్తున్నావో దానిని నేను నాశనం చేస్తాను.’ ‘పరితప్యతే’ అనే రూపం ముద్రణలో ఉంది; అది కర్మవాచ్యంలోనో భావవాచ్యంలోనో వాడినట్లుంది — ‘ఎవరి కోసం (నీచేత) పరితపించబడుతోందో’ అని. ‘పార్థివా, అన్ని పరిస్థితులలోనూ నీకు హితమైనది నేను తప్పక చెప్పాలి; బంధుభావం వల్లా సోదరప్రేమ వల్లా అది చెప్పాను. ఈ సమయంలో ప్రేమగల బంధువు చేయదగినది ఏదో అది చూడు — యుద్ధంలో నేను చేసే శత్రుసంహారాన్ని చూడు.’ ఇక్కడ కుంభకర్ణుని పాత్ర ప్రాముఖ్యం కనిపిస్తుంది — ఇంతకుముందు కఠినమైన ఉపదేశం చేసినవాడే అన్న రోషాన్ని చూసి సౌమ్యుడవుతాడు, యుద్ధానికి సిద్ధపడతాడు. హితవచనం అతని కర్తవ్యం, యుద్ధం అతని సోదరప్రేమ — ఈ రెండింటినీ అతడు నిర్వహిస్తాడు. అతని మాటలో ధర్మబోధ కూడా కనిపిస్తుంది — ‘హితం చెప్పాలి’ అని; కానీ ధర్మబోధ కంటే సోదరప్రేమ బలమైనది, అందుకే అతడు అధర్మపక్షంలోనైనా యుద్ధం చేస్తాడు. ఇదే కుంభకర్ణుని విషాదం. ‘అవహితః శృణు’ (శ్రద్ధగా విను) అనే మాటలోనూ గౌరవం కనిపిస్తుంది — అతడు అన్నను సోదరునిగానూ రాజుగానూ రెండు విధాలా సంబోధిస్తాడు — ‘రాజన్’, ‘పార్థివ’, ‘రాక్షసరాజేంద్ర’ అని. కఠినవచనం తరువాత మృదువచనం — ఇది నేర్పరి అయిన వక్త లక్షణం.

‘మహాబాహూ, ఈ రోజు యుద్ధరంగపు అగ్రభాగంలో తమ్మునితో సహా రాముడు నా చేత హతుడు కాగా, పారిపోతున్న వానరసేనను చూడు. ఈ రోజు యుద్ధం నుండి నేను తెచ్చిన రాముని శిరస్సును చూసి సుఖంగా ఉండు; సీత దుఃఖించుగాక. లంకలో బంధువులను కోల్పోయిన రాక్షసులందరూ ఈ రోజు తమకు ఎంతో ప్రియమైన రాముని మరణాన్ని చూడాలి. తమ బంధువుల వధకు శోకిస్తూ దుఃఖంలో మునిగినవారి కన్నీళ్ళను ఈ రోజు యుద్ధంలో శత్రువును నాశనం చేసి తుడుస్తాను. ఈ రోజు యుద్ధంలో పర్వతంలాంటి వానరేశ్వరుడు సుగ్రీవుడు సూర్యునితో కూడిన మేఘంలా చెల్లాచెదురై పడి ఉండడం చూడు.’ ‘అద్య’ (ఈ రోజు) అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ — ఐదు శ్లోకాలలో — ఆవృత్తం కావడం కుంభకర్ణుని ఉత్సాహాన్నీ నిశ్చయాన్నీ చూపుతుంది. ‘అనఘా, శత్రువులను చంపాలని కోరుతున్న ఈ రాక్షసులూ నేనూ ఓదారుస్తున్నా, నీవు దాశరథి విషయంలో ఎప్పుడూ ఎందుకు వ్యథ చెందుతున్నావు? రాఘవుడు నన్ను చంపిన తరువాతనే కదా నిన్ను చంపేది; రాక్షసాధిపా, నా మనసులో నేను సంతాపం పొందను.’ ఇక్కడ ‘నన్ను చంపిన తరువాతనే నిన్ను’ అనే మాట అన్నను రక్షించడానికి తన ప్రాణాలను త్యాగం చేయడానికి అతడు సిద్ధంగా ఉన్నాడని చూపుతుంది. ‘పరంతపా, ఇప్పుడైనా నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు నన్ను ఆజ్ఞాపించు; అతులవిక్రమా, యుద్ధానికి నీవు మరొకరి వైపు చూడనక్కరలేదు.’ ఈ మాట తరువాతి సర్గలో మహోదరుని ఆక్షేపానికి కారణమవుతుంది. వీరుని గర్వం ఇక్కడ సహజమే, కానీ ‘నిహత్య కిల’ (చంపిన తరువాతనే కదా) అనే మాటలో భవిష్యత్తు నీడ కూడా కనిపిస్తుంది — కవి పాఠకునికి అతని మరణాన్ని ముందుగానే సూచిస్తున్నాడు. శోకంలో మునిగిన రాక్షసుల కన్నీళ్ళు తుడవడం అనే మాటలో కుంభకర్ణుని సామాజిక చింత కూడా కనిపిస్తుంది — అతడు కేవలం అన్న కోసమే కాక, రాక్షసకులమంతటి కోసం యుద్ధం చేస్తున్నాడు. సుగ్రీవునికి ‘ససూర్యమివ తోయదమ్’ (సూర్యునితో కూడిన మేఘం వలె) అనే ఉపమానం అతని బంగారు రంగు శరీరాన్నీ నల్లని మేఘాన్నీ ఒకేసారి సూచిస్తుంది.

‘మహాబలులైన నీ శత్రువులను నేను నిర్మూలిస్తాను. ఇంద్రుడైనా, యముడైనా, అగ్నివాయువులైనా, కుబేరవరుణులైనా — వారితో నేను యుద్ధం చేస్తాను. కొండంత శరీరంతో, వాడి శూలం ధరించి, తీక్ష్ణమైన కోరలతో గర్జిస్తున్న నన్ను చూసి పురందరుడు (ఇంద్రుడు) కూడా భయపడతాడు. లేదా ఆయుధాలు విడిచి వేగంగా శత్రువులను నలిపివేస్తున్న నా ఎదుట బ్రతకాలని కోరుకునే ఎవ్వడూ నిలబడలేడు. శక్తితో కాదు, గదతో కాదు, ఖడ్గంతో కాదు, వాడి బాణాలతో కాదు — ఆవేశంతో కేవలం రెండు చేతులతోనే వజ్రధారి అయిన ఇంద్రుని కూడా చంపుతాను. ఆ రాఘవుడు ఈ రోజు నా పిడికిలి వేగాన్ని సహిస్తే, అప్పుడు నా బాణసమూహాలు రాఘవుని రక్తాన్ని తాగుతాయి. రాజా, నేను ఉండగా చింతతో ఎందుకు తపిస్తున్నావు? నీ శత్రువుల నాశనం కోసం బయలుదేరడానికి నేను సిద్ధంగా ఉన్నాను; రాముని వల్ల కలిగిన ఘోరమైన భయాన్ని విడిచిపెట్టు, యుద్ధంలో అతనిని చంపుతాను.’ ‘రాఘవుని, లక్ష్మణుని, మహాబలుడైన సుగ్రీవుని, లంకను కాల్చిన ఆ రాక్షసఘాతకుడైన హనుమంతుని, వానరులను యుద్ధంలో ఎదురైనప్పుడు భక్షిస్తాను. నీకు అసాధారణమైన గొప్ప యశస్సును ఇవ్వాలని కోరుకుంటున్నాను.’ ఇంతకుముందు అతడు ఐరావతపు దంతంతో ఇంద్రుని కొట్టాడు; అందువల్ల అతని గర్వం నిరాధారమైనది కాదు. హనుమంతుడు లంకను దహించిన ప్రస్తావన రాక్షసుల హృదయాలలో ఆ అవమానపు జ్ఞాపకాన్ని మేల్కొల్పుతుంది. ఈ శ్లోకాలలో కుంభకర్ణుని శక్తీ, అతని సహజబలమూ ప్రకటితమయ్యాయి — వాటిని విభీషణుడు ముందటి సర్గలో వర్ణించాడు. అయినా ‘యది మే ముష్టివేగం సహిష్యతి’ (నా పిడికిలి వేగాన్ని సహిస్తే) అనే మాటలో సంశయపు లేశం కూడా ఉంది — రాముని బలాన్ని అతడు కూడా పూర్తిగా ఉపేక్షించడం లేదు. దేవతల పేర్లు — శక్రుడు, యముడు, పావకుడు, మారుతుడు, కుబేరుడు, వరుణుడు — లోకపాలులవే; వారందరితోనూ యుద్ధం చేస్తాను అనే మాట అతని ఆత్మవిశ్వాసపు పరాకాష్ఠను చూపుతుంది. నిరాయుధుడైనా రెండు చేతులతోనే చంపగలనన్నది అతని శారీరబల గర్వం.

‘రాజా, నీకు ఇంద్రుని వల్ల భయమున్నా, స్వయంభువు (బ్రహ్మ) వల్ల భయమున్నా, సూర్యుడు రాత్రి చీకటిని నశింపజేసినట్లు నేను దానిని నశింపజేస్తాను. నేను కోపిస్తే దేవతలు కూడా నేలపై కూలిపోతారు; యముని శాంతింపజేస్తాను, అగ్నిని భక్షిస్తాను. నక్షత్రాలతో సహా సూర్యుని భూమిపై పడవేస్తాను, శతక్రతువును (ఇంద్రుని) వధిస్తాను, వరుణుని నివాసమైన సముద్రాన్ని తాగేస్తాను. పర్వతాలను పొడి చేస్తాను, భూమిని చీల్చివేస్తాను. దీర్ఘకాలం నిద్రించిన కుంభకర్ణుని పరాక్రమాన్ని, నేను భక్షిస్తున్న సమస్త భూతాలూ ఈ రోజు చూడాలి. ఈ సమస్త త్రిదివమూ (స్వర్గమూ) కూడా నా ఆహారానికి చాలదు.’ 52–56 శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు — ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లోని ఈ అతిశయోక్తిపూర్ణమైన భాగం కుంభకర్ణుని గర్వాన్ని పరాకాష్ఠకు చేరుస్తుంది. తరువాత ఉపజాతి వృత్తంలో అతడు ముగిస్తాడు — ‘దాశరథి వధతో నీకు సుఖాన్ని చేకూర్చడానికి నేను వెళ్తున్నాను. లక్ష్మణునితో సహా రాముని చంపి వానరయూథ ముఖ్యులందరినీ తినేస్తాను.’ చివరగా వంశస్థ వృత్తంలో — ‘రాజా, ఆనందించు, ఈ రోజు వారుణిని (మద్యాన్ని) తాగు, దుఃఖాన్ని తొలగించుకొని నీ పనులు చేసుకో. ఈ రోజు నేను రాముని యమలోకానికి పంపిన తరువాత సీత చిరకాలం నీకు వశురాలవుతుంది.’ ఇక్కడ వైరుధ్యం గమనించదగినది — సర్గ ప్రారంభంలో సీతాపహరణాన్ని ‘పాప ఫలం’ అని నిందించినవాడే, చివరలో ‘సీత నీకు వశురాలవుతుంది’ అని ఆశ కల్పిస్తున్నాడు. సోదరప్రేమ అతని నీతిబోధను అధిగమిస్తుంది. ఈ విధంగా సర్గ నీత్యుపదేశంతో మొదలై యుద్ధోత్సాహంతో ముగుస్తుంది, కుంభకర్ణుని పాత్రలోని రెండు పార్శ్వాలను స్పష్టం చేస్తుంది — వివేకి అయిన మంత్రి, వీరుడైన సోదరుడు. ‘వారుణీం పిబ’ (మద్యం తాగు) అనే మాట రావణుని భోగప్రియత్వాన్ని గుర్తు చేస్తుంది — అదే అతని పతనానికి కారణం. కుంభకర్ణుడు కూడా స్వయంగా మద్యం తాగే వచ్చాడు; ఈ విధంగా రాక్షసుల జీవనశైలి ఇక్కడ ప్రతిబింబిస్తుంది. అతిశయోక్తుల తరువాత ‘నీకు సుఖాన్ని చేకూర్చడానికి నేను వెళ్తున్నాను’ అనే సరళమైన మాట అతని ప్రేమలోని సత్యాన్ని చూపుతుంది.

அந்த ராக்ஷச அரசனின் புலம்பலைக் கேட்டுக் கும்பகர்ணன் உரக்கச் சிரித்து இந்தச் சொற்களைச் சொன்னான். ராவணனின் இரங்கத்தக்க புலம்பலைக் கேட்டு அவன் சிரித்த சிரிப்பு ஏளனமும் ஆகும், துயரமும் ஆகும் — முன்பு உடன்பிறந்தவன் செவிசாய்க்காதது இப்போது பலனளித்துவிட்டது. ‘முன்பு ஆலோசனை முடிவின்போது நாங்கள் கண்ட குறையே, நன்மை தருவனவற்றில் கருத்தில்லாத உன்னால் இப்போது அடையப்பட்டிருக்கிறது. தீச்செயல் புரிந்தவன் நரகங்களில் விழுவது போல, பாவச் செயலின் பலன் உன்னை விரைவிலேயே வந்தடைந்துவிட்டது. மகாராஜனே, இந்தச் செயலை முதலிலேயே நீ சிந்திக்கவில்லை; வீரச் செருக்கால் மட்டுமே செயல்பட்டாய்; அனுபந்தத்தை — அதன் விளைவை — ஆராயவில்லை.’ இங்கே கும்பகர்ணன் சீதையைக் கவர்ந்ததன் விளைவை ‘பாவத்தின் பலன்’ என்று வெளிப்படையாகச் சொல்கிறான். முன்பு யுத்த காண்டத்தின் தொடக்கத்தில் ஆலோசனைச் சபையில் அவன் ராவணனின் செயலைக் கண்டித்த பின்னும் ‘செய்கிறேன்’ என்று சொல்லியிருந்தான்; ‘புரா மந்த்ரவிநிர்ணயே’ — ‘முன்பு ஆலோசனை முடிவின்போது’ — என்ற சொல் அதை நினைவூட்டுகிறது. ‘ஹிதேஷ்வநபியுக்தேந’ — ‘நன்மையானவற்றில் கருத்தில்லாதவனால்’ — என்ற சொல்லால், நல்லுரைகளைக் கேட்பதில் ராவணன் அக்கறையற்றவன் என்ற குற்றச்சாட்டு வருகிறது. கும்பகர்ணனின் சொல்லில் நீதியும் அறமும் இரண்டுமே தெரிகின்றன — ராக்ஷசனாயினும் பாவத்தைப் பாவம் என்று அவன் அறிந்திருக்கிறான். அவனுடைய சிரிப்புக்கும் பொருள் உண்டு — எல்லாம் தனக்குத் தெரியும் என்று எண்ணியிருந்த அரசன் இப்போது அச்சத்தால் புலம்புகிறான்; இந்தத் தலைகீழ் மாற்றத்தைக் கண்டு அவன் சிரிக்கிறான். இவ்வாறு சர்க்கத்தின் தொடக்கமே உடன்பிறந்தோரின் உறவின் இருமுகத்தைக் காட்டுகிறது — கும்பகர்ணன் கண்டிக்கிறான், ஆனால் கைவிடுவதில்லை. ‘விரைவில்’ என்ற சொல்லும் முக்கியமானது — பாவத்தின் பலன் வேறொரு காலத்தில் அல்ல, இந்தப் பிறவியிலேயே, சீக்கிரமாக வந்துவிட்டது. பிரஹஸ்தனின் வதம், ராவணனின் சொந்தத் தோல்வி, நகர முற்றுகை — இவை எல்லாம் அந்தப் பலனின் வடிவங்கள்.

‘செல்வச் சிறப்பை அடைந்த பின்னர், முன் செய்யவேண்டியவற்றைப் பின்னும், பின் செய்யவேண்டியவற்றை முன்னும் செய்பவன் நீதியையும் நீதிக்கேட்டையும் அறியாதவன். இடமும் காலமும் பொருந்தாமல் தலைகீழாகச் செய்யப்படும் செயல்கள், தூய்மையற்ற நெருப்புகளில் இடப்படும் அவிகளைப் போலக் கெட்டுப்போகின்றன. மூன்று வகைச் செயல்களின் ஐந்து வகை இணைப்பை அமைச்சர்களோடு கலந்து முடிவு செய்து மேற்கொள்பவன் சரியான வழியில் நடக்கிறான்.’ இந்தி உரையின் அடிக்குறிப்பில் மூன்று செயல்கள் — தேய்வு, வளர்ச்சி, நிலைபேறு; அவற்றில் படையெடுப்பு, உடன்படிக்கை, அடைக்கலம் தேடுதல் — என்றும், ஐந்து இணைப்புகள் — செயலைத் தொடங்கும் வழி, ஆட்களும் பொருள்களுமாகிய வளம், இடம்–கால வகுப்பு, இடருக்கான மாற்றுவழி, செயலின் வெற்றி — என்றும் விளக்கப்பட்டுள்ளன. ‘நூல்நெறிப்படி உடன்பாடு காண விரும்பி, அமைச்சர்களோடு அறிவால் ஆராய்ந்து, நண்பர்களையும் கவனித்துப் பார்க்கும் அரசனே உண்மையான அரசன். ராக்ஷசர்களின் தலைவனே, அறம், பொருள், இன்பம் ஆகியவற்றில் ஒன்றையோ அனைத்தையுமோ, அல்லது மூன்று இரட்டைகளையோ மனிதன் தகுந்த காலத்தில் மேற்கொள்ளவேண்டும்.’ இந்திக் குறிப்பில் காலையில் அறம், நண்பகலில் பொருள், இரவில் இன்பம் என்று காலப் பகுப்பு சொல்லப்பட்டுள்ளது. ‘இந்த மூன்றில் எது சிறந்தது என்று கேட்டும் புரிந்துகொள்ளாதவன் அரசனாயினும் அரசன் போன்றவனாயினும் — அவன் கற்ற பல நூல்களும் வீண்.’ மூன்றில் அறமே சிறந்தது என்று குறிக்கப்படுகிறது; ராவணன் பல நூல் கற்றவனாயினும் இன்பத்தையே பின்பற்றினான் என்பது அவனுடைய குற்றம். இங்கே கும்பகர்ணனை உறக்கப் பிரியனான ராக்ஷசனாக அல்ல, நீதிநூல் அறிந்தவனாகக் கவிஞர் காட்டுகிறார்; இது அவனுடைய பாத்திரத்தின் எதிர்பாராத ஒரு பக்கம். ‘அப்ரயதேஷ்விவ ஹவீம்ஷி’ — ‘தூய்மையற்ற நெருப்புகளில் இடப்பட்ட அவிகள் போல’ — என்ற உவமை வேள்வியின் மொழியில் நீதிக் குறையை விவரிக்கிறது — தூய்மையற்ற நெருப்பில் இடப்பட்டது பயனற்றுப் போவது போல, தகாத காலத்தில் செய்த செயலும் பயனற்றது. இவ்வாறு அரசனின் முதல் கடமையை — ஆலோசனையையும் ஆராய்வையும் — அவன் நினைவூட்டுகிறான்; அதையே ராவணன் புறக்கணித்தான். ராவணன் முதலில் சீதையைக் கவர்ந்தான், பின்னர்தான் அமைச்சர்களைக் கேட்டான்; ‘முன் செய்யவேண்டியவற்றைப் பின்’ என்ற குறைக்கு இதுவே எடுத்துக்காட்டு.

‘ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனே, கொடை, இன்சொல், பிரித்தல், தக்க காலத்தில் வீரம், அவற்றின் இணைப்பு, நீதி–நீதிக்கேடு இரண்டும் — இவற்றை உரிய காலத்தில் அமைச்சர்களோடு ஆலோசித்து அறம், பொருள், இன்பம் ஆகியவற்றை மேற்கொள்ளும் தன்னடக்கமுடையவன் உலகில் இடரை அடையமாட்டான். பொருளின் உண்மையை அறிந்த, அறிவால் வாழும் அமைச்சர்களோடு சேர்ந்து, தனக்கு வரும் நன்மையின் தொடர்ச்சியை ஆராய்ந்தே அரசன் இங்கே செயல்படவேண்டும்.’ சாமம், தானம், பேதம், தண்டம் என்ற நான்கு உபாயங்கள் இங்கே எண்ணப்படுகின்றன — ‘உபப்ரதானம்’ என்பது தானம், ‘ஸாந்த்வம்’ என்பது சாமம், ‘விக்ரம:’ என்பது தண்டம். ‘நூல்களின் பொருளை அறியாத, விலங்கறிவுடைய மனிதர்கள் அமைச்சர்களிடையே உள்ளே சேர்க்கப்பட்டு, துடுக்குத்தனத்தால் பேச விரும்புகிறார்கள். நூலறிவு இல்லாதவர்களும், பொருள்நூல் அறியாதவர்களும், பெருஞ்செல்வத்தை மட்டும் விரும்புபவர்களுமான அவர்களுடைய சொல்லைக் கேட்கக்கூடாது. துணிச்சலால் தீங்கானதை நன்மை போலப் பிதற்றும் மனிதர்கள் செயலைக் கெடுப்பவர்கள்; அவர்களை ஆலோசனையிலிருந்து கட்டாயம் விலக்கவேண்டும். பகைவரோடு சேர்ந்துகொண்டு தலைவனை அழிக்கும் அறிவுள்ள அமைச்சர்கள் இங்கே தலைகீழான செயல்களைச் செய்விக்கிறார்கள். ஆலோசனை முடிவின்போது, நண்பர்கள் போலத் தோன்றும், பகைவருடன் இணைந்துவிட்ட அந்தப் பகைமை அமைச்சர்களைத் தலைவன் அவர்களுடைய நடத்தையால் அறிந்துகொள்ளவேண்டும்.’ இங்கே கும்பகர்ணனின் இலக்கு தெளிவானது — ராவணனின் முகஸ்துதி செய்யும் அமைச்சர்கள்; பிரஹஸ்தன் முதலியோர் ‘நாங்கள் வெல்வோம்’ என்று அரசனுக்கு இனியதைச் சொல்லித் தீங்கைச் செய்வித்தனர். இந்தி உரையில் ‘உபஸம்ஹிதான்’ என்பதற்கு, கையூட்டு முதலியவற்றால் பகைவரோடு சேர்ந்துகொண்டவர்கள் என்று பொருள் சொல்லப்பட்டுள்ளது. முன்பு விபீஷணன் ஒருவனே நன்மை சொல்பவனாக இருந்தான்; அவனோ வெளியேற்றப்பட்டான்; முகஸ்துதி செய்பவர்களோ சபையிலேயே இருக்கிறார்கள் — இதுவே தலைகீழ் நிலை. ‘பஶுபுத்தய:’ — ‘விலங்கறிவுடையவர்கள்’ — என்ற கடுஞ்சொல், நூல் அறியாமல் துடுக்குத்தனத்தால் பேசும் அந்த அமைச்சர்கள் மீது கும்பகர்ணனுக்கு உள்ள இகழ்ச்சியைக் காட்டுகிறது. இந்த அறிவுரையின் சாரம் — அரசன் அமைச்சர்களின் சொல்லை ஆராய்ந்த பின்னரே ஏற்கவேண்டும்; இனியது மட்டும் பேசுபவர்கள் நன்மை சொல்பவர்கள் ஆகமாட்டார்கள். இந்த அறிவுரை எல்லா ஆட்சியாளர்களுக்கும் எக்காலத்துக்கும் பொருந்துவது. நான்கு உபாயங்கள், ஆறு குணங்கள், அறம்–பொருள்–இன்பம் என்ற மூன்று — பொருள்நூலின் இந்த அடிப்படைக் கூறுகள் அனைத்தையும் கும்பகர்ணன் சுருக்கமாகச் சொல்கிறான்; அதனால் அவனுடைய நூலறிவு தெளிவாகிறது.

‘இங்கே அவசரப்பட்டுச் செயல்களின் பின் ஓடும் நிலையற்றவனின் ஓட்டையில் மற்றவர்கள் நுழைகிறார்கள் — பறவைகள் கிரௌஞ்ச மலையின் துளைக்குள் நுழைவது போல. பகைவனை அலட்சியம் செய்து தன்னைக் காத்துக்கொள்ளாதவன் கேடுகளை அடைகிறான், தன் நிலையிலிருந்தும் வீழ்த்தப்படுகிறான்.’ கிரௌஞ்ச மலையில் ஸ்கந்தன் செய்த துளை புகழ்பெற்றது; அதன் வழியே அன்னம் முதலிய பறவைகள் செல்கின்றன; அவ்வாறே நிலையற்ற அரசனின் பலவீனத்துக்குள்ளும் பகைவர் நுழைகிறார்கள். ‘உன் அன்பு மனைவி மண்டோதரியும் என் தம்பி விபீஷணனும் முன்பு இங்கே சொன்னதே நமக்கு நன்மையான சொல்லாக இருந்தது. உன் விருப்பப்படி செய்.’ இறுதிச் சொல் நம்பிக்கையிழப்பைக் குறிக்கிறது — ‘இனி உன் விருப்பம்’. இந்தச் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை; வுல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது. மண்டோதரி, விபீஷணன் ஆகியோரின் பெயர்கள் இங்கே குறிப்பிடப்படுவது, நன்மையான சொல் வீட்டிலும் சபையிலும் இரண்டிடத்திலும் சொல்லப்பட்டது என்றும், ராவணனோ இரண்டையுமே அவமதித்துத் தன் விருப்பப்படி நடந்தான் என்றும் குறிக்கிறது. பகைவனை அலட்சியம் செய்தல் — ராமன் வெறும் மனிதன் என்று எண்ணி அவனுடைய வலிமையைப் புறக்கணித்தல் — இதுவே ராவணனின் முக்கியக் குறை என்று கும்பகர்ணன் தெளிவாகச் சொல்கிறான். ‘ஸ்தாநாச்ச வ்யவரோப்யதே’ — ‘நிலையிலிருந்தும் வீழ்த்தப்படுகிறான்’ — என்ற சொல்லில் ஆட்சியிழப்பின் முன்னுரைப்பும் மறைந்துள்ளது — ராவணன் ஆட்சியிலிருந்தும் உயிரிலிருந்தும் வீழ்வான் என்று.

கும்பகர்ணனின் அந்தப் பேச்சைக் கேட்டுத் தசக்ரீவன் புருவத்தை நெரித்து, சினத்தோடு அவனிடம் சொன்னான்: ‘மதிப்புக்குரிய ஆசிரியனைப் போல நீ ஏன் எனக்கு அறிவுரை சொல்கிறாய்? இவ்வாறு சொற்களுக்காக உழைப்பதால் என்ன பயன் — தக்கது எதுவோ அது செய்யப்படட்டும். தடுமாற்றத்தாலோ, மனமயக்கத்தாலோ, வலிமையையும் வீரத்தையும் நம்பியதாலோ முன்பு செய்யாமல் விட்டதைப் பற்றிய பேச்சு இப்போது மீண்டும் வீண். இந்த நேரத்தில் எது தக்கதோ அதை இப்போது சிந்தி. கடந்ததைப் பற்றி வருந்துவதில்லை — கடந்தது கடந்ததே.’ ராவணன் தன் குற்றத்தை ‘தடுமாற்றத்தால், மனமயக்கத்தால்’ என்று பாதியளவு ஒப்புக்கொள்கிறான்; ஆனால் அறிவுரையைக் கேட்க விரும்பவில்லை. ‘என் நெறிக்கேட்டால் விளைந்த குறையை உன் வீரத்தால் சரிசெய். என்மீது அன்பு இருந்தால், உனக்கு வீரம் இருந்தால், என் இந்தக் காரியம் உன் இதயத்தில் மிக முக்கியமானதாகக் கருதப்பட்டால், செய். பொருளிழந்து இரங்கத்தக்க நிலையில் உள்ளவனுக்குத் துணை நிற்பவனே நண்பன்; நெறிகேட்டால் துன்புற்றவர்களுக்கு உதவ முன்வருபவனே உறவினன்.’ இவ்வாறு நண்பனுக்கும் உறவினனுக்கும் இலக்கணம் சொல்லி அவன் கும்பகர்ணனின் அன்பையும் உணர்வையும் தொடுகிறான். ‘கடந்தது கடந்ததே’ என்ற நீதி உண்மையானதுதான்; ஆனால் ராவணன் அதைத் தன் குற்றத்தை மறைப்பதற்காகப் பயன்படுத்துகிறான். அவனுடைய சொல்லில் ஆணவமும் இரத்தலும் கலந்துள்ளன — ‘ஆசிரியனைப் போல ஏன் அறிவுரை சொல்கிறாய்’ என்பது ஆணவம்; ‘இரங்கத்தக்கவனுக்குத் துணை நிற்பவன்’ என்பது இரத்தல். அரசனும் தன்னை இரங்கத்தக்கவன் என்று சொல்வது அவனுடைய இடரின் ஆழத்தைக் குறிக்கிறது. மேலும், ‘என்மீது அன்பு இருந்தால்’ என்று மூன்று முறை ‘இருந்தால்’ என்பதைத் திரும்பச் சொல்லி அவன் கும்பகர்ணனின் பற்றுறுதியைச் சோதிக்கிறான்; அதனால் அவனால் மறுக்க இயலாது. இவ்வாறு உணர்ச்சி அழுத்தமே ராவணனின் ஆயுதமாகிறது.

அச்சமின்றியும் கடுமையாகவும் இவ்வாறு பேசும் உடன்பிறந்தவனை ‘இவன் சினமுற்றிருக்கிறான்’ என்று அறிந்து, அவனுடைய புலன்கள் மிகவும் கலங்கியிருப்பதைக் கவனித்து, கும்பகர்ணன் மெல்ல இனிய சொற்களால் ஆறுதல் கூறியபடி சொன்னான்: ‘பகைவரை அடக்குபவனே, அரசே, கவனமாக என் சொல்லைக் கேள். ராக்ஷச அரசர்களின் அரசனே, வருந்தியது போதும்; சினத்தை விட்டுவிட்டு அமைதியடைவது உனக்குத் தகும். மன்னவனே, நான் உயிரோடிருக்கும்வரை இதை மனத்தில் கொள்ளவேண்டாம்; எவனுக்காக நீ வருந்துகிறாயோ அவனை நான் அழிப்பேன்.’ அச்சுப் பதிப்பில் ‘பரிதப்யதே’ என்ற வடிவம் உள்ளது; இது செயப்பாட்டு வினையாகவோ பண்பு வினையாகவோ பயன்படுத்தப்பட்டது போல உள்ளது — ‘யாருக்காக (உன்னால்) வருந்தப்படுகிறதோ’. ‘மன்னவனே, எல்லா நிலைகளிலும் உனக்கு நன்மையானதை நான் கட்டாயம் சொல்லவேண்டும்; உறவு உணர்வாலும் உடன்பிறப்புப் பாசத்தாலும் அதைச் சொன்னேன். இந்த நேரத்தில் அன்புடைய உறவினன் செய்யத் தக்கது எதுவோ அதைப் பார் — போரில் நான் செய்யும் பகைவர் அழிவைப் பார்.’ இங்கே கும்பகர்ணனின் பாத்திரத்தின் பெருமை தெரிகிறது — முன்பு கடுமையான அறிவுரை சொன்னவனே, உடன்பிறந்தவனின் சினத்தைக் கண்டு மென்மையாகிறான், போருக்கும் ஆயத்தமாகிறான். நன்மை சொல்வது அவனுடைய கடமை, போர் புரிவது அவனுடைய உடன்பிறப்புப் பாசம் — இரண்டையுமே அவன் நிறைவேற்றுகிறான். அவனுடைய சொல்லில் அற உணர்வும் தெரிகிறது — ‘நன்மையானதைச் சொல்லவேண்டும்’ என்று; ஆனால் அற உணர்வைவிட உடன்பிறப்புப் பாசம் வலியது; ஆகவே அறமில்லாத பக்கத்திலும் அவன் போர் புரிகிறான். இதுவே கும்பகர்ணனின் அவலம். ‘கவனமாகக் கேள்’ என்ற சொல்லிலும் மரியாதை தெரிகிறது — ‘அரசே’, ‘மன்னவனே’, ‘ராக்ஷச அரசர்களின் அரசனே’ என்று அவன் உடன்பிறந்தவனையும் அரசனையும் இருவகையிலும் விளிக்கிறான். கடுஞ்சொல்லுக்குப் பின் மென்சொல் — இது திறமையான பேச்சாளனின் அடையாளம்.

‘நீண்ட கைகளுடையவனே, இன்று போர்முனையில் உன் உடன்பிறந்தவனான என்னால் ராமன் கொல்லப்பட்டதும் ஓடும் வானரப் படையைப் பார். இன்று போர்க்களத்திலிருந்து நான் கொண்டுவரும் ராமனின் தலையைக் கண்டு மகிழ்ச்சியடை; சீதை துயருறட்டும். இலங்கையில் உறவினரை இழந்த ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் இன்று ராமனின் மரணத்தை — அவர்களுக்கு மிகப் பெரிய இனிய காட்சியை — காணட்டும். தம் உறவினரின் வதத்துக்காக வருந்தி, துயரில் மூழ்கியுள்ளவர்களின் கண்ணீரை இன்று போரில் பகைவனை அழித்துத் துடைப்பேன். இன்று போரில், மலை போன்றவனான வானர அரசன் சுக்ரீவன் சூரியனோடு கூடிய மேகம் போலச் சிதறடிக்கப்பட்டிருப்பதைப் பார்.’ ‘இன்று’ என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் — ஐந்து சுலோகங்களில் — வருவது கும்பகர்ணனின் ஊக்கத்தையும் உறுதியையும் காட்டுகிறது. ‘குற்றமற்றவனே, கொல்லத் துடிக்கும் இந்த ராக்ஷசர்களாலும் என்னாலும் ஆறுதல் சொல்லப்பட்டும், நீ ஏன் எப்போதும் தாசரதியைப் பற்றி வருந்துகிறாய்? ராகவன் என்னைக் கொன்ற பின்னர்தானே உன்னைக் கொல்லமுடியும்; ராக்ஷசர் தலைவனே, நான் என்னைப் பற்றி வருத்தம் கொள்ளமாட்டேன்.’ இங்கே ‘என்னைக் கொன்ற பின்னர்தான் உன்னை’ என்ற சொல், உடன்பிறந்தவனைக் காக்கத் தன் உயிரைக் கொடுக்கவும் அவன் ஆயத்தமாக இருப்பதைக் காட்டுகிறது. ‘பகைவரை வாட்டுபவனே, இப்போதே விருப்பப்படி எனக்கு ஆணையிடு; ஒப்பற்ற வீரமுடையவனே, போருக்கு வேறொருவனை நீ தேடவேண்டியதில்லை.’ இந்தச் சொல்லே அடுத்த சர்க்கத்தில் மகோதரனின் குற்றச்சாட்டுக்குக் காரணமாகும். வீரனின் பெருமிதம் இங்கே இயல்பானது; ஆனால் ‘நிஹத்ய கில’ — ‘கொன்ற பின்னர்தானே’ — என்ற சொல்லில் எதிர்காலத்தின் நிழலும் தெரிகிறது — கவிஞர் வாசகருக்கு அவனுடைய மரணத்தின் முன்னறிவிப்பைத் தருகிறார். துயரில் மூழ்கிய ராக்ஷசர்களின் கண்ணீரைத் துடைப்பேன் என்ற சொல்லில் கும்பகர்ணனின் சமூக அக்கறையும் தெரிகிறது — அவன் உடன்பிறந்தவனுக்காக மட்டுமல்ல, ராக்ஷசக் குலம் முழுவதற்காகவும் போர் புரிகிறான். சுக்ரீவனைப் பற்றிய ‘ஸஸூர்யமிவ தோயதம்’ — ‘சூரியனோடு கூடிய மேகம் போல’ — என்ற உவமை, அவனுடைய பொன்னிற உடலையும் கரிய மேகத்தையும் ஒருசேரக் குறிக்கிறது.

‘பெரும் வலிமையுடைய உன் பகைவர்களை நான் அழிப்பேன். இந்திரனாயினும், யமனாயினும், அக்கினியும் வாயுவுமாயினும், குபேரனும் வருணனுமாயினும் — அவர்களோடு நான் போர் புரிவேன். மலையளவு உடலுடையவனும், கூரிய சூலம் ஏந்தியவனும், கூர்மையான கோரைப்பற்களுடையவனுமாக முழங்கும் எனக்கு இந்திரனும் அஞ்சுவான். அல்லது ஆயுதத்தைக் கைவிட்டு வேகமாகப் பகைவரை நசுக்கும் என் முன் உயிர்வாழ விரும்பும் எவனும் எதிர்த்து நிற்க முடியாது. ஈட்டியாலும் அல்ல, கதையாலும் அல்ல, வாளாலும் அல்ல, கூரிய அம்புகளாலும் அல்ல — வெறும் கைகளாலேயே ஆவேசத்தோடு வஜ்ரம் ஏந்திய இந்திரனையும் கொல்வேன். அந்த ராகவன் இன்று என் முஷ்டியின் வேகத்தைத் தாங்கினால், அதன் பின் என் அம்புக் கூட்டங்கள் ராகவனின் குருதியைக் குடிக்கும். அரசே, நான் இருக்கும்போது எதற்காகக் கவலையால் வாடுகிறாய்? உன் பகைவர்களை அழிக்கப் புறப்பட நான் ஆயத்தமாக இருக்கிறேன்; ராமனைப் பற்றிய கொடிய அச்சத்தை விடு; போரில் அவனைக் கொல்வேன்.’ ‘ராகவனையும், லக்ஷ்மணனையும், பெரும் வலிமையுடைய சுக்ரீவனையும், இலங்கையை எரித்த ராக்ஷசக் கொலையாளியான அனுமனையும், வானரர்களையும் போரில் எதிர்ப்பட்டால் தின்றுவிடுவேன். உனக்கு இணையற்ற பெரும் புகழைத் தர விரும்புகிறேன்.’ முன்பு அவன் இந்திரனை ஐராவதத்தின் தந்தத்தால் அடித்தான்; ஆகவே அவனுடைய பெருமிதம் அடிப்படையற்றதல்ல. அனுமன் இலங்கையை எரித்ததைக் குறிப்பிடுவது ராக்ஷசர்களின் இதயத்தில் அந்த அவமானத்தின் நினைவை எழுப்புகிறது. இந்தச் சுலோகங்களில், முந்தைய சர்க்கத்தில் விபீஷணன் விவரித்த கும்பகர்ணனின் ஆற்றலும் பிறவி வலிமையும் வெளிப்படுகின்றன. ஆயினும் ‘என் முஷ்டியின் வேகத்தைத் தாங்கினால்’ என்ற சொல்லில் ஐயத்தின் சாயலும் உண்டு — ராமனின் வலிமையை அவனும் முற்றிலும் புறக்கணிக்கவில்லை. தேவர்களின் பெயர்கள் — இந்திரன், யமன், அக்கினி, வாயு, குபேரன், வருணன் — உலகக் காவலர்களே; அவர்கள் அனைவரோடும் போர் புரிவேன் என்ற சொல் அவனுடைய தன்னம்பிக்கையின் உச்ச எல்லையைக் காட்டுகிறது. ஆயுதமில்லாமலும் வெறும் கைகளாலேயே கொல்வேன் என்பது அவனுடைய உடல்வலிமையின் பெருமிதம்.

‘அரசே, இந்திரனிடமிருந்து அச்சமாயினும், சுயம்புவான பிரம்மாவிடமிருந்தே அச்சமாயினும், கதிரவன் இரவின் இருளை அழிப்பது போல நான் அதை அழிப்பேன். நான் சினமுற்றால் தேவர்களும் தரையில் கிடப்பார்கள்; யமனை அடக்குவேன், அக்கினியைத் தின்பேன். நட்சத்திரங்களோடு சூரியனைத் தரையில் வீழ்த்துவேன், நூறு வேள்வி செய்த இந்திரனைக் கொல்வேன், வருணனின் இருப்பிடமான கடலைக் குடிப்பேன். மலைகளைப் பொடியாக்குவேன், பூமியைப் பிளப்பேன். நீண்ட காலம் உறங்கிய கும்பகர்ணனின் வீரத்தை, தின்னப்படும் எல்லா உயிர்களும் இன்று காணட்டும். இந்த வானுலகம் முழுவதும் சேர்ந்தாலும் எனக்கு உணவாகப் போதாது.’ 52 முதல் 56 வரையான சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை — வுல்கேட்டின் மிகைப்படுத்தல் நிறைந்த இந்தப் பகுதி கும்பகர்ணனின் பெருமிதத்தை உச்சத்துக்குக் கொண்டுசெல்கிறது. பின்னர் உபஜாதி யாப்பில் அவன் நிறைவு செய்கிறான்: ‘தாசரதியின் வதத்தால் உனக்கு இன்பம் தரும் இன்பத்தைக் கொண்டுவர நான் செல்கிறேன். லக்ஷ்மணனோடு ராமனைக் கொன்று, வானரக் கூட்டத் தலைவர்கள் அனைவரையும் தின்பேன்.’ இறுதியில் வம்சஸ்த யாப்பில்: ‘அரசே, மகிழ்ந்திரு, இன்று மதுவைக் குடி, துயரை விலக்கிக் காரியங்களைச் செய். இன்று நான் ராமனை யமனுலகுக்கு அனுப்பியதும் சீதை நெடுங்காலம் உன் வசமாவாள்.’ இங்கே முரண் கவனிக்கத்தக்கது — சர்க்கத்தின் தொடக்கத்தில் சீதையைக் கவர்ந்ததை ‘பாவத்தின் பலன்’ என்று கண்டித்தவனே, இறுதியில் ‘சீதை உன் வசமாவாள்’ என்று நம்பிக்கை தருகிறான். உடன்பிறப்புப் பாசம் அவனுடைய நீதியுணர்வை வென்றுவிடுகிறது. இவ்வாறு சர்க்கம் நீதி அறிவுரையில் தொடங்கிப் போர் ஊக்கத்தில் முடிகிறது; கும்பகர்ணனின் பாத்திரத்தின் இரு பக்கங்களையும் தெளிவாக்குகிறது — விவேகமுள்ள அமைச்சன், வீர உடன்பிறந்தவன். ‘வாருணீம் பிப’ — ‘மதுவைக் குடி’ — என்ற சொல் ராவணனின் இன்ப நாட்டத்தை நினைவூட்டுகிறது; அதுவே அவனுடைய வீழ்ச்சிக்குக் காரணம். கும்பகர்ணனும் தானே மது அருந்திவிட்டே வந்திருந்தான்; இவ்வாறு ராக்ஷசர்களின் வாழ்க்கைமுறை இங்கே பிரதிபலிக்கிறது. மிகைக்கூற்றுகளுக்குப் பின் வரும் ‘உனக்கு இன்பத்தைக் கொண்டுவர நான் செல்கிறேன்’ என்ற எளிய சொல் அவனுடைய அன்பின் உண்மையைக் காட்டுகிறது.

ಆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಜೋರಾಗಿ ನಕ್ಕನು, ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ರಾವಣನ ದೀನ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಅವನ ನಗು ಉಪಹಾಸವೂ ಹೌದು, ದುಃಖವೂ ಹೌದು — ಅಣ್ಣನು ಹಿಂದೆ ಯಾವುದನ್ನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲವೋ ಅದು ಈಗ ಫಲಿಸಿದೆ. ‘ಹಿಂದೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ನಿರ್ಣಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾವು ಯಾವ ದೋಷವನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೆವೋ, ಅದನ್ನೇ ಹಿತವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದ ನೀನು ಈಗ ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ದುಷ್ಕರ್ಮಿ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುವಂತೆ, ನಿನ್ನ ಪಾಪಕರ್ಮದ ಫಲ ಬೇಗನೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಂದು ತಲುಪಿದೆ. ಮಹಾರಾಜ, ಈ ಕಾರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಮೊದಲೇ ಚಿಂತಿಸಲಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ವೀರ್ಯದರ್ಪದಿಂದಾಗಿ ಅನುಬಂಧವನ್ನು — ಪರಿಣಾಮವನ್ನು — ವಿಚಾರಿಸಲಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸೀತಾಪಹರಣದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ‘ಪಾಪದ ಫಲ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಆರಂಭದ ಮಂತ್ರಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾವಣನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದರೂ ‘ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದಿದ್ದನು; ‘ಪುರಾ ಮಂತ್ರವಿನಿರ್ಣಯೇ’ (ಹಿಂದೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದರ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹಿತೇಷ್ವನಭಿಯುಕ್ತೇನ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನು ಹಿತವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಉದಾಸೀನ ಎಂಬ ಆಕ್ಷೇಪವಿದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನೀತಿಯೂ ಧರ್ಮವೂ ಎರಡೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ರಾಕ್ಷಸನಾದರೂ ಅವನು ಪಾಪವನ್ನು ಪಾಪವೆಂದೇ ಬಲ್ಲನು. ಅವನ ನಗುವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ತನಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಗೊತ್ತು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದ ರಾಜನು ಈಗ ಭಯದಿಂದ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಈ ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ನಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭವೇ ಸಹೋದರರ ಸಂಬಂಧದ ದ್ವಿಮುಖತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶೀಘ್ರಮ್’ (ಬೇಗನೆ) ಎಂಬ ಪದವೂ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಪಾಪದ ಫಲ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಲ್ಲ, ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲೇ, ಅಚಿರದಲ್ಲೇ ಬಂದಿದೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನ ವಧೆ, ರಾವಣನ ಸ್ವಂತ ಪರಾಜಯ, ನಗರದ ಮುತ್ತಿಗೆ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆ ಫಲದ ರೂಪಗಳು.

‘ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದವನು ಮೊದಲು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಅನಂತರ, ಅನಂತರ ಮಾಡಬೇಕಾದವುಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಮಾಡಿದರೆ, ಅವನು ನೀತಿ-ಅನೀತಿಗಳನ್ನು ಅರಿಯದವನು. ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸದೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳು, ಅಶುದ್ಧ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ ಹವಿಸ್ಸುಗಳಂತೆ, ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಮೂರು ಕರ್ಮಗಳ ಐದು ಬಗೆಯ ಯೋಗವನ್ನು ಸಚಿವರೊಡನೆ ಒಮ್ಮತದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಕೈಗೊಳ್ಳುವವನು ಸರಿಯಾದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ.’ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕರ್ಮಗಳು — ಕ್ಷಯ, ವೃದ್ಧಿ, ಸ್ಥಾನ, ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾನ, ಸಂಧಿ, ಆಶ್ರಯ — ಹಾಗೂ ಐದು ಯೋಗಗಳು — ಆರಂಭೋಪಾಯ, ಪುರುಷದ್ರವ್ಯಸಂಪತ್ತು, ದೇಶಕಾಲವಿಭಾಗ, ವಿಪತ್ಪ್ರತೀಕಾರ, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ — ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾಗಿ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಬಯಸುವ, ಸಚಿವರೊಡನೆ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆಲೋಚಿಸುವ, ಸುಹೃದರನ್ನು ಗಮನಿಸುವ ರಾಜನೇ ನಿಜವಾದ ರಾಜ. ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು, ಅಥವಾ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ, ಅಥವಾ ಎರಡೆರಡರ ಜೋಡಿಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತಕ್ಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಬೇಕು.’ ಹಿಂದಿ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಧರ್ಮ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಅರ್ಥ, ರಾತ್ರಿ ಕಾಮ ಎಂಬ ಕಾಲವಿಭಾಗವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಯಾವನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ರಾಜನಾಗಿರಲಿ ರಾಜಸಮಾನನಾಗಿರಲಿ — ಅವನ ಬಹುಶ್ರುತತ್ವ ವ್ಯರ್ಥ.’ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ರಾವಣನು ಬಹುಶ್ರುತನಾದರೂ ಕಾಮವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಅವನ ದೋಷ. ಇಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನಿದ್ರಾಲುವಾದ ರಾಕ್ಷಸನಲ್ಲ, ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಮುಖ. ‘ಅಪ್ರಯತೇಷ್ವಿವ ಹವೀಂಷಿ’ (ಅಶುದ್ಧ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿನ ಹವಿಸ್ಸುಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಯಜ್ಞದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನೀತಿಯ ದೋಷವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ಅಶುದ್ಧ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಿಸಿದುದು ನಿಷ್ಫಲವಾಗುವಂತೆ ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮವೂ. ಹೀಗೆ ಅವನು ರಾಜನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯವಾದ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮತ್ತು ವಿಚಾರವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ರಾವಣನು ಕಡೆಗಣಿಸಿದ್ದನು. ರಾವಣನು ಮೊದಲು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು, ಅನಂತರ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದನು; ‘ಮೊದಲು ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಅನಂತರ’ ಎಂಬ ದೋಷಕ್ಕೆ ಇದೇ ಉದಾಹರಣೆ.

‘ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದಾನ, ಸಾಮ, ಭೇದ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವಿಕ್ರಮ, ಯೋಗ, ನೀತಿ-ಅನೀತಿ ಎರಡನ್ನೂ — ಇವನ್ನು ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಚಿವರೊಡನೆ ಆಲೋಚಿಸಿ ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜನು ಅರ್ಥತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಬದುಕುವ ಸಚಿವರೊಡನೆ ತನ್ನ ಹಿತದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಆಲೋಚಿಸಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.’ ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ‘ಉಪಪ್ರದಾನ’ ಎಂದರೆ ದಾನ, ‘ಸಾಂತ್ವ’ ಎಂದರೆ ಸಾಮ, ‘ವಿಕ್ರಮ’ ಎಂದರೆ ದಂಡ. ‘ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅರಿಯದ, ಪಶುಬುದ್ಧಿಯ ಪುರುಷರು ಮಂತ್ರಿಗಳ ನಡುವೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಧಾರ್ಷ್ಟ್ಯದಿಂದ ಮಾತನಾಡಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನರಿಯದ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನರಿಯದ, ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಬಯಸುವ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸಬಾರದು. ಯಾವ ಜನರು ಧಾರ್ಷ್ಟ್ಯದಿಂದ ಅಹಿತವನ್ನು ಹಿತದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹರಟುತ್ತಾರೋ, ಆ ಕಾರ್ಯನಾಶಕರನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಿಂದ ಹೊರಗಿಡಬೇಕು. ಶತ್ರುಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಂಡ ಜಾಣ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಒಡೆಯನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತ ಇಲ್ಲಿ ವಿಪರೀತ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಿತ್ರರಂತೆ ಕಾಣುವ, ಶತ್ರುಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಆ ಅಮಿತ್ರ ಸಚಿವರನ್ನು ಒಡೆಯನು ಮಂತ್ರನಿರ್ಣಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ವರ್ತನೆಯಿಂದ ಗುರುತಿಸಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಗುರಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ರಾವಣನ ಹೊಗಳುಭಟ ಮಂತ್ರಿಗಳು; ಪ್ರಹಸ್ತಾದಿಗಳು ‘ನಾವು ಗೆಲ್ಲುತ್ತೇವೆ’ ಎಂದು ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದರು. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಉಪಸಂಹಿತಾನ್’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥ ಲಂಚ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಂಡವರು ಎಂದಿದೆ. ಹಿಂದೆ ವಿಭೀಷಣನೇ ಹಿತವಾದಿಯಾಗಿದ್ದನು, ಅವನನ್ನಾದರೋ ಹೊರಹಾಕಲಾಯಿತು; ಹೊಗಳುಭಟರು ಮಾತ್ರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದರು — ಇದೇ ವಿಪರ್ಯಾಸ. ‘ಪಶುಬುದ್ಧಯಃ’ ಎಂಬ ಕಠೋರ ಪದ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನರಿಯದೆ ಧಾರ್ಷ್ಟ್ಯದಿಂದ ಮಾತನಾಡುವ ಆ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ತಿರಸ್ಕಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪದೇಶದ ಸಾರ — ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿಯೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು; ಕೇವಲ ಪ್ರಿಯವಾದಿಗಳು ಹಿತವಾದಿಗಳಲ್ಲ. ಈ ಉಪದೇಶ ಎಲ್ಲ ಆಡಳಿತಗಾರರಿಗೂ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ. ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳು, ಷಡ್ಗುಣಗಳು, ತ್ರಿವರ್ಗ — ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಈ ಎಲ್ಲ ಮೂಲತತ್ತ್ವಗಳನ್ನೂ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಇಲ್ಲಿ ದುಡುಕಿನಿಂದ ಕಾರ್ಯಗಳ ಹಿಂದೆ ಓಡುವ ಚಪಲನ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಇತರರು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತದ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ. ಶತ್ರುವನ್ನು ಅವಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳದವನು ಅನರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದಲೂ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.’ ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ಮಾಡಿದ ರಂಧ್ರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಅದರ ಮೂಲಕ ಹಂಸ ಮೊದಲಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಚಪಲ ರಾಜನ ದೌರ್ಬಲ್ಯದೊಳಗೂ ಶತ್ರುಗಳು ನುಸುಳುತ್ತಾರೆ. ‘ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿ ಮಂಡೋದರಿಯೂ ನನ್ನ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನೂ ಹಿಂದೆ ಇಲ್ಲಿ ಏನು ಹೇಳಿದ್ದರೋ, ಅದೇ ನಮಗೆ ಹಿತವಾಕ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ನಿನಗೆ ಹೇಗೆ ಇಷ್ಟವೋ ಹಾಗೆ ಮಾಡು.’ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ನಿರಾಶೆಯ ಸೂಚಕ — ‘ಈಗ ನಿನ್ನ ಇಷ್ಟ.’ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಮಂಡೋದರಿ ಮತ್ತು ವಿಭೀಷಣರ ಹೆಸರುಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ, ಹಿತವಚನ ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಸಭೆಯಲ್ಲೂ ಎರಡೂ ಕಡೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ರಾವಣನಾದರೋ ಎರಡನ್ನೂ ಅವಮಾನಿಸಿ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆದನು ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುವಿನ ಅವಜ್ಞೆ — ರಾಮನು ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿದ್ದು — ಇದೇ ರಾವಣನ ಮುಖ್ಯ ದೋಷ ಎಂದು ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ ವ್ಯವರೋಪ್ಯತೇ’ (ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದಲೂ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯನಾಶದ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯೂ ಅಡಗಿದೆ — ರಾವಣನು ರಾಜ್ಯದಿಂದಲೂ ಜೀವನದಿಂದಲೂ ಚ್ಯುತನಾಗುವನು ಎಂದು.

ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶಗ್ರೀವನು ಹುಬ್ಬು ಗಂಟಿಕ್ಕಿದನು, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಾನ್ಯನಾದ ಗುರುವಿನಂತೆ, ಆಚಾರ್ಯನಂತೆ ನೀನು ನನಗೆ ಏಕೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ಹೀಗೆ ಮಾತಿನ ಶ್ರಮ ಪಡುವುದೇಕೆ — ಯಾವುದು ಯುಕ್ತವೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡು. ಭ್ರಮೆಯಿಂದಲೋ, ಚಿತ್ತಮೋಹದಿಂದಲೋ, ಬಲವೀರ್ಯಗಳ ಆಶ್ರಯದಿಂದಲೋ ಹಿಂದೆ ಯಾವುದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡಲಿಲ್ಲವೋ, ಅದರ ಕಥೆ ಈಗ ಮತ್ತೆ ವ್ಯರ್ಥ. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಯುಕ್ತವೋ ಅದನ್ನು ಈಗ ಆಲೋಚಿಸು. ಕಳೆದುಹೋದುದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಹೋದದ್ದು ಹೋಯಿತು.’ ರಾವಣನು ‘ಭ್ರಮೆಯಿಂದ, ಚಿತ್ತಮೋಹದಿಂದ’ ಎಂದು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಅರ್ಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನನ್ನ ಅನೀತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ದೋಷವನ್ನು ನಿನ್ನ ವಿಕ್ರಮದಿಂದ ಸರಿಪಡಿಸು. ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹವಿದ್ದರೆ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಕ್ರಮವಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಈ ಕಾರ್ಯ ನಿನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿದರೆ, ಇದನ್ನು ಮಾಡು. ಯಾರು ಅರ್ಥನಾಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ದೀನನಿಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಸುಹೃದ; ಯಾರು ಅನೀತಿಯಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದವರಿಗೆ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಒದಗುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಬಂಧು.’ ಹೀಗೆ ಸುಹೃದನ ಮತ್ತು ಬಂಧುವಿನ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಭಾವನೆಯನ್ನೂ ಮುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ‘ಹೋದದ್ದು ಹೋಯಿತು’ ಎಂಬ ನೀತಿ ಸತ್ಯವೇ, ಆದರೆ ರಾವಣನು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಮುಚ್ಚಲು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಯಾಚನೆ ಬೆರೆತಿವೆ — ‘ಗುರುವಿನಂತೆ ಏಕೆ ಉಪದೇಶಿಸುವೆ’ ಎಂಬುದು ಅಹಂಕಾರ, ‘ದೀನನಿಗೆ ನೆರವಾಗುವವನು’ ಎಂಬುದು ಯಾಚನೆ. ರಾಜನೂ ತನ್ನನ್ನು ದೀನನೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಸಂಕಟದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹವಿದ್ದರೆ’ ಎಂದು ಮೂರು ಬಾರಿ ‘ಇದ್ದರೆ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿ ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾರನು. ಹೀಗೆ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಒತ್ತಡವೇ ರಾವಣನ ಅಸ್ತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ದೃಢವೂ ಕಠೋರವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ‘ಇವನು ರುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮೆಲ್ಲನೆ ಮೃದುವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಂತೈಸುತ್ತ ಹೇಳಿದನು: ‘ಶತ್ರುದಮನನಾದ ರಾಜನೇ, ಗಮನವಿಟ್ಟು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ರಾಕ್ಷಸರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ಸಂತಾಪಪಡುವುದು ಸಾಕು; ರೋಷವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸ್ವಸ್ಥನಾಗು. ಪಾರ್ಥಿವನೇ, ನಾನು ಬದುಕಿರುವವರೆಗೆ ಇದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಬೇಡ; ಯಾರಿಗಾಗಿ ನೀನು ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಅವನನ್ನು ನಾನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಪರಿತಪ್ಯತೇ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿದೆ, ಅದು ಕರ್ಮಣಿ ಅಥವಾ ಭಾವೇ ಪ್ರಯೋಗದಂತೆ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ‘ಯಾರಿಗಾಗಿ (ನಿನ್ನಿಂದ) ಪರಿತಾಪಪಡಲಾಗುತ್ತಿದೆಯೋ’. ‘ಪಾರ್ಥಿವನೇ, ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲೂ ನಿನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ನಾನು ಖಂಡಿತ ಹೇಳಲೇಬೇಕು; ಬಂಧುಭಾವದಿಂದಲೂ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ ಅದನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವುಳ್ಳ ಬಂಧು ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ನೋಡು — ರಣದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡುವ ಶತ್ರುಗಳ ಸಂಹಾರವನ್ನು ನೋಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಮಹತ್ತ್ವವಿದೆ — ಹಿಂದೆ ಕಠೋರ ಉಪದೇಶ ನೀಡಿದವನೇ ಅಣ್ಣನ ರೋಷವನ್ನು ಕಂಡು ಸೌಮ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಿತವಚನ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯ, ಯುದ್ಧ ಅವನ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹ — ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಅವನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಬೋಧವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ‘ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳಲೇಬೇಕು’; ಆದರೆ ಧರ್ಮಬೋಧಕ್ಕಿಂತ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹ ಹೆಚ್ಚಿನದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೂ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದುರಂತ. ‘ಅವಹಿತಃ ಶೃಣು’ (ಗಮನವಿಟ್ಟು ಕೇಳು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲೂ ಗೌರವ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ರಾಜನೆಂದೂ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ‘ರಾಜನ್’, ‘ಪಾರ್ಥಿವ’, ‘ರಾಕ್ಷಸರಾಜೇಂದ್ರ’ ಎಂದು. ಕಠೋರ ಮಾತಿನ ಅನಂತರ ಮೃದುವಾದ ಮಾತು — ಇದು ಕುಶಲ ವಕ್ತಾರನ ಲಕ್ಷಣ.

‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಇಂದು ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮನಾದ ನನ್ನಿಂದ ರಾಮನು ಹತನಾದಾಗ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡು. ಇಂದು ನಾನು ರಣದಿಂದ ತಂದ ರಾಮನ ತಲೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಸುಖಿಯಾಗು; ಸೀತೆ ದುಃಖಿತಳಾಗಲಿ. ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಇಂದು ತಮಗೆ ಅತಿ ಪ್ರಿಯವಾದ ರಾಮನ ಮರಣವನ್ನು ನೋಡಲಿ. ತಮ್ಮ ಬಂಧುಗಳ ವಧೆಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವ, ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವವರ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನ ವಿನಾಶದಿಂದ ಒರೆಸುತ್ತೇನೆ. ಇಂದು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತದಂತಿರುವ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೂರ್ಯನೊಡಗೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು.’ ‘ಅದ್ಯ’ (ಇಂದು) ಎಂಬ ಪದದ ಪುನಃ ಪುನಃ ಆವರ್ತನ — ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ — ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅನಘನೇ, ಕೊಲ್ಲಲು ಉತ್ಸುಕರಾದ ಈ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ನನ್ನಿಂದಲೂ ಸಂತೈಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ನೀನು ದಾಶರಥಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಏಕೆ ಸದಾ ವ್ಯಥೆಪಡುತ್ತಿರುವೆ? ರಾಘವನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕಷ್ಟೆ; ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ನನ್ನ ಮಟ್ಟಿಗೆ ನಾನು ಸಂತಾಪಪಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿನ್ನನ್ನು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅಣ್ಣನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸುವ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶತ್ರುತಾಪನನೇ, ಈಗಲೂ ನನಗೆ ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡು; ಅತುಲವಿಕ್ರಮನೇ, ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ಎದುರುನೋಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ.’ ಈ ಮಾತು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹೋದರನ ಆಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ವೀರನ ಗರ್ವ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಆದರೆ ‘ನಿಹತ್ಯ ಕಿಲ’ (ಕೊಂದ ಮೇಲೆಯೇ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಭವಿಷ್ಯತ್ತಿನ ಛಾಯೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಕವಿ ಓದುಗನಿಗೆ ಅವನ ಮರಣದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ರಾಕ್ಷಸರ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾಳಜಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಅಣ್ಣನಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಇಡೀ ರಾಕ್ಷಸಕುಲಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ‘ಸಸೂರ್ಯಮ್ ಇವ ತೋಯದಮ್’ (ಸೂರ್ಯನೊಡಗೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ಸುವರ್ಣವರ್ಣದ ದೇಹವನ್ನೂ ಕಪ್ಪು ಮೋಡವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ನಿನ್ನ ಮಹಾಬಲ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾನು ನಿರ್ಮೂಲ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಶಕ್ರನಾಗಲಿ, ಯಮನಾಗಲಿ, ಅಗ್ನಿ-ವಾಯುಗಳಾಗಲಿ, ಕುಬೇರ-ವರುಣರಾಗಲಿ — ಅವರೆಲ್ಲರೊಡನೆ ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಪರ್ವತದಷ್ಟು ದೇಹವುಳ್ಳ, ಹರಿತ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ದಾಡೆಗಳುಳ್ಳ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಪುರಂದರನೂ ಹೆದರುವನು. ಅಥವಾ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಸಾಡಿ ವೇಗದಿಂದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹೊಸಕುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಎದುರು ಬದುಕಬಯಸುವ ಯಾರೂ ನಿಲ್ಲಲಾರರು. ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲ್ಲ, ಗದೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಖಡ್ಗದಿಂದಲ್ಲ, ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದಲ್ಲ — ಕೇವಲ ಕೈಗಳಿಂದಲೇ ಆವೇಶದಿಂದ ವಜ್ರಧಾರಿ ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ. ಆ ರಾಘವನು ಇಂದು ನನ್ನ ಮುಷ್ಟಿಯ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಅನಂತರ ನನ್ನ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳು ರಾಘವನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವುವು. ರಾಜನೇ, ನಾನಿರುವಾಗ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಏಕೆ ಸಂತಪಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ನಾನು ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ರಾಮನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಘೋರ ಭಯವನ್ನು ಬಿಡು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ.’ ‘ರಾಘವನನ್ನೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ, ಮಹಾಬಲ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸಘಾತಕ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಾದ ವಾನರರನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ. ನಿನಗೆ ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ಮಹಾಯಶಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹಿಂದೆ ಅವನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಐರಾವತದ ದಂತದಿಂದ ಹೊಡೆದಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಗರ್ವ ನಿರಾಧಾರವಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನ ಲಂಕಾದಹನದ ಉಲ್ಲೇಖ ರಾಕ್ಷಸರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆ ಅಪಮಾನದ ನೆನಪನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಶಕ್ತಿಯೂ ಅವನ ಸಹಜ ಬಲವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ, ಅದನ್ನು ವಿಭೀಷಣನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನು. ಆದರೂ ‘ನನ್ನ ಮುಷ್ಟಿವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡರೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸಂಶಯದ ಲೇಶವೂ ಇದೆ — ರಾಮನ ಬಲವನ್ನು ಅವನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಡೆಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳ ಹೆಸರುಗಳು — ಶಕ್ರ, ಯಮ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಕುಬೇರ, ವರುಣ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಲೋಕಪಾಲರೇ; ಇವರೆಲ್ಲರೊಡನೆಯೂ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಪರಮಾವಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಿರಾಯುಧನಾಗಿಯೂ ಕೈಗಳಿಂದಲೇ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ದೇಹಬಲದ ಗರ್ವ.

‘ರಾಜನೇ, ಇಂದ್ರನಿಂದ ಭಯವಿರಲಿ, ಸ್ವಯಂಭುವಿನಿಂದಲೇ ಭಯವಿರಲಿ, ಸೂರ್ಯನು ರಾತ್ರಿಯ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತೆ ನಾನು ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಕ್ರುದ್ಧನಾದರೆ ದೇವತೆಗಳೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವರು; ಯಮನನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ. ನಕ್ಷತ್ರಗಳೊಡನೆ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ಶತಕ್ರತುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ, ವರುಣನ ಆಲಯವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತೇನೆ. ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಪುಡಿಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುತ್ತೇನೆ. ದೀರ್ಘಕಾಲ ಮಲಗಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಿಕ್ರಮವನ್ನು, ತಿನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಸರ್ವಭೂತಗಳೂ ಇಂದು ನೋಡಲಿ. ಈ ಇಡೀ ಸ್ವರ್ಗವೂ ನನ್ನ ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಸಾಲದು.’ 52 ರಿಂದ 56 ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ — ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ಈ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಪೂರ್ಣ ಭಾಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಗರ್ವವನ್ನು ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಗೆ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಅವನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ದಾಶರಥಿಯ ವಧೆಯಿಂದ ನಿನಗೆ ಸುಖಕರವಾದ ಸುಖವನ್ನು ತರಲು ನಾನು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಂದು ಎಲ್ಲ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಂಶಸ್ಥದಲ್ಲಿ: ‘ರಾಜನೇ, ಆನಂದಿಸು, ಇಂದು ವಾರುಣಿಯನ್ನು (ಮದ್ಯವನ್ನು) ಕುಡಿ, ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡು. ಇಂದು ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದಾಗ ಸೀತೆ ಬಹುಕಾಲ ನಿನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿರುವಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸೀತಾಪಹರಣವನ್ನು ‘ಪಾಪದ ಫಲ’ ಎಂದು ನಿಂದಿಸಿದವನೇ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸೀತೆ ನಿನ್ನ ವಶವಾಗುವಳು’ ಎಂದು ಆಶೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹ ಅವನ ನೀತಿಬೋಧವನ್ನು ಮೀರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗ ನೀತ್ಯುಪದೇಶದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಎರಡು ಮುಖಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ವಿವೇಕಿ ಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ವೀರ ಸಹೋದರ. ‘ವಾರುಣಿಯನ್ನು ಕುಡಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾವಣನ ಭೋಗಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅದೇ ಅವನ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಕುಂಭಕರ್ಣನೂ ಸ್ವತಃ ಮದ್ಯವನ್ನು ಕುಡಿದೇ ಬಂದಿದ್ದನು; ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಜೀವನಶೈಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಗಳ ನಂತರ ‘ನಿನಗೆ ಸುಖವನ್ನು ತರಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಸರಳ ಮಾತು ಅವನ ಸ್ನೇಹದ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ആ രാക്ഷസരാജന്റെ വിലാപം കേട്ട് കുംഭകർണൻ ഉറക്കെ ചിരിച്ചു; ഈ വാക്കു പറയുകയും ചെയ്തു. രാവണന്റെ ദീനമായ വിലാപം കേട്ടുള്ള അവന്റെ ചിരി പരിഹാസവുമാണ്, ദുഃഖവുമാണ് — ജ്യേഷ്ഠൻ മുമ്പു കേൾക്കാൻ കൂട്ടാക്കാതിരുന്നത് ഇപ്പോൾ ഫലിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘പണ്ട് മന്ത്രാലോചനയിൽ ഞങ്ങൾ കണ്ട ദോഷംതന്നെയാണ്, ഹിതവചനങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധവയ്ക്കാത്ത അങ്ങേക്ക് ഇപ്പോൾ വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നത്. ദുഷ്കർമം ചെയ്തവർ നരകങ്ങളിൽ വീഴുന്നതുപോലെ, പാപകർമത്തിന്റെ ഫലം അങ്ങയെ വേഗംതന്നെ വന്നുപിടികൂടിയിരിക്കുന്നു. മഹാരാജാവേ, ആദ്യംതന്നെ ഈ കാര്യം അങ്ങു ചിന്തിച്ചില്ല; വീര്യദർപ്പം മാത്രം ആശ്രയിച്ചു, അനുബന്ധം — പരിണാമം — വിചാരിച്ചില്ല.’ ഇവിടെ കുംഭകർണൻ സീതാപഹരണത്തിന്റെ പരിണാമത്തെ ‘പാപത്തിന്റെ ഫലം’ എന്നു വ്യക്തമായി പറയുന്നു. മുമ്പ് യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ മന്ത്രസഭയിൽ രാവണന്റെ കർമത്തെ നിന്ദിച്ചിട്ടും അവൻ ‘ഞാൻ ചെയ്യാം’ എന്നു പറഞ്ഞിരുന്നു; ‘പുരാ മന്ത്രവിനിർണയേ’ (പണ്ട് മന്ത്രനിർണയത്തിൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അതാണ് ഓർമിപ്പിക്കുന്നത്. ‘ഹിതേഷ്വനഭിയുക്തേന’ (ഹിതകാര്യങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധവയ്ക്കാത്തവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഹിതവചനങ്ങൾ കേൾക്കുന്നതിൽ രാവണൻ ഉദാസീനനാണെന്ന ആക്ഷേപമാണ്. കുംഭകർണന്റെ വാക്കിൽ നീതിയും ധർമവും ഒരുപോലെ കാണാം — രാക്ഷസനാണെങ്കിലും പാപത്തെ പാപമായി അവൻ തിരിച്ചറിയുന്നു. അവന്റെ ചിരിക്കും അർഥമുണ്ട് — എല്ലാം തനിക്കറിയാമെന്നു കരുതിയിരുന്ന രാജാവ് ഇപ്പോൾ ഭയത്താൽ വിലപിക്കുന്നു; ഈ വിപര്യയം കണ്ടാണ് അവൻ ചിരിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭംതന്നെ സഹോദരന്മാർ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ ഇരട്ടസ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു — കുംഭകർണൻ നിന്ദിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. ‘ശീഘ്രം’ (വേഗം) എന്ന പദവും പ്രധാനമാണ് — പാപത്തിന്റെ ഫലം വളരെക്കാലം കഴിഞ്ഞല്ല, ഈ ജന്മത്തിൽത്തന്നെ, ഉടനടി വന്നെത്തി. പ്രഹസ്തന്റെ വധം, രാവണന്റെ സ്വന്തം പരാജയം, നഗരത്തിന്റെ ഉപരോധം — ഇതെല്ലാം ആ ഫലത്തിന്റെ രൂപങ്ങളാണ്.

‘ഐശ്വര്യത്തിലിരിക്കുന്നവൻ ആദ്യം ചെയ്യേണ്ട കാര്യങ്ങൾ പിന്നീടും പിന്നീടു ചെയ്യേണ്ടവ ആദ്യവും ചെയ്താൽ അവൻ നയവും അനയവും അറിയുന്നില്ല. ദേശകാലങ്ങൾ നോക്കാതെ വിപരീതമായി ചെയ്യപ്പെടുന്ന കർമങ്ങൾ, സംസ്കരിക്കപ്പെടാത്ത അഗ്നികളിൽ അർപ്പിക്കുന്ന ഹവിസ്സുകൾപോലെ, ദുഷിച്ചുപോകുന്നു. മൂന്നു കർമങ്ങളുടെയും അഞ്ചുവിധമുള്ള യോഗം സചിവന്മാരോടൊപ്പം ആലോചിച്ചുറച്ചശേഷം കൈക്കൊള്ളുന്നവൻ ശരിയായ മാർഗത്തിൽ വർത്തിക്കുന്നു.’ ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിന്റെ അടിക്കുറിപ്പിൽ മൂന്നു കർമങ്ങളെ — ക്ഷയം, വൃദ്ധി, സ്ഥാനം (നിലനിൽപ്പ്) എന്നിവയും, അവയിൽ യാനം (ആക്രമണയാത്ര), സന്ധി, ആശ്രയം എന്നിവയും — അഞ്ചു യോഗങ്ങളെ — ആരംഭോപായം, പുരുഷദ്രവ്യസമ്പത്ത്, ദേശകാലവിഭാഗം, വിപത്പ്രതീകാരം, കാര്യസിദ്ധി എന്നിവയും — വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ശാസ്ത്രാനുസാരം കാര്യങ്ങൾ നിശ്ചയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുകയും സചിവന്മാരോടൊപ്പം ബുദ്ധികൊണ്ടു മനസ്സിലാക്കുകയും സുഹൃത്തുക്കളെ ശ്രദ്ധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവനാണ് യഥാർഥ രാജാവ്. രാക്ഷസപതേ, ധർമം, അർഥം, കാമം — ഇവയെ ഓരോന്നായോ എല്ലാം ഒരുമിച്ചോ ഈരണ്ടായോ മനുഷ്യൻ തക്കസമയത്തു സേവിക്കണം.’ പ്രഭാതത്തിൽ ധർമം, മധ്യാഹ്നത്തിൽ അർഥം, രാത്രിയിൽ കാമം എന്നിങ്ങനെയുള്ള കാലവിഭാഗം ഹിന്ദി അടിക്കുറിപ്പിൽ പറയുന്നു. ‘ഈ മൂന്നിൽ ഏതാണു ശ്രേഷ്ഠമെന്നു കേട്ടിട്ടും മനസ്സിലാക്കാത്ത രാജാവോ രാജതുല്യനോ ആയവന്റെ ബഹുശ്രുതത്വം വ്യർഥമാണ്.’ മൂന്നിൽ ധർമമാണു ശ്രേഷ്ഠമെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ബഹുശ്രുതനായിട്ടും രാവണൻ കാമത്തെ മാത്രം പിന്തുടർന്നു എന്നതാണ് അവന്റെ ദോഷം. ഇവിടെ കുംഭകർണനെ ഉറക്കപ്രിയനായ ഒരു രാക്ഷസനായല്ല, നീതിശാസ്ത്രജ്ഞനായാണ് കവി കാണിക്കുന്നത്; ഇത് അവന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ അപ്രതീക്ഷിതമായ ഒരു വശമാണ്. ‘അപ്രയതേഷ്വിവ ഹവീംഷി’ (സംസ്കരിക്കപ്പെടാത്ത അഗ്നികളിലെ ഹവിസ്സുകൾപോലെ) എന്ന ഉപമ യജ്ഞത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ നീതിയുടെ ദോഷം വർണിക്കുന്നു — അശുദ്ധമായ അഗ്നിയിൽ ഹോമിക്കുന്നതു നിഷ്ഫലമാകുന്നതുപോലെ, അകാലത്തിൽ ചെയ്യുന്ന കർമവും. ഇങ്ങനെ രാജാവിന്റെ പ്രഥമകർത്തവ്യമായ മന്ത്രാലോചനയും വിചാരവും — രാവണൻ അവഗണിച്ചത് — അവൻ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാവണൻ ആദ്യം സീതയെ അപഹരിച്ചു, പിന്നീടാണ് മന്ത്രിമാരോടു ചോദിച്ചത്; ഇതുതന്നെയാണ് ‘ആദ്യം ചെയ്യേണ്ടതു പിന്നീട്’ എന്ന ദോഷത്തിന്റെ ഉദാഹരണം.

‘രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠാ, ദാനം, സാമം, ഭേദം, തക്കസമയത്തു വിക്രമം, ഇവയുടെ യോഗം, നയവും അനയവും — ഇവയെല്ലാം തക്കസമയത്തു സചിവന്മാരോടൊപ്പം ആലോചിച്ച് ധർമാർഥകാമങ്ങളെ സേവിക്കുന്ന ആത്മവാൻ ലോകത്തിൽ വിപത്തിൽപ്പെടുകയില്ല. അർഥതത്ത്വമറിയുന്ന, ബുദ്ധികൊണ്ടു ജീവിക്കുന്ന സചിവന്മാരോടൊപ്പം തന്റെ ഹിതത്തിന്റെ പരിണാമം ആലോചിച്ചുവേണം രാജാവ് ഇവിടെ കാര്യം ചെയ്യാൻ.’ സാമം, ദാനം, ഭേദം, ദണ്ഡം എന്ന നാല് ഉപായങ്ങൾ ഇവിടെ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ‘ഉപപ്രദാനം’ ദാനമാണ്, ‘സാന്ത്വം’ സാമമാണ്, ‘വിക്രമം’ ദണ്ഡമാണ്. ‘ശാസ്ത്രാർഥങ്ങൾ അറിയാതെ, മൃഗബുദ്ധികളായ പുരുഷന്മാർ മന്ത്രിമാരുടെ ഇടയിൽ കയറിക്കൂടി ധാർഷ്ട്യംകൊണ്ടു സംസാരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രമറിയാത്തവരും അർഥശാസ്ത്രമറിയാത്തവരും വിപുലമായ സമ്പത്ത് ആഗ്രഹിക്കുന്നവരുമായ അവരുടെ വാക്ക് അനുസരിക്കരുത്. ധാർഷ്ട്യംകൊണ്ട് അഹിതത്തെ ഹിതമെന്ന ഭാവത്തിൽ പുലമ്പുന്ന മനുഷ്യർ കാര്യം നശിപ്പിക്കുന്നവരാണ്; അവരെ നിശ്ചയമായും മന്ത്രാലോചനയിൽനിന്നു പുറത്താക്കണം. ശത്രുക്കളോടു ചേർന്ന ബുദ്ധിമാന്മാരായ മന്ത്രിമാർ സ്വാമിയെ നശിപ്പിക്കാനായി ഇവിടെ വിപരീതകാര്യങ്ങൾ ചെയ്യിക്കുന്നു. മിത്രങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നുന്നവരും ശത്രുക്കളോടു ചേർന്നവരുമായ ആ സചിവന്മാരെ സ്വാമി മന്ത്രനിർണയത്തിൽ അവരുടെ പെരുമാറ്റംകൊണ്ടു തിരിച്ചറിയണം.’ ഇവിടെ കുംഭകർണന്റെ ലക്ഷ്യം വ്യക്തമാണ് — ‘ഞങ്ങൾ ജയിക്കും’ എന്നു പറഞ്ഞ് രാജാവിനു പ്രിയം പറഞ്ഞ് അഹിതം ചെയ്യിച്ച പ്രഹസ്തൻ മുതലായ രാവണന്റെ മുഖസ്തുതിക്കാരായ മന്ത്രിമാർ. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘ഉപസംഹിതാൻ’ എന്നതിന് കൈക്കൂലി മുതലായവയാൽ ശത്രുക്കളോടു ചേർന്നവർ എന്നാണ് അർഥം. മുമ്പ് വിഭീഷണൻ മാത്രമായിരുന്നു ഹിതം പറഞ്ഞവൻ; അവനാകട്ടെ പുറത്താക്കപ്പെട്ടു; മുഖസ്തുതിക്കാർ സഭയിൽ തുടരുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് വിപര്യയം. ‘പശുബുദ്ധയഃ’ (മൃഗബുദ്ധികൾ) എന്ന കഠിനപദം, ശാസ്ത്രമറിയാതെ ധാർഷ്ട്യത്തോടെ സംസാരിക്കുന്ന ആ മന്ത്രിമാരോടുള്ള കുംഭകർണന്റെ തിരസ്കാരം കാണിക്കുന്നു. ഈ ഉപദേശത്തിന്റെ സാരം — രാജാവ് മന്ത്രിമാരുടെ വാക്കു പരിശോധിച്ചശേഷമേ സ്വീകരിക്കാവൂ; പ്രിയം മാത്രം പറയുന്നവർ ഹിതം പറയുന്നവരല്ല. ഈ ഉപദേശം എല്ലാ ഭരണാധികാരികൾക്കും എക്കാലത്തേക്കും ബാധകമാണ്. നാല് ഉപായങ്ങൾ, ആറു ഗുണങ്ങൾ, ത്രിവർഗം — അർഥശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഈ മൂലതത്ത്വങ്ങളെല്ലാം കുംഭകർണൻ സംക്ഷേപിച്ചു പറയുന്നു; അതിലൂടെ അവന്റെ ശാസ്ത്രജ്ഞാനം വ്യക്തമാകുന്നു.

‘ഇവിടെ ആലോചനയില്ലാതെ കാര്യങ്ങൾക്കു പിന്നാലെ പായുന്ന ചപലന്റെ പഴുതിലൂടെ മറ്റുള്ളവർ കടന്നുകയറുന്നു — പക്ഷികൾ ക്രൗഞ്ചത്തിന്റെ ദ്വാരത്തിലൂടെ, അതായത് ക്രൗഞ്ചപർവതത്തിലെ രന്ധ്രത്തിലൂടെ, കടന്നുപോകുന്നതുപോലെ. ശത്രുവിനെ അവഗണിച്ച് സ്വയം രക്ഷിക്കാത്തവൻ അനർഥങ്ങൾ നേരിടുന്നു, സ്ഥാനത്തുനിന്നു വീഴ്ത്തപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.’ ക്രൗഞ്ചപർവതത്തിൽ സ്കന്ദൻ ഉണ്ടാക്കിയ ദ്വാരം പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിലൂടെയാണ് അരയന്നങ്ങൾ മുതലായ പക്ഷികൾ കടന്നുപോകുന്നത്; അതുപോലെ ചപലനായ രാജാവിന്റെ ദൗർബല്യത്തിലൂടെ ശത്രുക്കളും കടന്നുകയറുന്നു. ‘അങ്ങയുടെ പ്രിയപത്നി മണ്ഡോദരിയും എന്റെ അനുജൻ വിഭീഷണനും മുമ്പ് ഇവിടെ പറഞ്ഞതുതന്നെയായിരുന്നു നമുക്കു ഹിതമായ വാക്ക്. ഇനി അങ്ങയുടെ ഇഷ്ടംപോലെ ചെയ്യൂ.’ അവസാനവാക്ക് നിരാശയുടെ സൂചനയാണ് — ‘ഇനി അങ്ങയുടെ ഇഷ്ടം’. ഈ ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ കാണുന്നില്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. മണ്ഡോദരിയുടെയും വിഭീഷണന്റെയും പേരുകൾ ഇവിടെ പരാമർശിക്കുന്നത് ഹിതവചനം വീട്ടിലും സഭയിലും ഒരുപോലെ പറയപ്പെട്ടുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ രാവണൻ രണ്ടിനെയും അവഗണിച്ച് സ്വേച്ഛയനുസരിച്ചു പ്രവർത്തിച്ചു. ശത്രുവിനെ അവഗണിക്കൽ — രാമൻ ഒരു മനുഷ്യൻ മാത്രമെന്നു കരുതി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബലം ഗൗനിക്കാതിരുന്നത് — ആണ് രാവണന്റെ മുഖ്യദോഷമെന്ന് കുംഭകർണൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു. ‘സ്ഥാനാച്ച വ്യവരോപ്യതേ’ (സ്ഥാനത്തുനിന്നു വീഴ്ത്തപ്പെടുന്നു) എന്ന വാക്കിൽ രാജ്യനാശത്തിന്റെ ഒരു പ്രവചനവും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — രാവണൻ രാജ്യത്തിൽനിന്നും ജീവനിൽനിന്നും വീഴ്ത്തപ്പെടും എന്ന്.

കുംഭകർണന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ദശഗ്രീവൻ പുരികം ചുളിച്ചു; ക്രുദ്ധനായി അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘ബഹുമാന്യനായ ഗുരുവിനെയോ ആചാര്യനെയോപോലെ നീ എന്തിനാണ് എന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നത്? ഇങ്ങനെ വാക്കുകൾക്കായി അധ്വാനിച്ചിട്ട് എന്തു ഫലം — ഉചിതമായതു ചെയ്യൂ. ഭ്രമംകൊണ്ടോ ചിത്തമോഹംകൊണ്ടോ ബലവീര്യങ്ങളിലുള്ള ആശ്രയംകൊണ്ടോ മുമ്പു ചെയ്യാതെപോയതിനെക്കുറിച്ച് ഇപ്പോൾ വീണ്ടും പറയുന്നതു വ്യർഥമാണ്. ഈ സമയത്ത് എന്താണ് ഉചിതം, അതാണ് ഇപ്പോൾ ആലോചിക്കേണ്ടത്. കഴിഞ്ഞതിനെക്കുറിച്ച് ആരും ദുഃഖിക്കാറില്ല — കഴിഞ്ഞതു കഴിഞ്ഞു.’ ‘വിഭ്രമാത് ചിത്തമോഹാത്’ (ഭ്രമംകൊണ്ടോ ചിത്തമോഹംകൊണ്ടോ) എന്നു പറഞ്ഞ് രാവണൻ സ്വന്തം ദോഷം പാതി സമ്മതിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഉപദേശം കേൾക്കാൻ അവന് ആഗ്രഹമില്ല. ‘എന്റെ അനീതിയിൽനിന്നുണ്ടായ ദോഷം നിന്റെ വിക്രമംകൊണ്ടു പരിഹരിക്കൂ. നിനക്ക് എന്നോടു സ്നേഹമുണ്ടെങ്കിൽ, നിന്റെ വിക്രമം നീ അറിയുന്നുവെങ്കിൽ, എന്റെ ഈ കാര്യം നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതായി കരുതുന്നുവെങ്കിൽ — ചെയ്യൂ. കാര്യം നശിച്ച് ദീനനായവനെ തുണയ്ക്കുന്നവനാണ് സുഹൃത്ത്; അനീതിയാൽ പീഡിതരായവർക്കു സഹായത്തിനെത്തുന്നവനാണ് ബന്ധു.’ ഇങ്ങനെ സുഹൃത്തിന്റെയും ബന്ധുവിന്റെയും ലക്ഷണം പറഞ്ഞ് അവൻ കുംഭകർണന്റെ സ്നേഹത്തെയും വികാരത്തെയും സ്പർശിക്കുന്നു. ‘കഴിഞ്ഞതു കഴിഞ്ഞു’ എന്ന നീതി സത്യമാണ്; എന്നാൽ രാവണൻ അതു സ്വന്തം ദോഷം മറയ്ക്കാനാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. അവന്റെ വാക്കിൽ അഹങ്കാരവും യാചനയും കലർന്നിരിക്കുന്നു — ‘ഗുരുവിനെപ്പോലെ എന്തിന് ഉപദേശിക്കുന്നു’ എന്നത് അഹങ്കാരം, ‘ദീനനെ തുണയ്ക്കുന്നവൻ’ എന്നതു യാചന. രാജാവുപോലും സ്വയം ദീനനെന്നു വിളിക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ ആപത്തിന്റെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ, ‘നിനക്ക് എന്നോടു സ്നേഹമുണ്ടെങ്കിൽ’ എന്നിങ്ങനെ ‘എങ്കിൽ’ മൂന്നുവട്ടം ആവർത്തിച്ച് അവൻ കുംഭകർണന്റെ നിഷ്ഠ പരീക്ഷിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവനു നിരസിക്കാനാവുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ വൈകാരികസമ്മർദം രാവണന്റെ ആയുധമായിത്തീരുന്നു.

ധീരവും ദാരുണവുമായ വാക്കു പറയുന്ന ജ്യേഷ്ഠനെ ‘ഇവൻ രോഷാകുലനാണ്’ എന്നു മനസ്സിലാക്കി, അവന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അത്യന്തം ക്ഷോഭിച്ചിരിക്കുന്നതു കണ്ട്, കുംഭകർണൻ മെല്ലെ മൃദുവായ വാക്കുകളാൽ സാന്ത്വനപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ശത്രുസംഹാരകനായ രാജാവേ, ശ്രദ്ധയോടെ എന്റെ വാക്കു കേൾക്കൂ. രാക്ഷസരാജേന്ദ്രാ, സന്താപപ്പെട്ടതു മതി; രോഷം ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വസ്ഥനാകണം. രാജാവേ, ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കെ ഇതു മനസ്സിൽ വയ്ക്കേണ്ടതില്ല; ആരെക്കുറിച്ചാണോ അങ്ങു പരിതപിക്കുന്നത്, അവനെ ഞാൻ നശിപ്പിക്കും.’ ‘പരിതപ്യതേ’ എന്ന് അച്ചടിയിലുണ്ട്; അതു കർമണിപ്രയോഗമോ ഭാവേപ്രയോഗമോ എന്നപോലെ ഉപയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ‘ആർക്കുവേണ്ടി (അങ്ങയാൽ) പരിതപിക്കപ്പെടുന്നുവോ’. ‘രാജാവേ, എല്ലാ അവസ്ഥയിലും അങ്ങേക്കു ഹിതമായതു ഞാൻ നിശ്ചയമായും പറയണം; ബന്ധുഭാവംകൊണ്ടും ഭ്രാതൃസ്നേഹംകൊണ്ടുമാണ് അതു പറഞ്ഞത്. ഈ സമയത്ത് സ്നേഹമുള്ള ഒരു ബന്ധു ചെയ്യേണ്ടതെന്തോ അതു കാണൂ — യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ ചെയ്യുന്ന ശത്രുസംഹാരം കാണൂ.’ ഇവിടെ കുംഭകർണന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ മഹത്ത്വം — മുമ്പ് കഠിനമായ ഉപദേശം നൽകിയവൻതന്നെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ രോഷം കണ്ട് സൗമ്യനാകുന്നു, യുദ്ധത്തിനു സജ്ജനുമാകുന്നു. ഹിതം പറയുക അവന്റെ കർത്തവ്യം, യുദ്ധം ചെയ്യുക അവന്റെ ഭ്രാതൃസ്നേഹം — രണ്ടും അവൻ നിർവഹിക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്കിൽ ധർമബോധവും കാണാം — ‘ഹിതം പറയണം’ എന്ന്; എന്നാൽ ധർമബോധത്തെക്കാൾ വലുതാണ് ഭ്രാതൃസ്നേഹം; അതിനാൽ അധർമപക്ഷത്തും അവൻ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് കുംഭകർണന്റെ ദുരന്തം. ‘ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ’ എന്ന വാക്കിലും ഗൗരവം കാണാം — ‘രാജൻ’, ‘പാർഥിവ’, ‘രാക്ഷസരാജേന്ദ്ര’ എന്നിങ്ങനെ അവൻ ജ്യേഷ്ഠനെ സഹോദരനായും രാജാവായും ഒരുപോലെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു. കഠിനവാക്കിനുശേഷം മൃദുവാക്ക് — ഇതു സമർഥനായ വക്താവിന്റെ ലക്ഷണമാണ്.

‘മഹാബാഹോ, ഇന്നു യുദ്ധമുഖത്ത് ഞാൻ രാമനെയും സഹോദരനെയും കൊല്ലുമ്പോൾ ഓടിപ്പോകുന്ന വാനരസൈന്യത്തെ കാണൂ. ഇന്നു യുദ്ധഭൂമിയിൽനിന്നു ഞാൻ കൊണ്ടുവരുന്ന രാമന്റെ ശിരസ്സു കണ്ട് അങ്ങു സുഖിയാകൂ; സീത ദുഃഖിതയാകട്ടെ. ലങ്കയിൽ ബന്ധുക്കൾ കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം ഇന്ന് അവർക്ക് അത്യന്തം പ്രിയമായ രാമന്റെ മരണം കാണട്ടെ. സ്വന്തം ബന്ധുക്കളുടെ വധത്തിൽ ദുഃഖിക്കുന്ന, ശോകമഗ്നരായവരുടെ കണ്ണീർ ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുവിനെ നശിപ്പിച്ച് ഞാൻ തുടയ്ക്കും. ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ, സൂര്യനോടുകൂടിയ മേഘംപോലെയുള്ള, പർവതതുല്യനായ വാനരേശ്വരൻ സുഗ്രീവൻ ചിതറിവീണുകിടക്കുന്നതു കാണൂ.’ ‘അദ്യ’ (ഇന്ന്) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും — അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളിൽ — ആവർത്തിക്കുന്നത് കുംഭകർണന്റെ ഉത്സാഹവും നിശ്ചയവും കാണിക്കുന്നു. ‘പാപമില്ലാത്തവനേ, ദാശരഥിയെ കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഈ രാക്ഷസന്മാരും ഞാനും സാന്ത്വനപ്പെടുത്തിയിട്ടും അങ്ങ് എന്തിനാണ് അവനെക്കുറിച്ച് എപ്പോഴും വ്യഥപ്പെടുന്നത്? രാഘവൻ എന്നെ കൊന്നിട്ടുവേണമല്ലോ അങ്ങയെ കൊല്ലാൻ; രാക്ഷസാധിപാ, എനിക്ക് എന്നെക്കുറിച്ച് ഒരു സന്താപവുമില്ല.’ ഇവിടെ ‘എന്നെ കൊന്നിട്ടേ അങ്ങയെ’ എന്ന വാക്ക് ജ്യേഷ്ഠന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി സ്വന്തം പ്രാണൻ ത്യജിക്കാനുള്ള സന്നദ്ധത കാണിക്കുന്നു. ‘ശത്രുതാപനാ, ഇപ്പോൾത്തന്നെ ഇഷ്ടംപോലെ എന്നോട് ആജ്ഞാപിക്കൂ; അതുല്യവിക്രമാ, യുദ്ധത്തിന് അങ്ങ് മറ്റാരെയും നോക്കേണ്ടതില്ല.’ ഈ വാക്കാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ മഹോദരന്റെ ആക്ഷേപത്തിനു കാരണമാകുന്നത്. വീരന്റെ ഗർവം ഇവിടെ സ്വാഭാവികമാണ്; എന്നാൽ ‘നിഹത്യ കില’ (കൊന്നിട്ടുവേണമല്ലോ) എന്ന വാക്കിൽ ഭാവിയുടെ ഒരു നിഴലും കാണാം — കവി വായനക്കാരന് അവന്റെ മരണത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പു നൽകുന്നു. ശോകമഗ്നരായ രാക്ഷസന്മാരുടെ കണ്ണീർ തുടയ്ക്കും എന്ന വാക്കിൽ കുംഭകർണന്റെ സാമൂഹികചിന്തയും കാണാം — ജ്യേഷ്ഠനുവേണ്ടി മാത്രമല്ല, രാക്ഷസകുലത്തിനു മുഴുവനുംവേണ്ടിയാണ് അവൻ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത്. സുഗ്രീവനെക്കുറിച്ചുള്ള ‘സസൂര്യമിവ തോയദം’ (സൂര്യനോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ) എന്ന ഉപമ അവന്റെ സ്വർണവർണമായ ശരീരവും കറുത്ത മേഘവും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘അങ്ങയുടെ മഹാബലന്മാരായ ശത്രുക്കളെ ഞാൻ ഉന്മൂലനം ചെയ്യും. ശക്രനായാലും യമനായാലും അഗ്നിയും വായുവുമായാലും കുബേരനും വരുണനുമായാലും — അവരോടെല്ലാം ഞാൻ യുദ്ധം ചെയ്യും. പർവതത്തോളം ശരീരമുള്ളവനും മൂർച്ചയേറിയ ശൂലം ധരിച്ചവനും കൂർത്ത ദംഷ്ട്രകളുള്ളവനുമായി ഞാൻ ഗർജിക്കുമ്പോൾ പുരന്ദരൻപോലും ഭയക്കും. അല്ലെങ്കിൽ ആയുധം ഉപേക്ഷിച്ച് വേഗത്തിൽ ശത്രുക്കളെ ഞെരിക്കുന്ന എന്റെ മുന്നിൽ ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ആർക്കും നിൽക്കാനാവില്ല. ശക്തികൊണ്ടോ ഗദകൊണ്ടോ വാളുകൊണ്ടോ മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾകൊണ്ടോ അല്ല — ക്രോധത്തോടെ കൈകൾകൊണ്ടുതന്നെ വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലും ഞാൻ കൊല്ലും. ആ രാഘവൻ ഇന്ന് എന്റെ മുഷ്ടിയുടെ വേഗം സഹിക്കുമെങ്കിൽ, അപ്പോൾ എന്റെ ബാണസമൂഹങ്ങൾ രാഘവന്റെ രക്തം കുടിക്കും. രാജാവേ, ഞാൻ നിൽക്കുമ്പോൾ അങ്ങ് എന്തിനു ചിന്തയാൽ തപിക്കുന്നു? അങ്ങയുടെ ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കാൻ ഞാൻ ഇതാ പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു; രാമനിൽനിന്നുള്ള ഘോരഭയം ഉപേക്ഷിക്കൂ; യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ അവനെ കൊല്ലും.’ ‘രാഘവനെയും ലക്ഷ്മണനെയും മഹാബലനായ സുഗ്രീവനെയും, ലങ്കയെ ദഹിപ്പിച്ച രാക്ഷസഘാതകനായ ഹനുമാനെയും, യുദ്ധത്തിൽ മുന്നിൽ വരുന്ന വാനരന്മാരെയും ഞാൻ തിന്നും. അങ്ങേക്ക് അസാധാരണമായ മഹത്തായ യശസ്സു നൽകാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ മുമ്പ് അവൻ ഐരാവതത്തിന്റെ കൊമ്പുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രനെ അടിച്ചിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ അവന്റെ ഗർവം അടിസ്ഥാനമില്ലാത്തതല്ല. ഹനുമാന്റെ ലങ്കാദഹനത്തിന്റെ പരാമർശം രാക്ഷസന്മാരുടെ ഹൃദയത്തിൽ ആ അപമാനത്തിന്റെ ഓർമ ഉണർത്തുന്നു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ, വിഭീഷണൻ മുൻസർഗത്തിൽ വർണിച്ച കുംഭകർണന്റെ ശക്തിയും സഹജബലവും പ്രകടമാകുന്നു. എങ്കിലും ‘എന്റെ മുഷ്ടിവേഗം സഹിക്കുമെങ്കിൽ’ എന്ന വാക്കിൽ സംശയത്തിന്റെ ഒരു ലാഞ്ഛനയുമുണ്ട് — രാമന്റെ ബലം അവനും പൂർണമായി അവഗണിക്കുന്നില്ല. ദേവന്മാരുടെ പേരുകൾ — ശക്രൻ, യമൻ, അഗ്നി, വായു, കുബേരൻ, വരുണൻ — ലോകപാലന്മാർതന്നെ; അവരോടെല്ലാം യുദ്ധം ചെയ്യുമെന്ന വാക്ക് അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ പരമസീമ കാണിക്കുന്നു. ആയുധമില്ലാതെ കൈകൾകൊണ്ടുതന്നെ കൊല്ലുമെന്നത് അവന്റെ ശരീരബലത്തിലുള്ള ഗർവമാണ്.

‘രാജാവേ, ഇന്ദ്രനിൽനിന്നായാലും സ്വയംഭുവിൽനിന്നായാലും ഭയമുണ്ടെങ്കിൽ, സൂര്യൻ രാത്രിയിലെ ഇരുട്ടിനെ എന്നപോലെ ഞാൻ അതു നശിപ്പിക്കും. ഞാൻ ക്രുദ്ധനായാൽ ദേവന്മാർപോലും ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കും; യമനെ ഞാൻ ശമിപ്പിക്കും, അഗ്നിയെ ഭക്ഷിക്കും. നക്ഷത്രങ്ങളോടുകൂടി സൂര്യനെ ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തും, ശതക്രതുവിനെ കൊല്ലും, വരുണന്റെ വാസസ്ഥാനമായ സമുദ്രം കുടിച്ചുവറ്റിക്കും. പർവതങ്ങളെ പൊടിയാക്കും, ഭൂമിയെ പിളർക്കും. ദീർഘകാലം ഉറങ്ങിക്കിടന്ന കുംഭകർണന്റെ വിക്രമം, ഭക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന സർവഭൂതങ്ങളും ഇന്നു കാണട്ടെ. ഈ സ്വർഗലോകം മുഴുവൻപോലും എനിക്ക് ആഹാരമായി തികയുകയില്ല.’ 52 മുതൽ 56 വരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ കാണുന്നില്ല — അതിശയോക്തി നിറഞ്ഞ വൾഗേറ്റിലെ ഈ ഭാഗം കുംഭകർണന്റെ ഗർവത്തെ പാരമ്യത്തിലെത്തിക്കുന്നു. പിന്നെ ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ അവൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു: ‘ദാശരഥിയുടെ വധത്തിലൂടെ അങ്ങേക്കു സുഖം നൽകുന്ന സുഖം കൊണ്ടുവരാൻ ഞാൻ പോകുന്നു. ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം രാമനെ കൊന്ന് വാനരയൂഥപ്രമുഖന്മാരെയെല്ലാം ഞാൻ തിന്നും.’ ഒടുവിൽ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ: ‘രാജാവേ, ആനന്ദിക്കൂ, ഇന്നു വാരുണി (മദ്യം) കുടിക്കൂ, ദുഃഖം നീക്കി കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യൂ. ഇന്നു ഞാൻ രാമനെ യമലോകത്തേക്ക് അയച്ചാൽ സീത ദീർഘകാലത്തേക്ക് അങ്ങയുടെ വശഗയാകും.’ ഇവിടെ വൈരുധ്യം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — സർഗാരംഭത്തിൽ സീതാപഹരണത്തെ ‘പാപത്തിന്റെ ഫലം’ എന്നു നിന്ദിച്ചവൻതന്നെ ഒടുവിൽ ‘സീത വശഗയാകും’ എന്നു പ്രതീക്ഷ നൽകുന്നു. ഭ്രാതൃസ്നേഹം അവന്റെ നീതിബോധത്തെ കീഴടക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നീത്യുപദേശത്തിൽ ആരംഭിച്ച് യുദ്ധോത്സാഹത്തിൽ അവസാനിക്കുന്ന സർഗം കുംഭകർണന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ രണ്ടു വശങ്ങൾ — വിവേകിയായ മന്ത്രിയും വീരനായ സഹോദരനും — വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘വാരുണി കുടിക്കൂ’ എന്ന വാക്ക് രാവണന്റെ ഭോഗപ്രിയതയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതുതന്നെയാണ് അവന്റെ പതനത്തിനു കാരണം. കുംഭകർണനും സ്വയം മദ്യം കുടിച്ചിട്ടാണ് വന്നിരുന്നത്; ഇങ്ങനെ രാക്ഷസന്മാരുടെ ജീവിതശൈലി ഇവിടെ പ്രതിഫലിക്കുന്നു. അതിശയോക്തികൾക്കുശേഷമുള്ള ‘സുഖം കൊണ്ടുവരാൻ ഞാൻ പോകുന്നു’ എന്ന ലളിതമായ വാക്ക് അവന്റെ സ്നേഹത്തിന്റെ സത്യത കാണിക്കുന്നു.

When Kumbhakarṇa heard the lament of the king of the rākṣasas, he laughed. It was a laugh of mockery and of sorrow both: what his brother had refused to hear before had now borne its fruit, and the king who had thought he knew everything was wailing with fear. Then he said: "The mistake we saw long ago, when counsel was being taken, has come home to you now, since you would not heed good advice." He was recalling the council at the start of the Yuddha Kāṇḍa, where he had condemned Rāvaṇa's deed and yet promised to fight for him. "The fruit of your wicked deed has overtaken you quickly, as hell overtakes an evildoer. At the very beginning, great king, you never thought this business through; in the mere pride of your strength you never weighed where it would lead." He named the carrying off of Sītā plainly as the fruit of sin, and said that the fruit had come quickly — not in some later life but at once, in the death of Prahasta, Rāvaṇa's own defeat and the siege of the city. Rākṣasa though he was, Kumbhakarṇa knew sin for sin, and his words hold both statecraft and dharma. From the first lines of the sarga the two sides of the brothers' bond are plain: Kumbhakarṇa reproaches his brother, but he does not abandon him.

"A man who, trusting in his power, does last what should come first and first what should come last does not know good policy from bad. Deeds done in the wrong order, with no regard for place and time, are spoiled, like oblations poured into fires that have not been consecrated." The image is taken from sacrifice: as an offering in an impure fire bears no fruit, so does an action done out of season. Rāvaṇa had carried off Sītā first and asked his ministers afterwards — the very fault of doing first what should come last. "The king who first reaches agreement with his ministers and then applies the five means to the three kinds of undertaking keeps to the right path. The king who seeks to act according to the teachings and the occasion, who comes to understand things with his ministers' judgement and keeps his friends in view — he is a king. Lord of the rākṣasas, a man should pursue dharma, wealth or pleasure, or all three, or the three in pairs, each at its proper time. But a king, or one who is king only in name, who hears which of the three is best and still does not grasp it, has wasted all his learning." The best of the three is dharma; Rāvaṇa, for all his learning, had followed pleasure, and that was his fault. Here the poet shows an unexpected side of Kumbhakarṇa: not a sleepy rākṣasa but a man learned in statecraft, reminding the king of his first duty, to take counsel and deliberate, which Rāvaṇa had neglected.

"Best of rākṣasas, gifts, conciliation, sowing division, and force at the right time" — the four means of statecraft — "the application of these means, and good policy and bad: the self-possessed man who consults his ministers on all of these and pursues dharma, wealth and pleasure each at its proper time will not come to grief in this world. A king should do what must be done only after weighing what will lead to his good, together with ministers who know the truth of affairs and live by their wits. There are men with the minds of cattle, who do not understand the treatises and yet have been let in among the counsellors, and they want to speak out of sheer boldness. The words of those who do not know the treatises, who are ignorant of the science of wealth and simply hanker after great fortune, should not be acted on. Men who in their insolence babble what is harmful dressed up as good ruin every undertaking; they must certainly be kept out of counsel. Clever ministers who have joined with the enemy to destroy their master get him to do the very opposite of what should be done. A master should recognise by their conduct, when counsel is taken, those ministers who look like friends but are enemies in league with the foe." Kumbhakarṇa's target was clear: Rāvaṇa's flatterers, men like Prahasta who had said "we will win", pleasing the king with their words and harming him with their advice. His "minds of cattle" shows his contempt for counsellors who knew no learning but spoke with brazen confidence. The one man who had spoken for Rāvaṇa's good, Vibhīṣaṇa, had been driven out, while the flatterers kept their seats — that was the whole reversal. The heart of this teaching, true for every ruler in every age, is that a king must test his ministers' advice before taking it, for those who speak pleasantly are not always those who speak for his good. In a few words Kumbhakarṇa ran through the foundations of the science of statecraft — the four means, the ways of policy, the three aims of life — and showed how well he knew it.

"Others find the weak spot of a rash man who rushes headlong into his undertakings, as birds find the gap in Mount Krauñca." Skanda once split Mount Krauñca, and through that famous gap swans and other birds pass; so enemies slip in through the weakness of a rash king. "He who despises his enemy and does not guard himself meets with disaster and is thrown down from his place." Kumbhakarṇa said plainly that Rāvaṇa's chief fault was contempt for his enemy — despising Rāma's strength because he was a man — and in "thrown down from his place" lay a prophecy that Rāvaṇa would lose his kingdom and his life. "What your beloved wife Mandodarī and my younger brother Vibhīṣaṇa told you here before — that alone was the good advice for us. Now do as you please." Good counsel had been given both at home and in the council hall, and Rāvaṇa had scorned both and followed his own will. His last words, "do as you please", carry a note of despair.

Hearing Kumbhakarṇa's speech, ten-necked Rāvaṇa knitted his brows and said to him in anger: "Why do you lecture me like a respected elder or a teacher? What is the use of all this labour of words? Do what is fitting now. Whatever was left undone before, through confusion, through infatuation, or through trust in strength and valour, it is useless to talk about it again. Think now of what is right to do at this moment. Men do not grieve over what is past; what is past is past." He half admitted his fault — confusion, infatuation — but would not listen to advice. "What is past is past" is sound policy, but Rāvaṇa used it to cover his own error. "Set right with your valour the harm my bad policy has done, if you really love me, if you know your own prowess, if you hold this cause of mine the most important thing in your heart. He is a friend who helps a man in distress whose affairs have failed; he is a kinsman who stands ready to help when things have gone wrong." Pride and pleading were mixed in his words — pride in "why do you lecture me like a teacher", pleading in speaking of a man in distress — and that a king should call himself one in distress shows how grave his plight was. By describing a true friend and a true kinsman he played on Kumbhakarṇa's love, and his threefold "if" put his brother's loyalty to the test so that he could not refuse. Emotional pressure was Rāvaṇa's weapon.

As his brother spoke these resolute and harsh words, Kumbhakarṇa realised that he was angry, and seeing him so deeply shaken, he spoke to him slowly and gently, soothing him: "Listen closely to what I say, King, subduer of your enemies. Enough of this distress, king of rākṣasa kings; put away your anger and be yourself again. You must not let this weigh on your mind while I am alive, lord of the earth. I will destroy the one who torments you. Whatever the circumstances, lord of the earth, I had to tell you what was good for you; I spoke out of kinship and a brother's love. Now see what a loving kinsman does at such a time: watch the slaughter of your enemies that I will make in battle." Here lies the greatness of Kumbhakarṇa's character. The man who had just given harsh advice grew gentle when he saw his brother's anger, and made ready to fight. To speak for his good was his duty; to fight was his brother's love; and he fulfilled both. He knew what was right — "I had to tell you what was good for you" — but his love for his brother was stronger than his sense of right, and so he fought on the side of wrong. That is Kumbhakarṇa's tragedy. Even in his gentleness he addressed his brother with respect, as king, as lord of the earth, as king of rākṣasa kings; soft words after hard ones are the mark of a skilful speaker.

"Today, mighty-armed one, you will see the monkey army in flight, once I have killed Rāma and his brother at the front of the battle. Today, mighty-armed one, you will see Rāma's head brought back by me from the battlefield, and be happy — let Sītā be the one who grieves. Today let all the rākṣasas in Laṅkā whose kinsmen have been killed see Rāma's death, the thing they long for most. Today, by destroying the enemy in battle, I will wipe away the tears of all who are overwhelmed with grief and mourning their slaughtered kin. Today you will see Sugrīva, lord of the monkeys, huge as a mountain, lying scattered on the battlefield like a cloud lit by the sun." The fivefold "today" shows his zeal and his resolve. He fought not only for his brother but for the whole rākṣasa people, to dry their tears. The image of Sugrīva as a sunlit cloud suggests at once his golden colour and a dark cloud. "Blameless brother, these rākṣasas and I, all eager to kill the son of Daśaratha, have reassured you — why are you always so troubled? Rāghava will kill you, it is said, only after he has killed me; king of the rākṣasas, I will not let myself be anxious." In those words he showed he was ready to give his life to shield his brother, and in "only after killing me" falls the shadow of what is to come; the poet hints at his death. "Command me now as you please, scorcher of your foes; you of matchless valour need look to no one else to fight for you." These words would provoke Mahodara's rebuke in the next sarga.

"I will wipe out your mighty enemies. Even if they were Indra, Yama, Fire and Wind, even Kubera and Varuṇa, I would fight them all" — the very guardians of the world, and his confidence reached its limit. "When I stand with a body the size of a mountain, a sharp spear in my hand, and roar through my sharp fangs, even Indra will be afraid. Or when I throw my weapons away and crush my enemies with all my force, no one who wants to live will be able to stand before me. Not with spear or mace, not with sword or sharp arrows, but with my two hands alone, in my fury, I will kill even Indra with his thunderbolt." Unarmed, a killer with his bare hands — this was pride in his bodily strength, and it was not baseless, for he had once struck Indra with Airāvata's tusk; here the natural strength Vibhīṣaṇa had described comes out. "If Rāghava can withstand the force of my fist today, then my floods of arrows will drink his blood." Yet in that "if" there is a trace of doubt; even he did not wholly dismiss Rāma's strength. "Why are you tormented by anxiety, King, while I am here? I am ready to go out and destroy your enemies. Give up your dreadful fear of Rāma. I will kill in battle Rāghava, and Lakṣmaṇa, and mighty Sugrīva, and Hanumān, the rākṣasa-slayer who set Laṅkā on fire" — naming Hanumān stirred in the rākṣasas the memory of that humiliation — "and I will devour the monkeys when battle is joined. I want to give you great and unrivalled glory."

"If you fear Indra, King, or even Brahmā the Self-born, I will destroy that fear as the sun destroys the darkness of night. When I am angry, even the gods will lie stretched on the ground. I will put an end to Yama and devour Fire; I will bring the sun and the stars down to earth; I will kill Indra and drink up the ocean, the home of Varuṇa; I will grind the mountains to dust and split the earth. Let all creatures see today, as they are devoured on every side, the valour of Kumbhakarṇa who has slept so long. The whole of heaven would not be enough to fill my hunger." These boasts carry his pride to its height. Then, more simply, he closed: "I am going to win you happiness by the death of Daśaratha's son. When I have killed Rāma and Lakṣmaṇa, I will eat all the chief leaders of the monkey troops. Enjoy yourself, King; drink wine today, put away your grief and attend to your affairs. When I have sent Rāma to the house of Yama today, Sītā will be yours for ever." After all the extravagance, that plain "I am going to win you happiness" shows how real his love was. Mark the irony: the man who at the start of the sarga called the carrying off of Sītā the fruit of sin now, at the end, promises that Sītā will be Rāvaṇa's; love for his brother had overpowered his sense of right. His "drink wine" recalls the love of pleasure that was Rāvaṇa's undoing — and Kumbhakarṇa himself had come straight from his drinking; the rākṣasas' way of life is mirrored here. So the sarga begins with lessons in statecraft and ends in battle-fever, and it shows both sides of Kumbhakarṇa: the wise counsellor and the heroic brother.