निद्रया मदेन च समाकुलः सः राक्षसशार्दूलः विपुलविक्रमः कुम्भकर्णः श्रिया जुष्टं राजमार्गं ययौ। राक्षसानां सहस्रैः वृतः सः परमदुर्जयः आसीत्, मार्गपार्श्वस्थेभ्यः गृहेभ्यः च तस्य उपरि पुष्पवर्षं क्रियमाणम् आसीत् — नगरवासिनः तं रक्षकं मत्वा सत्कुर्वन्ति। सः हेमजालैः विततं भानुवत् भास्वरं विपुलं रम्यं राक्षसेन्द्रस्य निवेशनं ददर्श। ततः सूर्यः अभ्रजालं इव प्रविश्य सः रक्षोधिपतेः निवेशनं प्रविष्टः, दूरे आसनस्थम् अग्रजं च अपश्यत् — यथा शक्रः आसनस्थं स्वयंभुवं पश्यति। अत्र उपमा द्विविधा — प्रवेशे सूर्यमेघयोः, दर्शने इन्द्रब्रह्मणोः। भ्रातुः भवनं गच्छन् राक्षसगणसमन्वितः सः पदन्यासैः मेदिनीम् अकम्पयत। अयं पञ्चमः श्लोकः पूर्वसर्गस्य चतुर्नवतितमस्य श्लोकस्य अर्धद्वयेन प्रायः समानः, केवलं ‘रक्षोगणसमन्वितः’ इति पाठभेदः — मुद्रणे पुनरुक्तिः इयं, कथाक्रमे तु प्रवेशस्य पुनःस्मरणम्। कविः अत्र कुम्भकर्णस्य गमनं राजसूययात्रा इव वर्णयति — सहस्रशः अनुचराः, पुष्पवृष्टिः, श्रीयुक्तः मार्गः च। किन्तु तस्य नेत्रयोः निद्रा मदः च अद्यापि वर्तते, अतः शौर्यस्य सह आलस्यम् अपि दृश्यते। नगरवासिनां पुष्पवर्षे आशा प्रकटिता — बहुभिः पराजयैः पीडिताः ते इमं नूतनं रक्षकं पश्यन्ति। राजभवनस्य हेमजालानि सूर्यप्रभा च तस्य ऐश्वर्यं सूचयन्ति, यत् इदानीं संकटे पतितम्। पृथिव्याः कम्पः तस्य शरीरस्य गुरुत्वं दर्शयति, अग्रे वानराणां भयस्य च पूर्वसूचना भवति।

गृहम् अभिगम्य कक्ष्याः अभिविगाह्य कुम्भकर्णः पुष्पके विमाने उद्विग्नम् आसीनं गुरुं ज्येष्ठं ददर्श। दशग्रीवः अपि तं उपस्थितं दृष्ट्वा संहृष्टः तूर्णम् उत्थाय समीपम् आनयत्। पर्यङ्के आसीनस्य भ्रातुः चरणौ महाबलः कुम्भकर्णः ववन्दे, ‘किं कर्तव्यम्’ इति च अपृच्छत्। रावणः मुदितः उत्पत्य तं परिषस्वजे, यथावत् अभिनन्दितवान् च। ज्येष्ठस्य उत्थानम् आलिङ्गनं च तस्य भयस्य गाढतां सूचयति — राजा अपि अनुजं प्रति विनीतः जातः। ततः कुम्भकर्णः शुभं दिव्यं वरासनं प्रतिपेदे। तत् आसनम् आश्रित्य संरक्तनयनः सः क्रोधात् रावणम् अब्रवीत् — ‘किमर्थं त्वया राजन् आदृत्य अहं प्रबोधितः? कस्मात् ते अत्र भयम्? कः वा अद्य प्रेतः भविष्यति?’ ‘प्रेतः’ इति शब्देन सः स्वस्य शक्तिं प्रकाशयति — यस्य कृते अहं जागरितः सः अवश्यं मरिष्यति इति तस्य आशयः। क्रोधः अपि अत्र निद्राभङ्गस्य फलम् इव। कुम्भकर्णस्य विनयः अपि दृश्यः — बलवान् अपि सः ज्येष्ठस्य चरणौ वन्दते, ततः एव प्रश्नं करोति। ‘किं कृत्यम्’ इति तस्य प्रथमं वचनं सेवकस्य इव, अनन्तरं तु क्रुद्धस्य योधस्य। रावणः अपि पुष्पके विमाने उपविष्टः, यत् तस्य विजयानां चिह्नम्; तथापि सः उद्विग्नः। एवं कविः राज्ञः बाह्यं वैभवम् आन्तरं भयं च युगपत् दर्शयति। भ्रात्रोः परस्परं स्नेहः सत्यः, किन्तु तस्मिन् स्नेहे अपि रावणस्य स्वार्थः निहितः इति अग्रे स्पष्टं भविष्यति। ‘आदृत्य’ इति पदं सूचयति यत् साधारणकार्याय तं न बोधयन्ति — महत्कारणम् एव अपेक्षितम्।

क्रुद्धं भ्रातरं दृष्ट्वा रावणः अपि रोषेण परिवृत्ताभ्यां नेत्राभ्यां वाक्यम् अब्रवीत् — ‘महाबल, शयानस्य ते सुमहान् कालः गतः। सुषुप्तः त्वं मम रामकृतं भयं न जानासि। एषः श्रीमान् दाशरथिः सुग्रीवसहितः बली समुद्रं लङ्घयित्वा अस्माकं मूलं परिकृन्तति। हन्त, लङ्कायां वनानि उपवनानि च पश्य — सेतुना सुखम् आगत्य वानरैः एकार्णवं कृतम्। ये मुख्यतमाः राक्षसाः ते वानरैः युधि हताः। वानराणां तु क्षयं युद्धे कथंचन न पश्यामि; पूर्वम् अपि वानराः युद्धे न जिताः।’ ततः सः स्पष्टं याचते — ‘तत् एतत् उत्पन्नं भयं त्रायस्व, इमान् अद्य नाशय; तदर्थम् एव भवान् बोधितः। सर्वः कोशः क्षपितः; अतः माम् अभ्युपपद्य बालवृद्धावशेषितां लङ्कां पुरीं त्रायस्व।’ अत्र रावणस्य दर्पः विगलितः — स्वयम् एव कोशक्षयं सैन्यक्षयं च स्वीकरोति। ‘बालवृद्धावशेषिता’ इति पदेन युवानः योद्धारः सर्वे प्रायेण हताः इति करुणं चित्रम्। ‘मूलं परिकृन्तति’ इति वचनेन वृक्षस्य उपमा — यथा वृक्षस्य मूले छिन्ने सर्वं शुष्यति, तथा लङ्कायाः बलं नश्यति। ‘वानरैकार्णवम्’ इति पदे वानराः समुद्रः इव वर्णिताः, ये सेतुना उत्तीर्य सर्वत्र प्रसृताः। रावणः स्वस्य दोषं न स्वीकरोति — सीताहरणं न उल्लिखति, केवलं रामं शत्रुं वर्णयति। प्रहस्तादीनां वधः, स्वस्य पराजयः च अस्य भाषणस्य पृष्ठभूमिः।

‘महाबाहो, भ्रातुः अर्थे सुदुष्करं कर्म कुरु। परंतप, एवं मया पूर्वं कश्चित् भ्राता न उक्तः — अहं कदापि कञ्चित् न अयाचे।’ इति वचनेन राज्ञः अभिमानस्य त्यागः दृश्यते। ‘त्वयि मम स्नेहः परा सम्भावना च अस्ति। राक्षसर्षभ, देवासुरयुद्धेषु बहुशः त्वया प्रतिव्यूह्य देवाः असुराः च युधि निर्जिताः।’ द्वाविंशः श्लोकः मुद्रणे एकेन एव अर्धेन निबद्धः, तस्य अर्थः पूर्वेण सह युज्यते। ‘भीमपराक्रम, तत् एतत् सर्वं वीर्यम् आतिष्ठ; सर्वभूतेषु तव सदृशः बली न दृश्यते।’ अन्ते वंशस्थवृत्तेन उपसंहारः — ‘प्रियरण, बान्धवप्रिय, यथाप्रियं मे उत्तमं प्रियहितं कुरुष्व। स्वतेजसा सपत्नवाहिनीं व्यथय, यथा उद्यतः महान् पवनः शरत्काले घनान् विकिरति।’ ‘प्रियरण’, ‘बान्धवप्रिय’ इति सम्बोधनद्वयं कुम्भकर्णस्य स्वभावद्वयं स्पृशति — युद्धप्रेम बन्धुप्रेम च; रावणः उभयम् अपि स्वार्थाय प्रयुङ्क्ते। स्तुतिः याचना भयं च इति त्रयम् अस्मिन् भाषणे मिश्रितम्। रावणः पूर्वं कस्यचित् पुरतः न नतः, इदानीं तु अनुजस्य पुरतः याचकः भवति; एषः एव तस्य पतनस्य आरम्भः। कुम्भकर्णस्य पूर्वविजयानां स्मरणेन सः तस्य अभिमानं जागरयति, येन सः युद्धाय सज्जः भवेत्। अग्रिमे सर्गे कुम्भकर्णः एतस्य याचनस्य उत्तरं दास्यति। स्नेहः सम्भावना च इति पदद्वयेन सः भ्रातुः हृदयं स्पृशति, देवासुरविजयस्मरणेन च तस्य गर्वं वर्धयति। वंशस्थवृत्ते पवनमेघोपमा युद्धस्य वेगं सूचयति — यथा शरत्काले मेघाः अल्पजलाः लघवः च वायुना सुखेन विकीर्यन्ते, तथा वानराः अपि तव पुरतः विद्रविष्यन्ति इति रावणस्य आशा।

నిద్రతోనూ మదంతోనూ కలవరపడుతున్న, విపులమైన పరాక్రమం గల ఆ రాక్షసశార్దూలుడు కుంభకర్ణుడు శోభతో కూడిన రాజమార్గంలో వెళ్ళాడు. వేలాది రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడిన అతడు అత్యంత దుర్జయుడుగా ఉన్నాడు, దారి పక్కన ఉన్న ఇళ్ళ నుండి అతని మీద పూలవాన కురిపించబడుతోంది — నగరవాసులు అతనిని రక్షకునిగా భావించి సత్కరిస్తున్నారు. బంగారు జాలాలతో కప్పబడిన, సూర్యుని వలె ప్రకాశించే, విశాలమైన, రమ్యమైన రాక్షసేంద్రుని నివాసాన్ని అతడు చూశాడు. తరువాత సూర్యుడు మేఘజాలంలోకి ప్రవేశించినట్లు అతడు రాక్షసాధిపతి నివాసంలో ప్రవేశించాడు, దూరంలో ఆసనం మీద కూర్చున్న అన్నగారిని చూశాడు — ఇంద్రుడు ఆసనం మీద కూర్చున్న స్వయంభువు బ్రహ్మను చూసినట్లు. ఇక్కడ ఉపమ రెండు విధాలు — ప్రవేశంలో సూర్యుడు-మేఘం, దర్శనంలో ఇంద్రుడు-బ్రహ్మ. రాక్షసగణాలతో కూడి సోదరుని భవనానికి వెళ్తూ అతడు అడుగుల తాకిడితో భూమిని కంపింపజేశాడు. ఈ ఐదవ శ్లోకం పూర్వ సర్గలోని తొంభై నాలుగవ శ్లోకపు రెండు అర్ధాలతో దాదాపు సమానమైనది, కేవలం ‘రక్షోగణసమన్వితః’ అనే పాఠభేదం — ముద్రణలో ఇది పునరుక్తి, కథాక్రమంలో మాత్రం ప్రవేశాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేయడం. కవి ఇక్కడ కుంభకర్ణుని పయనాన్ని రాజసూయ యాత్రలా వర్ణిస్తాడు — వేలాది అనుచరులు, పూలవాన, శోభతో కూడిన మార్గం. కానీ అతని కళ్ళలో నిద్రా మదమూ ఇంకా ఉన్నాయి, కాబట్టి శౌర్యంతో పాటు సోమరితనం కూడా కనిపిస్తుంది. నగరవాసుల పూలవానలో ఆశ ప్రకటితమైంది — అనేక పరాజయాలతో పీడించబడిన వారు ఇతనిని కొత్త రక్షకునిగా చూస్తున్నారు. రాజభవనపు బంగారు జాలాలూ సూర్యకాంతీ దాని ఐశ్వర్యాన్ని సూచిస్తాయి, అది ఇప్పుడు సంక్షోభంలో పడింది. భూమి కంపించడం అతని శరీరపు బరువును చూపుతుంది, ముందు రాబోయే వానరుల భయానికి పూర్వసూచన కూడా అవుతుంది.

గృహాన్ని సమీపించి, కక్ష్యలను (ఆవరణలను) దాటి కుంభకర్ణుడు పుష్పక విమానంలో కలవరంతో కూర్చున్న పెద్దవాడైన అన్నగారిని చూశాడు. దశగ్రీవుడు కూడా ఎదుటికి వచ్చిన అతనిని చూసి సంతోషించి త్వరగా లేచి దగ్గరకు తీసుకువచ్చాడు. పర్యంకం మీద కూర్చున్న సోదరుని పాదాలకు మహాబలుడైన కుంభకర్ణుడు నమస్కరించి, ‘ఏమి చేయాలి’ అని అడిగాడు. రావణుడు ఆనందంతో లేచి అతనిని కౌగిలించుకొని యథోచితంగా అభినందించాడు. అన్నగారు లేవడమూ కౌగిలించుకోవడమూ అతని భయపు గాఢతను సూచిస్తాయి — రాజు కూడా తమ్ముని పట్ల వినయవంతుడయ్యాడు. తరువాత కుంభకర్ణుడు శుభమైన, దివ్యమైన శ్రేష్ఠాసనాన్ని అలంకరించాడు. ఆ ఆసనం మీద కూర్చొని కళ్ళు ఎర్రబడిన అతడు కోపంతో రావణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, నీవు ఇంత శ్రద్ధగా నన్ను ఎందుకు మేల్కొలిపావు? నీకు ఇక్కడ దేనివల్ల భయం? ఈనాడు ఎవడు ప్రేతమవబోతున్నాడు?’ ‘ప్రేతః’ అనే పదంతో అతడు తన శక్తిని ప్రకటిస్తాడు — ఎవని కోసం నేను మేల్కొలపబడ్డానో వాడు తప్పక మరణిస్తాడని అతని ఆశయం. క్రోధం కూడా ఇక్కడ నిద్రాభంగపు ఫలితం వంటిది. కుంభకర్ణుని వినయం కూడా కనిపిస్తుంది — బలవంతుడైనా అతడు అన్నగారి పాదాలకు నమస్కరిస్తాడు, ఆ తరువాతే ప్రశ్న అడుగుతాడు. ‘కిం కృత్యమ్’ (ఏమి చేయాలి) అనే అతని మొదటి మాట సేవకునిది వలె ఉంటుంది, ఆ తరువాతిది కోపించిన యోధునిది. రావణుడు కూడా పుష్పక విమానంలో కూర్చున్నాడు, అది అతని విజయాలకు చిహ్నం; అయినా అతడు కలవరంలో ఉన్నాడు. ఈ విధంగా కవి రాజు బాహ్యవైభవాన్నీ అంతర్గత భయాన్నీ ఏకకాలంలో చూపుతాడు. సోదరుల పరస్పర స్నేహం నిజమైనదే, కానీ ఆ స్నేహంలో కూడా రావణుని స్వార్థం దాగి ఉందని ముందు స్పష్టమవుతుంది. ‘ఆదృత్య’ (శ్రద్ధగా) అనే పదం సాధారణ కార్యానికి అతనిని మేల్కొలపరని — గొప్ప కారణమే కావాలని — సూచిస్తుంది.

కోపించిన సోదరుని చూసి రావణుడు కూడా రోషంతో తిరుగుతున్న కళ్ళతో ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబలా, నీవు నిద్రిస్తుండగా చాలా కాలం గడిచిపోయింది. గాఢనిద్రలో ఉన్న నీకు రాముని వల్ల నాకు కలిగిన భయం తెలియదు. ఈ శ్రీమంతుడు, బలవంతుడు అయిన దాశరథి సుగ్రీవునితో కలిసి సముద్రాన్ని దాటి మా మూలాన్ని నరికివేస్తున్నాడు. అయ్యో, లంకలోని వనాలనూ ఉపవనాలనూ చూడు — సేతువు ద్వారా సులభంగా వచ్చి వానరులు వాటిని ఒకే సముద్రంగా చేసేశారు. రాక్షసులలో ముఖ్యులైనవారు యుద్ధంలో వానరులచేత చంపబడ్డారు. వానరుల క్షయం మాత్రం యుద్ధంలో ఏ విధంగానూ నాకు కనిపించడం లేదు; ఇంతకుముందు కూడా వానరులు యుద్ధంలో ఓడిపోలేదు.’ తరువాత అతడు స్పష్టంగా అర్థిస్తాడు — ‘కాబట్టి ఇప్పుడు పుట్టిన ఈ భయం నుండి రక్షించు, ఈనాడు వీరిని నాశనం చేయి; అందుకే నిన్ను మేల్కొలిపాము. కోశమంతా ఖాళీ అయిపోయింది; కాబట్టి నన్ను ఆదుకొని, బాలురూ వృద్ధులూ మాత్రమే మిగిలిన లంకానగరాన్ని రక్షించు.’ ఇక్కడ రావణుని దర్పం కరిగిపోయింది — కోశక్షయాన్నీ సైన్యక్షయాన్నీ అతడు తానే అంగీకరిస్తాడు. ‘బాలవృద్ధావశేషితా’ (బాలురూ వృద్ధులూ మాత్రమే మిగిలినది) అనే పదంతో యువయోధులందరూ దాదాపుగా హతులయ్యారనే కరుణచిత్రం. ‘మూలం పరికృంతతి’ (మూలాన్ని నరికివేస్తున్నాడు) అనే మాటలో వృక్షపు ఉపమ — వృక్షపు మూలం తెగితే అంతా ఎండిపోయినట్లు లంక బలం నశిస్తోంది. ‘వానరైకార్ణవమ్’ అనే పదంలో వానరులు సముద్రంలా వర్ణించబడ్డారు, వారు సేతువు ద్వారా దాటి అంతటా వ్యాపించారు. రావణుడు తన దోషాన్ని అంగీకరించడు — సీతాపహరణాన్ని ప్రస్తావించడు, కేవలం రాముని శత్రువుగా వర్ణిస్తాడు. ప్రహస్తాదుల వధా, తన పరాజయమూ ఈ భాషణానికి నేపథ్యం.

‘మహాబాహూ, సోదరుని కోసం అతి కష్టమైన కార్యం చేయి. శత్రుతాపకా, ఇంతకుముందు నేను ఏ సోదరునితోనూ ఇలా అనలేదు — నేను ఎన్నడూ ఎవరినీ యాచించలేదు.’ ఈ మాటతో రాజు అభిమానాన్ని విడిచిపెట్టడం కనిపిస్తుంది. ‘నీపై నాకు స్నేహమూ, గొప్ప నమ్మకమూ ఉన్నాయి. రాక్షసశ్రేష్ఠా, దేవాసుర యుద్ధాలలో అనేకసార్లు నీవు ప్రతివ్యూహం పన్ని దేవతలనూ అసురులనూ యుద్ధంలో జయించావు.’ ఇరవై రెండవ శ్లోకం ముద్రణలో ఒకే అర్ధభాగంతో రచించబడింది, దాని అర్థం ముందుదానితో కలుస్తుంది. ‘భయంకర పరాక్రమా, కాబట్టి ఆ పరాక్రమమంతటినీ ఆశ్రయించు; సర్వప్రాణులలో నీతో సమానమైన బలవంతుడు కనిపించడు.’ చివర వంశస్థవృత్తంతో ఉపసంహారం — ‘యుద్ధప్రియుడా, బంధుప్రియుడా, నాకు ప్రియమైనట్లు ఉత్తమమైన, ప్రియమూ హితమూ అయిన కార్యం చేయి. శరత్కాలంలో విజృంభించిన మహావాయువు మేఘాలను చెదరగొట్టినట్లు నీ తేజస్సుతో శత్రుసేనను వ్యథపెట్టు.’ ‘ప్రియరణ’ (యుద్ధప్రియుడా), ‘బాంధవప్రియ’ (బంధుప్రియుడా) అనే రెండు సంబోధనలు కుంభకర్ణుని రెండు స్వభావాలను స్పృశిస్తాయి — యుద్ధప్రేమ, బంధుప్రేమ; రావణుడు రెండింటినీ తన స్వార్థానికి ఉపయోగిస్తాడు. స్తుతీ, యాచనా, భయమూ అనే మూడూ ఈ భాషణంలో కలగలిశాయి. రావణుడు ఇంతకుముందు ఎవరి ఎదుటా తలవంచలేదు, ఇప్పుడు మాత్రం తమ్ముని ఎదుట యాచకుడవుతాడు; ఇదే అతని పతనానికి ఆరంభం. కుంభకర్ణుని పూర్వవిజయాలను గుర్తుచేయడం ద్వారా అతడు అతని అభిమానాన్ని మేల్కొలుపుతాడు, దానితో అతడు యుద్ధానికి సిద్ధమవుతాడని. తరువాతి సర్గలో కుంభకర్ణుడు ఈ యాచనకు సమాధానం ఇస్తాడు. స్నేహం, నమ్మకం అనే రెండు పదాలతో అతడు సోదరుని హృదయాన్ని స్పృశిస్తాడు, దేవాసురవిజయ స్మరణతో అతని గర్వాన్ని పెంచుతాడు. వంశస్థవృత్తంలోని వాయువు-మేఘపు ఉపమ యుద్ధవేగాన్ని సూచిస్తుంది — శరత్కాలంలో తక్కువ నీరు గల తేలికైన మేఘాలు గాలికి సులభంగా చెదిరిపోయినట్లు వానరులు కూడా నీ ఎదుట పారిపోతారని రావణుని ఆశ.

உறக்கத்தாலும் மயக்கத்தாலும் கலங்கியிருந்த, ராக்ஷசர்களில் புலி போன்ற, பெரும் வீரமுடைய கும்பகர்ணன் செல்வச் செழிப்பு நிறைந்த அரசவீதி வழியே சென்றான். ஆயிரக்கணக்கான ராக்ஷசர்கள் சூழ்ந்த அவன் வெல்லுதற்கரியவனாக இருந்தான்; வீதியின் இருபுறமும் இருந்த வீடுகளிலிருந்து அவன்மீது பூமழை பொழியப்பட்டது — நகரவாசிகள் அவனைத் தங்களைக் காப்பவனாகக் கருதிச் சிறப்பிக்கிறார்கள். பொன் வலைப்பின்னல்களால் போர்த்தப்பட்டு, சூரியனைப் போல ஒளிர்ந்த, விரிந்த, அழகிய ராக்ஷச அரசனின் மாளிகையை அவன் கண்டான். பின்னர், சூரியன் மேகக் கூட்டத்துக்குள் புகுவது போல, ராக்ஷசர்களின் தலைவனுடைய மாளிகைக்குள் அவன் புகுந்தான்; தொலைவில் ஆசனத்தில் அமர்ந்திருந்த தன் அண்ணனைக் கண்டான் — ஆசனத்தில் அமர்ந்த சுயம்புவான பிரம்மாவை இந்திரன் காண்பது போல. இங்கே உவமை இருவகை — நுழைவில் சூரியனும் மேகமும், காண்பதில் இந்திரனும் பிரம்மாவும். ராக்ஷசக் கூட்டங்களோடு உடன்பிறந்தவனின் மாளிகைக்குச் சென்றபோது அவன் தன் அடியெடுப்புகளால் பூமியை அதிரச் செய்தான். இந்த ஐந்தாம் சுலோகம் முந்தைய சர்க்கத்தின் தொண்ணூற்று நான்காம் சுலோகத்தின் இரு பாதிகளோடும் ஏறக்குறைய ஒன்றே; ‘ரக்ஷோகணஸமந்வித:’ — ‘ராக்ஷசக் கூட்டங்களோடு கூடியவன்’ — என்ற பாடவேறுபாடு மட்டுமே உள்ளது — அச்சுப் பதிப்பில் இது ஒரு மீள்கூறல், கதையின் போக்கிலோ நுழைவின் மீள் நினைவூட்டல். கவிஞர் இங்கே கும்பகர்ணனின் பயணத்தை ஓர் அரச ஊர்வலம் போல விவரிக்கிறார் — ஆயிரக்கணக்கான பின்தொடர்பவர்கள், பூமழை, செல்வம் நிறைந்த வீதி. ஆயினும் அவன் கண்களில் உறக்கமும் மயக்கமும் இன்னும் இருக்கின்றன; ஆகவே வீரத்தோடு சோம்பலும் தெரிகிறது. நகரவாசிகளின் பூமழையில் நம்பிக்கை வெளிப்படுகிறது — பல தோல்விகளால் துன்புற்ற அவர்கள் இவனைப் புதிய காவலனாகப் பார்க்கிறார்கள். அரண்மனையின் பொன் வலைகளும் சூரிய ஒளியும் ராவணனின் செல்வச் சிறப்பைக் குறிக்கின்றன; அந்தச் செல்வம் இப்போது இடருக்குள் விழுந்துவிட்டது. பூமியின் அதிர்வு அவன் உடலின் கனத்தைக் காட்டுகிறது; இனி வானரர்களுக்கு வரவிருக்கும் அச்சத்துக்கு முன்னறிவிப்பாகவும் அமைகிறது.

மாளிகையை அடைந்து, உள்முற்றங்களைக் கடந்து, புஷ்பக விமானத்தில் கலக்கத்தோடு அமர்ந்திருந்த மதிப்புக்குரிய தன் அண்ணனைக் கும்பகர்ணன் கண்டான். தசக்ரீவனும் அவன் வந்து நிற்பதைக் கண்டு மகிழ்ந்து, விரைந்து எழுந்து அவனை அருகே அழைத்தான். கட்டிலில் அமர்ந்திருந்த உடன்பிறந்தவனின் பாதங்களைப் பெரும் வலிமையுடைய கும்பகர்ணன் வணங்கி, ‘நான் செய்யவேண்டியது என்ன?’ என்று கேட்டான். ராவணன் மகிழ்ச்சியோடு எழுந்து அவனைத் தழுவிக்கொண்டான், முறைப்படி வரவேற்றான். அண்ணன் எழுந்ததும் தழுவியதும் அவனுடைய அச்சத்தின் ஆழத்தைக் குறிக்கின்றன — அரசனும் தம்பியிடம் பணிவுடையவனாகிவிட்டான். பின்னர் கும்பகர்ணன் மங்கலமான தெய்வீகச் சிறந்த ஆசனத்தில் அமர்ந்தான். அந்த ஆசனத்தில் அமர்ந்து, சிவந்த கண்களுடன் அவன் சினத்தோடு ராவணனிடம் சொன்னான்: ‘அரசே, எதற்காக நீ இவ்வளவு முனைப்போடு என்னை எழுப்பினாய்? உனக்கு இங்கே எதனால் அச்சம்? இன்று பிணமாகப் போகிறவன் யார்?’ ‘ப்ரேத:’ — ‘பிணம்’ — என்ற சொல்லால் அவன் தன் ஆற்றலை வெளிப்படுத்துகிறான் — யாருக்காக நான் எழுப்பப்பட்டேனோ அவன் நிச்சயம் சாவான் என்பது அவன் கருத்து. சினமும் இங்கே உறக்கம் கலைந்ததன் விளைவு போலத் தெரிகிறது. கும்பகர்ணனின் பணிவும் கவனிக்கத்தக்கது — வலியவனாயினும் அவன் அண்ணனின் பாதங்களை வணங்கி, அதன் பின்னரே கேள்வி கேட்கிறான். ‘கிம் க்ருத்யம்’ — ‘செய்யவேண்டியது என்ன’ — என்ற அவனுடைய முதல் சொல் ஒரு பணியாளனுடையது போல இருக்கிறது; அடுத்ததோ சினமுற்ற போர்வீரனுடையது. ராவணனும் தன் வெற்றிகளின் அடையாளமான புஷ்பக விமானத்தில் அமர்ந்திருக்கிறான்; இருந்தும் கலங்கியிருக்கிறான். இவ்வாறு கவிஞர் அரசனின் வெளிப்புறச் செல்வத்தையும் உள்ளத்து அச்சத்தையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறார். உடன்பிறந்தோரின் பரஸ்பர அன்பு உண்மையானது; ஆனால் அந்த அன்பிலும் ராவணனின் தன்னலம் மறைந்திருக்கிறது என்பது பின்னர் தெளிவாகும். ‘ஆத்ருத்ய’ — ‘முனைப்போடு’ — என்ற சொல், சாதாரணக் காரியத்துக்காக அவனை எழுப்புவதில்லை, பெரிய காரணமே தேவை என்பதைக் குறிக்கிறது.

சினமுற்ற உடன்பிறந்தவனைக் கண்டு ராவணனும் கோபத்தால் சுழன்ற கண்களுடன் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘பெரும் வலிமையுடையவனே, நீ உறங்கியபோது மிக நீண்ட காலம் கடந்துவிட்டது. ஆழ்ந்து உறங்கிய நீ, ராமனால் எனக்கு உண்டான அச்சத்தை அறியமாட்டாய். செல்வச் சிறப்புடைய, வலிமைமிக்க இந்தத் தாசரதி சுக்ரீவனோடு சேர்ந்து கடலைக் கடந்து வந்து நம் வேரையே அறுக்கிறான். ஐயோ, இலங்கையின் காடுகளையும் சோலைகளையும் பார் — பாலத்தின் வழியே எளிதாக வந்த வானரர்களால் அவை ஒரே கடலாக்கப்பட்டுவிட்டன. ராக்ஷசர்களில் முதன்மையானவர்கள் எல்லோரும் போரில் வானரர்களால் கொல்லப்பட்டனர். போரில் வானரர்களுக்கோ எந்த வகையிலும் அழிவை நான் காணவில்லை; முன்பும் வானரர்கள் போரில் வெல்லப்பட்டதில்லை.’ பின்னர் அவன் வெளிப்படையாக வேண்டுகிறான்: ‘ஆகவே எழுந்துள்ள இந்த அச்சத்திலிருந்து காப்பாற்று; இவர்களை இன்றே அழி; அதற்காகவே நீ எழுப்பப்பட்டாய். கருவூலம் முழுவதும் தீர்ந்துவிட்டது; ஆகவே எனக்குத் துணை நின்று, குழந்தைகளும் முதியவர்களுமே எஞ்சியுள்ள இலங்கை நகரைக் காப்பாற்று.’ இங்கே ராவணனின் செருக்கு கரைந்துவிட்டது — கருவூல இழப்பையும் படை இழப்பையும் அவனே ஒப்புக்கொள்கிறான். ‘பாலவ்ருத்தாவஶேஷிதா’ — ‘குழந்தைகளும் முதியவர்களுமே எஞ்சியது’ — என்ற சொல்லால், இளம் போர்வீரர்கள் ஏறக்குறைய அனைவரும் கொல்லப்பட்டனர் என்ற இரக்கமான சித்திரம் தரப்படுகிறது. ‘மூலம் பரிக்ருந்ததி’ — ‘வேரை அறுக்கிறான்’ — என்ற சொல்லில் மரத்தின் உவமை உள்ளது — மரத்தின் வேர் வெட்டப்பட்டால் எல்லாம் உலர்வது போல, இலங்கையின் வலிமை அழிகிறது. ‘வானரைகார்ணவம்’ — ‘வானரர்களால் ஒரே கடலானது’ — என்ற சொல்லில் வானரர்கள் கடல் போல விவரிக்கப்படுகிறார்கள்; பாலத்தின் வழியே கடந்து அவர்கள் எங்கும் பரவியுள்ளனர். ராவணன் தன் குற்றத்தை ஒப்புக்கொள்ளவில்லை — சீதையைக் கவர்ந்ததைக் குறிப்பிடவில்லை; ராமனைப் பகைவனாக மட்டுமே விவரிக்கிறான். பிரஹஸ்தன் முதலியோரின் வதமும் அவனுடைய சொந்தத் தோல்வியுமே இந்தப் பேச்சின் பின்னணி.

‘நீண்ட கைகளுடையவனே, உடன்பிறந்தவனுக்காக மிகக் கடினமான இந்தச் செயலைச் செய். பகைவரை வாட்டுபவனே, இதற்கு முன் எந்த உடன்பிறந்தவனிடமும் நான் இவ்வாறு சொன்னதில்லை — நான் ஒருபோதும் யாரிடமும் இரந்ததில்லை.’ இந்தச் சொல்லில் அரசனின் தன்மானம் கைவிடப்படுவது தெரிகிறது. ‘உன்மீது எனக்கு அன்பும் பெரும் நம்பிக்கையும் உண்டு. ராக்ஷசர்களில் காளை போன்றவனே, தேவாசுரப் போர்களில் பலமுறை நீ எதிர் அணிவகுத்துத் தேவர்களையும் அசுரர்களையும் போரில் வென்றிருக்கிறாய்.’ இருபத்திரண்டாம் சுலோகம் அச்சுப் பதிப்பில் ஒரே ஒரு பாதியாக அமைந்துள்ளது; அதன் பொருள் முந்தையதோடு இணைகிறது. ‘அச்சந்தரும் வீரமுடையவனே, அந்த வீரம் முழுவதையும் இப்போது மேற்கொள்; எல்லா உயிர்களிலும் உனக்கு நிகரான வலியவன் காணப்படவில்லை.’ இறுதியில் வம்சஸ்த யாப்பில் நிறைவு: ‘போரை விரும்புபவனே, உறவினரை நேசிப்பவனே, என் விருப்பப்படி எனக்கு மிகச் சிறந்த இனிய நன்மையைச் செய். கூதிர்காலத்தில் எழுந்த பெருங்காற்று மேகங்களைச் சிதறடிப்பது போல, உன் ஒளியால் பகைவர் படையை வாட்டு.’ ‘ப்ரியரண’ — ‘போரை விரும்புபவனே’ — ‘பாந்தவப்ரிய’ — ‘உறவினரை நேசிப்பவனே’ — என்ற இரு விளிகளும் கும்பகர்ணனின் இரு இயல்புகளைத் தொடுகின்றன — போர்ப் பற்றும் உறவுப் பற்றும்; ராவணன் இரண்டையுமே தன்னலத்துக்காகப் பயன்படுத்துகிறான். புகழ்ச்சி, இரத்தல், அச்சம் ஆகிய மூன்றும் இந்தப் பேச்சில் கலந்துள்ளன. முன்பு ராவணன் யார் முன்னும் தலைவணங்கியதில்லை; இப்போதோ தம்பியின் முன் இரப்பவனாகிறான்; இதுவே அவனுடைய வீழ்ச்சியின் தொடக்கம். கும்பகர்ணனின் முந்தைய வெற்றிகளை நினைவூட்டி அவன் அவனுடைய தன்மானத்தை எழுப்புகிறான், அதனால் அவன் போருக்கு ஆயத்தமாவான் என்று. அடுத்த சர்க்கத்தில் கும்பகர்ணன் இந்த வேண்டுகோளுக்குப் பதில் சொல்வான். ‘அன்பு’, ‘நம்பிக்கை’ என்ற இரு சொற்களால் அவன் உடன்பிறந்தவனின் இதயத்தைத் தொடுகிறான்; தேவாசுர வெற்றிகளை நினைவூட்டி அவனுடைய பெருமிதத்தைப் பெருக்குகிறான். வம்சஸ்த யாப்பிலுள்ள காற்று–மேக உவமை போரின் வேகத்தைக் குறிக்கிறது — கூதிர்காலத்தில் நீர் குறைந்த லேசான மேகங்கள் காற்றால் எளிதாகச் சிதறடிக்கப்படுவது போல, வானரர்களும் உன் முன் ஓடிவிடுவார்கள் என்பது ராவணனின் நம்பிக்கை.

ನಿದ್ರೆಯಿಂದಲೂ ಮದದಿಂದಲೂ ಕಳವಳಗೊಂಡಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶಾರ್ದೂಲ, ಅಪಾರ ವಿಕ್ರಮಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋದನು. ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಅವನು ಪರಮ ದುರ್ಜಯನಾಗಿದ್ದನು; ಮಾರ್ಗದ ಇಕ್ಕೆಲಗಳ ಮನೆಗಳಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆ ಹೂಮಳೆ ಸುರಿಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು — ನಗರವಾಸಿಗಳು ಅವನನ್ನು ತಮ್ಮ ರಕ್ಷಕನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಹರಡಿದ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ವಿಶಾಲವೂ ರಮ್ಯವೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಭವನವನ್ನು ಕಂಡನು. ಅನಂತರ ಸೂರ್ಯನು ಮೋಡಗಳ ಜಾಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು, ದೂರದಲ್ಲಿ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಂಡನು — ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಸ್ವಯಂಭುವನ್ನು ಶಕ್ರನು ಕಾಣುವಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಪ್ರವೇಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಮೋಡ, ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ. ಅಣ್ಣನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನು ತನ್ನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸಿದನು. ಈ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ತೊಂಬತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಸಮಾನ, ‘ರಕ್ಷೋಗಣಸಮನ್ವಿತಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠಭೇದ ಮಾತ್ರ — ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇದು ಪುನರುಕ್ತಿ, ಕಥಾಕ್ರಮದಲ್ಲಾದರೋ ಪ್ರವೇಶದ ಪುನಃಸ್ಮರಣೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪಯಣವನ್ನು ರಾಜಮೆರವಣಿಗೆಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾವಿರಾರು ಅನುಚರರು, ಹೂಮಳೆ, ಶೋಭಾಯಮಾನ ಮಾರ್ಗ. ಆದರೆ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನಿದ್ರೆಯೂ ಮದವೂ ಇನ್ನೂ ಇವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶೌರ್ಯದೊಡನೆ ಆಲಸ್ಯವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ನಗರವಾಸಿಗಳ ಹೂಮಳೆಯಲ್ಲಿ ಆಶೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಅನೇಕ ಪರಾಜಯಗಳಿಂದ ನೊಂದ ಅವರು ಈ ಹೊಸ ರಕ್ಷಕನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಜಭವನದ ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳೂ ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆಯೂ ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ, ಅದು ಈಗ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದೆ. ಭೂಮಿಯ ಕಂಪನ ಅವನ ದೇಹದ ಭಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಮುಂದೆ ವಾನರರ ಭಯಕ್ಕೂ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಅಂಗಳಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಒಳಹೊಕ್ಕ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಗುರುವೂ ಜ್ಯೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಂಡನು. ದಶಗ್ರೀವನೂ ಬಂದಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ತಕ್ಷಣ ಎದ್ದು ಅವನನ್ನು ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದನು. ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅಣ್ಣನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ‘ಏನು ಮಾಡಬೇಕು?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ರಾವಣನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಎದ್ದು ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿದನು, ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿಸಿದನು. ಅಣ್ಣನು ಎದ್ದು ನಿಂತದ್ದು, ಆಲಿಂಗಿಸಿದ್ದು ಅವನ ಭಯದ ಗಾಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜನೂ ತಮ್ಮನ ಬಗ್ಗೆ ವಿನೀತನಾದನು. ಅನಂತರ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಶುಭವೂ ದಿವ್ಯವೂ ಆದ ಶ್ರೇಷ್ಠಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಆ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಅವನು ಕೋಪದಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ನೀನು ಇಷ್ಟು ಆಸ್ಥೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಎಬ್ಬಿಸಿದೆ? ಇಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಯಾರಿಂದ ಭಯ? ಇಂದು ಯಾರು ಪ್ರೇತವಾಗಲಿದ್ದಾರೆ?’ ‘ಪ್ರೇತಃ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾರಿಗಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವನು ಖಂಡಿತ ಸಾಯುವನು ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ. ಇಲ್ಲಿ ಕೋಪವೂ ನಿದ್ರಾಭಂಗದ ಫಲದಂತಿದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಿನಯವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಬಲಶಾಲಿಯಾದರೂ ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಿಂ ಕೃತ್ಯಮ್’ (ಏನು ಮಾಡಬೇಕು) ಎಂಬ ಅವನ ಮೊದಲ ಮಾತು ಸೇವಕನಂತಹದು, ಅನಂತರದ್ದಾದರೋ ಕ್ರುದ್ಧ ಯೋಧನದು. ರಾವಣನೂ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ, ಅದು ಅವನ ವಿಜಯಗಳ ಚಿಹ್ನೆ; ಆದರೂ ಅವನು ಉದ್ವಿಗ್ನ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ರಾಜನ ಬಾಹ್ಯ ವೈಭವವನ್ನೂ ಆಂತರಿಕ ಭಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಹೋದರರ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ನೇಹ ನಿಜವಾದುದು, ಆದರೆ ಆ ಸ್ನೇಹದಲ್ಲೂ ರಾವಣನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಅಡಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು. ‘ಆದೃತ್ಯ’ (ಆಸ್ಥೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ, ಸಾಧಾರಣ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಮಹತ್ಕಾರಣವೇ ಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನೂ ರೋಷದಿಂದ ಉರುಳಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಬಲನೇ, ನೀನು ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ಬಹಳ ದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ನಿನಗೆ ರಾಮನಿಂದ ನನಗೆ ಉಂಟಾದ ಭಯ ತಿಳಿಯದು. ಈ ಶ್ರೀಮಂತ, ಬಲಶಾಲಿ ದಾಶರಥಿ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ನಮ್ಮ ಬೇರನ್ನೇ ಕಡಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅಯ್ಯೋ, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿನ ವನಗಳನ್ನೂ ಉಪವನಗಳನ್ನೂ ನೋಡು — ಸೇತುವೆಯ ಮೂಲಕ ಸುಲಭವಾಗಿ ಬಂದ ವಾನರರಿಂದ ಇವು ಒಂದೇ ಸಮುದ್ರದಂತಾಗಿವೆ. ಮುಖ್ಯಾತಿಮುಖ್ಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರಿಂದ ಹತರಾದರು. ವಾನರರ ನಾಶವನ್ನಾದರೋ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾನು ಹೇಗೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಹಿಂದೆಯೂ ವಾನರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಉಂಟಾಗಿರುವ ಈ ಭಯದಿಂದ ಕಾಪಾಡು, ಇಂದೇ ಇವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡು; ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲಾಯಿತು. ಕೋಶವೆಲ್ಲವೂ ಬರಿದಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ನೆರವಾಗಿ, ಮಕ್ಕಳೂ ಮುದುಕರೂ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ದರ್ಪ ಕರಗಿಹೋಗಿದೆ — ತಾನೇ ಕೋಶಕ್ಷಯವನ್ನೂ ಸೈನ್ಯಕ್ಷಯವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಾಲವೃದ್ಧಾವಶೇಷಿತಾ’ (ಮಕ್ಕಳೂ ಮುದುಕರೂ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯುವ ಯೋಧರೆಲ್ಲರೂ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಕರುಣ ಚಿತ್ರ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ‘ಮೂಲಂ ಪರಿಕೃಂತತಿ’ (ಬೇರನ್ನು ಕಡಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮರದ ಉಪಮೆ ಇದೆ — ಮರದ ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಒಣಗುವಂತೆ ಲಂಕೆಯ ಬಲ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿದೆ. ‘ವಾನರೈಕಾರ್ಣವಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಸಮುದ್ರದಂತೆ ವರ್ಣಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು ಸೇತುವೆಯ ಮೂಲಕ ದಾಟಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದ್ದಾರೆ. ರಾವಣನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ — ಸೀತಾಪಹರಣವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನನ್ನು ಶತ್ರುವೆಂದು ಮಾತ್ರ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಹಸ್ತಾದಿಗಳ ವಧೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪರಾಜಯ ಈ ಭಾಷಣದ ಹಿನ್ನೆಲೆ.

‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಅಣ್ಣನಿಗಾಗಿ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡು. ಶತ್ರುತಾಪನನೇ, ಹಿಂದೆ ನಾನು ಯಾವ ತಮ್ಮನಿಗೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿರಲಿಲ್ಲ — ನಾನು ಎಂದೂ ಯಾರನ್ನೂ ಯಾಚಿಸಿರಲಿಲ್ಲ.’ ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜನು ತನ್ನ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ಸ್ನೇಹವೂ ಅಪಾರ ಗೌರವವೂ ಇದೆ. ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ನೀನು ಪ್ರತಿವ್ಯೂಹ ರಚಿಸಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಅಸುರರನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದಿರುವೆ.’ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ಅದರ ಅರ್ಥ ಹಿಂದಿನದರೊಡನೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ‘ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮನೇ, ನಿನ್ನ ಆ ಎಲ್ಲ ವೀರ್ಯವನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸು; ಸರ್ವಭೂತಗಳಲ್ಲೂ ನಿನಗೆ ಸಮನಾದ ಬಲಶಾಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹಾರ: ‘ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯನೇ, ಬಂಧುಪ್ರಿಯನೇ, ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದಂತೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಪ್ರಿಯಹಿತವನ್ನು ಮಾಡು. ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎದ್ದ ಮಹಾವಾಯು ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುವಂತೆ ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪೀಡಿಸು.’ ‘ಪ್ರಿಯರಣ’, ‘ಬಾಂಧವಪ್ರಿಯ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಸಂಬೋಧನೆಗಳು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಎರಡು ಸ್ವಭಾವಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತವೆ — ಯುದ್ಧಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಬಂಧುಪ್ರೇಮ; ರಾವಣನು ಎರಡನ್ನೂ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ತುತಿ, ಯಾಚನೆ, ಭಯ — ಈ ಮೂರೂ ಈ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಬೆರೆತಿವೆ. ರಾವಣನು ಹಿಂದೆ ಯಾರ ಮುಂದೆಯೂ ತಲೆಬಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಈಗಾದರೋ ತಮ್ಮನ ಮುಂದೆ ಯಾಚಕನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನ ಪತನದ ಆರಂಭ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಅವನು ಅವನ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಲಿ ಎಂದು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಈ ಯಾಚನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವನು. ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಗೌರವ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ತಮ್ಮನ ಹೃದಯವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ, ದೇವಾಸುರವಿಜಯಗಳ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಅವನ ಗರ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿನ ವಾಯು-ಮೇಘದ ಉಪಮೆ ಯುದ್ಧದ ವೇಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಜಲವುಳ್ಳ ಹಗುರ ಮೋಡಗಳು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಚದುರುವಂತೆ ವಾನರರೂ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಓಡಿಹೋಗುವರು ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಆಶೆ.

നിദ്രയാലും മദത്താലും കലങ്ങിയവനും രാക്ഷസശാർദൂലനും വിപുലവിക്രമനുമായ കുംഭകർണൻ ശ്രീ നിറഞ്ഞ രാജവീഥിയിലൂടെ പോയി. ആയിരക്കണക്കിനു രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അവൻ അത്യന്തം ദുർജയനായിരുന്നു; വഴിയരികിലെ ഭവനങ്ങളിൽനിന്ന് അവന്റെമേൽ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടന്നുകൊണ്ടിരുന്നു — നഗരവാസികൾ അവനെ രക്ഷകനായി കരുതി സത്കരിക്കുന്നു. സ്വർണവലകൾ വിരിച്ചതും സൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നതും വിശാലവും മനോഹരവുമായ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ വസതി അവൻ കണ്ടു. പിന്നെ സൂര്യൻ മേഘജാലത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ അവൻ രാക്ഷസാധിപന്റെ വസതിയിൽ പ്രവേശിച്ചു; ദൂരെ ആസനത്തിലിരിക്കുന്ന ജ്യേഷ്ഠനെ കണ്ടു — ശക്രൻ ആസനസ്ഥനായ സ്വയംഭുവിനെ കാണുന്നതുപോലെ. ഇവിടെ ഉപമ രണ്ടുവിധമാണ് — പ്രവേശത്തിൽ സൂര്യനും മേഘവും, ദർശനത്തിൽ ഇന്ദ്രനും ബ്രഹ്മാവും. രാക്ഷസഗണങ്ങളോടുകൂടി ജ്യേഷ്ഠന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു പോകുമ്പോൾ അവൻ കാലടികൾകൊണ്ടു ഭൂമിയെ കുലുക്കി. ഈ അഞ്ചാം ശ്ലോകം മുൻസർഗത്തിലെ തൊണ്ണൂറ്റിനാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെ രണ്ട് അർധങ്ങളോട് ഏതാണ്ടു സമാനമാണ്; ‘രക്ഷോഗണസമന്വിതഃ’ എന്ന പാഠഭേദം മാത്രം — അച്ചടിയിലെ ഈ പുനരുക്തി കഥാക്രമത്തിൽ പ്രവേശത്തിന്റെ പുനഃസ്മരണമാണ്. കവി ഇവിടെ കുംഭകർണന്റെ പോക്കിനെ ഒരു രാജകീയ ഘോഷയാത്രപോലെ വർണിക്കുന്നു — ആയിരക്കണക്കിന് അനുചരന്മാർ, പുഷ്പവൃഷ്ടി, ശ്രീയുള്ള വീഥി. എന്നാൽ അവന്റെ കണ്ണുകളിൽ ഉറക്കവും മദവും ഇപ്പോഴും ബാക്കിയുണ്ട്; അതിനാൽ ശൗര്യത്തോടൊപ്പം അലസതയും കാണാം. നഗരവാസികളുടെ പുഷ്പവൃഷ്ടിയിൽ പ്രതീക്ഷ പ്രകടമാകുന്നു — അനേകം പരാജയങ്ങളാൽ പീഡിതരായ അവർ ഇവനെ ഒരു പുതിയ രക്ഷകനായി കാണുന്നു. രാജഭവനത്തിലെ സ്വർണവലകളും സൂര്യപ്രഭയും അതിന്റെ ഐശ്വര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിപ്പോൾ ആപത്തിൽ വീണിരിക്കുന്നു. ഭൂമി കുലുങ്ങുന്നത് അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ ഭാരം കാണിക്കുന്നു; മുന്നോട്ടുള്ള വാനരഭയത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പുമാകുന്നു.

ഗൃഹത്തിലെത്തി അകത്തളങ്ങൾ കടന്നുചെന്ന കുംഭകർണൻ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ ഉദ്വിഗ്നനായിരിക്കുന്ന, ഗുരുവായ ജ്യേഷ്ഠനെ കണ്ടു. അടുത്തെത്തിയ അവനെ കണ്ട് ദശഗ്രീവനും സന്തുഷ്ടനായി വേഗം എഴുന്നേറ്റ് അവനെ അരികിലേക്കു കൊണ്ടുവന്നു. പര്യങ്കത്തിലിരിക്കുന്ന ജ്യേഷ്ഠന്റെ പാദങ്ങൾ മഹാബലനായ കുംഭകർണൻ വന്ദിച്ചു; ‘ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം?’ എന്നു ചോദിച്ചു. സന്തുഷ്ടനായ രാവണൻ ചാടിയെഴുന്നേറ്റ് അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, യഥാവിധി അഭിനന്ദിക്കുകയും ചെയ്തു. ജ്യേഷ്ഠൻ എഴുന്നേൽക്കുന്നതും ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നതും അവന്റെ ഭയത്തിന്റെ ആഴം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവുപോലും അനുജനോടു വിനീതനായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു. പിന്നെ കുംഭകർണൻ ശുഭവും ദിവ്യവുമായ ഒരു ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിൽ ഇരുന്നു. ആ ആസനത്തിലിരുന്ന് ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ അവൻ കോപത്തോടെ രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, എന്തിനാണ് അങ്ങ് ഇത്ര ശ്രദ്ധയോടെ എന്നെ ഉണർത്തിയത്? അങ്ങേക്ക് ഇവിടെ ആരിൽനിന്നാണു ഭയം? ഇന്ന് ആരാണു പ്രേതമാകാൻ പോകുന്നത്?’ ‘പ്രേതഃ’ (മരിച്ചവൻ) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ സ്വന്തം ശക്തി പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു — ആർക്കുവേണ്ടി ഞാൻ ഉണർത്തപ്പെട്ടുവോ അവൻ തീർച്ചയായും മരിക്കും എന്നാണ് ആശയം. കോപവും ഇവിടെ ഉറക്കം മുറിഞ്ഞതിന്റെ ഫലംപോലെയാണ്. കുംഭകർണന്റെ വിനയവും കാണാം — ബലവാനാണെങ്കിലും അവൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ പാദങ്ങൾ വന്ദിക്കുന്നു, അതിനുശേഷം മാത്രമാണ് ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നത്. ‘കിം കൃത്യം’ (എന്താണു ചെയ്യേണ്ടത്) എന്ന അവന്റെ ആദ്യവാക്ക് ഒരു സേവകന്റേതുപോലെ; പിന്നീടുള്ളതാകട്ടെ ക്രുദ്ധനായ യോദ്ധാവിന്റേത്. രാവണനും തന്റെ വിജയങ്ങളുടെ ചിഹ്നമായ പുഷ്പകവിമാനത്തിലാണ് ഇരിക്കുന്നത്; എന്നിട്ടും അവൻ ഉദ്വിഗ്നനാണ്. ഇങ്ങനെ കവി രാജാവിന്റെ ബാഹ്യവൈഭവവും ആന്തരികഭയവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. സഹോദരന്മാർ തമ്മിലുള്ള സ്നേഹം സത്യമാണ്; എന്നാൽ ആ സ്നേഹത്തിലും രാവണന്റെ സ്വാർഥം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നുവെന്നു മുന്നോട്ടു വ്യക്തമാകും. ‘ആദൃത്യ’ (ശ്രദ്ധയോടെ, പ്രയത്നപൂർവം) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് സാധാരണ കാര്യത്തിനായി അവനെ ആരും ഉണർത്താറില്ലെന്നാണ് — ഒരു വലിയ കാരണംതന്നെ വേണം.

ക്രുദ്ധനായ സഹോദരനെ കണ്ട് രാവണനും രോഷത്താൽ ഉരുളുന്ന കണ്ണുകളോടെ പറഞ്ഞു: ‘മഹാബലാ, നീ ഉറങ്ങിക്കിടന്ന് വളരെ നീണ്ട കാലം കടന്നുപോയി. ഗാഢനിദ്രയിലായിരുന്ന നീ രാമനിൽനിന്ന് എനിക്കുണ്ടായ ഭയം അറിയുന്നില്ല. ഇതാ ശ്രീമാനും ബലവാനുമായ ദാശരഥി സുഗ്രീവനോടൊപ്പം സമുദ്രം കടന്ന് നമ്മുടെ മൂലം അറുത്തുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. കഷ്ടം! ലങ്കയിലെ വനങ്ങളും ഉപവനങ്ങളും നോക്കൂ — സേതുവിലൂടെ സുഖമായി കടന്നുവന്ന വാനരന്മാർ ഇവിടം ഒരു വാനരസമുദ്രമാക്കിയിരിക്കുന്നു. മുഖ്യരായ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം വാനരന്മാരാൽ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. വാനരന്മാർക്കാകട്ടെ യുദ്ധത്തിൽ ഒരു നാശവും ഞാൻ കാണുന്നില്ല; മുമ്പും വാനരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല.’ തുടർന്ന് അവൻ വ്യക്തമായി യാചിക്കുന്നു: ‘ഉണ്ടായിരിക്കുന്ന ഈ ഭയത്തിൽനിന്നു രക്ഷിക്കൂ; ഇവരെ ഇന്നുതന്നെ നശിപ്പിക്കൂ; അതിനുവേണ്ടിയാണ് നിന്നെ ഉണർത്തിയത്. ഭണ്ഡാരം മുഴുവൻ ക്ഷയിച്ചു; അതിനാൽ എന്നെ തുണച്ച്, കുട്ടികളും വൃദ്ധരും മാത്രം ശേഷിക്കുന്ന ഈ ലങ്കാപുരിയെ രക്ഷിക്കൂ.’ ഇവിടെ രാവണന്റെ ദർപ്പം അലിഞ്ഞുപോയിരിക്കുന്നു — ഭണ്ഡാരക്ഷയവും സൈന്യക്ഷയവും അവൻതന്നെ സമ്മതിക്കുന്നു. ‘ബാലവൃദ്ധാവശേഷിതാ’ (കുട്ടികളും വൃദ്ധരും മാത്രം ശേഷിക്കുന്നത്) എന്ന പദം യുവാക്കളായ യോദ്ധാക്കളെല്ലാം ഏതാണ്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്ന കരുണചിത്രം നൽകുന്നു. ‘മൂലം പരികൃന്തതി’ (മൂലം അറുക്കുന്നു) എന്ന വാക്കിൽ വൃക്ഷത്തിന്റെ ഉപമയുണ്ട് — വൃക്ഷത്തിന്റെ വേരറ്റാൽ എല്ലാം ഉണങ്ങുന്നതുപോലെ ലങ്കയുടെ ബലം നശിക്കുന്നു. ‘വാനരൈകാർണവം’ എന്ന പദത്തിൽ, സേതുവിലൂടെ കടന്ന് എല്ലായിടത്തും പരന്ന വാനരന്മാരെ ഒരു സമുദ്രംപോലെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. രാവണൻ സ്വന്തം ദോഷം സമ്മതിക്കുന്നില്ല — സീതാപഹരണം പരാമർശിക്കുന്നില്ല; രാമനെ ശത്രുവായി മാത്രം വർണിക്കുന്നു. പ്രഹസ്തൻ മുതലായവരുടെ വധവും സ്വന്തം പരാജയവുമാണ് ഈ പ്രസംഗത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലം.

‘മഹാബാഹോ, ജ്യേഷ്ഠനുവേണ്ടി അതിദുഷ്കരമായ ഈ കർമം ചെയ്യൂ. ശത്രുതാപനാ, മുമ്പൊരിക്കലും ഞാൻ ഒരു സഹോദരനോടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ടില്ല — ഞാൻ ഒരിക്കലും ആരോടും യാചിച്ചിട്ടില്ല.’ ഈ വാക്കിൽ രാജാവിന്റെ അഭിമാനത്യാഗം കാണാം. ‘നിന്നിൽ എനിക്കു സ്നേഹവും വലിയ മതിപ്പുമുണ്ട്. രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠാ, ദേവാസുരയുദ്ധങ്ങളിൽ പലപ്പോഴും നീ എതിർവ്യൂഹം ചമച്ച് ദേവന്മാരെയും അസുരന്മാരെയും യുദ്ധത്തിൽ ജയിച്ചിട്ടുണ്ട്.’ ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം അച്ചടിയിൽ ഒരൊറ്റ അർധംകൊണ്ടാണു രചിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതിന്റെ അർഥം മുമ്പത്തേതിനോടു ചേരുന്നു. ‘ഭീമപരാക്രമാ, അതിനാൽ നിന്റെ വീര്യം മുഴുവൻ പുറത്തെടുക്കൂ; സർവഭൂതങ്ങളിലും നിനക്കു തുല്യനായ ബലവാനെ കാണുന്നില്ല.’ ഒടുവിൽ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ ഉപസംഹാരം: ‘യുദ്ധപ്രിയനേ, ബന്ധുപ്രിയനേ, എനിക്കു പ്രിയമായ വിധം ഉത്തമവും പ്രിയവും ഹിതവുമായതു ചെയ്യൂ. ശരത്കാലത്ത് ഉയർന്നുവീശുന്ന മഹാവായു മേഘങ്ങളെ ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ, സ്വതേജസ്സുകൊണ്ടു ശത്രുസൈന്യത്തെ പീഡിപ്പിക്കൂ.’ ‘പ്രിയരണ’ (യുദ്ധപ്രിയനേ), ‘ബാന്ധവപ്രിയ’ (ബന്ധുപ്രിയനേ) എന്ന രണ്ടു സംബോധനകൾ കുംഭകർണന്റെ രണ്ടു സ്വഭാവങ്ങളെ സ്പർശിക്കുന്നു — യുദ്ധപ്രേമവും ബന്ധുപ്രേമവും; രാവണൻ രണ്ടിനെയും സ്വാർഥത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. സ്തുതിയും യാചനയും ഭയവും — ഈ മൂന്നും ഈ പ്രസംഗത്തിൽ കലർന്നിരിക്കുന്നു. രാവണൻ മുമ്പ് ആരുടെ മുന്നിലും തലകുനിച്ചിട്ടില്ല; ഇപ്പോഴാകട്ടെ അനുജന്റെ മുന്നിൽ യാചകനാകുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ പതനത്തിന്റെ ആരംഭം. കുംഭകർണന്റെ പൂർവവിജയങ്ങളെ ഓർമിപ്പിച്ച് അവൻ അവന്റെ അഭിമാനത്തെ ഉണർത്തുന്നു, അവൻ യുദ്ധത്തിനു സജ്ജനാകാൻ. അടുത്ത സർഗത്തിൽ കുംഭകർണൻ ഈ യാചനയ്ക്കു മറുപടി നൽകും. ‘സ്നേഹം’, ‘മതിപ്പ്’ എന്നീ രണ്ടു പദങ്ങൾകൊണ്ട് അവൻ സഹോദരന്റെ ഹൃദയത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു; ദേവാസുരവിജയസ്മരണംകൊണ്ട് അവന്റെ ഗർവം വർധിപ്പിക്കുന്നു. വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലെ വായു-മേഘ ഉപമ യുദ്ധത്തിന്റെ വേഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശരത്കാലത്ത് ജലം കുറഞ്ഞ് ലഘുവായ മേഘങ്ങൾ കാറ്റിനാൽ എളുപ്പം ചിതറുന്നതുപോലെ വാനരന്മാരും നിന്റെ മുന്നിൽ ഓടിപ്പോകും എന്നാണ് രാവണന്റെ പ്രതീക്ഷ.

Still heavy with sleep and wine, Kumbhakarṇa, tiger among rākṣasas and mighty of stride, went along the royal highway in all its splendour. Thousands of rākṣasas surrounded him, and he seemed all but unconquerable, while from the houses along the way the people showered him with flowers, honouring him as their protector. After so many defeats, they saw in him a new champion, and their flowers expressed their hope. The poet describes his progress like a royal procession — thousands of attendants, a rain of flowers, a road decked in splendour — yet sleep and wine still clouded his eyes, and so sloth walks beside the valour. He saw the vast and lovely palace of the lord of the rākṣasas, hung with nets of gold and shining like the sun, a wealth now caught in danger. He entered the king's palace as the sun enters a bank of cloud, and saw his elder brother seated far off on his throne, as Indra sees Brahmā the Self-born on his seat. So there are two images, the sun and the cloud for his entry and Indra and Brahmā for his seeing. As he went to his brother's palace with his band of rākṣasas, Kumbhakarṇa shook the earth with his footfalls, a sign of the weight of his body and a foretaste of the monkeys' terror.

Reaching the palace and passing through its courts, Kumbhakarṇa saw his elder brother, whom he revered, sitting troubled in the aerial car Puṣpaka. The car was the emblem of Rāvaṇa's conquests, and yet he sat in it uneasy; so the poet shows at once the king's outward splendour and his inward fear. Seeing Kumbhakarṇa arrive, ten-necked Rāvaṇa was delighted; he rose at once and drew him close. Mighty Kumbhakarṇa bowed at the feet of his brother, seated on his couch, and asked, "What is to be done?" Strong as he was, he first bowed at his elder's feet, and his first words were those of a servant; only afterwards did he speak as an angry warrior. Rāvaṇa sprang up joyfully and embraced him, and welcomed him in due form. That the king should rise and embrace him shows how deep his fear ran, for even the king had become humble before his younger brother. Then Kumbhakarṇa took a fine and splendid seat, and seated there, his eyes red with anger — his anger itself seemed the fruit of broken sleep — he said to Rāvaṇa: "Why, King, have you gone to such trouble to wake me?" — no one would rouse him for an ordinary matter; it must be something great. "Tell me, what is it you fear here, and who is about to become a corpse?" By "corpse" he declared his power: whoever he had been woken for would surely die. The brothers' love was real, but, as will become clear, Rāvaṇa's own interest lay hidden inside it.

Seeing his brother angry, Rāvaṇa too spoke with his eyes rolling in fury: "A very long time has gone by while you lay asleep, mighty one. Sunk in sleep, you know nothing of the fear Rāma has brought on me. This glorious son of Daśaratha is strong; with Sugrīva he has crossed the ocean and is cutting away our very root." As a tree dries up when its root is cut, so the strength of Laṅkā was withering. "Look, alas, at the woods and groves of Laṅkā! The monkeys came across easily by a causeway and have turned them into one great sea of monkeys" — spread everywhere like an ocean. "The foremost rākṣasas have been killed by the monkeys in battle, and I can see no way at all to destroy the monkeys in battle; nor have the monkeys ever been beaten before. This is the danger that has come upon us; save us from it. Destroy them today — that is why you have been woken. My whole treasury is spent. Come to my aid and save this city of Laṅkā, where only children and old men are left." Here Rāvaṇa's pride melted away: he himself admitted that his treasury and his army were exhausted, and "only children and old men are left" draws a pitiful picture of a city whose young fighters were nearly all dead. Behind his words lay the deaths of Prahasta and the others and his own defeat. Yet he did not admit his own fault; he never mentioned the carrying off of Sītā, and spoke of Rāma only as an enemy.

"For your brother's sake, mighty-armed one, do this very hard deed. Never before, scorcher of foes, have I spoken like this to any brother" — he had never begged anything of anyone, and here the king laid his pride aside. "I have affection for you and great confidence in you. Many times, bull among rākṣasas, in the wars of the gods and demons, you drew up your forces against gods and demons alike and defeated them. So call up all that valour now, you of fearful might; among all beings there is none to match your strength. Lover of battle, lover of your kin, do me this greatest of kindnesses as it pleases you. With your own might scatter the enemy host, as a great wind rising scatters the clouds of autumn." Calling him lover of battle and lover of his kin, Rāvaṇa touched both sides of Kumbhakarṇa's nature — his love of war and his love of family — and used both for his own ends. With "affection" and "confidence" he touched his brother's heart, and with the memory of his victories over gods and demons he stirred his pride and readied him for battle. Praise, entreaty and fear were all mixed in the speech. Rāvaṇa, who had never bowed to anyone, had become a beggar before his younger brother, and that was the beginning of his fall. His closing image voices his hope: as autumn clouds, thin and nearly empty of water, are easily scattered by the wind, so the monkeys would scatter before Kumbhakarṇa. In the next sarga Kumbhakarṇa gives his answer to this plea.