ततः महातेजाः वीर्यवान् रामः धनुः आदाय किरीटिनं महाकायं कुम्भकर्णं ददर्श। सः राक्षसश्रेष्ठः पर्वताकारदर्शनः आसीत्, पुरा आकाशं क्रममाणः नारायणः यथा — त्रिविक्रमावतारस्य उपमया तस्य देहस्य विस्तारः सूचितः। सतोयः अम्बुदः इव कृष्णवर्णः, काञ्चनाङ्गदभूषणः सः यदा दृष्टः, तदा वानराणां महाचमूः पुनः प्रदुद्राव — ‘पुनः’ इति पदेन पूर्वसर्गान्ते वर्णितं पलायनं स्मार्यते। विद्रुतां वाहिनीं वर्धमानं च राक्षसं दृष्ट्वा रामः सविस्मितः विभीषणम् उवाच — ‘कः असौ पर्वतसंकाशः, किरीटी, हरिलोचनः, सविद्युत् तोयदः इव लङ्कायां दृश्यते? पृथिव्याः केतुभूतः एकः महान् अत्र दृश्यते, यं दृष्ट्वा सर्वे वानराः ततस्ततः विद्रवन्ति। आचक्ष्व — कः असौ सुमहान्, रक्षः वा असुरः वा? एवंविधं भूतं मया कदाचन न दृष्टपूर्वम्।’ रामस्य विस्मयः अपि महत्त्वपूर्णः — यः खरदूषणादीन् सहस्रशः राक्षसान् दृष्टवान्, सः अपि इमं दृष्ट्वा चकितः। ‘हरिलोचनः’ इति पिङ्गलनेत्रत्वं, ‘किरीटी’ इति राजचिह्नं, ‘सविद्युदिव तोयदः’ इति कृष्णदेहे सुवर्णाभरणानां दीप्तिः च सूचिता। अक्लिष्टकर्मणा राजपुत्रेण रामेण एवं सम्पृष्टः महाप्राज्ञः विभीषणः काकुत्स्थम् इदम् अब्रवीत्। रामः शत्रुपक्षस्य ज्ञानाय विभीषणम् एव पृच्छति, यतः सः राक्षसानां सर्वं रहस्यं जानाति — शरणागतस्य उपयोगः अत्र स्पष्टः। कवेः वर्णने क्रमः दृश्यः — प्रथमं रामस्य धनुर्ग्रहणं, ततः शत्रोः दर्शनं, ततः सैन्यस्य पलायनं, अन्ते प्रश्नः। एवं युद्धभूमेः चित्रं पाठकस्य पुरतः सजीवं भवति। ‘वर्धमानं च राक्षसम्’ इति पदेन कुम्भकर्णस्य देहः समीपम् आगच्छन् अधिकाधिकं महान् दृश्यते इति सूचितम् — दूरात् दृष्टः पर्वतः यथा समीपे गच्छतः वर्धते। रामस्य प्रश्ने ‘रक्षो वा यदि वासुरः’ इति संशयः अपि तस्य अपूर्वतां दर्शयति, यतः एतादृशः देहः राक्षसेषु अपि दुर्लभः। विभीषणः ‘महाप्राज्ञः’ इति विशेषितः, यतः तस्य उत्तरं केवलं परिचयः न, अपितु उपायः अपि भविष्यति।

‘येन युद्धे वैवस्वतः यमः वासवः इन्द्रः च पराजितौ, सः एषः विश्रवसः पुत्रः प्रतापवान् कुम्भकर्णः; अस्य प्रमाणेन सदृशः अन्यः राक्षसः न विद्यते। राघव, एतेन देवाः दानवाः यक्षाः भुजंगाः पिशिताशनाः गन्धर्वाः विद्याधराः किंनराः च युधि सहस्रशः सम्प्रभग्नाः। शूलपाणिं विरूपाक्षं महाबलं कुम्भकर्णं त्रिदशाः अपि हन्तुं न शेकुः, ‘अयं कालः एव’ इति मोहिताः। एषः कुम्भकर्णः प्रकृत्या एव तेजस्वी महाबलः; अन्येषां राक्षसेन्द्राणां बलं तु वरदानकृतम्।’ एषः भेदः विशेषः — रावणादयः तपसा वरं लब्ध्वा बलिनः अभवन्, कुम्भकर्णस्य तु जन्मना एव बलम्। ‘बालेन जातमात्रेण क्षुधार्तेन तेन महात्मना प्रजानां सुबहूनि सहस्राणि भक्षितानि। तेषु सम्भक्ष्यमाणेषु भयनिपीडिताः प्रजाः शक्रं शरणं ययुः, तम् अर्थं च न्यवेदयन्।’ अत्र ‘महात्मना’ इति पदं महाकायत्वं सूचयति, न साधुत्वम्। उपजातिवृत्ते दशमे श्लोके पराजितानां सूची दीर्घा — देवाः, दानवाः, यक्षाः, नागाः, राक्षसाः, गन्धर्वाः, विद्याधराः, किंनराः च — येन सर्वलोकेषु तस्य भयं व्याप्तम् इति ज्ञायते। विभीषणः स्वस्य भ्रातरम् अपि निष्पक्षतया वर्णयति — तस्य बलं प्रशंसति, तस्य दोषान् अपि न गोपयति। शरणागतस्य एतत् सत्यवचनं रामस्य विश्वासस्य योग्यं करोति। ‘कालोऽयम्’ इति देवानां मोहः दर्शयति यत् तस्य दर्शनम् एव मृत्युदर्शनवत् भयङ्करम्। जन्मनः एव क्षुधा तस्य स्वभावस्य मूलम्, या अग्रे शापस्य कारणं भविष्यति।

‘कुपितः वज्री महेन्द्रः शितेन वज्रेण कुम्भकर्णं जघान। शक्रवज्राभिहतः सः महात्मा कोपात् चचाल, भृशं ननाद च। नानद्यमानस्य तस्य रक्षसः निनादं श्रुत्वा वित्रस्ताः प्रजाः भूयः वितत्रसुः। ततः क्रुद्धः महाबलः कुम्भकर्णः महेन्द्रस्य ऐरावतात् दन्तं निष्कृष्य तेन वासवस्य उरसि जघान। कुम्भकर्णप्रहारार्तः सः वासवः विजज्वाल; ततः देवाः ब्रह्मर्षयः दानवाः च सहसा विषेदुः।’ वज्रम् अपि यस्य शरीरं न अभिनत्, तस्य बलं कीदृशम् इति श्रोता स्वयम् ऊहताम्। ऐरावतस्य दन्तेन एव इन्द्रस्य ताडनं तस्य अपमानस्य पराकाष्ठा। ‘ततः शक्रः प्रजाभिः सह स्वयंभुवः स्थानं ययौ। ते प्रजापतेः कुम्भकर्णस्य दौरात्म्यं शशंसुः — प्रजानां भक्षणं, देवानां धर्षणम्, आश्रमाणां ध्वंसनं, परस्त्रीहरणं च भृशम्। इन्द्रः अवदत् — यदि एषः नित्यशः एवं प्रजाः भक्षयिष्यति, अचिरेण एव कालेन लोकः शून्यः भविष्यति।’ विंशः श्लोकः समीक्षितपाठे न लभ्यते, तस्य उत्तरार्धं वुल्गेटमात्रम्; तत्र कुम्भकर्णस्य अपराधानां सूची पूर्णा भवति। इन्द्रस्य चिन्ता केवलं स्वस्य पराजयः न, अपितु प्रजानां नाशः — सृष्टेः एव रक्षणस्य प्रश्नः उपस्थितः। इन्द्रः देवानां राजा, तथापि सः प्रजाभिः सह ब्रह्माणं शरणं गच्छति — यत्र स्वबलं न पर्याप्तं तत्र सृष्टिकर्तुः आश्रयः। वज्रप्रहारेण कुम्भकर्णः केवलं चचाल, न पपात; तस्य गर्जनेन तु प्रजाः पुनः त्रस्ताः। एवं तस्य शरीरबलं नादबलं च उभयम् अपि वर्णितम्। अपराधसूच्यां परस्त्रीहरणम् अपि उल्लिखितं, यत् रावणस्य सीताहरणेन सह तस्य कुलस्य स्वभावं सूचयति।

‘वासवस्य वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः रक्षांसि आवाहयामास, कुम्भकर्णं च ददर्श। कुम्भकर्णं समीक्ष्य एव प्रजापतिः अपि वितत्रास; अथ आश्वस्तः सः स्वयंभूः कुम्भकर्णम् इदम् अब्रवीत् — ध्रुवं लोकविनाशाय त्वं पौलस्त्येन निर्मितः असि; तस्मात् अद्यप्रभृति मृतकल्पः शयिष्यसे। ब्रह्मशापाभिभूतः सः प्रभोः अग्रतः एव निपपात।’ सृष्टिकर्ता अपि यं दृष्ट्वा भीतः, तस्य भीषणता अतुल्या। ‘ततः परमसम्भ्रान्तः रावणः वाक्यम् अब्रवीत् — प्रजापते, प्रवृद्धः काञ्चनः वृक्षः फलकाले न निकृत्यते; स्वकं नप्तारम् एवं शप्तुं न न्याय्यम्। त्वं मिथ्यावचनः न असि, अयं स्वप्स्यति एव इति संशयः नास्ति; किन्तु अस्य शयने जागरे च कालः क्रियताम्।’ काञ्चनवृक्षस्य उपमया रावणः कुम्भकर्णं कुलस्य फलदं धनं वदति, नप्तृत्वेन च ब्रह्मणः स्नेहं याचते — पुलस्त्यः ब्रह्मणः मानसपुत्रः, अतः विश्रवसः पुत्राः तस्य प्रपौत्राः। ‘रावणस्य वचः श्रुत्वा स्वयंभूः इदम् अब्रवीत् — एषः षण्मासं शयिता, एकाहं जागरिष्यति। एकेन अह्ना असौ वीरः बुभुक्षितः भूमिं चरन् व्यात्तास्यः संवृद्धः पावकः इव लोकान् भक्षयेत्।’ एवं शापस्य मृदूकरणेन अपि लोकस्य भयं न सर्वथा निवृत्तम्। शापस्य कथा अस्मिन् प्रसङ्गे द्वयं स्पष्टयति — कुम्भकर्णस्य दीर्घनिद्रायाः कारणं, तस्य प्रबोधने राक्षसानां क्लेशस्य च हेतुः। रावणः अत्र अपि चतुरः दृश्यते — सः शापं न निराकर्तुं याचते, केवलं कालनियमं याचते, येन ब्रह्मणः वचनस्य सत्यता अपि रक्षिता, भ्रातुः जीवनम् अपि। ब्रह्मा अपि तस्य याचनां स्वीकरोति, किन्तु तस्य उत्तरे अपि भयं विद्यते — एकस्मिन् दिने अपि सः लोकान् भक्षयेत्। अस्मात् कारणात् अद्य अकाले प्रबोधितः सः दुर्निवारः।

‘सः असौ राजा रावणः सम्प्रति व्यसनम् आपन्नः, तव पराक्रमात् भीतः च कुम्भकर्णम् अबोधयत्। सः एषः भीमविक्रमः वीरः शिबिरात् निर्गतः, भृशसंक्रुद्धः वानरान् भक्षयन् परिधावति। कुम्भकर्णं समीक्ष्य एव अद्य हरयः प्रदुद्रुवुः; रणे क्रुद्धम् एनं वानराः कथं वारयिष्यन्ति? अतः सर्वे वानराः उच्यन्तां — एतत् समुच्छ्रितं यन्त्रं, न तु सत्यः राक्षसः इति। एवं विज्ञाय हरयः इह निर्भयाः भविष्यन्ति।’ विभीषणस्य बुद्धिः अत्र व्यावहारिकी — बलेन यस्य प्रतीकारः दुष्करः, तस्य भयस्य निवारणम् मनोवैज्ञानिकेन उपायेन कर्तुं सः प्रस्तौति। सत्यं गोपयित्वा अपि सैन्यस्य धैर्यं रक्ष्यते इति युद्धनीतेः एकः प्रकारः। रावणस्य व्यसनम् अपि अत्र उक्तम् — तस्य भयम् एव कुम्भकर्णस्य प्रबोधनस्य मूलम् इति विभीषणः स्पष्टं जानाति। ‘यन्त्रम्’ इति शब्दः तत्कालीनयुद्धेषु प्रयुक्तानां महतां यन्त्राणां स्मरणं कारयति, यानि दूरात् भयङ्कराणि किन्तु निर्जीवानि। एवं वानराः तं जीवन्तं भक्षकं न मत्वा काष्ठमयं यन्त्रं मन्येरन्, येन तेषां भयं न्यूनं भवेत्। अस्य उपायस्य फलं अग्रे दृश्यते — रामः तत्क्षणम् एव सैन्यं व्यूहयितुम् आदिशति।

सुमुखात् उद्गतं हेतुमत् विभीषणवचः श्रुत्वा राघवः सेनापतिं नीलं तदा वाक्यम् उवाच — ‘पावके, गच्छ, सर्वाणि सैन्यानि व्यूह्य तिष्ठ; लङ्कायाः द्वाराणि चर्याः राजमार्गान् अथ संक्रमान् च आदाय तिष्ठ। शैलशृङ्गाणि वृक्षान् शिलाः च उपसंहरन्तः सर्वे वानराः सायुधाः शैलपाणयः भवन्तु।’ ‘पावके’ इति सम्बोधनं नीलस्य अग्निपुत्रत्वं स्मारयति। राघवेण समादिष्टः हरिचमूपतिः कपिकुञ्जरः नीलः वानरानीकं यथावत् शशास। ततः गवाक्षः शरभः हनूमान् अङ्गदः च शैलाभाः शैलशृङ्गाणि गृहीत्वा द्वारम् अभ्ययुः। रामवाक्यम् उपश्रुत्य जितकाशिनः वीराः वानराः पादपैः परवाहिनीम् अर्दयन्। ततः शैलैः उद्यतैः वृक्षैः च हस्तेषु युक्तं हरीणां तत् उग्रम् अनीकं, गिरेः समीपम् अनुगतं महत् उग्रं महाम्भोधरजालं यथा, तथा रराज। उपजातिवृत्ते अन्तिमे श्लोके वानरसेना पर्वतसमीपे स्थितः मेघसमूहः इव वर्णिता — यथा मेघाः पर्वतम् आवृण्वन्ति, तथा वानराः लङ्कायाः द्वाराणि आवृतवन्तः। पूर्वं पलायिता सेना इदानीं रामस्य आज्ञया पुनः सज्जा — नायकस्य धैर्यं सैन्ये सङ्क्रान्तम् इति भावः। एवं कुम्भकर्णस्य युद्धाय मञ्चः सज्जीकृतः। अत्र रामस्य नेतृत्वं स्पष्टम् — भये उत्पन्ने सः पलायनं न अनुमन्यते, अपितु व्यूहं रचयति, द्वाराणि राजमार्गान् संक्रमांश्च रोधयति, येन शत्रुः निर्गन्तुम् अपि न शक्नुयात्। नीलः सेनापतिः, गवाक्षादयः यूथपाः च आज्ञां तत्क्षणम् अनुतिष्ठन्ति। वानराणां आयुधानि शिलाः वृक्षाः च एव, तथापि तेषां उत्साहः ‘जितकाशिनः’ इति पदेन वर्णितः। शैलशृङ्गाणि गृहीत्वा ते स्वयम् अपि शैलाभाः इव दृश्यन्ते — आयुधस्य धारकस्य च साम्यम्। पूर्वस्य पलायनस्य अनन्तरम् इयं पुनः सज्जता रामस्य प्रभावस्य फलम्।

అప్పుడు మహాతేజస్వి, వీర్యవంతుడు అయిన రాముడు ధనుస్సు తీసుకొని కిరీటం ధరించిన మహాకాయుడైన కుంభకర్ణుని చూశాడు. ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు పర్వతాకారంగా కనిపించాడు, పూర్వం ఆకాశాన్ని కొలుస్తున్న నారాయణుని వలె — త్రివిక్రమావతారపు ఉపమతో అతని శరీర విస్తారం సూచించబడింది. నీటితో నిండిన మేఘం వలె నల్లనివాడు, బంగారు భుజకీర్తులు ధరించినవాడు అయిన అతడు కనిపించగానే వానరుల మహాసేన మళ్ళీ పారిపోయింది — ‘పునః’ (మళ్ళీ) అనే పదంతో పూర్వ సర్గ చివర వర్ణించబడిన పలాయనం గుర్తుచేయబడుతుంది. పారిపోతున్న సేననూ, పెరుగుతున్న రాక్షసునీ చూసి రాముడు విస్మయంతో విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘పర్వతం వంటివాడు, కిరీటం ధరించినవాడు, పింగళవర్ణపు కళ్ళు గలవాడు, మెరుపుతో కూడిన మేఘం వలె లంకలో కనిపిస్తున్న ఇతడు ఎవరు? భూమికి ధ్వజం వంటి ఒక మహాకాయుడు ఇక్కడ కనిపిస్తున్నాడు, అతనిని చూసి వానరులందరూ అటూ ఇటూ పారిపోతున్నారు. చెప్పు — ఈ అతి మహాకాయుడు ఎవరు, రాక్షసుడా లేక అసురుడా? ఇలాంటి ప్రాణిని నేను ఇంతకుముందు ఎన్నడూ చూడలేదు.’ రాముని విస్మయం కూడా ముఖ్యమైనది — ఖర, దూషణాది వేలాది రాక్షసులను చూసినవాడు కూడా ఇతనిని చూసి ఆశ్చర్యపోయాడు. ‘హరిలోచనః’ అనేది పింగళవర్ణపు కళ్ళను, ‘కిరీటీ’ అనేది రాజచిహ్నాన్ని, ‘సవిద్యుదివ తోయదః’ (మెరుపుతో కూడిన మేఘం వలె) అనేది నల్లని శరీరం మీద బంగారు ఆభరణాల కాంతిని సూచిస్తాయి. శ్రమ లేకుండా కార్యాలు సాధించే రాజకుమారుడు రాముడు ఇలా అడగగా మహాప్రాజ్ఞుడైన విభీషణుడు కాకుత్స్థునితో ఇలా అన్నాడు. రాక్షసుల రహస్యాలన్నీ విభీషణునికి తెలుసు కాబట్టి శత్రుపక్ష జ్ఞానం కోసం రాముడు అతనినే అడుగుతాడు — శరణాగతుని ఉపయోగం ఇక్కడ స్పష్టం. కవి వర్ణనలో క్రమం కనిపిస్తుంది — మొదట రాముడు ధనుస్సు పట్టడం, తరువాత శత్రుదర్శనం, తరువాత సైన్యపు పలాయనం, చివర ప్రశ్న. ఈ విధంగా యుద్ధభూమి చిత్రం పాఠకుని ముందు సజీవమవుతుంది. ‘వర్ధమానం చ రాక్షసమ్’ (పెరుగుతున్న రాక్షసుని) అనే పదంతో కుంభకర్ణుని శరీరం దగ్గరకు వస్తున్నకొద్దీ మరింత మరింత పెద్దదిగా కనిపిస్తోందని సూచించబడింది — దూరం నుండి చూసిన పర్వతం దగ్గరకు వెళ్తున్నకొద్దీ పెరిగినట్లు. ‘రక్షో వా యది వాసురః’ (రాక్షసుడా లేక అసురుడా) అనే రాముని ప్రశ్నలోని సందేహం కూడా అతని అపూర్వత్వాన్ని చూపుతుంది, ఎందుకంటే ఇలాంటి శరీరం రాక్షసులలో కూడా దుర్లభం. విభీషణుడు ‘మహాప్రాజ్ఞః’ అని విశేషించబడ్డాడు, ఎందుకంటే అతని సమాధానం కేవలం పరిచయం కాదు, ఉపాయం కూడా అవుతుంది.

‘ఎవనిచేత యుద్ధంలో వైవస్వతుడైన యముడూ, వాసవుడైన ఇంద్రుడూ ఓడించబడ్డారో, ఆ విశ్రవసుని కుమారుడు, ప్రతాపవంతుడు కుంభకర్ణుడే ఇతడు; ఇతని పరిమాణంతో సమానమైన రాక్షసుడు మరొకడు లేడు. రాఘవా, ఇతనిచేత దేవతలు, దానవులు, యక్షులు, సర్పాలు, మాంసాహారులైన రాక్షసులు, గంధర్వులు, విద్యాధరులు, కిన్నరులు యుద్ధంలో వేలకొలదిగా భగ్నమయ్యారు. శూలం చేతబట్టిన, వికృతమైన కళ్ళు గల, మహాబలుడైన కుంభకర్ణుని దేవతలు కూడా ‘ఇతడు కాలుడే’ అని మోహితులై చంపలేకపోయారు. ఈ కుంభకర్ణుడు స్వభావంగానే తేజస్వి, మహాబలుడు; ఇతర రాక్షసేంద్రుల బలం మాత్రం వరదానం వల్ల వచ్చినది.’ ఈ భేదం విశేషమైనది — రావణాదులు తపస్సుతో వరం పొంది బలవంతులయ్యారు, కుంభకర్ణునికి మాత్రం పుట్టుకతోనే బలం. ‘ఆ మహాకాయుడు పుట్టగానే, పసివాడుగా ఉన్నప్పుడే ఆకలితో బాధపడి అనేక వేల ప్రజలను భక్షించాడు. వారు భక్షించబడుతుండగా భయంతో పీడించబడిన ప్రజలు ఇంద్రుని శరణు వేడి, ఆ విషయం విన్నవించారు.’ ఇక్కడ ‘మహాత్మనా’ అనే పదం మహాకాయత్వాన్ని సూచిస్తుంది, సాధుత్వాన్ని కాదు. ఉపజాతివృత్తంలోని పదవ శ్లోకంలో ఓడిపోయినవారి జాబితా దీర్ఘమైనది — దేవతలు, దానవులు, యక్షులు, నాగులు, రాక్షసులు, గంధర్వులు, విద్యాధరులు, కిన్నరులు — దీనితో అతని భయం సర్వలోకాలలో వ్యాపించిందని తెలుస్తుంది. విభీషణుడు తన సోదరుని కూడా నిష్పక్షపాతంగా వర్ణిస్తాడు — అతని బలాన్ని ప్రశంసిస్తాడు, అతని దోషాలను కూడా దాచడు. శరణాగతుని ఈ సత్యవచనం అతనిని రాముని విశ్వాసానికి యోగ్యునిగా చేస్తుంది. ‘కాలోఽయమ్’ (ఇతడు కాలుడే) అనే దేవతల మోహం అతనిని చూడడమే మృత్యువును చూసినంత భయంకరమని చూపుతుంది. పుట్టుకతోనే ఉన్న ఆకలి అతని స్వభావానికి మూలం, అదే ముందు శాపానికి కారణమవుతుంది.

‘కోపించిన వజ్రధారి మహేంద్రుడు వాడి వజ్రాయుధంతో కుంభకర్ణుని కొట్టాడు. ఇంద్రుని వజ్రంతో కొట్టబడిన ఆ మహాకాయుడు కోపంతో కంపించాడు, గట్టిగా గర్జించాడు. మాటిమాటికీ గర్జిస్తున్న ఆ రాక్షసుని నినాదం విని అప్పటికే భయపడిన ప్రజలు మరింత భయపడ్డారు. అప్పుడు కోపించిన మహాబలుడు కుంభకర్ణుడు మహేంద్రుని ఐరావతం నుండి దంతాన్ని పెరికి దానితో వాసవుని వక్షస్థలం మీద కొట్టాడు. కుంభకర్ణుని దెబ్బకు బాధపడిన ఆ వాసవుడు మండిపోయాడు; అప్పుడు దేవతలు, బ్రహ్మర్షులు, దానవులు హఠాత్తుగా విషాదం చెందారు.’ వజ్రం కూడా ఎవని శరీరాన్ని చీల్చలేదో, అతని బలం ఎలాంటిదో శ్రోత తానే ఊహించుకోవాలి. ఐరావతపు దంతంతోనే ఇంద్రుని కొట్టడం అతని అవమానానికి పరాకాష్ఠ. ‘అప్పుడు ఇంద్రుడు ప్రజలతో కలిసి స్వయంభువు బ్రహ్మ స్థానానికి వెళ్ళాడు. వారు ప్రజాపతికి కుంభకర్ణుని దౌర్జన్యాన్ని తెలియజేశారు — ప్రజలను భక్షించడం, దేవతలను అవమానించడం, ఆశ్రమాలను ధ్వంసం చేయడం, పరస్త్రీలను విపరీతంగా అపహరించడం. ఇంద్రుడు ఇలా అన్నాడు — ఇతడు నిత్యమూ ఇలాగే ప్రజలను భక్షిస్తే, కొద్దికాలంలోనే లోకం శూన్యమైపోతుంది.’ ఇరవయ్యవ శ్లోకం సమీక్షిత పాఠంలో లభించదు, దాని ఉత్తరార్ధం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది; అక్కడ కుంభకర్ణుని అపరాధాల జాబితా పూర్తవుతుంది. ఇంద్రుని చింత కేవలం తన పరాజయం గురించి కాదు, ప్రజల నాశనం గురించి — సృష్టి రక్షణే ప్రశ్నార్థకమైంది. ఇంద్రుడు దేవతలకు రాజు, అయినా అతడు ప్రజలతో కలిసి బ్రహ్మ శరణు వేడతాడు — తన బలం చాలనిచోట సృష్టికర్త ఆశ్రయం. వజ్రపు దెబ్బకు కుంభకర్ణుడు కేవలం కంపించాడు, పడిపోలేదు; అతని గర్జనకు మాత్రం ప్రజలు మళ్ళీ భయపడ్డారు. ఈ విధంగా అతని శరీరబలమూ నాదబలమూ రెండూ వర్ణించబడ్డాయి. అపరాధాల జాబితాలో పరస్త్రీ అపహరణ కూడా ప్రస్తావించబడింది, ఇది రావణుని సీతాపహరణంతో పాటు అతని వంశస్వభావాన్ని సూచిస్తుంది.

‘వాసవుని మాట విని సర్వలోకపితామహుడు రాక్షసులను పిలిపించాడు, కుంభకర్ణుని చూశాడు. కుంభకర్ణుని చూడగానే ప్రజాపతి కూడా భయపడ్డాడు; తరువాత తేరుకొని ఆ స్వయంభువు కుంభకర్ణునితో ఇలా అన్నాడు — నిశ్చయంగా లోకవినాశం కోసమే పౌలస్త్యుడు నిన్ను సృష్టించాడు; కాబట్టి ఈనాటి నుండి నీవు మృతునివలె నిద్రిస్తావు. బ్రహ్మశాపానికి లోనైన అతడు ప్రభువు ఎదుటనే కూలిపోయాడు.’ సృష్టికర్త కూడా ఎవనిని చూసి భయపడ్డాడో, అతని భీషణత్వం సాటిలేనిది. ‘అప్పుడు మిక్కిలి కలవరపడిన రావణుడు ఇలా అన్నాడు — ప్రజాపతీ, పెరిగిన బంగారు వృక్షాన్ని ఫలించే సమయంలో నరకరు; నీ మునిమనుమని ఇలా శపించడం న్యాయం కాదు. నీవు అసత్యం పలికేవాడివి కావు, ఇతడు నిద్రపోవడం తప్పదు, సందేహం లేదు; కానీ ఇతని నిద్రకూ మేల్కొలుపుకూ ఒక కాలనియమం చేయి.’ బంగారు వృక్షపు ఉపమతో రావణుడు కుంభకర్ణుని వంశానికి ఫలమిచ్చే సంపదగా చెబుతాడు, మునిమనుమడని చెప్పి బ్రహ్మ స్నేహాన్ని అర్థిస్తాడు — పులస్త్యుడు బ్రహ్మ మానసపుత్రుడు, కాబట్టి విశ్రవసుని కుమారులు అతనికి మునిమనుమలు. ‘రావణుని మాట విని స్వయంభువు ఇలా అన్నాడు — ఇతడు ఆరు నెలలు నిద్రిస్తాడు, ఒక్క రోజు మేల్కొంటాడు. ఆ ఒక్క రోజులో ఈ వీరుడు ఆకలితో భూమిమీద తిరుగుతూ, నోరు తెరిచి, ప్రజ్వలించిన అగ్నిలా లోకాలను భక్షిస్తాడు.’ ఈ విధంగా శాపాన్ని మృదువుగా చేసినా లోకపు భయం పూర్తిగా తొలగలేదు. శాపపు కథ ఈ సందర్భంలో రెండు విషయాలను స్పష్టం చేస్తుంది — కుంభకర్ణుని దీర్ఘనిద్రకు కారణం, అతనిని మేల్కొలపడంలో రాక్షసులు పడిన శ్రమకు హేతువు. రావణుడు ఇక్కడ కూడా చతురుడుగా కనిపిస్తాడు — అతడు శాపాన్ని తొలగించమని అడగడు, కేవలం కాలనియమాన్ని అడుగుతాడు, దీనితో బ్రహ్మ వాక్కు సత్యమూ రక్షించబడింది, సోదరుని ప్రాణమూ. బ్రహ్మ కూడా అతని యాచనను అంగీకరిస్తాడు, కానీ అతని సమాధానంలో కూడా భయం ఉంది — ఒక్క రోజులో కూడా అతడు లోకాలను భక్షించగలడు. ఈ కారణంగానే ఈనాడు అకాలంలో మేల్కొలపబడిన అతడు ఆపశక్యం కానివాడు.

‘ఆ రాజు రావణుడు ఇప్పుడు ఆపదలో పడి, నీ పరాక్రమానికి భయపడి కుంభకర్ణుని మేల్కొలిపాడు. భయంకర పరాక్రముడైన ఈ వీరుడు శిబిరం నుండి బయటికి వచ్చి, మిక్కిలి కోపించి వానరులను భక్షిస్తూ పరుగెత్తుతున్నాడు. కుంభకర్ణుని చూడగానే ఈనాడు వానరులు పారిపోయారు; రణంలో కోపించిన ఇతనిని వానరులు ఎలా అడ్డుకోగలరు? కాబట్టి వానరులందరికీ ఇలా చెప్పాలి — ఇది ఎత్తుగా నిలిపిన ఒక యంత్రం, నిజమైన రాక్షసుడు కాదు అని. ఇలా తెలుసుకుంటే వానరులు ఇక్కడ నిర్భయులవుతారు.’ విభీషణుని బుద్ధి ఇక్కడ వ్యావహారికమైనది — బలంతో ఎదుర్కోవడం కష్టమైనవాని భయాన్ని మనోవైజ్ఞానిక ఉపాయంతో నివారించాలని అతడు ప్రతిపాదిస్తాడు. సత్యాన్ని దాచైనా సైన్యపు ధైర్యాన్ని రక్షించడం యుద్ధనీతిలో ఒక పద్ధతి. రావణుని ఆపద కూడా ఇక్కడ చెప్పబడింది — అతని భయమే కుంభకర్ణుని మేల్కొలుపుకు మూలమని విభీషణునికి స్పష్టంగా తెలుసు. ‘యంత్రమ్’ అనే పదం ఆ కాలపు యుద్ధాలలో ఉపయోగించిన పెద్ద పెద్ద యంత్రాలను గుర్తుచేస్తుంది, అవి దూరం నుండి భయంకరంగా కనిపించినా నిర్జీవమైనవి. ఈ విధంగా వానరులు అతనిని ప్రాణంతో ఉన్న భక్షకునిగా కాక కొయ్యతో చేసిన యంత్రంగా భావిస్తే, వారి భయం తగ్గుతుంది. ఈ ఉపాయపు ఫలితం ముందు కనిపిస్తుంది — రాముడు వెంటనే సైన్యాన్ని వ్యూహంగా నిలపమని ఆదేశిస్తాడు.

విభీషణుని మంచి ముఖం నుండి వెలువడిన, హేతుబద్ధమైన మాట విని రాఘవుడు అప్పుడు సేనాపతి నీలునితో ఇలా అన్నాడు — ‘అగ్నిపుత్రా, వెళ్ళు, సైన్యాలన్నిటినీ వ్యూహంగా నిలిపి నిలువు; లంకా ద్వారాలను, వీధులను, రాజమార్గాలను, సంక్రమాలను (దారులు కలిసే చోట్లను) ఆక్రమించి నిలువు. కొండశిఖరాలనూ చెట్లనూ శిలలనూ సేకరించుకుంటూ వానరులందరూ ఆయుధాలతో, శిలలు చేతబట్టి సిద్ధంగా ఉండాలి.’ ‘పావకే’ (అగ్నిపుత్రా) అనే సంబోధన నీలుడు అగ్నిపుత్రుడని గుర్తుచేస్తుంది. రాఘవుని ఆదేశం పొందిన వానర సేనాపతి, కపిశ్రేష్ఠుడు అయిన నీలుడు వానరసేనను యథావిధిగా నియమించాడు. అప్పుడు పర్వతాల వంటి గవాక్షుడు, శరభుడు, హనుమంతుడు, అంగదుడు కొండశిఖరాలను పట్టుకొని ద్వారం వైపు వెళ్ళారు. రాముని మాట విని విజయగర్వంతో వెలిగిపోతున్న వీరులైన వానరులు చెట్లతో శత్రుసేనను పీడించారు. అప్పుడు ఎత్తిన శిలలతో, చెట్లతో చేతులు నిండిన వానరుల ఆ ఉగ్రమైన సేన పర్వతం సమీపానికి చేరిన మహోగ్రమైన మహామేఘజాలం వలె ప్రకాశించింది. ఉపజాతివృత్తంలోని చివరి శ్లోకంలో వానరసేన పర్వతం సమీపంలో నిలిచిన మేఘసమూహంలా వర్ణించబడింది — మేఘాలు పర్వతాన్ని ఆవరించినట్లు వానరులు లంక ద్వారాలను ఆవరించారు. ఇంతకుముందు పారిపోయిన సేన ఇప్పుడు రాముని ఆజ్ఞతో మళ్ళీ సిద్ధమైంది — నాయకుని ధైర్యం సైన్యంలోకి సంక్రమించిందని భావం. ఈ విధంగా కుంభకర్ణుని యుద్ధానికి వేదిక సిద్ధమైంది. ఇక్కడ రాముని నాయకత్వం స్పష్టం — భయం పుట్టినప్పుడు అతడు పలాయనాన్ని అనుమతించడు, వ్యూహం రచిస్తాడు, ద్వారాలను, రాజమార్గాలను, సంక్రమాలను అడ్డగిస్తాడు, దానితో శత్రువు బయటికి రాలేడు. సేనాపతి నీలుడూ, గవాక్షాది యూథపతులూ ఆజ్ఞను వెంటనే అమలుచేస్తారు. వానరుల ఆయుధాలు శిలలూ చెట్లే, అయినా వారి ఉత్సాహం ‘జితకాశినః’ (విజయగర్వంతో వెలిగిపోతున్నవారు) అనే పదంతో వర్ణించబడింది. కొండశిఖరాలను పట్టుకున్న వారు తామే కొండల్లా కనిపిస్తారు — ఆయుధానికీ దానిని ధరించినవానికీ సామ్యం. ఇంతకుముందు పారిపోయిన తరువాత ఈ పునస్సన్నద్ధత రాముని ప్రభావపు ఫలితం.

பின்னர் பெரும் ஒளியுடையவனும் வீரனுமான ராமன் வில்லை எடுத்துக்கொண்டு, மகுடம் அணிந்த பேருடல் படைத்த கும்பகர்ணனைக் கண்டான். அந்த ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவன் மலை போன்ற தோற்றமுடையவனாக இருந்தான்; முன்பு வானத்தை அளந்து கடந்த நாராயணனைப் போல இருந்தான் — திரிவிக்கிரம அவதாரத்தின் உவமையால் அவன் உடலின் பரப்பு குறிக்கப்படுகிறது. நீர் நிறைந்த மேகம் போலக் கரிய நிறமுடையவனும், பொன் தோள்வளைகளை அணிந்தவனுமான அவன் கண்ணில் பட்டதும், வானரர்களின் பெரும்படை மீண்டும் ஓடியது — ‘மீண்டும்’ என்ற சொல், முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் விவரிக்கப்பட்ட ஓட்டத்தை நினைவூட்டுகிறது. சிதறி ஓடும் படையையும் வளர்ந்து வரும் ராக்ஷசனையும் கண்டு ராமன் வியப்புடன் விபீஷணனிடம் சொன்னான்: ‘மலை போன்றவனும், மகுடம் அணிந்தவனும், பழுப்பு நிறக் கண்களுடையவனும், மின்னலோடு கூடிய மேகம் போல இலங்கையில் தோன்றுபவனுமான இவன் யார்? பூமியின் கொடி போல ஒரு பேருருவம் இங்கே தெரிகிறது; இவனைக் கண்டு வானரர்கள் எல்லோரும் அங்குமிங்கும் ஓடுகிறார்கள். சொல் — மிகப் பெரியவனான இவன் யார், ராக்ஷசனா, அசுரனா? இப்படிப்பட்ட ஓர் உயிரை நான் இதற்கு முன் எப்போதும் கண்டதில்லை.’ ராமனின் வியப்பும் முக்கியமானது — கரன், தூஷணன் முதலிய ஆயிரக்கணக்கான ராக்ஷசர்களைக் கண்டவனும் இவனைக் கண்டு திகைக்கிறான். ‘ஹரிலோசன:’ — ‘பழுப்புக் கண்ணன்’ — என்பதால் மஞ்சள் கலந்த கண்களும், ‘கிரீடீ’ — ‘மகுடம் அணிந்தவன்’ — என்பதால் அரச அடையாளமும், ‘ஸவித்யுதிவ தோயத:’ — ‘மின்னலோடு கூடிய மேகம் போல’ — என்பதால் கரிய உடலில் பொன் அணிகலன்களின் ஒளியும் குறிக்கப்படுகின்றன. அயராத செயல்திறனுடைய அரசகுமாரன் ராமன் இவ்வாறு கேட்டதும், பேரறிவாளனான விபீஷணன் காகுத்ஸ்தனிடம் இதைச் சொன்னான். பகைவர் தரப்பைப் பற்றி அறிய ராமன் விபீஷணனிடமே கேட்கிறான், ஏனெனில் அவன் ராக்ஷசர்களின் எல்லா ரகசியங்களையும் அறிந்தவன் — அடைக்கலம் புகுந்தவனின் பயன் இங்கே தெளிவாகிறது. கவிஞரின் வர்ணனையில் ஒரு வரிசை தெரிகிறது — முதலில் ராமன் வில்லை எடுத்தல், பின்னர் பகைவனைக் காணுதல், பின்னர் படையின் ஓட்டம், இறுதியில் கேள்வி. இவ்வாறு போர்க்களத்தின் சித்திரம் வாசகரின் முன் உயிரோட்டமாக எழுகிறது. ‘வர்தமானம் ச ராக்ஷஸம்’ — ‘வளர்ந்து வரும் ராக்ஷசனை’ — என்ற சொல், அருகே வர வர கும்பகர்ணனின் உடல் மேலும் மேலும் பெரிதாகத் தெரிந்தது என்று குறிக்கிறது — தொலைவில் கண்ட மலை அணுகுபவனுக்கு வளர்வது போல. ராமனின் கேள்வியில் உள்ள ‘ரக்ஷோ வா யதி வாஸுர:’ — ‘ராக்ஷசனா அல்லது அசுரனா’ — என்ற ஐயமும் அவனுடைய புதுமையைக் காட்டுகிறது, ஏனெனில் இப்படிப்பட்ட உடல் ராக்ஷசர்களிடையேயும் அரிது. விபீஷணன் ‘மஹாப்ராஜ்ஞ:’ — ‘பேரறிவாளன்’ — என்று சிறப்பிக்கப்படுகிறான், ஏனெனில் அவனுடைய பதில் வெறும் அறிமுகமாக இல்லாமல் ஒரு உபாயமாகவும் அமையப்போகிறது.

‘போரில் வைவஸ்வதனான யமனையும் வாசவனான இந்திரனையும் தோற்கடித்தவன் இவன்தான் — விச்ரவஸின் மகனான வீரமிக்க கும்பகர்ணன்; உருவளவில் இவனுக்கு நிகரான ராக்ஷசன் வேறு எவனும் இல்லை. ராகவா, தேவர்கள், தானவர்கள், யக்ஷர்கள், நாகங்கள், ஊனுண்ணிகளான ராக்ஷசர்கள், கந்தர்வர்கள், வித்யாதரர்கள், கின்னரர்கள் ஆகியோர் போரில் ஆயிரக்கணக்கில் இவனால் முறியடிக்கப்பட்டனர். சூலத்தைக் கையில் ஏந்தியவனும், கோரக் கண்ணனும், பெரும் வலிமையுடையவனுமான கும்பகர்ணனைத் தேவர்களாலும் கொல்ல முடியவில்லை; ‘இவன் காலனே’ என்று அவர்கள் மயங்கினர். இந்தக் கும்பகர்ணன் இயல்பாகவே ஒளியுடையவன், பெரும் வலிமையுடையவன்; மற்ற ராக்ஷசத் தலைவர்களின் வலிமையோ வரத்தால் பெற்றது.’ இந்த வேறுபாடு கவனிக்கத்தக்கது — ராவணன் முதலியோர் தவத்தால் வரம் பெற்று வலியவரானார்கள்; கும்பகர்ணனுக்கோ பிறப்பிலேயே வலிமை. ‘பிறந்தவுடனேயே குழந்தையாக இருந்தபோதே பசியால் வாடிய அந்தப் பேருருவன் பல்லாயிரக்கணக்கான உயிர்களைத் தின்றான். அவர்கள் தின்னப்படும்போது அச்சத்தால் துன்புற்ற உயிர்கள் இந்திரனிடம் அடைக்கலம் புகுந்து அந்தச் செய்தியைத் தெரிவித்தன.’ இங்கே ‘மஹாத்மனா’ என்ற சொல் பேருடலைக் குறிக்கிறதே தவிர நற்பண்பை அல்ல. உபஜாதி யாப்பிலுள்ள பத்தாம் சுலோகத்தில் தோற்கடிக்கப்பட்டவர்களின் பட்டியல் நீளமானது — தேவர்கள், தானவர்கள், யக்ஷர்கள், நாகர்கள், ராக்ஷசர்கள், கந்தர்வர்கள், வித்யாதரர்கள், கின்னரர்கள் — இதனால் அவனைப் பற்றிய அச்சம் எல்லா உலகங்களிலும் பரவியிருந்தது என்று அறிகிறோம். விபீஷணன் தன் சொந்த உடன்பிறந்தவனையும் பாரபட்சமின்றி விவரிக்கிறான் — அவனுடைய வலிமையைப் புகழ்கிறான், அவனுடைய குற்றங்களையும் மறைக்கவில்லை. அடைக்கலம் புகுந்தவனின் இந்த வாய்மை அவனை ராமனின் நம்பிக்கைக்குத் தகுதியானவனாக்குகிறது. ‘காலோ(அ)யம்’ — ‘இவன் காலன்’ — என்ற தேவர்களின் மயக்கம், அவனைக் காண்பதே மரணத்தைக் காண்பது போல அச்சந்தருவது என்று காட்டுகிறது. பிறப்பிலிருந்தே இருந்த பசியே அவனுடைய இயல்பின் வேர்; அதுவே பின்னர் சாபத்துக்குக் காரணமாகப் போகிறது.

‘சினமுற்ற வஜ்ராயுததாரியான மகேந்திரன் கூரிய வஜ்ரத்தால் கும்பகர்ணனைத் தாக்கினான். இந்திரனின் வஜ்ரத்தால் அடிபட்ட அந்தப் பேருருவன் சினத்தால் அசைந்தான், பலமாக முழங்கினான். இடைவிடாது முழங்கும் அந்த ராக்ஷசனின் முழக்கத்தைக் கேட்டு, ஏற்கெனவே அஞ்சியிருந்த உயிர்கள் மேலும் நடுங்கின. பின்னர் சினமுற்ற பெரும் வலிமையுடைய கும்பகர்ணன் மகேந்திரனின் ஐராவதத்திலிருந்து ஒரு தந்தத்தைப் பிடுங்கி, அதனால் வாசவனின் மார்பில் அடித்தான். கும்பகர்ணனின் அடியால் துன்புற்ற வாசவன் வேதனையால் எரிந்தான்; அப்போது தேவர்களும் பிரம்மரிஷிகளும் தானவர்களும் சட்டெனக் கலங்கினர்.’ வஜ்ரமும் பிளக்க முடியாத உடலுடையவனின் வலிமை எப்படிப்பட்டது என்பதைக் கேட்பவரே ஊகித்துக்கொள்ளட்டும். ஐராவதத்தின் தந்தத்தாலேயே இந்திரனை அடித்தது அவனுடைய அவமானத்தின் உச்சம். ‘பின்னர் இந்திரன் உயிர்களுடன் சுயம்புவான பிரம்மாவின் இருப்பிடத்துக்குச் சென்றான். அவர்கள் பிரஜாபதியிடம் கும்பகர்ணனின் கொடுமையை எடுத்துரைத்தனர் — உயிர்களைத் தின்பது, தேவர்களை அவமதிப்பது, ஆசிரமங்களை அழிப்பது, பிறர் மனைவியரை மிகுதியாகக் கவர்வது. இந்திரன் சொன்னான்: இவன் இப்படியே நாள்தோறும் உயிர்களைத் தின்றுகொண்டிருந்தால், சிறிது காலத்திலேயே உலகம் வெறுமையாகிவிடும்.’ இருபதாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை; அதன் பிற்பாதி வுல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது; அங்கே கும்பகர்ணனின் குற்றங்களின் பட்டியல் முழுமை பெறுகிறது. இந்திரனின் கவலை தன் தோல்வி மட்டுமல்ல, உயிர்களின் அழிவு — படைப்பையே காப்பது பற்றிய கேள்வி எழுந்துவிட்டது. இந்திரன் தேவர்களின் அரசன்; இருந்தும் அவன் உயிர்களுடன் பிரம்மாவிடம் அடைக்கலம் புகுகிறான் — தன் வலிமை போதாத இடத்தில் படைப்பவனின் துணை. வஜ்ரத்தின் அடியால் கும்பகர்ணன் அசைந்தான் மட்டுமே, விழவில்லை; அவனுடைய முழக்கத்தாலோ உயிர்கள் மீண்டும் நடுங்கின. இவ்வாறு அவனுடைய உடல்வலிமையும் குரல்வலிமையும் இரண்டுமே விவரிக்கப்பட்டன. குற்றப் பட்டியலில் பிறர் மனைவியரைக் கவர்தலும் குறிப்பிடப்பட்டுள்ளது; இது ராவணனின் சீதை அபகரிப்போடு சேர்த்து அவர்கள் குலத்தின் இயல்பைக் குறிக்கிறது.

‘வாசவனின் சொல்லைக் கேட்டு எல்லா உலகங்களுக்கும் பாட்டனான பிரம்மா ராக்ஷசர்களை அழைத்தார், கும்பகர்ணனையும் கண்டார். கும்பகர்ணனைப் பார்த்த மாத்திரத்திலேயே பிரஜாபதியும் நடுங்கினார்; பின்னர் தேறிய சுயம்பு கும்பகர்ணனிடம் இதைச் சொன்னார்: புலஸ்தியரின் வழித்தோன்றலால் நீ நிச்சயமாக உலக அழிவுக்காகவே படைக்கப்பட்டிருக்கிறாய்; ஆகவே இன்று முதல் நீ இறந்தவன் போல உறங்குவாய். பிரம்மாவின் சாபத்தால் வீழ்த்தப்பட்ட அவன் தலைவரின் முன்னாலேயே விழுந்தான்.’ படைப்பவனே கண்டு அஞ்சும் அளவுக்கு அவனுடைய பயங்கரம் ஒப்பற்றது. ‘அப்போது பெரிதும் பதறிய ராவணன் இவ்வாறு சொன்னான்: பிரஜாபதியே, நன்கு வளர்ந்த பொன்மரம் கனி தரும் காலத்தில் வெட்டப்படுவதில்லை; உமது சொந்தக் கொள்ளுப்பேரனை இவ்வாறு சபிப்பது முறையல்ல. நீர் பொய் பேசுபவர் அல்ல; இவன் உறங்கியே தீருவான் என்பதில் ஐயமில்லை; ஆனால் இவனுடைய உறக்கத்துக்கும் விழிப்புக்கும் ஒரு காலவரையறை செய்யப்படட்டும்.’ பொன்மரத்தின் உவமையால் ராவணன் கும்பகர்ணனைக் குலத்துக்குப் பயன் தரும் செல்வம் என்கிறான்; பேரப்பிள்ளை உறவைச் சொல்லிப் பிரம்மாவின் பாசத்தை வேண்டுகிறான் — புலஸ்தியர் பிரம்மாவின் மனத்தில் தோன்றிய மகன்; ஆகவே விச்ரவஸின் மகன்கள் அவருக்குக் கொள்ளுப்பேரர்கள். ‘ராவணனின் சொல்லைக் கேட்டு சுயம்பு இதைச் சொன்னார்: இவன் ஆறு மாதம் உறங்குவான், ஒரு நாள் விழித்திருப்பான். அந்த ஒரு நாளில் இந்த வீரன் பசியோடு பூமியில் திரிந்து, வாயைப் பிளந்தபடி, பெருகிய நெருப்புப் போல உலகங்களை விழுங்குவான்.’ இவ்வாறு சாபம் தணிக்கப்பட்ட பின்னும் உலகின் அச்சம் முற்றிலும் நீங்கவில்லை. இந்தச் சூழலில் சாபத்தின் கதை இரண்டைத் தெளிவாக்குகிறது — கும்பகர்ணனின் நீண்ட உறக்கத்தின் காரணத்தையும், அவனை எழுப்புவதில் ராக்ஷசர்கள் பட்ட சிரமத்தின் காரணத்தையும். ராவணன் இங்கும் சாமர்த்தியசாலியாகத் தெரிகிறான் — அவன் சாபத்தை நீக்கும்படி வேண்டவில்லை, காலவரையறையை மட்டுமே வேண்டுகிறான்; இதனால் பிரம்மாவின் சொல்லின் வாய்மையும் காக்கப்பட்டது, உடன்பிறந்தவனின் உயிரும் காக்கப்பட்டது. பிரம்மாவும் அவனுடைய வேண்டுகோளை ஏற்கிறார்; ஆனால் அவருடைய பதிலிலும் அச்சம் உள்ளது — ஒரே நாளிலும் அவன் உலகங்களை விழுங்கக்கூடும். இந்தக் காரணத்தால்தான் இன்று காலமல்லாத காலத்தில் எழுப்பப்பட்ட அவனைத் தடுப்பது அரிது.

‘அந்த அரசன் ராவணன் இப்போது இடருக்கு உள்ளாகி, உன் வீரத்துக்கு அஞ்சிக் கும்பகர்ணனை எழுப்பினான். அச்சந்தரும் வீரமுடைய இந்த வீரன் பாசறையிலிருந்து வெளிப்பட்டு, மிகுந்த சினத்தோடு வானரர்களைத் தின்றுகொண்டு எங்கும் ஓடுகிறான். கும்பகர்ணனைப் பார்த்த மாத்திரத்திலேயே இன்று வானரர்கள் ஓடிவிட்டார்கள்; போரில் சினமுற்ற இவனை வானரர்கள் எப்படித் தடுப்பார்கள்? ஆகவே எல்லா வானரர்களிடமும் சொல்லப்படட்டும் — இது உயரமாக நிறுத்தப்பட்ட ஒரு யந்திரம், உண்மையான ராக்ஷசன் அல்ல என்று. இவ்வாறு அறிந்துகொண்டால் வானரர்கள் இங்கே அச்சமற்றவர்களாவார்கள்.’ விபீஷணனின் அறிவு இங்கே நடைமுறைக்கு உகந்தது — வலிமையால் எதிர்கொள்வது கடினமானவனைப் பற்றிய அச்சத்தை ஒரு உளவியல் உபாயத்தால் நீக்க அவன் முன்மொழிகிறான். உண்மையை மறைத்தாவது படையின் துணிவு காக்கப்படுகிறது என்பது போர்நீதியின் ஒரு வகை. ராவணனின் இடரும் இங்கே சொல்லப்படுகிறது — அவனுடைய அச்சமே கும்பகர்ணனை எழுப்பியதன் வேர் என்பதை விபீஷணன் தெளிவாக அறிந்திருக்கிறான். ‘யந்த்ரம்’ என்ற சொல், அக்காலப் போர்களில் பயன்படுத்தப்பட்ட பெரிய பொறிகளை — தொலைவிலிருந்து அச்சந்தருபவை, ஆனால் உயிரற்றவை — நினைவூட்டுகிறது. இவ்வாறு வானரர்கள் அவனை உயிருள்ள விழுங்குபவனாகக் கருதாமல், மரத்தால் ஆன ஒரு பொறியாகக் கருதுவார்கள்; அதனால் அவர்களுடைய அச்சம் குறையும். இந்த உபாயத்தின் பயன் அடுத்து தெரிகிறது — ராமன் உடனே படையை அணிவகுக்க ஆணையிடுகிறான்.

விபீஷணனின் அழகிய வாயிலிருந்து வெளிப்பட்ட காரணம் நிறைந்த சொல்லைக் கேட்டு, ராகவன் அப்போது படைத்தலைவன் நீலனிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘அக்கினியின் மகனே, செல்; எல்லாப் படைகளையும் அணிவகுத்து நில்; இலங்கையின் வாயில்கள், தெருக்கள், அரசவீதிகள், பாலங்கள் ஆகியவற்றைக் கைப்பற்றி நில். மலைச் சிகரங்களையும் மரங்களையும் பாறைகளையும் திரட்டிக்கொண்டு எல்லா வானரர்களும் ஆயுதம் தாங்கியவர்களாக, கையில் பாறைகளோடு இருக்கட்டும்.’ ‘பாவகே’ — ‘அக்கினியின் மகனே’ — என்ற விளி, நீலன் அக்கினியின் மகன் என்பதை நினைவூட்டுகிறது. ராகவனால் ஆணையிடப்பட்ட வானரப் படைத்தலைவனும், வானரர்களில் யானை போன்றவனுமான நீலன் வானரப் படையை முறைப்படி நடத்தினான். பின்னர் மலை போன்ற கவாக்ஷன், சரபன், அனுமன், அங்கதன் ஆகியோர் மலைச் சிகரங்களை எடுத்துக்கொண்டு வாயிலை நோக்கிச் சென்றனர். ராமனின் சொல்லைக் கேட்டு, வெற்றிப் பெருமிதம் கொண்ட வீர வானரர்கள் மரங்களால் பகைவர் படையைத் தாக்கினர். பின்னர் உயர்த்தப்பட்ட பாறைகளும் மரங்களும் கைகளில் கொண்ட வானரர்களின் அந்தக் கடும்படை, மலையின் அருகே திரண்ட பெரிய கொடிய மேகக் கூட்டம் போல ஒளிர்ந்தது. உபஜாதி யாப்பிலுள்ள இறுதிச் சுலோகத்தில் வானரப் படை மலையின் அருகே நிற்கும் மேகக் கூட்டமாக விவரிக்கப்படுகிறது — மேகங்கள் மலையைச் சூழ்வது போல வானரர்கள் இலங்கையின் வாயில்களைச் சூழ்ந்தனர். முன்பு ஓடிய படை இப்போது ராமனின் ஆணையால் மீண்டும் ஆயத்தமானது — தலைவனின் துணிவு படைக்குள் பரவியது என்பது கருத்து. இவ்வாறு கும்பகர்ணனின் போருக்கு மேடை அமைக்கப்பட்டது. இங்கே ராமனின் தலைமை தெளிவாகிறது — அச்சம் எழுந்தபோது அவன் ஓட்டத்தை அனுமதிக்கவில்லை; மாறாக அணிவகுப்பை அமைக்கிறான், வாயில்களையும் அரசவீதிகளையும் பாலங்களையும் அடைக்கிறான், இதனால் பகைவன் வெளியே வரவும் இயலாது. படைத்தலைவன் நீலனும், கவாக்ஷன் முதலிய கூட்டத் தலைவர்களும் ஆணையை உடனே நிறைவேற்றுகின்றனர். வானரர்களின் ஆயுதங்கள் பாறைகளும் மரங்களும் மட்டுமே; இருந்தும் அவர்களுடைய ஊக்கம் ‘ஜிதகாஶின:’ — ‘வெற்றிப் பெருமிதம் கொண்டவர்கள்’ — என்ற சொல்லால் விவரிக்கப்படுகிறது. மலைச் சிகரங்களைப் பற்றிக்கொண்டு அவர்களே மலை போலத் தோன்றுகிறார்கள் — ஆயுதத்துக்கும் அதைத் தாங்குபவனுக்கும் உள்ள ஒப்புமை. முந்தைய ஓட்டத்துக்குப் பின் வந்த இந்த மீள் ஆயத்தம் ராமனின் ஆளுமையின் பயன்.

ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ರಾಮನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಕಿರೀಟಧಾರಿಯಾದ ಮಹಾಕಾಯ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಕಂಡನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಪರ್ವತಾಕಾರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು, ಹಿಂದೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ನಾರಾಯಣನಂತೆ — ತ್ರಿವಿಕ್ರಮಾವತಾರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ದೇಹದ ವಿಸ್ತಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನೀರು ತುಂಬಿದ ಮೋಡದಂತೆ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ, ಚಿನ್ನದ ತೋಳ್ಬಳೆಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟ ಅವನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ವಾನರರ ಮಹಾಸೈನ್ಯ ಮತ್ತೆ ಓಡಿಹೋಯಿತು — ‘ಪುನಃ’ (ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಪಲಾಯನ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನೂ ಕಂಡು ರಾಮನು ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಪರ್ವತದಂತಿರುವ, ಕಿರೀಟಧಾರಿಯಾದ, ಹಳದಿಗಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಮಿಂಚಿನೊಡಗೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ಇವನು ಯಾರು? ಭೂಮಿಗೆ ಧ್ವಜದಂತಿರುವ ಒಬ್ಬ ಮಹಾಕಾಯನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಹೇಳು — ಈ ಅತಿ ದೊಡ್ಡವನು ಯಾರು, ರಾಕ್ಷಸನೋ ಅಸುರನೋ? ಇಂತಹ ಜೀವಿಯನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡಿಲ್ಲ.’ ರಾಮನ ವಿಸ್ಮಯವೂ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಖರ-ದೂಷಣರೇ ಮೊದಲಾದ ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದವನು ಇವನನ್ನು ಕಂಡು ಚಕಿತನಾದನು. ‘ಹರಿಲೋಚನಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಕಂದುಹಳದಿ ಕಣ್ಣುಗಳು, ‘ಕಿರೀಟೀ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಜಚಿಹ್ನೆ, ‘ಸವಿದ್ಯುದಿವ ತೋಯದಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಕಪ್ಪು ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳ ಹೊಳಪು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮಹಾಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ರಾಜಪುತ್ರ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಎಲ್ಲ ರಹಸ್ಯಗಳೂ ಅವನಿಗೆ ಗೊತ್ತು — ಶರಣಾಗತನ ಉಪಯೋಗ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಕವಿಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ರಮ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ರಾಮನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಅನಂತರ ಶತ್ರುವಿನ ದರ್ಶನ, ಅನಂತರ ಸೈನ್ಯದ ಪಲಾಯನ, ಕೊನೆಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯ ಚಿತ್ರ ಓದುಗನ ಮುಂದೆ ಸಜೀವವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವರ್ಧಮಾನಂ ಚ ರಾಕ್ಷಸಮ್’ (ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದೇಹ ಹತ್ತಿರ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಹೆಚ್ಚುಹೆಚ್ಚು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ದೂರದಿಂದ ಕಂಡ ಪರ್ವತ ಹತ್ತಿರ ಹೋದಂತೆ ಬೆಳೆಯುವಂತೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿನ ‘ರಕ್ಷೋ ವಾ ಯದಿ ವಾಸುರಃ’ (ರಾಕ್ಷಸನೋ ಅಸುರನೋ) ಎಂಬ ಸಂಶಯವೂ ಅವನ ಅಪೂರ್ವತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂತಹ ದೇಹ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲೂ ದುರ್ಲಭ. ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ‘ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಉತ್ತರ ಕೇವಲ ಪರಿಚಯವಲ್ಲ, ಒಂದು ಉಪಾಯವೂ ಆಗಲಿದೆ.

‘ಯಾರಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೈವಸ್ವತನಾದ ಯಮನೂ ವಾಸವನಾದ ಇಂದ್ರನೂ ಸೋತರೋ, ಅವನೇ ಈ ವಿಶ್ರವಸನ ಮಗನಾದ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣ; ಇವನ ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನಿಲ್ಲ. ರಾಘವ, ಇವನಿಂದ ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ಯಕ್ಷರು, ಸರ್ಪಗಳು, ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಕಿನ್ನರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಂಗಗೊಂಡರು. ಶೂಲಪಾಣಿಯಾದ, ವಿಕಾರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ‘ಇವನು ಕಾಲನೇ’ ಎಂದು ಮೋಹಗೊಂಡ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೊಲ್ಲಲಾರದೆ ಹೋದರು. ಈ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸ್ವಭಾವತಃ ತೇಜಸ್ವಿ, ಮಹಾಬಲ; ಇತರ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರ ಬಲವಾದರೋ ವರದಾನದಿಂದ ಬಂದದ್ದು.’ ಈ ಭೇದ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ರಾವಣಾದಿಗಳು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ವರ ಪಡೆದು ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದರು, ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗಾದರೋ ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಬಲ. ‘ಹುಟ್ಟಿದ ಕೂಡಲೇ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ಮಹಾಕಾಯ ಬಾಲಕನು ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ತಿಂದುಬಿಟ್ಟನು. ಅವರು ತಿನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಭಯಪೀಡಿತರಾದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಶಕ್ರನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗಿ ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾತ್ಮನಾ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹಾಕಾಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಸಾಧುತ್ವವನ್ನಲ್ಲ. ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದ ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೋತವರ ಪಟ್ಟಿ ದೀರ್ಘವಾಗಿದೆ — ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ಯಕ್ಷರು, ನಾಗರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಗಂಧರ್ವರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಕಿನ್ನರರು — ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಅವನ ಭಯ ಹರಡಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನು ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಅಣ್ಣನನ್ನೂ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಶರಣಾಗತನ ಈ ಸತ್ಯವಚನ ಅವನನ್ನು ರಾಮನ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಲೋಽಯಮ್’ (ಇವನು ಕಾಲನೇ) ಎಂಬ ದೇವತೆಗಳ ಮೋಹ, ಅವನನ್ನು ನೋಡುವುದೇ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ನೋಡಿದಷ್ಟು ಭಯಂಕರ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಇದ್ದ ಹಸಿವು ಅವನ ಸ್ವಭಾವದ ಮೂಲ; ಅದೇ ಮುಂದೆ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು.

‘ಕುಪಿತನಾದ ವಜ್ರಧಾರಿ ಮಹೇಂದ್ರನು ಹರಿತವಾದ ವಜ್ರದಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಶಕ್ರನ ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾಕಾಯನು ಕೋಪದಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿದನು, ಬಲವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ನಿನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮೊದಲೇ ಬೆದರಿದ್ದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬೆದರಿದರು. ಅನಂತರ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮಹೇಂದ್ರನ ಐರಾವತದಿಂದ ದಂತವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಅದರಿಂದ ವಾಸವನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ನೊಂದ ಆ ವಾಸವನು ಉರಿದುಹೋದನು; ಆಗ ದೇವತೆಗಳೂ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೂ ದಾನವರೂ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ವಿಷಾದಗೊಂಡರು.’ ವಜ್ರವೂ ಯಾರ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಲಿಲ್ಲವೋ, ಅವನ ಬಲ ಎಂತಹದು ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳುಗನೇ ಊಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿ. ಐರಾವತದ ದಂತದಿಂದಲೇ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಹೊಡೆದದ್ದು ಅವನ ಅಪಮಾನದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ‘ಅನಂತರ ಶಕ್ರನು ಪ್ರಜೆಗಳೊಡನೆ ಸ್ವಯಂಭುವಿನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅವರು ಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದೌರಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು — ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವುದು, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಧರ್ಷಿಸುವುದು, ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡುವುದು, ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದು ಅತಿಯಾಗಿ. ಇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದನು — ಇವನು ಹೀಗೆಯೇ ನಿತ್ಯವೂ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಲೋಕ ಶೂನ್ಯವಾಗುವುದು.’ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಅಪರಾಧಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನ ಚಿಂತೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಪರಾಜಯವಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳ ನಾಶ — ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಎದುರಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರನು ದೇವತೆಗಳ ರಾಜನಾದರೂ ಪ್ರಜೆಗಳೊಡನೆ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಬಲ ಸಾಲದಾದಾಗ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನ ಆಶ್ರಯ. ವಜ್ರಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕೇವಲ ಅಲುಗಾಡಿದನು, ಬೀಳಲಿಲ್ಲ; ಅವನ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದಲಾದರೋ ಪ್ರಜೆಗಳು ಮತ್ತೆ ಬೆದರಿದರು. ಹೀಗೆ ಅವನ ದೇಹಬಲ ಮತ್ತು ನಾದಬಲ ಎರಡೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಅಪರಾಧಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ತ್ರೀಹರಣವೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ; ಇದು ರಾವಣನ ಸೀತಾಪಹರಣದೊಡನೆ ಅವರ ಕುಲದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ವಾಸವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸರ್ವಲೋಕಪಿತಾಮಹನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕರೆಸಿದನು, ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಕಂಡನು. ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿದ ಕೂಡಲೇ ಪ್ರಜಾಪತಿಯೂ ಬೆದರಿದನು; ಅನಂತರ ಸಮಾಧಾನ ಹೊಂದಿ ಆ ಸ್ವಯಂಭುವು ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಲೋಕವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನೀನು ಪೌಲಸ್ತ್ಯನಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದಿನಿಂದ ನೀನು ಸತ್ತವನಂತೆ ಮಲಗಿರುವೆ. ಬ್ರಹ್ಮಶಾಪದಿಂದ ಅಭಿಭೂತನಾದ ಅವನು ಪ್ರಭುವಿನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದನು.’ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನೂ ಯಾರನ್ನು ಕಂಡು ಹೆದರಿದನೋ, ಅವನ ಭೀಷಣತೆ ಅತುಲ್ಯ. ‘ಆಗ ಅತ್ಯಂತ ಕಳವಳಗೊಂಡ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಪ್ರಜಾಪತಿಯೇ, ಬೆಳೆದುನಿಂತ ಚಿನ್ನದ ಮರವನ್ನು ಫಲ ಬಿಡುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಮೊಮ್ಮಗನನ್ನು ಹೀಗೆ ಶಪಿಸುವುದು ನ್ಯಾಯವಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇವನು ಮಲಗುವುದು ನಿಶ್ಚಿತ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಇವನ ನಿದ್ರೆಗೂ ಎಚ್ಚರಕ್ಕೂ ಒಂದು ಕಾಲವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸು.’ ಚಿನ್ನದ ಮರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾವಣನು ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಕುಲಕ್ಕೆ ಫಲ ಕೊಡುವ ಸಂಪತ್ತು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಮೊಮ್ಮಗನೆಂಬ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸಪುತ್ರ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಶ್ರವಸನ ಮಕ್ಕಳು ಅವನ ಮರಿಮಕ್ಕಳು. ‘ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸ್ವಯಂಭುವು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಇವನು ಆರು ತಿಂಗಳು ಮಲಗುವನು, ಒಂದು ದಿನ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವನು. ಆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಈ ವೀರನು ಹಸಿದು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ, ಬಾಯಿ ತೆರೆದು, ಉರಿದೆದ್ದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಲೋಕಗಳನ್ನು ತಿನ್ನಬಲ್ಲನು.’ ಹೀಗೆ ಶಾಪವನ್ನು ಮೃದುಗೊಳಿಸಿದರೂ ಲೋಕದ ಭಯ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶಾಪದ ಕಥೆ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದೀರ್ಘನಿದ್ರೆಯ ಕಾರಣ, ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಪಟ್ಟ ಕಷ್ಟದ ಹೇತು. ರಾವಣನು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಚತುರನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಶಾಪವನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಲು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕಾಲನಿಯಮವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನ ಸತ್ಯತೆಯೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ತಮ್ಮನ ಜೀವನವೂ. ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಅವನ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಉತ್ತರದಲ್ಲೂ ಭಯವಿದೆ — ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲೂ ಅವನು ಲೋಕಗಳನ್ನು ತಿನ್ನಬಲ್ಲನು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಂದು ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಬ್ಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ದುಸ್ಸಾಧ್ಯ.

‘ಆ ರಾಜ ರಾವಣನು ಈಗ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿ, ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಭೀಮವಿಕ್ರಮ ವೀರನು ತನ್ನ ಬೀಡಿನಿಂದ ಹೊರಟು, ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ವಾನರರನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತ ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಇಂದು ವಾನರರು ಓಡಿಹೋದರು; ರಣದಲ್ಲಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಇವನನ್ನು ವಾನರರು ಹೇಗೆ ತಡೆದಾರು? ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಗೂ ಹೇಳಿರಿ — ಇದು ಎತ್ತರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ ಒಂದು ಯಂತ್ರ, ನಿಜವಾದ ರಾಕ್ಷಸನಲ್ಲ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದರೆ ವಾನರರು ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯರಾಗುವರು.’ ವಿಭೀಷಣನ ಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕವಾದುದು — ಬಲದಿಂದ ಯಾವುದನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವೋ, ಆ ಭಯವನ್ನು ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಉಪಾಯದಿಂದ ನಿವಾರಿಸಲು ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸತ್ಯವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಿಯಾದರೂ ಸೈನ್ಯದ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಒಂದು ಬಗೆ. ರಾವಣನ ವಿಪತ್ತೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅವನ ಭಯವೇ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದ್ದರ ಮೂಲ ಎಂದು ವಿಭೀಷಣನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬಲ್ಲನು. ‘ಯಂತ್ರಮ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಆಗಿನ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ದೂರದಿಂದ ಭಯಂಕರ, ಆದರೆ ನಿರ್ಜೀವ. ಹೀಗೆ ವಾನರರು ಅವನನ್ನು ಜೀವಂತ ಭಕ್ಷಕನೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಮರದ ಯಂತ್ರವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರೆ ಅವರ ಭಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು. ಈ ಉಪಾಯದ ಫಲ ಮುಂದೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ತತ್‌ಕ್ಷಣವೇ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ವ್ಯೂಹದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಿಭೀಷಣನ ಸುಂದರ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಆ ಸಕಾರಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ಆಗ ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನೇ, ಹೋಗು, ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನೂ ವ್ಯೂಹದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿರು; ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರಗಳನ್ನೂ ಚರ್ಯಾಮಾರ್ಗಗಳನ್ನೂ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳನ್ನೂ ಸೇತುಮಾರ್ಗಗಳನ್ನೂ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ನಿಲ್ಲು. ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಆಯುಧಸಹಿತರಾಗಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸಿದ್ಧರಾಗಿರಲಿ.’ ‘ಪಾವಕೇ’ (ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ನೀಲನು ಅಗ್ನಿಯ ಮಗನೆಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಘವನಿಂದ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರಸೇನಾಪತಿ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ನೀಲನು ವಾನರಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಆದೇಶ ನೀಡಿದನು. ಅನಂತರ ಪರ್ವತಗಳಂತಿದ್ದ ಗವಾಕ್ಷ, ಶರಭ, ಹನುಮಂತ, ಅಂಗದರು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ದ್ವಾರದ ಕಡೆಗೆ ಹೋದರು. ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಜಯೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ವೀರ ವಾನರರು ಮರಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದ ಶಿಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಕೈಗಳುಳ್ಳ ವಾನರರ ಆ ಉಗ್ರ ಸೈನ್ಯ, ಪರ್ವತದ ಬಳಿ ಸೇರಿದ ಮಹಾ ಉಗ್ರ ಮೇಘಸಮೂಹದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾನರಸೇನೆ ಪರ್ವತದ ಬಳಿ ನಿಂತ ಮೇಘಸಮೂಹದಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಮೋಡಗಳು ಪರ್ವತವನ್ನು ಆವರಿಸುವಂತೆ ವಾನರರು ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಆವರಿಸಿದರು. ಮೊದಲು ಓಡಿಹೋಗಿದ್ದ ಸೈನ್ಯ ಈಗ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಸಜ್ಜಾಗಿದೆ — ನಾಯಕನ ಧೈರ್ಯ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಕ್ರಮಿಸಿತು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಹೀಗೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ವೇದಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಾಯಕತ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಭಯ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನು ಪಲಾಯನಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ವ್ಯೂಹ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ದ್ವಾರಗಳನ್ನೂ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳನ್ನೂ ಸೇತುಮಾರ್ಗಗಳನ್ನೂ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಶತ್ರು ಹೊರಬರಲೂ ಆಗದು. ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನೂ ಗವಾಕ್ಷನೇ ಮೊದಲಾದ ಯೂಥಪತಿಗಳೂ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತತ್‌ಕ್ಷಣ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಾನರರ ಆಯುಧಗಳು ಶಿಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಮರಗಳೇ, ಆದರೂ ಅವರ ಉತ್ಸಾಹ ‘ಜಿತಕಾಶಿನಃ’ (ವಿಜಯದಿಂದ ಮೆರೆಯುವವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಅವರು ತಾವೇ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ — ಆಯುಧಕ್ಕೂ ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದವನಿಗೂ ಸಾಮ್ಯ. ಹಿಂದಿನ ಪಲಾಯನದ ನಂತರದ ಈ ಪುನಃಸಜ್ಜತೆ ರಾಮನ ಪ್ರಭಾವದ ಫಲ.

അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയും വീര്യവാനുമായ രാമൻ വില്ലെടുത്തുകൊണ്ട് കിരീടധാരിയും മഹാകായനുമായ കുംഭകർണനെ കണ്ടു. ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ പർവതാകാരനായി കാണപ്പെട്ടു — പണ്ട് ആകാശം അളന്നുകടന്ന നാരായണനെപ്പോലെ; ത്രിവിക്രമാവതാരത്തിന്റെ ഉപമകൊണ്ട് അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ വിസ്തൃതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വെള്ളം നിറഞ്ഞ മേഘംപോലെ കറുത്ത നിറമുള്ളവനും സ്വർണാംഗദങ്ങൾ അണിഞ്ഞവനുമായ അവനെ കണ്ടപ്പോൾ വാനരന്മാരുടെ മഹാസൈന്യം വീണ്ടും ഓടിപ്പോയി — ‘പുനഃ’ (വീണ്ടും) എന്ന പദം മുൻസർഗത്തിന്റെ അവസാനം വർണിച്ച പലായനത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഓടിപ്പോകുന്ന സൈന്യത്തെയും വളർന്നുവരുന്ന രാക്ഷസനെയും കണ്ട് വിസ്മയത്തോടെ രാമൻ വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു: ‘പർവതംപോലെയുള്ളവനും കിരീടധാരിയും പിംഗലനേത്രനുമായി, മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ ലങ്കയിൽ കാണപ്പെടുന്ന ഇവൻ ആരാണ്? ഭൂമിയുടെ കൊടിക്കൂറപോലെ ഒരു മഹാരൂപം ഇവിടെ കാണുന്നു; അവനെ കണ്ട് വാനരന്മാരെല്ലാം നാനാദിക്കിലേക്കും ഓടുന്നു. പറയൂ — ഈ അതിമഹാകായൻ ആരാണ്, രാക്ഷസനോ അസുരനോ? ഇത്തരമൊരു ജീവിയെ ഞാൻ മുമ്പൊരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ല.’ രാമന്റെ വിസ്മയവും പ്രധാനമാണ് — ഖരൻ, ദൂഷണൻ തുടങ്ങിയ ആയിരക്കണക്കിനു രാക്ഷസന്മാരെ കണ്ടിട്ടുള്ളവൻപോലും ഇവനെ കണ്ട് അമ്പരന്നു. ‘ഹരിലോചനഃ’ എന്നതുകൊണ്ട് പിംഗലവർണമായ കണ്ണുകളും, ‘കിരീടീ’ എന്നതുകൊണ്ട് രാജചിഹ്നവും, ‘സവിദ്യുദിവ തോയദഃ’ (മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ) എന്നതുകൊണ്ട് കറുത്ത ശരീരത്തിൽ സ്വർണാഭരണങ്ങളുടെ ദീപ്തിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ക്ലേശമില്ലാതെ കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാജകുമാരനായ രാമൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ മഹാപ്രാജ്ഞനായ വിഭീഷണൻ കാകുത്സ്ഥനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ശത്രുപക്ഷത്തെക്കുറിച്ചറിയാൻ രാമൻ വിഭീഷണനോടുതന്നെ ചോദിക്കുന്നു, കാരണം രാക്ഷസന്മാരുടെ എല്ലാ രഹസ്യങ്ങളും അവനറിയാം — ശരണാഗതനെക്കൊണ്ടുള്ള പ്രയോജനം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. കവിയുടെ വർണനയിൽ ഒരു ക്രമം കാണാം — ആദ്യം രാമൻ വില്ലെടുക്കുന്നു, പിന്നെ ശത്രുവിനെ കാണുന്നു, പിന്നെ സൈന്യത്തിന്റെ പലായനം, ഒടുവിൽ ചോദ്യം. ഇങ്ങനെ യുദ്ധഭൂമിയുടെ ചിത്രം വായനക്കാരന്റെ മുന്നിൽ സജീവമാകുന്നു. ‘വർധമാനം ച രാക്ഷസം’ (വളർന്നുവരുന്ന രാക്ഷസനെ) എന്ന പദംകൊണ്ട്, അടുത്തുവരുന്തോറും കുംഭകർണന്റെ ശരീരം കൂടുതൽ കൂടുതൽ വലുതായി കാണപ്പെടുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ദൂരെനിന്നു കാണുന്ന പർവതം അടുത്തുചെല്ലുന്തോറും വളരുന്നതുപോലെ. രാമന്റെ ചോദ്യത്തിലെ ‘രക്ഷോ വാ യദി വാസുരഃ’ (രാക്ഷസനോ അസുരനോ) എന്ന സംശയവും അവന്റെ അപൂർവത കാണിക്കുന്നു, കാരണം ഇത്തരമൊരു ശരീരം രാക്ഷസന്മാരിൽപോലും ദുർലഭമാണ്. വിഭീഷണനെ ‘മഹാപ്രാജ്ഞഃ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു, കാരണം അവന്റെ മറുപടി വെറുമൊരു പരിചയപ്പെടുത്തലല്ല, ഒരു ഉപായവുംകൂടിയായിരിക്കും.

‘യുദ്ധത്തിൽ വൈവസ്വതനായ യമനെയും വാസവനായ ഇന്ദ്രനെയും തോൽപ്പിച്ചവൻ — ഇവനാണ് വിശ്രവസ്സിന്റെ പുത്രനായ പ്രതാപവാനായ കുംഭകർണൻ; ഇവന്റെ വലിപ്പത്തിനൊത്ത മറ്റൊരു രാക്ഷസനില്ല. രാഘവാ, ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, നാഗങ്ങൾ, മാംസഭോജികളായ രാക്ഷസന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, വിദ്യാധരന്മാർ, കിന്നരന്മാർ എന്നിവർ ആയിരക്കണക്കിന് ഇവനാൽ യുദ്ധത്തിൽ തകർക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ശൂലപാണിയും വിരൂപാക്ഷനും മഹാബലനുമായ കുംഭകർണനെ ‘ഇവൻ കാലൻതന്നെ’ എന്നു മോഹിച്ചുപോയ ദേവന്മാർക്കുപോലും കൊല്ലാനായില്ല. ഈ കുംഭകർണൻ സ്വഭാവത്താൽത്തന്നെ തേജസ്വിയും മഹാബലനുമാണ്; മറ്റു രാക്ഷസേന്ദ്രന്മാരുടെ ബലമാകട്ടെ വരദാനത്താൽ ലഭിച്ചതാണ്.’ ഈ വ്യത്യാസം ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാവണനും മറ്റും തപസ്സുകൊണ്ടു വരം നേടി ബലവാന്മാരായി; കുംഭകർണനാകട്ടെ ജന്മനാതന്നെ ബലവാനാണ്. ‘ജനിച്ചയുടനെ, ബാലനായിരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ, വിശന്നുവലഞ്ഞ ആ മഹാകായൻ ആയിരക്കണക്കിനു പ്രജകളെ തിന്നു. അങ്ങനെ തിന്നപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ ഭയപീഡിതരായ പ്രജകൾ ഇന്ദ്രനെ ശരണം പ്രാപിച്ച് ആ കാര്യം അറിയിച്ചു.’ ഇവിടെ ‘മഹാത്മനാ’ എന്ന പദം മഹാകായത്വത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, സാധുത്വത്തെയല്ല. ഉപജാതിവൃത്തത്തിലുള്ള പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ടവരുടെ പട്ടിക ദീർഘമാണ് — ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, നാഗങ്ങൾ, രാക്ഷസന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, വിദ്യാധരന്മാർ, കിന്നരന്മാർ — ഇതിൽനിന്ന് എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും അവനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം വ്യാപിച്ചിരുന്നുവെന്നു മനസ്സിലാക്കാം. വിഭീഷണൻ സ്വന്തം സഹോദരനെയും നിഷ്പക്ഷമായി വർണിക്കുന്നു — അവന്റെ ബലം പ്രശംസിക്കുന്നു, അവന്റെ ദോഷങ്ങൾ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നുമില്ല. ശരണാഗതന്റെ ഈ സത്യവചനം അവനെ രാമന്റെ വിശ്വാസത്തിനു യോഗ്യനാക്കുന്നു. ‘കാലോഽയം’ (ഇവൻ കാലനാണ്) എന്ന ദേവന്മാരുടെ മോഹം കാണിക്കുന്നത് അവനെ കാണുന്നതുതന്നെ മൃത്യുവിനെ കാണുന്നതുപോലെ ഭയങ്കരമാണെന്നാണ്. ജനനംമുതലുള്ള വിശപ്പാണ് അവന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ മൂലം; അതുതന്നെയാണ് മുന്നോട്ടു ശാപത്തിനു കാരണമാകുന്നത്.

‘കുപിതനായ വജ്രധാരി മഹേന്ദ്രൻ മൂർച്ചയേറിയ വജ്രംകൊണ്ടു കുംഭകർണനെ അടിച്ചു. ഇന്ദ്രവജ്രമേറ്റ ആ മഹാകായൻ കോപംകൊണ്ട് ഇളകി, ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു. വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിക്കുന്ന ആ രാക്ഷസന്റെ നാദം കേട്ട് മുമ്പേ ഭയന്നിരുന്ന പ്രജകൾ കൂടുതൽ ഭയന്നു. പിന്നെ ക്രുദ്ധനായ മഹാബലൻ കുംഭകർണൻ മഹേന്ദ്രന്റെ ഐരാവതത്തിൽനിന്നു കൊമ്പു പിഴുതെടുത്ത് അതുകൊണ്ടു വാസവന്റെ മാറിൽ അടിച്ചു. കുംഭകർണന്റെ പ്രഹരമേറ്റു പീഡിതനായ ആ വാസവൻ ജ്വലിച്ചുപോയി; അപ്പോൾ ദേവന്മാരും ബ്രഹ്മർഷിമാരും ദാനവന്മാരും പെട്ടെന്നു വിഷാദിച്ചു.’ വജ്രംപോലും ആരുടെ ശരീരം പിളർത്തിയില്ലയോ, അവന്റെ ബലം എത്രയെന്നു ശ്രോതാവുതന്നെ ഊഹിച്ചുകൊള്ളട്ടെ. ഐരാവതത്തിന്റെ കൊമ്പുകൊണ്ടുതന്നെ ഇന്ദ്രനെ അടിച്ചത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അപമാനത്തിന്റെ പരമസീമയാണ്. ‘പിന്നെ ശക്രൻ പ്രജകളോടൊപ്പം സ്വയംഭുവിന്റെ സ്ഥാനത്തേക്കു പോയി. അവർ പ്രജാപതിയോടു കുംഭകർണന്റെ ദുഷ്ടത വിവരിച്ചു — പ്രജകളെ തിന്നുന്നതും ദേവന്മാരെ അപമാനിക്കുന്നതും ആശ്രമങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നതും പരസ്ത്രീകളെ ധാരാളമായി അപഹരിക്കുന്നതും. ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു: ഇവൻ ഇങ്ങനെ നിത്യവും പ്രജകളെ തിന്നുകൊണ്ടിരുന്നാൽ അല്പകാലംകൊണ്ടുതന്നെ ലോകം ശൂന്യമാകും.’ ഇരുപതാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ കാണുന്നില്ല; അതിന്റെ ഉത്തരാർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അവിടെ കുംഭകർണന്റെ അപരാധങ്ങളുടെ പട്ടിക പൂർണമാകുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ ചിന്ത സ്വന്തം പരാജയം മാത്രമല്ല, പ്രജകളുടെ നാശമാണ് — സൃഷ്ടിയുടെതന്നെ രക്ഷയുടെ പ്രശ്നം ഉയർന്നിരിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ ദേവരാജനാണെങ്കിലും പ്രജകളോടൊപ്പം ബ്രഹ്മാവിനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു — സ്വന്തം ബലം പോരാതെ വരുന്നിടത്ത് സൃഷ്ടികർത്താവാണ് ആശ്രയം. വജ്രപ്രഹരമേറ്റിട്ടും കുംഭകർണൻ ഇളകിയതേയുള്ളൂ, വീണില്ല; അവന്റെ ഗർജനംകൊണ്ടാകട്ടെ പ്രജകൾ വീണ്ടും ഭയന്നു. ഇങ്ങനെ അവന്റെ ശരീരബലവും നാദബലവും ഒരുപോലെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. അപരാധപ്പട്ടികയിൽ പരസ്ത്രീഹരണവും പരാമർശിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇതു രാവണന്റെ സീതാപഹരണവുമായി ചേർന്ന് അവന്റെ കുലത്തിന്റെ സ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘വാസവന്റെ വാക്കു കേട്ട് സർവലോകപിതാമഹൻ രാക്ഷസന്മാരെ വിളിച്ചുവരുത്തി, കുംഭകർണനെ കണ്ടു. കുംഭകർണനെ കണ്ടമാത്രയിൽ പ്രജാപതിപോലും ഭയന്നുപോയി; പിന്നെ ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത് ആ സ്വയംഭൂ കുംഭകർണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ലോകനാശത്തിനുവേണ്ടിയാണ് നിശ്ചയമായും പൗലസ്ത്യൻ നിന്നെ സൃഷ്ടിച്ചത്; അതിനാൽ ഇന്നുമുതൽ നീ മരിച്ചവനെപ്പോലെ ഉറങ്ങും. ബ്രഹ്മശാപത്താൽ ബാധിതനായ അവൻ പ്രഭുവിന്റെ മുന്നിൽത്തന്നെ വീണുപോയി.’ സൃഷ്ടികർത്താവുപോലും കണ്ടു ഭയന്നവന്റെ ഭീകരത അതുല്യമാണ്. ‘അപ്പോൾ അത്യന്തം പരിഭ്രാന്തനായ രാവണൻ പറഞ്ഞു: പ്രജാപതേ, വളർന്നുവലുതായ സ്വർണവൃക്ഷത്തെ ഫലം തരുന്ന കാലത്തു മുറിച്ചുകളയാറില്ല; സ്വന്തം പ്രപൗത്രനെ ഇങ്ങനെ ശപിക്കുന്നതു ന്യായമല്ല. അങ്ങു മിഥ്യ പറയുന്നവനല്ല; ഇവൻ ഉറങ്ങുമെന്നതിൽ സംശയമില്ല; എന്നാൽ ഇവന്റെ ഉറക്കത്തിനും ഉണർച്ചയ്ക്കും ഒരു കാലം നിശ്ചയിച്ചുതരണം.’ സ്വർണവൃക്ഷത്തിന്റെ ഉപമയിലൂടെ രാവണൻ കുംഭകർണനെ കുലത്തിനു ഫലം നൽകുന്ന സമ്പത്തായി വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു; പ്രപൗത്രബന്ധം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്നേഹം യാചിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — പുലസ്ത്യൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മാനസപുത്രനാണ്; അതിനാൽ വിശ്രവസ്സിന്റെ പുത്രന്മാർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രപൗത്രന്മാരാണ്. ‘രാവണന്റെ വാക്കു കേട്ട് സ്വയംഭൂ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ഇവൻ ആറുമാസം ഉറങ്ങും, ഒരു ദിവസം ഉണർന്നിരിക്കും. ആ ഒരു ദിവസംകൊണ്ട് ഈ വീരൻ വിശന്ന് ഭൂമിയിൽ ചുറ്റിനടന്ന് വാ പിളർന്ന്, ആളിക്കത്തുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ ലോകങ്ങളെ തിന്നുകളഞ്ഞേക്കാം.’ ഇങ്ങനെ ശാപം മയപ്പെടുത്തിയിട്ടും ലോകത്തിന്റെ ഭയം പൂർണമായി നീങ്ങിയില്ല. ഈ സന്ദർഭത്തിൽ ശാപത്തിന്റെ കഥ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു — കുംഭകർണന്റെ ദീർഘനിദ്രയുടെ കാരണവും, അവനെ ഉണർത്തുന്നതിൽ രാക്ഷസന്മാർ അനുഭവിച്ച ക്ലേശത്തിന്റെ ഹേതുവും. രാവണൻ ഇവിടെയും ചതുരനായി കാണപ്പെടുന്നു — ശാപം നീക്കാനല്ല അവൻ യാചിക്കുന്നത്, ഒരു കാലനിയമം മാത്രമാണ്; അതിലൂടെ ബ്രഹ്മവചനത്തിന്റെ സത്യതയും സഹോദരന്റെ ജീവനും ഒരുപോലെ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ബ്രഹ്മാവും അവന്റെ യാചന സ്വീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറുപടിയിലും ഭയമുണ്ട് — ഒരൊറ്റ ദിവസംകൊണ്ടുപോലും അവൻ ലോകങ്ങളെ തിന്നേക്കാം. ഈ കാരണത്താൽ ഇന്ന് അകാലത്തിൽ ഉണർത്തപ്പെട്ട അവൻ തടുക്കാനാവാത്തവനാണ്.

‘ആ രാജാവായ രാവണൻ ഇപ്പോൾ വിപത്തിലകപ്പെട്ട്, അങ്ങയുടെ പരാക്രമത്തിൽ ഭയന്ന് കുംഭകർണനെ ഉണർത്തിയിരിക്കുന്നു. ഭീമവിക്രമനായ ആ വീരൻ ഇതാ പാളയത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട്, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി വാനരന്മാരെ തിന്നുകൊണ്ട് ഓടിനടക്കുന്നു. കുംഭകർണനെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ ഇന്നു വാനരന്മാർ ഓടിപ്പോയി; യുദ്ധത്തിൽ ക്രുദ്ധനായ ഇവനെ വാനരന്മാർ എങ്ങനെ തടുക്കും? അതിനാൽ എല്ലാ വാനരന്മാരോടും പറയണം — ഇത് ഉയർത്തിനിർത്തിയ ഒരു യന്ത്രമാണ്, യഥാർഥ രാക്ഷസനല്ല എന്ന്. ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞാൽ വാനരന്മാർ ഇവിടെ നിർഭയരാകും.’ വിഭീഷണന്റെ ബുദ്ധി ഇവിടെ പ്രായോഗികമാണ് — ബലംകൊണ്ടു തടുക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം ഒരു മനശ്ശാസ്ത്രപരമായ ഉപായംകൊണ്ടു നീക്കാൻ അവൻ നിർദേശിക്കുന്നു. സത്യം മറച്ചുവച്ചുകൊണ്ടാണെങ്കിലും സൈന്യത്തിന്റെ ധൈര്യം രക്ഷിക്കുക എന്നതു യുദ്ധനീതിയുടെ ഒരു രീതിയാണ്. രാവണന്റെ വിപത്തും ഇവിടെ പറയുന്നു — അവന്റെ ഭയമാണ് കുംഭകർണനെ ഉണർത്തിയതിന്റെ മൂലമെന്ന് വിഭീഷണനു വ്യക്തമായി അറിയാം. ‘യന്ത്രം’ എന്ന പദം അക്കാലത്തെ യുദ്ധങ്ങളിൽ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന, ദൂരെനിന്നു ഭയങ്കരമെങ്കിലും ജീവനില്ലാത്ത, വലിയ യന്ത്രങ്ങളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വാനരന്മാർ അവനെ ജീവനുള്ള ഭക്ഷകനായല്ല, മരംകൊണ്ടുള്ള ഒരു യന്ത്രമായി കരുതിയാൽ അവരുടെ ഭയം കുറയും. ഈ ഉപായത്തിന്റെ ഫലം തുടർന്നു കാണാം — രാമൻ ഉടൻതന്നെ സൈന്യത്തെ വ്യൂഹമായി അണിനിരത്താൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു.

സുമുഖനായ വിഭീഷണന്റെ വായിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട യുക്തിയുക്തമായ വാക്ക് കേട്ട് രാഘവൻ അപ്പോൾ സേനാപതിയായ നീലനോടു പറഞ്ഞു: ‘അഗ്നിപുത്രാ, പോകൂ; എല്ലാ സൈന്യങ്ങളെയും വ്യൂഹമായി അണിനിരത്തി നിൽക്കൂ; ലങ്കയുടെ ദ്വാരങ്ങളും ചര്യാമാർഗങ്ങളും രാജവീഥികളും പാലങ്ങളും കൈയടക്കി നിൽക്കൂ. പർവതശിഖരങ്ങളും മരങ്ങളും പാറകളും ശേഖരിച്ച് എല്ലാ വാനരന്മാരും ആയുധങ്ങളോടെ, കൈയിൽ പാറകളുമായി നിൽക്കട്ടെ.’ ‘പാവകേ’ (അഗ്നിപുത്രാ) എന്ന സംബോധന നീലൻ അഗ്നിയുടെ പുത്രനാണെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാഘവനാൽ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട വാനരസേനാപതിയും കപിശ്രേഷ്ഠനുമായ നീലൻ വാനരസൈന്യത്തെ യഥാവിധി നിയന്ത്രിച്ചു. പിന്നെ പർവതംപോലെയുള്ള ഗവാക്ഷനും ശരഭനും ഹനുമാനും അംഗദനും പർവതശിഖരങ്ങൾ കൈയിലെടുത്ത് ദ്വാരത്തിലേക്കു ചെന്നു. രാമവാക്യം കേട്ട് ജയംകൊണ്ടു ശോഭിക്കുന്ന വീരന്മാരായ വാനരന്മാർ മരങ്ങൾകൊണ്ടു ശത്രുസൈന്യത്തെ പീഡിപ്പിച്ചു. പിന്നെ കൈകളിൽ ഉയർത്തിയ പാറകളും മരങ്ങളുമേന്തിയ വാനരന്മാരുടെ ആ ഉഗ്രസൈന്യം, പർവതത്തിനു സമീപം എത്തിനിൽക്കുന്ന ഉഗ്രമായ മഹാമേഘസമൂഹംപോലെ ശോഭിച്ചു. ഉപജാതിവൃത്തത്തിലുള്ള അവസാനശ്ലോകത്തിൽ വാനരസേനയെ പർവതത്തിനടുത്തു നിൽക്കുന്ന മേഘസമൂഹംപോലെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — മേഘങ്ങൾ പർവതത്തെ മൂടുന്നതുപോലെ വാനരന്മാർ ലങ്കയുടെ ദ്വാരങ്ങളെ വളഞ്ഞു. മുമ്പ് ഓടിപ്പോയ സൈന്യം ഇപ്പോൾ രാമന്റെ ആജ്ഞയാൽ വീണ്ടും സജ്ജമായി — നായകന്റെ ധൈര്യം സൈന്യത്തിലേക്കു പകർന്നു എന്നാണ് ഭാവം. ഇങ്ങനെ കുംഭകർണന്റെ യുദ്ധത്തിനുള്ള രംഗം ഒരുങ്ങി. ഇവിടെ രാമന്റെ നേതൃത്വം വ്യക്തമാണ് — ഭയം ഉണ്ടായപ്പോൾ അദ്ദേഹം പലായനം അനുവദിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് വ്യൂഹം രചിക്കുന്നു; ദ്വാരങ്ങളും രാജവീഥികളും പാലങ്ങളും അടയ്ക്കുന്നു; ശത്രുവിനു പുറത്തിറങ്ങാൻപോലും കഴിയാത്തവിധം. സേനാപതിയായ നീലനും ഗവാക്ഷൻ തുടങ്ങിയ യൂഥപന്മാരും ആജ്ഞ ഉടനടി നടപ്പാക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ആയുധങ്ങൾ പാറകളും മരങ്ങളും മാത്രമാണ്; എങ്കിലും അവരുടെ ഉത്സാഹം ‘ജിതകാശിനഃ’ (ജയംകൊണ്ടു ശോഭിക്കുന്നവർ) എന്ന പദംകൊണ്ടു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. പർവതശിഖരങ്ങൾ കൈയിലെടുത്ത അവർതന്നെ പർവതങ്ങൾപോലെ കാണപ്പെടുന്നു — ആയുധവും അതു വഹിക്കുന്നവനും തമ്മിലുള്ള സാമ്യം. മുമ്പത്തെ പലായനത്തിനുശേഷമുള്ള ഈ പുനഃസജ്ജത രാമന്റെ പ്രഭാവത്തിന്റെ ഫലമാണ്.

Then Rāma, of great splendour and valour, took up his bow and saw the huge, crowned Kumbhakarṇa. That foremost of rākṣasas looked like a mountain, like Nārāyaṇa of old striding across the sky — the image of Viṣṇu's three great strides tells how vast his body was. Dark as a cloud full of rain and adorned with golden armlets, he came into view, and the great monkey army fled once more, as it had at the end of the last sarga. Seeing his army in flight and the rākṣasa growing ever larger as he came nearer, as a mountain seen from afar grows as one approaches, Rāma in astonishment said to Vibhīṣaṇa: "Who is that hero, like a mountain, crowned and with tawny eyes, who looms up in Laṅkā like a cloud flashing with lightning?" — the lightning being the gleam of gold on his dark body. "He stands here like a single great banner raised over the earth, and at the sight of him all the monkeys are running this way and that. Tell me, who is that enormous being — a rākṣasa or an asura? I have never seen a creature like this before." Even Rāma, who had seen Khara, Dūṣaṇa and rākṣasas by the thousand, was amazed, and his doubt whether this was a rākṣasa or an asura shows how unheard of such a body was even among rākṣasas. He asked Vibhīṣaṇa because the refugee knew all the secrets of the rākṣasas; here the value of the one who had come to him for shelter is plain. The poet sets the scene in order — Rāma takes up his bow, sees the enemy, sees his army flee, and asks — and the battlefield comes alive before the reader. Questioned by the prince of tireless deeds, the wise Vibhīṣaṇa answered Kākutstha; he is called wise because his answer would bring not only an account of the enemy but a plan.

"The one who defeated Yama, son of Vivasvat, and Indra in battle — that is the son of Viśravas, the mighty Kumbhakarṇa. No other rākṣasa is his equal in size. Gods and dānavas, yakṣas and serpents, flesh-eating rākṣasas, gandharvas, vidyādharas and kiṃnaras he has routed in battle by the thousand, Rāghava" — so long a list shows how the dread of him had spread through every world. "The gods themselves could not kill Kumbhakarṇa as he stood, spear in hand and hideous of eye, for they were bewildered, thinking, 'This is Time itself'" — to see him was like seeing death. "This Kumbhakarṇa is mighty and powerful by nature; the strength of the other rākṣasa lords comes from boons." That is the key difference: Rāvaṇa and the rest had grown strong through boons won by penance, but Kumbhakarṇa's strength was his from birth. "The moment he was born, while still a child, this great being was tormented by hunger and devoured many thousands of creatures" — "great" here meaning huge in body, not good. "As they were being devoured, the creatures, stricken with fear, went to Indra for refuge and told him what was happening." That hunger from birth was the root of his nature, and it would be the cause of the curse. Vibhīṣaṇa described his own brother fairly, praising his strength and hiding none of his faults, and that truthfulness in a refugee made him worthy of Rāma's trust.

"Great Indra, wielder of the thunderbolt, was enraged and struck Kumbhakarṇa with his sharp bolt. Struck by Indra's thunderbolt, the great being only reeled and roared loudly in his fury, and when they heard him bellowing again and again, the frightened creatures trembled all the more. Then mighty Kumbhakarṇa in his rage tore a tusk out of Airāvata, great Indra's elephant, and struck Indra on the chest with it." Let the listener imagine for himself the strength of a body the thunderbolt could not pierce; and to strike Indra with his own elephant's tusk was the height of insult. So both the might of his body and the might of his roar are shown. "Indra burned with the pain of Kumbhakarṇa's blow, and at once the gods, the brahmin seers and the dānavas were cast down. Then Indra went with the creatures to the abode of Brahmā the Self-born" — king of the gods though he was, he took refuge with the creator, where his own strength was not enough — "and they told Prajāpati of Kumbhakarṇa's wickedness: how he devoured creatures, assaulted the gods, wrecked hermitages, and was forever carrying off other men's wives." That last charge shows the nature of the whole family, and recalls Rāvaṇa's carrying off of Sītā. "Indra said, 'If he goes on devouring creatures like this every day, the world will soon be empty.'" Indra's concern was not only his own defeat but the ruin of all creatures — the very survival of creation was at stake.

"Hearing Indra's words, the Grandsire of all the worlds summoned the rākṣasas and saw Kumbhakarṇa. The moment he looked at him, Prajāpati himself was frightened" — a being who could frighten the creator himself was terrible beyond compare. "Then, recovering, the Self-born said to Kumbhakarṇa: 'Surely Paulastya begot you to destroy the worlds. From this day on, therefore, you shall sleep like one dead.' Overcome by Brahmā's curse, Kumbhakarṇa fell down then and there before the lord. Then Rāvaṇa, greatly alarmed, said: 'A golden tree that has grown to full size is not cut down just when its fruit is due. It is not right, Prajāpati, to curse your own descendant like this.'" By the golden tree Rāvaṇa meant that Kumbhakarṇa was the family's fruit-bearing treasure, and by calling him Brahmā's descendant he appealed to his affection: Pulastya was Brahmā's mind-born son, so the sons of Viśravas were Brahmā's great-grandsons. "'Your words are never false; he will sleep, no doubt of it. But let a time be fixed for his sleeping and his waking.' Hearing Rāvaṇa, the Self-born said: 'He shall sleep for six months and wake for a single day. In that one day this hero will roam the earth in hunger with his mouth gaping and may devour the worlds like a fire grown great.'" Rāvaṇa was shrewd even here: he did not ask for the curse to be lifted, only for a fixed term, so that Brahmā's word stayed true and his brother's life was saved. Brahmā granted it, yet even his answer carries a warning, for on that one day he might devour the world. The story of the curse explains two things at once: why Kumbhakarṇa slept so long, and why the rākṣasas had such trouble waking him. And for this reason, woken out of season today, he would be hard to stop.

"Now King Rāvaṇa, fallen into distress and afraid of your valour, has woken Kumbhakarṇa" — Vibhīṣaṇa saw clearly that it was Rāvaṇa's fear that had made him do it. "This is that hero of fearful might, come out of his quarters; in a towering rage he is rushing about devouring the monkeys. At the mere sight of Kumbhakarṇa the monkeys have fled today; how will they hold him back in battle when he is angry? So let all the monkeys be told, 'That is only a huge machine set up on high, not a real rākṣasa.' Knowing that, the monkeys here will lose their fear." Vibhīṣaṇa's counsel was practical: where an enemy could hardly be met by force, the fear he caused could be met by a trick of the mind. Keeping back the truth to keep an army's courage is one of the arts of war. The word "machine" recalls the great engines used in the wars of those days, frightening from afar but lifeless; if the monkeys took him for a wooden contraption rather than a living devourer, their fear would shrink. The fruit of this counsel follows at once, as Rāma orders his army into array.

Hearing Vibhīṣaṇa's well-reasoned words, Rāghava turned to Nīla, the commander of the army, and said: "Go, son of Fire" — the address recalls that Nīla was Agni's son — "draw up all the troops in array and hold your ground. Seize the gates of Laṅkā, its highways, its roads and its bridges. Let all the monkeys gather mountain peaks, trees and rocks, and stand armed, rocks in hand." Here Rāma's leadership shows: when fear arose he did not allow flight, but formed an array and blocked the gates, highways and bridges so that the enemy could not even get out. Instructed by Rāghava, Nīla, commander of the monkey army and elephant among monkeys, marshalled the monkey host as it should be done. Then Gavākṣa, Śarabha, Hanumān and Aṅgada, themselves like mountains, took up mountain peaks and advanced to the gate — carrying peaks, they looked like peaks. Hearing Rāma's command, the monkey heroes, sure of victory, harried the enemy host with trees; their only weapons were rocks and trees, yet their spirit was high. And that fierce army of monkeys, rocks and trees raised in their hands, looked like a great, fierce mass of storm-clouds gathered close about a mountain: as clouds wrap a mountain, so the monkeys wrapped the gates of Laṅkā. The army that had fled a moment before now stood ready again at Rāma's command, the courage of its leader passing into it, and the stage was set for Kumbhakarṇa's battle.