रामबाणभयार्दितः सः राजा लङ्कां पुरीं प्रविश्य भग्नदर्पः व्यथितेन्द्रियः च बभूव। सिंहेन अभिभूतः मातङ्गः इव, गरुडेन अभिभूतः पन्नगः इव, सः राजा महात्मना राघवेण अभिभूतः अभवत्। ब्रह्मदण्डप्रतीकानां विद्युच्चलितवर्चसां राघवबाणानां स्मरन् सः राक्षसेश्वरः विव्यथे। पूर्वसर्गस्य अन्ते रामः रावणं रणे पराजित्य ‘गच्छ, विश्रम्य पुनः आगच्छ’ इति मुक्तवान्; अस्य सर्गस्य आरम्भः तस्य अपमानस्य फलम्। उपमाद्वये बलवतः दुर्बलस्य च सम्बन्धः — गजः अपि सिंहात् भीतः, सर्पः अपि गरुडात् — एवं लोकविजयी रावणः अपि रामात् भीतः। ‘ब्रह्मदण्डप्रतीकाः’ इति बाणाः ब्रह्मदण्डसदृशाः अमोघाः, ‘विद्युच्चलितवर्चसः’ इति विद्युद्वत् चञ्चलप्रभाः — एते विशेषणे तस्य स्मृतौ बाणानां भयङ्करतां दर्शयतः। शरीरस्य व्रणात् अधिकं मनसः व्रणं तं पीडयति। ‘भग्नदर्पः’ इति पदं विशेषम् — रावणस्य दर्पः एव तस्य बलस्य मूलम् आसीत्; तस्मिन् भग्ने सः इन्द्रियैः अपि व्यथितः। अस्मात् एव व्यथनात् कुम्भकर्णस्य प्रबोधनस्य निश्चयः उत्पद्यते, यः सर्वस्य सर्गस्य विषयः। ‘व्यथितेन्द्रियः’ इति पदेन सर्वाणि इन्द्रियाणि — दृष्टिः श्रुतिः मनः च — व्याकुलानि इति सूच्यते। यः पूर्वं त्रीन् लोकान् अजयत्, कुबेरं यमं इन्द्रं च पराजितवान्, सः इदानीं एकेन मनुष्येण पराजितः; अतः तस्य अपमानः द्विगुणः। कविः तस्य बाह्यं पराजयं न विस्तरेण वर्णयति, अपितु आन्तरं भयं — ‘स्मरन्’ इति पदेन स्मृतिः एव तस्य पीडा इति। एतत् मनोवैज्ञानिकं चित्रं रामायणस्य वैशिष्ट्यम्। रामः तं ‘गच्छ’ इति मुक्तवान् — एषः धर्मयुद्धस्य नियमः, यत्र श्रान्तः शत्रुः न हन्यते; किन्तु रावणस्य कृते सः अनुग्रहः अपि अपमानः एव, यतः शत्रुणा दयया मुक्तः इति तस्य गर्वं दहति।

सः काञ्चनमयं दिव्यं परमासनम् आश्रित्य रक्षांसि विप्रेक्षमाणः रावणः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘यत् मया परमं तपः तप्तं, तत् सर्वं खलु मोघं, यत् महेन्द्रसमानः अहं मानुषेण विनिर्जितः। ब्रह्मणः तत् इदं घोरं वाक्यं माम् अभ्युपस्थितम् — मानुषेभ्यः भयं त्वं विजानीहि इति; तत् तथा एव जातम्। देवदानवगन्धर्वैः यक्षराक्षसपन्नगैः अवध्यत्वं मया प्रोक्तं — याचितं, मानुषेभ्यः तु न याचितम्।’ वरयाचनायां मनुष्याणां उपेक्षा एव इदानीं तस्य नाशस्य द्वारम् — एषः रामायणस्य मूलभूतः विषयः। ततः सः शापान् स्मरति — ‘इमं दशरथात्मजं रामं तं मानुषं मन्ये, यं पुरा इक्ष्वाकुकुलजातः अनरण्यः उक्तवान् — राक्षसाधम, कुलाधम, दुर्मते, मम वंशे पुरुषः उत्पत्स्यति, यः त्वां सपुत्रं सामात्यं सबलं साश्वसारथिं संग्रामे निहनिष्यति। यथा सा धर्षिता, तथा अहं वेदवत्या अपि पुरा शप्तः; सा इयं महाभागा सीता जनकनन्दिनी जाता। उमा नन्दीश्वरः रम्भा वरुणकन्यका च यथा उक्तवन्तः, तत् मया प्राप्तम्; ऋषिभाषितं न मिथ्या।’ ८–१२ श्लोकाः समीक्षितपाठे न लभ्यन्ते — वुल्गेटस्य अयं भागः उत्तरकाण्डे वर्णितानां शापानां सूचीं ददाति। हिन्दीभाष्यस्य पादटिप्पण्यां एतेषां शापानां कारणानि संक्षेपेण उक्तानि — उमा कैलासोद्धरणे भयात्, नन्दीश्वरः वानरमुखस्य उपहासात्, रम्भा नलकूबरस्य शापात्, वरुणकन्या च धर्षणात्। ‘एतत् एव समागम्य इह यत्नं कर्तुम् अर्हथ’ इति उपसंहारः। अत्र रावणस्य आत्मबोधः दुर्लभः — सः स्वस्य पापानि शापरूपेण स्मरति, किन्तु तेभ्यः निवर्तितुं न इच्छति; केवलं यत्नं करोतु इति राक्षसान् आदिशति। सीतायाः वेदवत्याः अवतारत्वेन परिचयः अपि अत्र वुल्गेटे एव, येन सीताहरणस्य कर्मफलत्वं स्पष्टं भवति। ‘सर्वं तत् खलु मे मोघम्’ इति वचने तपसः निष्फलत्वस्य स्वीकारः — दशसहस्रवर्षाणि तप्तं तपः, शिरसां होमः च, सर्वं व्यर्थम् इव। ‘महेन्द्रसमानः’ इति आत्मप्रशंसा अपि पराजयस्य लज्जां वर्धयति। ब्रह्मणः वचनं ‘मानुषेभ्यः भयं विजानीहि’ इति वरदानकाले एव उक्तं, रावणः तु तदा मनुष्यान् तृणवत् अमन्यत। इदानीं तस्य दर्पः एव तस्य दौर्बल्यं जातम्। शापानां सूची अपि तस्य पापानां सूची — स्त्रीणां धर्षणम्, देवानाम् उपहासः, राज्ञां वधः च। एवं कविः रावणस्य मुखेन एव तस्य चरितस्य समीक्षां करोति। अनरण्यः इक्ष्वाकुवंशीयः अयोध्यायाः राजा, यं रावणः दिग्विजये अहन्; तस्य मरणकाले शापः — ‘मम वंशे उत्पन्नः त्वां हनिष्यति’ — इदानीं रामरूपेण फलितः इति रावणः स्वयं स्वीकरोति। वेदवती तपस्विनी, या रावणेन धर्षिता अग्निं प्रविश्य ‘तव वधाय पुनः जनिष्ये’ इति शशाप।

‘राक्षसाः अपि चर्यागोपुरमूर्धसु तिष्ठन्तु। यः अप्रतिमगाम्भीर्यः देवदानवदर्पहा ब्रह्मशापाभिभूतः कुम्भकर्णः, सः विबोध्यताम्।’ समरे आत्मानं जितं, प्रहस्तं च निषूदितं ज्ञात्वा महाबलः सः भीमं रक्षोबलम् आदिदेश — ‘द्वारेषु यत्नः क्रियतां, प्राकारः अधिरुह्यतां; निद्रावशसमाविष्टः कुम्भकर्णः विबोध्यताम्। सः कामोपहतचेतनः निश्चिन्तः सुखं स्वपिति। सः राक्षसः नव सप्त दश अष्टौ च मासान् स्वपिति; अयं मन्त्रं कृत्वा इतः नवमे अहनि प्रसुप्तः। तं महाबलं कुम्भकर्णं क्षिप्रं बोधयत; सः हि संख्ये महाबाहुः सर्वरक्षसां ककुदं, वानरान् राजपुत्रौ च क्षिप्रम् एव हनिष्यति। एषः सर्वरक्षसां मुख्यः परः केतुः; कुम्भकर्णः तु ग्राम्यसुखे रतः मूढः सदा शेते।’ ‘ककुदं’ ‘केतुः’ इति उपमाभ्यां सः कुम्भकर्णं कुलस्य शिखरं ध्वजं च वदति, किन्तु ‘मूढः ग्राम्यसुखे रतः’ इति तस्य आलस्यम् अपि निन्दति — स्नेहः आक्षेपः च मिश्रितौ। ‘रामेण अस्मिन् सुदारुणे संग्रामे अभिनिरस्तस्य मम कुम्भकर्णे विबोधिते शोकः न भविष्यति। शक्रतुल्यबलेन तेन अहं किं करिष्यामि, यः ईदृशे घोरे व्यसने साह्याय न कल्पते?’ ‘मन्त्रं कृत्वा प्रसुप्तः’ इति पदं युद्धकाण्डस्य आरम्भे मन्त्रसभायां कुम्भकर्णस्य उपस्थितिं स्मारयति — नवदिनेभ्यः पूर्वं सः मन्त्रणायां भागं गृहीत्वा पुनः सुप्तः। अतः अकाले एव तस्य प्रबोधनं दुष्करम्, यत् अग्रे विस्तरेण वर्णितम्। अष्टादशः श्लोकः षट्पादः — त्रयः अर्धाः एकस्मिन् अङ्के। रावणस्य अन्तिमं वचनं — ‘यः व्यसने साह्याय न कल्पते, तेन किम्?’ — बन्धोः परीक्षा व्यसने एव इति नीतिं स्मारयति। रावणस्य आज्ञा द्विविधा — रक्षणं प्रबोधनं च। प्रथमं सः नगरस्य द्वाराणि प्राकारान् च रक्षितुम् आदिशति, यतः वानराः समीपे; ततः एव कुम्भकर्णस्य प्रबोधनम्। एषः क्रमः तस्य सैन्यनायकत्वं दर्शयति। ‘नव सप्त दश अष्टौ च मासान्’ इति वचनेन कुम्भकर्णस्य निद्रायाः अनियतः कालः सूचितः — कदाचित् नव, कदाचित् दश मासाः। प्रहस्तस्य वधः अपि अत्र स्मर्यते, यः राक्षससेनापतिः आसीत्; तस्य अभावे कुम्भकर्णः एव अन्तिमः आश्रयः। ‘कामोपहतचेतनः’ ‘ग्राम्यसुखे रतः’ इति रावणः अनुजस्य भोगप्रियतां निन्दति, यद्यपि स्वयं कामवशः एव सीताम् अहरत् — एषः विरोधः पाठकस्य दृष्टौ स्पष्टः।

राक्षसेन्द्रस्य तत् वचनं श्रुत्वा ते राक्षसाः परमसम्भ्रान्ताः कुम्भकर्णस्य निवेशनं जग्मुः। रावणेन समादिष्टाः ते मांसशोणितभोजनाः गन्धं माल्यं महत् भक्ष्यं च आदाय सहसा ययुः। सर्वतः योजनायतां महाद्वारां पुष्पगन्धप्रवाहिनीं रम्यां कुम्भकर्णगुहां प्रविश्य, कुम्भकर्णस्य निःश्वासात् अवधूताः महाबलाः अपि ते कृच्छ्रेण प्रतिष्ठमानाः यत्नात् गुहां प्रविविशुः। निःश्वासवायुना एव महाबलाः राक्षसाः पश्चात् क्षिप्यन्ते — एतत् हास्यम् अपि भयानकम् अपि। रत्नकाञ्चनकुट्टिमां रम्यां गुहां प्रविश्य ते नैर्ऋतव्याघ्राः शयानं भीमविक्रमं ददृशुः — विकीर्णं पर्वतम् इव सुप्तं, विकृतं, महानिद्रं कुम्भकर्णं समेताः प्रत्यबोधयन्। ऊर्ध्वलोमाञ्चिततनुं, श्वसन्तं पन्नगम् इव, विनिःश्वासैः भ्रामयन्तं, भीमनासापुटं, पातालविपुलाननं, शयने न्यस्तसर्वाङ्गं, मेदोरुधिरगन्धिनं, काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गं, किरीटेन अर्कवर्चसम् अरिंदमं कुम्भकर्णं नैर्ऋतव्याघ्राः ददृशुः। ततः ते महात्मानः कुम्भकर्णस्य अग्रतः भूतानां मेरुसंकाशं परमतर्पणं राशिं चक्रुः — मृगाणां महिषाणां वराहाणां च संचयान्, अन्नस्य च अद्भुतं राशिम्। ततः त्रिदशशत्रवः शोणितकुम्भान् विविधानि मांसानि च कुम्भकर्णस्य पुरस्तात् चक्रुः। वर्णनस्य क्रमः द्रष्टव्यः — प्रथमं गुहा, ततः सुप्तस्य देहः, ततः भोजनम्। गुहायाः सौन्दर्यं — रत्नानि सुवर्णं पुष्पगन्धः च — तस्य देहस्य भीषणतया सह विरुद्धम्। मेदोरुधिरगन्धः तस्य आहारस्य स्वभावं सूचयति। भोजनराशिः पूर्वम् एव सज्जीक्रियते, यतः प्रबुद्धः सः क्षुधितः सर्वं भक्षयेत् इति ते जानन्ति — तेषां स्वरक्षायै अपि एषः उपायः। मेरुसदृशः राशिः तस्य क्षुधायाः परिमाणं दर्शयति। २५, २९, ३० इत्येतेषां केचन अर्धाः वुल्गेटमात्राः, ये निःश्वासस्य शरीरस्य च वर्णनं विस्तारयन्ति। ‘योजनायता गुहा’ इति तस्य शयनस्थानस्य विशालता तस्य देहस्य अनुरूपा। ‘विकीर्णम् इव पर्वतम्’ इति उपमा तस्य शयनं पर्वतस्य भग्नशिखराणाम् इव विस्तृतं दर्शयति। कविः दृश्यस्य भीषणतां विशेषणानां मालया वर्धयति — प्रायः द्वादश विशेषणानि एकस्मिन् वाक्ये। भोजनस्य राशौ मृगाः महिषाः वराहाः च — वन्याः पशवः, येषां संग्रहः अपि महान् प्रयासः। राक्षसाः स्वयं ‘मांसशोणितभोजनाः’, तथापि कुम्भकर्णस्य भोजनं तेषाम् अपि विस्मयकरम्। ‘परमसम्भ्रान्ताः’ इति पदेन राक्षसानां त्वरा भयं च सूचितम् — राज्ञः आज्ञा तत्क्षणं पालनीया, किन्तु सुप्तस्य कुम्भकर्णस्य समीपं गन्तुम् अपि भयम्।

ते परंतपं परार्ध्येन चन्दनेन लिलिपुः, दिव्यैः माल्यैः गन्धैः गन्धिभिः च आश्वासयामासुः, धूपगन्धान् ससृजुः, तं तुष्टुवुः च; यातुधानाः जलदाः इव ततस्ततः नेदुः। शशाङ्कसदृशप्रभान् शङ्खान् पूरयामासुः, अमर्षिताः युगपत् तुमुलं विनेदुः च। निशाचराः नेदुः, आस्फोटयामासुः, चिक्षिपुः, कुम्भकर्णविबोधार्थं विपुलं स्वरं चक्रुः। उपजातिवृत्तेषु त्रिषु श्लोकेषु नादस्य प्रहाराणां च चित्रम् — ‘सशङ्खभेरीपणवप्रणादं सास्फोटितक्ष्वेलितसिंहनादं श्रुत्वा दिशः द्रवन्तः त्रिदिवं किरन्तः विहंगाः सहसा निपेतुः। यदा भृशं तैः निनदैः अपि प्रसुप्तः महात्मा कुम्भकर्णः न बुबुधे, ततः ते सर्वे रक्षोगणाः भुशुण्डीः मुसलानि गदाः च जगृहुः। शैलशृङ्गैः मुसलैः गदाभिः मुद्गरैः मुष्टिभिः च भुवि सुखप्रसुप्तस्य कुम्भकर्णस्य वक्षःस्थले उदग्राणि रक्षांसि निजघ्नुः।’ तस्य रक्षसः निःश्वासवातेन राक्षसाः तस्य अग्रतः स्थातुं न शेकुः। ततः गाढं परिहिताः भीमविक्रमाः दशसहस्रं राक्षसाः मृदङ्गपणवभेरीशङ्खकुम्भगणान् युगपत् अवादयन्, नीलाञ्जनचयाकारं तं पर्यवारयन् प्रत्यबोधयन् च; अभिघ्नन्तः नदन्तः च ते, किन्तु सः तदा न सम्बुबुधे। यदा ते तं प्रतिबोधयितुं न शेकुः, तदा ते गुरुतरं दारुणं यत्नं समुपाक्रमन् — अश्वान् उष्ट्रान् खरान् नागान् च दण्डकशाङ्कुशैः जघ्नुः, येन ते तस्य उपरि धावेयुः; सर्वप्राणैः भेरीशङ्खमृदङ्गान् अवादयन्; महाकाष्ठकटंकरैः सर्वप्राणसमुद्यतैः मुद्गरैः मुसलैः च अस्य गात्राणि निजघ्नुः। तेन महता नादेन सपर्वतवना सर्वा लङ्का प्रपूरिता, सः तु नैव प्रबुध्यते। प्रयत्नानां क्रमः — सुगन्धः स्तुतिः च, ततः नादः, ततः प्रहाराः, ततः पशूनां पदाघाताः — मृदुतः कठोरं प्रति वर्धते, यत् हास्यरसम् अपि जनयति। पक्षिणां पतनं, सर्वस्याः लङ्कायाः नादेन पूरणम्, तथापि सुप्तस्य निश्चलता — एषः विरोधः ब्रह्मशापस्य बलं दर्शयति। सप्तचत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः। प्रारम्भे चन्दनलेपः माल्यं धूपः स्तुतिः च — एते देवपूजायाः उपचाराः इव; राक्षसाः तं देवम् इव उपचरन्ति। ततः शङ्खनादः — पूजायाः एव अङ्गम् — ततः क्रमेण युद्धस्य आयुधानि। ‘दश राक्षससाहस्रं’ इति सङ्ख्या प्रयत्नस्य विस्तारं दर्शयति। पशूनां प्रयोगः — अश्वोष्ट्रखरगजाः दण्डैः ताडिताः तस्य देहम् आक्रामन्ति — एषः अद्भुतः उपायः। ‘सर्वप्राणैः’ इति पदस्य द्विवारम् आवृत्तिः राक्षसानां श्रमं सूचयति। निःश्वासवातेन राक्षसानां पुरतः स्थातुम् अशक्तिः पूर्वम् एव उक्ता, इदानीं पुनः — सुप्तः अपि सः तान् दूरं क्षिपति।

ततः मृष्टकाञ्चनकोणानाम् असक्तानां भेरीणां सहस्रं समन्ततः युगपत् समहन्यत। एवम् अपि यदा अतिनिद्रः शापस्य वशम् आपन्नः सः नैव प्रबुध्यते, ततः निशाचराः क्रुद्धाः अभवन्। ततः सर्वे भीमपराक्रमाः कोपसमाविष्टाः तत् रक्षः बोधयिष्यन्तः अन्ये पराक्रमं चक्रुः — अन्ये भेरीः समाजघ्नुः, अन्ये महास्वनं चक्रुः, अन्ये केशान् प्रलुलुपुः, अन्ये कर्णौ दशन्ति, अन्ये उदकुम्भशतानि कर्णयोः समसिञ्चन्त; किन्तु महानिद्रावशं गतः कुम्भकर्णः न पस्पन्दे। अन्ये बलिनः कूटमुद्गरपाणयः तस्य मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु कूटमुद्गरान् पातयन्; रज्जुबन्धनबद्धाभिः शतघ्नीभिः सर्वतः वध्यमानः अपि सः महाकायः राक्षसः न प्राबुध्यत। ततः अस्य शरीरे वारणानां सहस्रं प्रधावितम्; तदा कुम्भकर्णः बुद्ध्वा परं स्पर्शम् अबुध्यत। ‘परं स्पर्शम्’ इति — गजसहस्रस्य पदाघातः अपि तस्य कृते केवलं स्पर्शमात्रम्, न पीडा; एतेन तस्य देहस्य महत्त्वं दृढत्वं च सूचितम्। केशलुञ्चनं कर्णदंशनं जलसेचनं च — एते उपायाः बालस्य बोधनस्य इव, किन्तु शतगुणिताः। ‘शापस्य वशम् आपन्नः’ इति पदं अग्रिमे सर्गे विभीषणेन वर्णयिष्यमाणस्य ब्रह्मशापस्य प्रत्यक्षं फलं दर्शयति — नादः प्रहारः वा न, अपितु शापः एव तं शाययति। शतघ्नी इति लोहकण्टकयुक्तं महाशिलारूपम् आयुधं, यत् रज्जुभिः बद्धं भूयः भूयः पात्यते। क्रुद्धानां राक्षसानां ‘अन्ये … अन्ये’ इति आवृत्तिः तेषां नानाविधान् प्रयत्नान् त्वरया वर्णयति। अन्ते गजानां सहस्रम् — बलस्य परा सीमा — तेन एव सः जागर्ति, यत् तस्य बलस्य परिमाणं प्रमाणयति। भेरीणां ‘मृष्टकाञ्चनकोणाः’ इति — तेषां वादनदण्डाः सुवर्णमयाः — राजकीयं वैभवम् अपि अत्र प्रयुक्तम्। ‘असक्तानाम्’ इति निरन्तरं वादनम्। जलसेचनं शीतेन बोधनस्य लौकिकः उपायः, कर्णदंशनं वेदनया, केशलुञ्चनं च। सर्वे उपायाः निष्फलाः यावत् गजसहस्रं न धावति। अस्य वर्णनस्य दीर्घता श्रोतुः औत्सुक्यं वर्धयति — कदा सः जागरिष्यति इति। शापस्य बलं मानुषप्रयत्नानाम् अपेक्षया अधिकम् — एषः सर्गस्य प्रथमार्धस्य मुख्यः भावः, यः रावणस्य शापस्मरणेन सह सम्बद्धः।

उपजातिवृत्तद्वये — ‘सः पात्यमानैः गिरिशृङ्गवृक्षैः तान् विपुलान् प्रहारान् अचिन्तयन्, निद्राक्षयात् क्षुद्भयपीडितः च विजृम्भमाणः सहसा उत्पपात। नागभोगाचलशृङ्गकल्पौ जितवज्रसारौ बाहू विक्षिप्य वडवामुखाभं वक्त्रं विवृत्य असौ निशाचरः विकृतं जजृम्भे।’ जाजृम्भमाणस्य तस्य पातालसंनिभं वक्त्रं मेरुशृङ्गाग्रे उदितः दिवाकरः इव ददृशे। सः अतिबलः निशाचरः जृम्भमाणः प्रबुद्धः; अस्य निःश्वासः पर्वतात् मारुतः इव संजज्ञे। उत्तिष्ठतः तस्य कुम्भकर्णस्य रूपं युगान्ते सर्वभूतानि दिधक्षतः कालस्य इव बभौ। तस्य दीप्ताग्निसदृशे विद्युत्सदृशवर्चसी महानेत्रे दीप्तौ महाग्रहौ इव ददृशाते। ततः ते तस्मै विविधान् बहून् भक्ष्यान् अदर्शयन्; सः महाबलः वराहान् महिषान् च बभक्ष। बुभुक्षितः मांसम् आदत्, तृषितः शोणितम् अपिबत्, शक्ररिपुः तदा मेदःकुम्भान् मद्यानि च पपौ। ततः ‘तृप्तः’ इति ज्ञात्वा निशाचराः समुत्पेतुः, शिरोभिः प्रणम्य एनं सर्वतः पर्यवारयन्। निद्राविशदनेत्रः कलुषीकृतलोचनः सः सर्वतः दृष्टिं चारयन् तान् निशाचरान् ददर्श। उपमानां बाहुल्यं द्रष्टव्यम् — वडवामुखं, पातालं, मेरौ उदितः सूर्यः, पर्वतात् वायुः, युगान्ते कालः, महाग्रहौ — सर्वाः उपमाः प्रलयस्य विश्वस्य च परिमाणेन। अत्र वुल्गेटस्य पाठः ‘युगान्ते सर्वभूतानि कालस्येव दिधक्षतः’ इति, समीक्षिते तु ‘तपान्ते सबलाकस्य मेघस्येव विवर्षतः’ इति भिन्नः उपमानः। ‘तृप्तः’ इति ज्ञात्वा एव राक्षसाः समीपम् आगच्छन्ति — अतृप्तः सः तान् अपि भक्षयेत् इति तेषां भयम्। ६२, ६५ श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ। ‘निद्राविशदनेत्रः’ ‘कलुषीकृतलोचनः’ इति विरुद्धम् इव — निद्रया अर्धोन्मीलिते नेत्रे अपि कलुषे। जृम्भणस्य वर्णनं दीर्घं विशदं च — बाहुविक्षेपः, मुखविवरणं, निःश्वासः, उत्थानं, नेत्रयोः दीप्तिः। एतत् सर्वं निद्रात्यागस्य स्वाभाविकं क्रमं अतिशयेन वर्णयति। भोजने अपि क्रमः — प्रथमं मांसं, ततः रक्तं, ततः मेदः मद्यं च। ‘शक्ररिपुः’ इति पदं भोजनकाले अपि तस्य इन्द्रविजयं स्मारयति। राक्षसाः प्रणम्य परिवारयन्ति — तस्य प्रभावः तेषु अपि महान्। ‘समुत्पेतुः’ इति पूर्वं ते दूरे स्थिताः, भयात्।

नैर्ऋतर्षभः सः सर्वान् नैर्ऋतान् सान्त्वयामास; बोधनात् विस्मितः च सः राक्षसान् इदम् अब्रवीत् — ‘किमर्थम् अहं भवद्भिः आदृत्य प्रतिबोधितः? कच्चित् राज्ञः सुकुशलम्? इह किंचन भयं वा न? अथवा ध्रुवम् अन्येभ्यः परं भयम् उपस्थितं, यदर्थं त्वरितैः भवद्भिः अहं प्रतिबोधितः। अद्य राक्षसराजस्य भयम् उत्पाटयामि; महेन्द्रं वा दारयिष्ये, अनलं वा शीतयिष्ये। मादृशं सुप्तं अल्पकारणे न बोधयिष्यति हि; तत् मत्प्रबोधनकारणम् आख्यातार्थतत्त्वेन कथ्यताम्।’ एवं ब्रुवाणं संरब्धम् अरिंदमं कुम्भकर्णं राज्ञः सचिवः यूपाक्षः कृताञ्जलिः अभाषत — ‘नः देवकृतं किंचित् भयं कदाचन न अस्ति; राजन्, मानुषात् तुमुलं भयं नः सम्प्रबाधते। न दैत्यदानवेभ्यः क्वचित् नः भयम् अस्ति, यादृशं मानुषं भयम् अस्मान् उपस्थितम्। पर्वताकारैः वानरैः इयं लङ्का परिवारिता; सीताहरणसंतप्तात् रामात् नः तुमुलं भयम्। एकेन वानरेण पूर्वं इयं महापुरी दग्धा, कुमारः अक्षः सानुयात्रः सकुञ्जरः निहतः। स्वयं रक्षोधिपः पौलस्त्यः देवकण्टकः अपि आदित्यवर्चसा रामेण संयुगे ‘व्रज’ इति मुक्तः। यत् राजा देवैः दैत्यैः दानवैः वा न कृतः, तत् इह रामेण कृतः — सः प्राणसंशयात् विमुक्तः।’ कुम्भकर्णस्य प्रथमः प्रश्नः राज्ञः कुशलविषये — तस्य भ्रातृस्नेहः आरम्भात् एव स्पष्टः। तस्य गर्वः अपि — ‘महेन्द्रं दारयिष्ये, अनलं शीतयिष्ये’ इति। यूपाक्षस्य उत्तरे ‘मानुषात्’ इति पदस्य आवृत्तिः रावणस्य वरस्य छिद्रं पुनः स्मारयति। ‘व्रज’ इति रामस्य वचनं — रणे पराजितस्य रावणस्य मोचनं — राक्षसानां कृते महत् अपमानं; यूपाक्षः तत् स्पष्टं वदति। हनुमता लङ्कादाहः अक्षवधः च पूर्वघटनानां स्मरणम्। ‘रामात् भयम्’ इति सर्वस्य उत्तरस्य सारः। कुम्भकर्णः ‘सान्त्वयामास’ इति — क्रुद्धः अपि सः अनुचरान् प्रथमं आश्वासयति, यत् तस्य नेतृत्वस्य गुणः। ‘मादृशं अल्पकारणे न बोधयिष्यति’ इति आत्मगौरवस्य वचनं, महत्कारणस्य अनुमानं च। यूपाक्षः ‘कृताञ्जलिः’ — भयेन विनयेन च — वदति। तस्य उत्तरे घटनानां क्रमः — सेतुः, रोधः, लङ्कादाहः, अक्षवधः, रावणपराजयः — सर्वं संक्षेपेण, येन कुम्भकर्णः संकटस्य गाम्भीर्यं जानीयात्। ‘देवकण्टकः’ इति रावणस्य विशेषणं — यः देवानां कण्टकः, सः अपि मनुष्येण मुक्तः — एषः विरोधः यूपाक्षस्य वचने स्पष्टः।

भ्रातुः युधि पराभवं तत् यूपाक्षवचः श्रुत्वा कुम्भकर्णः विवृत्ताक्षः यूपाक्षम् इदम् अब्रवीत् — ‘यूपाक्ष, अद्य एव सलक्ष्मणं सर्वं हरिसैन्यं राघवं च रणे जित्वा ततः रावणं द्रक्ष्यामि। हरीणां मांसशोणितैः राक्षसान् तर्पयिष्यामि, रामलक्ष्मणयोः शोणितं स्वयं पास्यामि।’ ब्रुवतः तस्य सगर्वितं रोषविवृद्धदोषं तत् वाक्यं निशम्य नैर्ऋतयोधमुख्यः महोदरः कृताञ्जलिः उपजातिवृत्ते इदं वाक्यं बभाषे — ‘महाबाहो, रावणस्य वचः श्रुत्वा गुणदोषौ विमृश्य च पश्चात् अपि युधि शत्रून् विजेष्यसि।’ महोदरवचः श्रुत्वा राक्षसैः परिवारितः महातेजाः महाबलः कुम्भकर्णः सम्प्रतस्थे। कुम्भकर्णस्य स्वभावः अत्र स्फुटः — प्रथमं कर्म, पश्चात् वचनम्; सः राजानं द्रष्टुं पूर्वं युद्धं कर्तुम् इच्छति। महोदरः तु राज्ञः आज्ञायाः क्रमं स्मारयति — प्रथमं राजा द्रष्टव्यः, तस्य वचनं श्रोतव्यम्। ‘रोषविवृद्धदोषम्’ इति पदेन कविः कुम्भकर्णस्य वचने क्रोधात् उत्पन्नं दोषं सूचयति — अविचारितं साहसम्। अग्रे चतुःषष्टितमे सर्गे महोदरः एव तस्य एकाकिगमनं निन्दिष्यति; अतः तयोः विरोधस्य बीजम् अत्र एव दृश्यते। ‘रामलक्ष्मणयोः शोणितं पास्यामि’ इति वचनं तस्य राक्षसस्वभावं, ‘गुणदोषौ विमृश्य’ इति महोदरस्य वचनं राजनीतिं च दर्शयति। महोदरस्य वचनं सः सहसा स्वीकरोति — भ्रातुः आज्ञायाः प्रति तस्य आदरः। ‘विवृत्ताक्षः’ इति क्रोधेन परिवर्तिते नेत्रे — भ्रातुः अपमानं श्रुत्वा तस्य रोषः। ‘ततः द्रक्ष्यामि रावणम्’ इति वचने सः विजयम् एव उपहाररूपेण भ्रातुः पुरतः स्थापयितुम् इच्छति — वीरस्य स्वाभाविकः अभिमानः। महोदरस्य हस्तक्षेपः अपि विचारणीयः — सः राज्ञः अनुमतिं विना कुम्भकर्णस्य युद्धगमनं निवारयति, येन रावणस्य अधिकारः रक्ष्यते; अयं मन्त्री सदा राज्ञः पक्षे एव तिष्ठति, यत् अग्रिमेषु सर्गेषु अपि दृश्यते। कुम्भकर्णः तु तत्क्षणम् एव तस्य वचनं स्वीकरोति, यतः ज्येष्ठस्य आज्ञा तस्य कृते सर्वोपरि।

सुप्तात् उत्थाप्य भीमाक्षं भीमरूपपराक्रमं कुम्भकर्णं, राक्षसाः त्वरिताः दशग्रीवस्य निवेशनं जग्मुः। ते परमासने आसीनं दशग्रीवम् अभिगम्य बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे एव निशाचराः ऊचुः — ‘राक्षसेश्वर, असौ ते भ्राता कुम्भकर्णः प्रबुद्धः। कथं — किं सः तत्र एव निर्यातु, उत त्वं तम् इह आगतं द्रक्ष्यसे?’ रावणः हृष्टः उपस्थितान् तान् राक्षसान् अब्रवीत् — ‘एनम् इह द्रष्टुम् इच्छामि; यथान्यायं च पूज्यताम्।’ ‘तथा’ इति उक्त्वा ते सर्वे राक्षसाः पुनः आगम्य रावणचोदिताः कुम्भकर्णम् इदं वाक्यम् ऊचुः — ‘सर्वराक्षसपुङ्गवः राजा त्वां द्रष्टुं काङ्क्षते; गमने बुद्धिः क्रियतां, भ्रातरं सम्प्रहर्षय।’ दुर्धर्षः महावीर्यः कुम्भकर्णः भ्रातुः शासनम् आज्ञाय ‘तथा’ इति उक्त्वा शयनात् उत्पपात। हृष्टः वदनं प्रक्षाल्य स्नातः परमहर्षितः सः पिपासुः बलसमीरणं पानं त्वरयामास। ततः रावणाज्ञया त्वरिताः ते राक्षसाः तत्र मद्यं विविधान् भक्ष्यान् च क्षिप्रम् एव उपहारयन्। घटसहस्रे द्वे पीत्वा ईषत् समुत्कटः मत्तः तेजोबलसमन्वितः सः गमनाय उपचक्रमे। रुष्टः कुम्भकर्णः कालान्तकयमोपमः बभौ; रक्षोबलसमन्वितः भ्रातुः भवनं गच्छन् सः पदन्यासैः मेदिनीम् अकम्पयत। चतुर्नवतितमः श्लोकः षट्पादः; तस्य अन्तिमौ अर्धौ द्विषष्टितमे सर्गे पञ्चमे श्लोके प्रायः पुनरुक्तौ। राजदर्शनस्य शिष्टाचारः अत्र वर्णितः — दूताः द्वयोः अपि मध्ये गच्छन्ति, रावणः ‘यथान्यायं पूज्यताम्’ इति आदिशति। ‘बलसमीरणं पानम्’ इति मद्यं बलवर्धकम् इति राक्षसानां मतम्। द्वे घटसहस्रे अपि ‘ईषत्’ मत्तः — तस्य पानस्य अपि परिमाणं विशालम्। स्नानं मुखप्रक्षालनं च राजसभायाः योग्यं सज्जीकरणम्। ‘कालान्तकयमोपमः’ इति त्रिपदी उपमा — कालः, अन्तकः, यमः — मृत्योः त्रीणि नामानि, तस्य भीषणतायाः पराकाष्ठा। द्वितीयवारं दूतानां गमनागमनं कथायाः गतिं मन्दीकरोति, येन कुम्भकर्णस्य राजसभाप्रवेशः गौरवेण सह भवति। मद्यस्य परिमाणं — घटसहस्रद्वयम् — अतिशयोक्तिः, किन्तु तस्य देहस्य परिमाणेन सङ्गच्छते। ‘ईषत् समुत्कटः मत्तः’ इति पदत्रयं तस्य मदस्य मात्रां वदति — न सर्वथा मत्तः, किन्तु उत्साहेन पूर्णः। रावणस्य ‘यथान्यायं पूज्यताम्’ इति आज्ञा भ्रातुः प्रति सम्मानं, तस्य उपयोगस्य आवश्यकतां च सूचयति।

चतुर्षु दीर्घवृत्तश्लोकेषु (वंशस्थम्, उपजातिः, उपजातिः, वंशस्थम्) सर्गः समाप्यते। ‘सः वपुषा राजमार्गं प्रकाशयन्, यथा सहस्ररश्मिः अंशुभिः धरणीं, अञ्जलिमालया वृतः तत्र जगाम — यथा शतक्रतुः स्वयंभुवः गेहम्। राजमार्गस्थं तम् अमित्रघातिनम् अप्रमेयं गिरिशृङ्गकल्पं दृष्ट्वा बहिःस्थिताः ते वनौकसः सहसा यूथपालैः सह वितत्रसुः। केचित् शरण्यं रामं शरणं व्रजन्ति स्म, केचित् व्यथिताः पतन्ति, केचित् दशः व्यथिताः पतन्ति, केचित् भयार्ताः भुवि शेरते स्म। अद्रिशृङ्गप्रतिमं किरीटिनम् आत्मतेजसा आदित्यं स्पृशन्तम् इव विवृद्धम् अद्भुतं तं प्रेक्ष्य भयार्दिताः वनौकसः यतस्ततः दुद्रुविरे।’ सप्तनवतितमे श्लोके मुद्रणे ‘केचिद् दशश्च’ इति; समीक्षिते ‘केचिद् दिशः स्म’ — ‘दिशः’ इति अर्थः सम्भाव्यः, किन्तु मुद्रितं रक्षितम्। अञ्जलिमालया वृतः इति राक्षसाः तं करबद्धाः परितः अनुगच्छन्ति — तस्य सम्मानम्। वानराणां भयस्य चतुर्विधं चित्रम् — शरणागमनं, पतनं, दिग्भ्रमणं, भूमौ शयनं च — करुणं हास्यं च। ‘रामं शरणं व्रजन्ति’ इति वानराणां रामे विश्वासं दर्शयति। एवं सर्गः राक्षसानां पुनरुत्साहेन वानराणां च भयेन समाप्यते, अग्रिमे सर्गे रामस्य प्रश्नः विभीषणस्य उत्तरं च भविष्यतः। ‘सहस्ररश्मिः धरणीम् इव’ इति उपमा तस्य सुवर्णाभरणानां दीप्तिं, ‘शतक्रतुः स्वयंभुवः गेहम् इव’ इति भ्रातुः प्रति गौरवं च दर्शयति। ‘आदित्यं स्पृशन्तम् इव’ इति तस्य उच्चता — आकाशं यावत्। बहिःस्थिताः वानराः लङ्कायाः प्राकारात् बहिः एव तं दृष्ट्वा पलायन्ते, यत् तस्य देहस्य विशालतां दूरात् अपि दृश्यां करोति। यूथपालैः सह भयं — न केवलं साधारणाः वानराः, अपितु तेषां नायकाः अपि त्रस्ताः; एतत् विभीषणस्य अग्रिमस्य उपायस्य आवश्यकतां दर्शयति। शरण्यं रामं शरणं गच्छन्तः वानराः रामस्य आश्रयत्वं पुनः प्रमाणयन्ति।

రామబాణాల భయంతో పీడించబడిన ఆ రాజు లంకానగరంలో ప్రవేశించి, దర్పం భగ్నమై, ఇంద్రియాలు వ్యథ చెందినవాడయ్యాడు. సింహానికి లొంగిన ఏనుగులా, గరుడునికి లొంగిన సర్పంలా, ఆ రాజు మహాత్ముడైన రాఘవునికి లొంగిపోయాడు. బ్రహ్మదండం వంటి, మెరుపులా చలించే కాంతి గల రాఘవబాణాలను తలచుకుంటూ ఆ రాక్షసేశ్వరుడు వ్యథ చెందాడు. పూర్వ సర్గ చివర రాముడు రావణుని రణంలో పరాజితుని చేసి ‘వెళ్ళు, విశ్రాంతి తీసుకొని మళ్ళీ రా’ అని విడిచిపెట్టాడు; ఈ సర్గారంభం ఆ అవమానపు ఫలితం. రెండు ఉపమలలోనూ బలవంతునికీ దుర్బలునికీ ఉన్న సంబంధం — ఏనుగు కూడా సింహానికి భయపడుతుంది, సర్పం కూడా గరుడునికి — అలాగే లోకవిజేత అయిన రావణుడు కూడా రామునికి భయపడ్డాడు. ‘బ్రహ్మదండప్రతీకాః’ అంటే బాణాలు బ్రహ్మదండం వలె అమోఘమైనవి, ‘విద్యుచ్చలితవర్చసః’ అంటే మెరుపులా చంచలమైన కాంతి గలవి — ఈ రెండు విశేషణాలు అతని స్మృతిలో బాణాల భయంకరత్వాన్ని చూపుతాయి. శరీరపు గాయం కంటె మనస్సు గాయమే అతనిని ఎక్కువగా పీడిస్తుంది. ‘భగ్నదర్పః’ (దర్పం భగ్నమైనవాడు) అనే పదం విశేషమైనది — రావణుని దర్పమే అతని బలానికి మూలం; అది భగ్నమవడంతో అతడు ఇంద్రియాలలో కూడా వ్యథ చెందాడు. ఈ వ్యథ నుండే కుంభకర్ణుని మేల్కొలపాలనే నిశ్చయం పుడుతుంది, అదే సర్గమంతటి విషయం. ‘వ్యథితేంద్రియః’ అనే పదంతో ఇంద్రియాలన్నీ — చూపూ, వినికిడీ, మనస్సూ — కలవరపడ్డాయని సూచించబడుతుంది. ఒకప్పుడు ముల్లోకాలను జయించినవాడు, కుబేరుని, యముని, ఇంద్రుని ఓడించినవాడు ఇప్పుడు ఒక్క మనిషి చేతిలో ఓడిపోయాడు; కాబట్టి అతని అవమానం రెట్టింపు. కవి అతని బాహ్యపరాజయాన్ని విస్తారంగా వర్ణించడు, అంతర్గత భయాన్నే వర్ణిస్తాడు — ‘స్మరన్’ (తలచుకుంటూ) అనే పదంతో స్మృతే అతని బాధ అని. ఈ మనోవైజ్ఞానిక చిత్రణ రామాయణపు వైశిష్ట్యం. రాముడు అతనిని ‘వెళ్ళు’ అని విడిచిపెట్టాడు — అలసిపోయిన శత్రువును చంపకూడదనేది ధర్మయుద్ధ నియమం; కానీ రావణునికి ఆ అనుగ్రహం కూడా అవమానమే, ఎందుకంటే శత్రువు దయతో విడిచిపెట్టాడనే భావం అతని గర్వాన్ని దహిస్తుంది.

బంగారుమయమైన దివ్యమైన శ్రేష్ఠాసనం మీద కూర్చొని రాక్షసుల వైపు చూస్తూ రావణుడు ఇలా అన్నాడు — ‘మహేంద్రునితో సమానుడనైన నేను ఒక మనిషి చేతిలో ఓడిపోయానంటే, నేను చేసిన పరమతపస్సంతా నిజంగా వ్యర్థమైపోయింది. బ్రహ్మ పలికిన ఆ ఘోరమైన మాట — మనుష్యుల నుండి నీకు భయమని తెలుసుకో అని — నన్ను చేరింది; అది అలాగే జరిగింది. దేవ, దానవ, గంధర్వ, యక్ష, రాక్షస, సర్పుల చేతిలో చావు లేకుండా ఉండాలని నేను అడిగాను — కోరాను, మనుష్యుల నుండి మాత్రం కోరలేదు.’ వరం కోరేటప్పుడు మనుష్యులను ఉపేక్షించడమే ఇప్పుడు అతని నాశనానికి ద్వారం — ఇది రామాయణపు మూలవిషయం. తరువాత అతడు శాపాలను స్మరిస్తాడు — ‘ఈ దశరథపుత్రుడు రాముడే ఆ మనిషి అని నేను భావిస్తున్నాను, ఎవరి గురించి పూర్వం ఇక్ష్వాకువంశంలో పుట్టిన అనరణ్యుడు ఇలా అన్నాడో — రాక్షసాధమా, కులాధమా, దుర్మతీ, నా వంశంలో ఒక పురుషుడు పుడతాడు, అతడు నిన్ను పుత్రులతో, మంత్రులతో, సైన్యంతో, గుర్రాలతో, సారథితో సహా సంగ్రామంలో చంపుతాడు. అలాగే ఆమెను బలాత్కరించినప్పుడు వేదవతి కూడా పూర్వం నన్ను శపించింది; ఆ మహాభాగురాలే ఈ జనకనందిని సీతగా పుట్టింది. ఉమ, నందీశ్వరుడు, రంభ, వరుణుని కుమార్తె చెప్పినట్లే అది నాకు సంభవించింది; ఋషుల మాట మిథ్య కాదు.’ 8–12 శ్లోకాలు సమీక్షిత పాఠంలో లభించవు — ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లోని ఈ భాగం ఉత్తరకాండలో వర్ణించబడిన శాపాల జాబితాను ఇస్తుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానపు పాదటిప్పణిలో ఈ శాపాల కారణాలు సంక్షిప్తంగా చెప్పబడ్డాయి — ఉమ కైలాసాన్ని ఎత్తినప్పుడు కలిగిన భయం వల్ల, నందీశ్వరుడు తన వానరముఖాన్ని పరిహసించినందువల్ల, రంభ విషయంలో నలకూబరుని శాపం వల్ల, వరుణకన్య బలాత్కారం వల్ల. ‘ఏతదేవ సమాగమ్య ఇహ యత్నం కర్తుమర్హథ’ (ఇది గ్రహించి మీరందరూ కలిసి ఇక్కడ ప్రయత్నించాలి) అనేది ఉపసంహారం. ఇక్కడ రావణుని ఆత్మబోధ దుర్లభమైనది — అతడు తన పాపాలను శాపాల రూపంలో స్మరిస్తాడు, కానీ వాటి నుండి వెనుదిరగాలనుకోడు; కేవలం ప్రయత్నించమని రాక్షసులను ఆదేశిస్తాడు. సీత వేదవతి అవతారమనే పరిచయం కూడా ఇక్కడ ప్రచలిత పాఠంలోనే ఉంది, దీనితో సీతాపహరణం కర్మఫలమని స్పష్టమవుతుంది. ‘సర్వం తత్ ఖలు మే మోఘమ్’ (అదంతా నిజంగా నాకు వ్యర్థమైంది) అనే మాటలో తపస్సు నిష్ఫలమైందనే అంగీకారం ఉంది — పదివేల సంవత్సరాలు చేసిన తపస్సూ, తలలను హోమం చేయడమూ అంతా వ్యర్థమైనట్లే. ‘మహేంద్రసమానః’ (మహేంద్రునితో సమానుడను) అనే ఆత్మప్రశంస కూడా పరాజయపు సిగ్గును పెంచుతుంది. ‘మనుష్యుల నుండి భయమని తెలుసుకో’ అనే బ్రహ్మ మాట వరం ఇచ్చే సమయంలోనే చెప్పబడింది, కానీ రావణుడు అప్పుడు మనుష్యులను గడ్డిపోచల్లా భావించాడు. ఇప్పుడు అతని దర్పమే అతని దౌర్బల్యమైంది. శాపాల జాబితా అతని పాపాల జాబితా కూడా — స్త్రీలను బలాత్కరించడం, దేవతలను పరిహసించడం, రాజులను చంపడం. ఈ విధంగా కవి రావణుని నోటితోనే అతని చరిత్ర సమీక్ష చేయిస్తాడు. అనరణ్యుడు ఇక్ష్వాకువంశీయుడైన అయోధ్యా రాజు, రావణుడు దిగ్విజయంలో అతనిని చంపాడు; మరణ సమయంలో అతడు ఇచ్చిన శాపం — ‘నా వంశంలో పుట్టినవాడు నిన్ను చంపుతాడు’ — ఇప్పుడు రాముని రూపంలో ఫలించిందని రావణుడు స్వయంగా అంగీకరిస్తాడు. వేదవతి ఒక తపస్విని, రావణుడు ఆమెను బలాత్కరించగా ఆమె అగ్నిలో ప్రవేశించి ‘నీ వధ కోసం మళ్ళీ పుడతాను’ అని శపించింది.

‘రాక్షసులు కూడా వీధులలో, గోపురాల శిఖరాలలో నిలవాలి. సాటిలేని గాంభీర్యం గలవాడు, దేవదానవుల దర్పాన్ని అణచినవాడు, బ్రహ్మశాపానికి లోనైనవాడు అయిన కుంభకర్ణుని మేల్కొలపండి.’ సమరంలో తాను జయించబడ్డాడనీ, ప్రహస్తుడు చంపబడ్డాడనీ తెలుసుకొని మహాబలుడైన అతడు భయంకరమైన రాక్షససేనను ఇలా ఆదేశించాడు — ‘ద్వారాలలో జాగ్రత్తగా ఉండండి, ప్రాకారాలను ఎక్కండి; నిద్రకు లోనై ఉన్న కుంభకర్ణుని మేల్కొలపండి. కామంతో చైతన్యం మందగించిన అతడు నిశ్చింతగా సుఖంగా నిద్రిస్తున్నాడు. ఆ రాక్షసుడు తొమ్మిది, ఏడు, పది, ఎనిమిది నెలలు నిద్రిస్తాడు; ఇతడు మంత్రాలోచన చేసి ఇప్పటికి తొమ్మిదవ రోజున నిద్రపోయాడు. మహాబలుడైన ఆ కుంభకర్ణుని త్వరగా మేల్కొలపండి; ఆ మహాబాహువు యుద్ధంలో రాక్షసులందరికీ శిఖరం వంటివాడు, వానరులనూ ఇద్దరు రాజకుమారులనూ త్వరగానే చంపుతాడు. ఇతడు రాక్షసులందరిలో ముఖ్యుడు, శ్రేష్ఠమైన ధ్వజం; కానీ కుంభకర్ణుడు గ్రామ్యసుఖాలలో ఆసక్తుడై, మూఢుడై, ఎప్పుడూ నిద్రిస్తుంటాడు.’ ‘కకుదం’ (శిఖరం), ‘కేతుః’ (ధ్వజం) అనే ఉపమలతో అతడు కుంభకర్ణుని వంశానికి శిఖరమనీ ధ్వజమనీ చెబుతాడు, కానీ ‘మూఢః గ్రామ్యసుఖే రతః’ (గ్రామ్యసుఖాలలో ఆసక్తుడైన మూఢుడు) అని అతని సోమరితనాన్ని కూడా నిందిస్తాడు — స్నేహమూ ఆక్షేపమూ కలగలిశాయి. ‘ఈ అతిదారుణ సంగ్రామంలో రాముని చేతిలో తిరస్కరించబడిన నాకు, కుంభకర్ణుడు మేల్కొంటే శోకం ఉండదు. ఇలాంటి ఘోరమైన ఆపదలో సహాయానికి రాని, ఇంద్రునితో సమానమైన బలం గల అతనితో నేనేమి చేసుకోవాలి?’ ‘మంత్రం కృత్వా ప్రసుప్తః’ (మంత్రాలోచన చేసి నిద్రపోయాడు) అనే పదం యుద్ధకాండారంభంలో మంత్రసభలో కుంభకర్ణుడు ఉన్న విషయాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — తొమ్మిది రోజుల క్రితం అతడు మంత్రాలోచనలో పాల్గొని మళ్ళీ నిద్రపోయాడు. కాబట్టి అకాలంలో అతనిని మేల్కొలపడం కష్టం, అది ముందు విస్తారంగా వర్ణించబడింది. పద్దెనిమిదవ శ్లోకం షట్పాది — మూడు అర్ధాలు ఒకే సంఖ్యలో. ‘ఆపదలో సహాయానికి రానివానితో ఏమి ప్రయోజనం?’ అనే రావణుని చివరి మాట బంధువుకు పరీక్ష ఆపదలోనే అనే నీతిని గుర్తుచేస్తుంది. రావణుని ఆజ్ఞ రెండు విధాలు — రక్షణ, మేల్కొలుపు. వానరులు సమీపంలో ఉన్నారు కాబట్టి మొదట అతడు నగరద్వారాలనూ ప్రాకారాలనూ రక్షించమని ఆదేశిస్తాడు; తరువాతే కుంభకర్ణుని మేల్కొలుపు. ఈ క్రమం అతని సైన్యనాయకత్వాన్ని చూపుతుంది. ‘తొమ్మిది, ఏడు, పది, ఎనిమిది నెలలు’ అనే మాటతో కుంభకర్ణుని నిద్రకు నియత కాలం లేదని సూచించబడింది — ఒకసారి తొమ్మిది, ఒకసారి పది నెలలు. రాక్షస సేనాపతి అయిన ప్రహస్తుని వధ కూడా ఇక్కడ స్మరించబడుతుంది; అతడు లేనప్పుడు కుంభకర్ణుడే చివరి ఆశ్రయం. ‘కామోపహతచేతనః’ (కామంతో చైతన్యం మందగించినవాడు), ‘గ్రామ్యసుఖే రతః’ అని రావణుడు తమ్ముని భోగప్రియత్వాన్ని నిందిస్తాడు, తానే కామవశుడై సీతను అపహరించినా — ఈ విరోధం పాఠకుని దృష్టిలో స్పష్టం.

రాక్షసేంద్రుని ఆ మాట విని ఆ రాక్షసులు మిక్కిలి తొందరపాటుతో కుంభకర్ణుని నివాసానికి వెళ్ళారు. రావణుని ఆదేశం పొందిన మాంసమూ రక్తమూ తినే ఆ రాక్షసులు సుగంధాలను, మాలలను, విస్తారమైన భక్ష్యాలను తీసుకొని హఠాత్తుగా బయలుదేరారు. అన్నివైపులా యోజనం విస్తీర్ణం గల, పెద్ద ద్వారం గల, పుష్పగంధాన్ని ప్రవహింపజేసే రమ్యమైన కుంభకర్ణుని గుహలో ప్రవేశించి, కుంభకర్ణుని నిశ్వాసానికి వెనుకకు నెట్టబడుతూ, మహాబలులైనా కష్టంతో నిలదొక్కుకుంటూ వారు ప్రయత్నపూర్వకంగా గుహలో ప్రవేశించారు. నిశ్వాసవాయువుకే మహాబలులైన రాక్షసులు వెనుకకు విసిరివేయబడుతున్నారు — ఇది హాస్యాస్పదమూ భయానకమూ కూడా. రత్నాలతో బంగారంతో పరచిన నేల గల రమ్యమైన గుహలో ప్రవేశించి ఆ రాక్షసవ్యాఘ్రాలు నిద్రిస్తున్న భయంకర పరాక్రముని చూశారు — చెల్లాచెదురైన పర్వతంలా నిద్రిస్తున్న, వికృతుడైన, మహానిద్రలో ఉన్న కుంభకర్ణుని వారంతా కలిసి మేల్కొలపసాగారు. నిక్కబొడుచుకున్న రోమాలతో కూడిన శరీరం గలవాడు, బుసకొడుతున్న సర్పంలా శ్వాసిస్తున్నవాడు, నిశ్వాసాలతో అందరినీ గిరగిర తిప్పుతున్నవాడు, భయంకరమైన నాసికారంధ్రాలు గలవాడు, పాతాళంలా విశాలమైన నోరు గలవాడు, శయ్యమీద అవయవాలన్నీ చాచి పడుకున్నవాడు, మేదస్సు రక్తాల వాసన వేస్తున్నవాడు, బంగారు భుజకీర్తులతో బంధించిన అవయవాలు గలవాడు, కిరీటంతో సూర్యుని వంటి కాంతి గలవాడు, శత్రుదమనుడు అయిన కుంభకర్ణుని ఆ రాక్షసవ్యాఘ్రాలు చూశారు. తరువాత ఆ మహాకాయులు కుంభకర్ణుని ఎదుట మేరుపర్వతం వంటి, పరమతృప్తిని కలిగించే ఆహారపు రాశిని పోశారు — మృగాల, దున్నల, వరాహాల గుట్టలనూ, అన్నపు అద్భుతమైన రాశినీ. తరువాత ఆ దేవశత్రువులు రక్తపు కుండలను, రకరకాల మాంసాలను కుంభకర్ణుని ముందు ఉంచారు. వర్ణన క్రమం గమనించదగినది — మొదట గుహ, తరువాత నిద్రిస్తున్నవాని శరీరం, తరువాత భోజనం. గుహ సౌందర్యం — రత్నాలు, బంగారం, పుష్పగంధం — అతని శరీరపు భీషణత్వానికి విరుద్ధంగా ఉంది. మేదస్సు-రక్తపు వాసన అతని ఆహారపు స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది. భోజనరాశి ముందుగానే సిద్ధం చేయబడుతుంది, ఎందుకంటే మేల్కొన్న అతడు ఆకలితో అన్నిటినీ తినేస్తాడని వారికి తెలుసు — ఇది వారి స్వరక్షణకు కూడా ఉపాయం. మేరువు వంటి రాశి అతని ఆకలి పరిమాణాన్ని చూపుతుంది. 25, 29, 30 శ్లోకాలలోని కొన్ని అర్ధభాగాలు ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి, అవి నిశ్వాసాన్నీ శరీరాన్నీ విస్తారంగా వర్ణిస్తాయి. ‘యోజనాయతా గుహా’ (యోజనం విస్తీర్ణం గల గుహ) — అతని శయనస్థానపు విశాలత అతని శరీరానికి తగినది. ‘వికీర్ణమివ పర్వతమ్’ (చెల్లాచెదురైన పర్వతంలా) అనే ఉపమ అతని శయనాన్ని పర్వతపు విరిగిన శిఖరాల వలె విస్తరించినదిగా చూపుతుంది. కవి విశేషణాల మాలతో దృశ్యపు భీషణత్వాన్ని పెంచుతాడు — ఒకే వాక్యంలో దాదాపు పన్నెండు విశేషణాలు. భోజనరాశిలో మృగాలు, దున్నలు, వరాహాలు — అడవి జంతువులు, వాటిని సేకరించడం కూడా గొప్ప ప్రయాస. రాక్షసులు స్వయంగా ‘మాంసశోణితభోజనాః’ (మాంసమూ రక్తమూ తినేవారు), అయినా కుంభకర్ణుని భోజనం వారికి కూడా విస్మయకరమైనది. ‘పరమసంభ్రాంతాః’ (మిక్కిలి తొందరపాటుతో) అనే పదంతో రాక్షసుల తొందరా భయమూ సూచించబడ్డాయి — రాజాజ్ఞను వెంటనే పాటించాలి, కానీ నిద్రిస్తున్న కుంభకర్ణుని సమీపానికి వెళ్ళడానికి కూడా భయం.

వారు ఆ శత్రుతాపకుని అమూల్యమైన చందనంతో పూశారు, దివ్యమైన మాలలతో, సుగంధాలతో, పరిమళద్రవ్యాలతో సేదతీర్చారు, ధూపగంధాలను వ్యాపింపజేశారు, అతనిని స్తుతించారు; రాక్షసులు మేఘాల వలె అక్కడక్కడ గర్జించారు. చంద్రుని వంటి కాంతి గల శంఖాలను ఊదారు, అసహనంతో అందరూ ఒక్కసారిగా తుములంగా నినదించారు. నిశాచరులు గర్జించారు, భుజాలు చరిచారు, విసిరారు, కుంభకర్ణుని మేల్కొలపడానికి గొప్ప స్వరం చేశారు. ఉపజాతివృత్తంలోని మూడు శ్లోకాలలో నాదపు, దెబ్బల చిత్రం — ‘శంఖ, భేరి, పణవాల నినాదంతో, భుజాస్ఫాలనలతో, కేకలతో, సింహనాదాలతో కూడిన ఆ ధ్వనిని విని దిక్కులకు పారిపోతూ, ఆకాశంలో చెల్లాచెదురవుతూ పక్షులు హఠాత్తుగా నేలకు రాలాయి. ఆ నినాదాలకు కూడా గాఢనిద్రలో ఉన్న మహాకాయుడు కుంభకర్ణుడు మేల్కొననప్పుడు ఆ రాక్షసగణాలన్నీ భుశుండులను, ముసలాలను, గదలను పట్టుకున్నాయి. కొండశిఖరాలతో, ముసలాలతో, గదలతో, ముద్గరాలతో, పిడికిళ్ళతో నేలమీద సుఖంగా నిద్రిస్తున్న కుంభకర్ణుని వక్షస్థలం మీద ఉద్ధతులైన రాక్షసులు కొట్టారు.’ ఆ రాక్షసుని నిశ్వాసవాయువుకు రాక్షసులు అతని ఎదుట నిలవలేకపోయారు. తరువాత నడుములు గట్టిగా బిగించుకున్న భయంకర పరాక్రములైన పదివేల రాక్షసులు మృదంగాలు, పణవాలు, భేరులు, శంఖాలు, కుంభవాద్యాల సమూహాలను ఒక్కసారిగా మోగించారు, నల్లని కాటుకరాశి ఆకారం గల అతనిని చుట్టుముట్టి మేల్కొలపసాగారు; కొడుతూ, అరుస్తూ ఉన్నారు, కానీ అతడు అప్పుడు మేల్కొనలేదు. అతనిని మేల్కొలపలేకపోయినప్పుడు వారు మరింత బరువైన, దారుణమైన ప్రయత్నం ఆరంభించారు — గుర్రాలను, ఒంటెలను, గాడిదలను, ఏనుగులను కర్రలతో, కొరడాలతో, అంకుశాలతో కొట్టారు, అవి అతని మీదుగా పరుగెత్తాలని; సర్వప్రాణాలతో భేరులనూ శంఖాలనూ మృదంగాలనూ మోగించారు; పెద్ద పెద్ద దుంగలతో, ఎత్తిన ముద్గరాలతో, ముసలాలతో సర్వశక్తితో అతని అవయవాలను కొట్టారు. ఆ మహానాదంతో పర్వతాలతో అడవులతో సహా లంక అంతా నిండిపోయింది, అయినా అతడు మేల్కొనలేదు. ప్రయత్నాల క్రమం — సుగంధమూ స్తుతీ, తరువాత నాదం, తరువాత దెబ్బలు, తరువాత జంతువుల కాలితొక్కులు — మృదువు నుండి కఠినానికి పెరుగుతుంది, ఇది హాస్యరసాన్ని కూడా పుట్టిస్తుంది. పక్షులు రాలడం, లంక అంతా నాదంతో నిండడం, అయినా నిద్రిస్తున్నవాడు నిశ్చలంగా ఉండడం — ఈ విరోధం బ్రహ్మశాపపు బలాన్ని చూపుతుంది. నలభై ఏడవ శ్లోకం షట్పాది. ఆరంభంలో చందనలేపనం, మాల, ధూపం, స్తుతి — ఇవి దేవపూజ ఉపచారాల వంటివి; రాక్షసులు అతనిని దేవుని వలె ఉపచరిస్తారు. తరువాత శంఖనాదం — అది కూడా పూజలో భాగమే — తరువాత క్రమంగా యుద్ధాయుధాలు. ‘దశ రాక్షససాహస్రం’ (పదివేల రాక్షసులు) అనే సంఖ్య ప్రయత్నపు విస్తారాన్ని చూపుతుంది. జంతువుల ప్రయోగం — కర్రలతో కొట్టబడిన గుర్రాలు, ఒంటెలు, గాడిదలు, ఏనుగులు అతని శరీరాన్ని తొక్కుతాయి — ఇది అద్భుతమైన ఉపాయం. ‘సర్వప్రాణైః’ (సర్వప్రాణాలతో) అనే పదం రెండుసార్లు రావడం రాక్షసుల శ్రమను సూచిస్తుంది. నిశ్వాసవాయువుకు రాక్షసులు ఎదుట నిలవలేకపోవడం ఇంతకుముందే చెప్పబడింది, ఇప్పుడు మళ్ళీ — నిద్రలో ఉన్నా అతడు వారిని దూరంగా విసిరివేస్తాడు.

తరువాత మెరుగుపెట్టిన బంగారు కోణాలతో (వాయించే కర్రలతో) వేయి భేరులను నిరంతరంగా, అన్నివైపులా ఒక్కసారిగా మోగించారు. అయినా అతినిద్రలో ఉండి శాపానికి లోనైన అతడు మేల్కొననప్పుడు నిశాచరులు కోపించారు. తరువాత భయంకర పరాక్రములైన వారందరూ కోపంతో నిండి ఆ రాక్షసుని మేల్కొలపడానికి మరిన్ని పరాక్రమాలు చేశారు — కొందరు భేరులు మోగించారు, కొందరు పెద్ద కేకలు వేశారు, కొందరు వెంట్రుకలు పెరికారు, కొందరు చెవులు కొరికారు, కొందరు వందలాది నీటికుండలతో చెవులలో నీళ్ళు పోశారు; కానీ మహానిద్రకు లోనైన కుంభకర్ణుడు కదలలేదు. మరికొందరు బలవంతులు కూటముద్గరాలను చేతబట్టి అతని తలమీద, వక్షస్థలం మీద, అవయవాల మీద కూటముద్గరాలను పడవేశారు; తాళ్ళతో కట్టిన శతఘ్నులతో అన్నివైపులా కొట్టబడినా ఆ మహాకాయుడైన రాక్షసుడు మేల్కొనలేదు. తరువాత అతని శరీరం మీద వేయి ఏనుగులు పరుగెత్తాయి; అప్పుడు కుంభకర్ణుడు మేల్కొని ఆ గొప్ప తాకిడిని ఒక స్పర్శగా మాత్రమే గ్రహించాడు. ‘పరం స్పర్శమ్’ — వేయి ఏనుగుల కాలితొక్కు కూడా అతనికి కేవలం స్పర్శమాత్రమే, బాధ కాదు; దీనితో అతని శరీరపు గొప్పతనమూ దృఢత్వమూ సూచించబడ్డాయి. వెంట్రుకలు పెరకడం, చెవులు కొరకడం, నీళ్ళు పోయడం — ఈ ఉపాయాలు పిల్లవానిని లేపేవి, కానీ వందరెట్లు. ‘శాపస్య వశమాపన్నః’ (శాపానికి లోనైనవాడు) అనే పదం తరువాతి సర్గలో విభీషణుడు వర్ణించబోయే బ్రహ్మశాపపు ప్రత్యక్ష ఫలితాన్ని చూపుతుంది — నాదమో దెబ్బలో కాదు, శాపమే అతనిని నిద్రపుచ్చుతుంది. శతఘ్ని అంటే ఇనుప ముళ్ళతో కూడిన మహాశిల రూపంలోని ఆయుధం, దానిని తాళ్ళతో కట్టి మళ్ళీ మళ్ళీ పడవేస్తారు. కోపించిన రాక్షసుల ‘కొందరు … కొందరు’ అనే పునరావృత్తి వారి నానావిధ ప్రయత్నాలను త్వరత్వరగా వర్ణిస్తుంది. చివరకు వేయి ఏనుగులు — బలానికి పరమసీమ — వాటితోనే అతడు మేల్కొంటాడు, ఇది అతని బలపు పరిమాణాన్ని ప్రమాణీకరిస్తుంది. భేరుల ‘మృష్టకాంచనకోణాః’ — వాటిని వాయించే కర్రలు బంగారుమయమైనవి — రాజవైభవం కూడా ఇక్కడ ప్రయోగించబడింది. ‘అసక్తానామ్’ అంటే నిరంతరంగా మోగించడం. నీళ్ళు పోయడం చల్లదనంతో లేపే లౌకికోపాయం, చెవులు కొరకడం నొప్పితో, వెంట్రుకలు పెరకడం కూడా అలాగే. వేయి ఏనుగులు పరుగెత్తేవరకూ ఉపాయాలన్నీ నిష్ఫలమే. ఈ వర్ణన దీర్ఘత శ్రోతకు ఎప్పుడు మేల్కొంటాడా అనే ఉత్కంఠను పెంచుతుంది. మానవ ప్రయత్నాల కంటె శాపపు బలం అధికమైనది — ఇది సర్గ పూర్వార్ధపు ముఖ్యభావం, ఇది రావణుని శాపస్మరణతో ముడిపడి ఉంది.

రెండు ఉపజాతివృత్తాలలో — ‘పడవేయబడుతున్న కొండశిఖరాలనూ చెట్లనూ, ఆ విస్తారమైన దెబ్బలనూ లెక్కచేయకుండా, నిద్ర తీరడంతో ఆకలి భయంతో పీడించబడుతూ ఆవలిస్తూ అతడు హఠాత్తుగా లేచాడు. సర్పశరీరాల వంటి, కొండశిఖరాల వంటి, వజ్రపు దృఢత్వాన్ని జయించిన బాహువులను విదిలించి, బడబాముఖం వంటి నోటిని తెరిచి ఆ నిశాచరుడు వికృతంగా ఆవలించాడు.’ మాటిమాటికీ ఆవలిస్తున్న అతని పాతాళం వంటి నోరు మేరుశిఖరాగ్రం మీద ఉదయించిన సూర్యుని వలె కనిపించింది. అతిబలుడైన ఆ నిశాచరుడు ఆవలిస్తూ మేల్కొన్నాడు; పర్వతం నుండి వచ్చే గాలిలా అతని నిశ్వాసం పుట్టింది. లేచి నిలుస్తున్న ఆ కుంభకర్ణుని రూపం యుగాంతంలో సర్వప్రాణులనూ దహించగోరే కాలుని వలె ప్రకాశించింది. మండే అగ్నివంటి, మెరుపు వంటి కాంతి గల అతని పెద్ద కళ్ళు ప్రజ్వలించే రెండు మహాగ్రహాల వలె కనిపించాయి. అప్పుడు వారు అతనికి రకరకాల అనేక భక్ష్యాలను చూపించారు; మహాబలుడైన అతడు వరాహాలనూ దున్నలనూ భక్షించాడు. ఆకలిగొన్న అతడు మాంసం తిన్నాడు, దప్పిగొన్న అతడు రక్తం తాగాడు, ఇంద్రశత్రువైన అతడు అప్పుడు మేదస్సు కుండలనూ మద్యాలనూ తాగాడు. తరువాత ‘తృప్తి చెందాడు’ అని తెలుసుకొని నిశాచరులు దగ్గరకు వచ్చి, తలలు వంచి నమస్కరించి అతనిని అన్నివైపులా చుట్టుముట్టారు. నిద్రతో మసకబారిన కళ్ళు గలవాడు, కలుషితమైన చూపులు గలవాడు అయిన అతడు అన్నివైపులా చూపు సారిస్తూ ఆ నిశాచరులను చూశాడు. ఉపమల బాహుళ్యం గమనించదగినది — బడబాముఖం, పాతాళం, మేరువు మీద ఉదయించిన సూర్యుడు, పర్వతం నుండి వచ్చే గాలి, యుగాంతంలో కాలుడు, మహాగ్రహాలు — ఉపమలన్నీ ప్రళయపు, విశ్వపు పరిమాణంతో ఉన్నాయి. ఇక్కడ ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) ‘యుగాంతే సర్వభూతాని కాలస్యేవ దిధక్షతః’ (యుగాంతంలో సర్వప్రాణులనూ దహించగోరే కాలుని వలె) అని ఉండగా, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘తపాంతే సబలాకస్య మేఘస్యేవ వివర్షతః’ (వేసవి చివర కొంగలతో కూడి వర్షిస్తున్న మేఘం వలె) అనే భిన్నమైన ఉపమానం ఉంది. ‘తృప్తి చెందాడు’ అని తెలుసుకున్న తరువాతే రాక్షసులు దగ్గరకు వస్తారు — తృప్తి చెందకపోతే అతడు తమను కూడా తినేస్తాడని వారి భయం. 62, 65 శ్లోకాలు ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘నిద్రావిశదనేత్రః’, ‘కలుషీకృతలోచనః’ విరుద్ధంగా కనిపిస్తాయి — నిద్రతో సగం తెరిచిన కళ్ళు కూడా కలుషితంగా ఉన్నాయి. ఆవలింత వర్ణన దీర్ఘమూ విశదమూ అయినది — బాహువులు విదిలించడం, నోరు తెరవడం, నిశ్వాసం, లేవడం, కళ్ళ ప్రకాశం. ఇదంతా నిద్ర వీడే స్వాభావిక క్రమాన్ని అతిశయంగా వర్ణిస్తుంది. భోజనంలో కూడా క్రమం — మొదట మాంసం, తరువాత రక్తం, తరువాత మేదస్సూ మద్యమూ. ‘శక్రరిపుః’ (ఇంద్రశత్రువు) అనే పదం భోజనసమయంలో కూడా అతని ఇంద్రవిజయాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. రాక్షసులు నమస్కరించి చుట్టుముడతారు — వారిపై కూడా అతని ప్రభావం గొప్పది. ‘సముత్పేతుః’ (దగ్గరకు వచ్చారు) — అంటే ఇంతకుముందు వారు భయంతో దూరంగా నిలిచారు.

రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన అతడు రాక్షసులందరినీ ఊరడించాడు; తనను మేల్కొలపడంతో విస్మయం చెంది అతడు రాక్షసులతో ఇలా అన్నాడు — ‘మీరు ఇంత శ్రద్ధగా నన్ను ఎందుకు మేల్కొలిపారు? రాజు క్షేమంగా ఉన్నాడు కదా? ఇక్కడ ఏ భయమూ లేదు కదా? లేక నిశ్చయంగా ఇతరుల నుండి గొప్ప భయం సంభవించింది, అందుకే మీరు తొందరగా నన్ను మేల్కొలిపారు. ఈనాడు రాక్షసరాజు భయాన్ని పెకలించివేస్తాను; మహేంద్రుని చీల్చివేస్తాను, లేక అగ్నిని చల్లార్చివేస్తాను. నాలాంటివాడు నిద్రిస్తుంటే అల్పకారణానికి మేల్కొలపరు కదా; కాబట్టి నన్ను మేల్కొలపడానికి కారణాన్ని యథార్థంగా వివరించి చెప్పండి.’ ఇలా ఆవేశంతో మాట్లాడుతున్న శత్రుదమనుడైన కుంభకర్ణునితో రాజమంత్రి యూపాక్షుడు చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు — ‘మాకు దేవతల వల్ల ఏ భయమూ ఎన్నడూ లేదు; రాజా, ఒక మనిషి వల్ల కలిగిన తుములమైన భయం మమ్మల్ని పీడిస్తోంది. మాకు ఇప్పుడు వచ్చిపడిన మనుష్యభయం వంటిది దైత్యదానవుల నుండి ఎన్నడూ కలగలేదు. పర్వతాకారులైన వానరులు ఈ లంకను చుట్టుముట్టారు; సీతాపహరణంతో పరితపిస్తున్న రాముని నుండి మాకు తుములమైన భయం. ఇంతకుముందు ఒక్క వానరుడు ఈ మహానగరాన్ని దహించాడు, కుమారుడు అక్షుని అనుచరులతో, ఏనుగులతో సహా చంపాడు. స్వయంగా రాక్షసాధిపతి, పౌలస్త్యుడు, దేవకంటకుడు అయిన రావణుని కూడా సూర్యుని వంటి తేజస్సు గల రాముడు యుద్ధంలో ‘వెళ్ళు’ అని విడిచిపెట్టాడు. దేవతలు గానీ, దైత్యులు గానీ, దానవులు గానీ రాజుకు చేయనిది ఇక్కడ రాముడు చేశాడు — ప్రాణసంశయం నుండి అతనిని విడిచిపెట్టాడు.’ కుంభకర్ణుని మొదటి ప్రశ్న రాజు క్షేమం గురించే — అతని భ్రాతృస్నేహం ఆరంభం నుండే స్పష్టం. అతని గర్వం కూడా — ‘మహేంద్రుని చీల్చివేస్తాను, అగ్నిని చల్లార్చివేస్తాను’ అని. యూపాక్షుని సమాధానంలో ‘మానుషాత్’ (మనిషి వల్ల) అనే పదం పునరావృత్తి రావణుని వరంలోని లోపాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది. ‘వ్రజ’ (వెళ్ళు) అనే రాముని మాట — రణంలో ఓడిన రావణుని విడిచిపెట్టడం — రాక్షసులకు గొప్ప అవమానం; యూపాక్షుడు దానిని స్పష్టంగా చెబుతాడు. హనుమంతుడు లంకను దహించడం, అక్షుని చంపడం పూర్వఘటనల స్మరణ. ‘రాముని నుండి భయం’ అనేదే సమాధానమంతటి సారం. కుంభకర్ణుడు ‘సాంత్వయామాస’ (ఊరడించాడు) — కోపంగా ఉన్నా అతడు మొదట అనుచరులను ఊరడిస్తాడు, ఇది అతని నాయకత్వ గుణం. ‘నాలాంటివానిని అల్పకారణానికి మేల్కొలపరు’ అనేది ఆత్మగౌరవపు మాట, గొప్ప కారణం ఉంటుందనే ఊహ కూడా. యూపాక్షుడు ‘కృతాంజలిః’ — భయంతోనూ వినయంతోనూ — మాట్లాడతాడు. అతని సమాధానంలో ఘటనల క్రమం — సేతువు, ముట్టడి, లంకాదహనం, అక్షవధ, రావణపరాజయం — అంతా సంక్షిప్తంగా, దీనితో కుంభకర్ణుడు సంక్షోభపు తీవ్రతను గ్రహించాలని. ‘దేవకంటకః’ అనే రావణుని విశేషణం — దేవతలకు ముల్లు వంటివాడు కూడా ఒక మనిషిచేత విడిచిపెట్టబడ్డాడు — ఈ విరోధం యూపాక్షుని మాటలో స్పష్టం.

యుద్ధంలో సోదరుని పరాభవాన్ని తెలిపే యూపాక్షుని ఆ మాట విని కుంభకర్ణుడు కళ్ళు తిప్పుతూ యూపాక్షునితో ఇలా అన్నాడు — ‘యూపాక్షా, ఈనాడే లక్ష్మణునితో సహా వానరసైన్యమంతటినీ, రాఘవునీ రణంలో జయించి ఆ తరువాత రావణుని చూస్తాను. వానరుల మాంసంతో రక్తంతో రాక్షసులను తృప్తిపరుస్తాను, రామలక్ష్మణుల రక్తాన్ని నేనే తాగుతాను.’ గర్వంతో కూడి రోషంతో దోషం పెరిగిన, అలా మాట్లాడుతున్న అతని ఆ మాట విని రాక్షసయోధులలో ముఖ్యుడైన మహోదరుడు చేతులు జోడించి ఉపజాతివృత్తంలో ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, రావణుని మాట విని, గుణదోషాలను ఆలోచించి, ఆ తరువాత కూడా యుద్ధంలో శత్రువులను జయించవచ్చు.’ మహోదరుని మాట విని రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడిన మహాతేజస్వి, మహాబలుడు అయిన కుంభకర్ణుడు బయలుదేరాడు. కుంభకర్ణుని స్వభావం ఇక్కడ స్పష్టం — మొదట కార్యం, తరువాత మాట; రాజును చూడడానికి ముందే యుద్ధం చేయాలనుకుంటాడు. మహోదరుడు మాత్రం రాజాజ్ఞ క్రమాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — మొదట రాజును చూడాలి, అతని మాట వినాలి. ‘రోషవివృద్ధదోషమ్’ (రోషంతో దోషం పెరిగిన) అనే పదంతో కవి కుంభకర్ణుని మాటలో క్రోధం వల్ల పుట్టిన దోషాన్ని — ఆలోచించని సాహసాన్ని — సూచిస్తాడు. ముందు అరవై నాలుగవ సర్గలో మహోదరుడే అతడు ఒంటరిగా వెళ్ళడాన్ని నిందిస్తాడు; కాబట్టి వారి విరోధానికి బీజం ఇక్కడే కనిపిస్తుంది. ‘రామలక్ష్మణుల రక్తం తాగుతాను’ అనే మాట అతని రాక్షసస్వభావాన్నీ, ‘గుణదోషాలను ఆలోచించి’ అనే మహోదరుని మాట రాజనీతినీ చూపుతాయి. మహోదరుని మాటను అతడు వెంటనే స్వీకరిస్తాడు — సోదరుని ఆజ్ఞ పట్ల అతని ఆదరం. ‘వివృత్తాక్షః’ — క్రోధంతో తిరిగిన కళ్ళు — సోదరుని అవమానం విని అతని రోషం. ‘తతో ద్రక్ష్యామి రావణమ్’ (ఆ తరువాత రావణుని చూస్తాను) అనే మాటలో అతడు విజయాన్నే కానుకగా సోదరుని ఎదుట ఉంచాలనుకుంటాడు — వీరుని స్వాభావిక అభిమానం. మహోదరుని జోక్యం కూడా ఆలోచించదగినది — రాజు అనుమతి లేకుండా కుంభకర్ణుడు యుద్ధానికి వెళ్ళడాన్ని అతడు నివారిస్తాడు, దీనితో రావణుని అధికారం రక్షించబడుతుంది; ఈ మంత్రి ఎల్లప్పుడూ రాజు పక్షానే ఉంటాడు, ఇది తరువాతి సర్గలలో కూడా కనిపిస్తుంది. కుంభకర్ణుడు మాత్రం వెంటనే అతని మాటను స్వీకరిస్తాడు, ఎందుకంటే అన్నగారి ఆజ్ఞ అతనికి సర్వోపరి.

భయంకరమైన కళ్ళు గల, భయంకరమైన రూపమూ పరాక్రమమూ గల కుంభకర్ణుని నిద్ర నుండి లేపి రాక్షసులు త్వరగా దశగ్రీవుని నివాసానికి వెళ్ళారు. శ్రేష్ఠాసనం మీద కూర్చున్న దశగ్రీవుని సమీపించి ఆ నిశాచరులందరూ చేతులు జోడించి ఇలా అన్నారు — ‘రాక్షసేశ్వరా, నీ సోదరుడు కుంభకర్ణుడు మేల్కొన్నాడు. ఏమి చేయాలి — అతడు అక్కడి నుండే యుద్ధానికి బయలుదేరాలా, లేక నీవు అతనిని ఇక్కడికి రప్పించి చూస్తావా?’ రావణుడు సంతోషించి ఎదుట నిలిచిన ఆ రాక్షసులతో ఇలా అన్నాడు — ‘అతనిని ఇక్కడ చూడాలనుకుంటున్నాను; యథోచితంగా అతనిని సత్కరించండి.’ ‘అలాగే’ అని పలికి ఆ రాక్షసులందరూ మళ్ళీ వచ్చి రావణుని ప్రేరణతో కుంభకర్ణునితో ఇలా అన్నారు — ‘రాక్షసశ్రేష్ఠులందరికీ ప్రభువైన రాజు నిన్ను చూడాలనుకుంటున్నాడు; వెళ్ళడానికి నిశ్చయించుకో, సోదరుని సంతోషపెట్టు.’ ఎదిరించరానివాడు, మహావీర్యుడు అయిన కుంభకర్ణుడు సోదరుని ఆజ్ఞను గ్రహించి ‘అలాగే’ అని పలికి శయ్య నుండి దూకాడు. సంతోషంతో ముఖం కడుక్కొని, స్నానం చేసి, పరమానందంతో ఉన్న అతడు దప్పిగొని బలాన్ని ప్రేరేపించే పానీయాన్ని త్వరగా తెమ్మన్నాడు. అప్పుడు రావణుని ఆజ్ఞతో తొందరపడిన ఆ రాక్షసులు అక్కడ మద్యాన్నీ రకరకాల భక్ష్యాలనూ త్వరగా తెచ్చారు. రెండువేల కుండలు తాగి కొంచెం ఉద్ధతుడై, మత్తెక్కి, తేజస్సుతో బలంతో కూడి అతడు బయలుదేరడానికి ఉపక్రమించాడు. కోపించిన కుంభకర్ణుడు కాలుని, అంతకుని, యముని వలె ప్రకాశించాడు; రాక్షససేనతో కూడి సోదరుని భవనానికి వెళ్తూ అతడు అడుగుల తాకిడికి భూమిని కంపింపజేశాడు. తొంభై నాలుగవ శ్లోకం షట్పాది; దాని చివరి రెండు అర్ధాలు అరవై రెండవ సర్గలోని ఐదవ శ్లోకంలో దాదాపుగా పునరావృతమవుతాయి. రాజదర్శనపు శిష్టాచారం ఇక్కడ వర్ణించబడింది — దూతలు ఇద్దరి మధ్యా తిరుగుతారు, రావణుడు ‘యథాన్యాయం పూజ్యతామ్’ (యథోచితంగా సత్కరించండి) అని ఆదేశిస్తాడు. ‘బలసమీరణం పానమ్’ (బలాన్ని ప్రేరేపించే పానీయం) — మద్యం బలాన్ని పెంచుతుందని రాక్షసుల అభిప్రాయం. రెండువేల కుండలు తాగినా ‘ఈషత్’ (కొంచెం) మాత్రమే మత్తు — అతని పానపు పరిమాణం కూడా విశాలమైనదే. స్నానం, ముఖప్రక్షాళనం రాజసభకు తగిన సన్నాహం. ‘కాలాంతకయమోపమః’ అనే మూడు పదాల ఉపమ — కాలుడు, అంతకుడు, యముడు — మృత్యువుకు మూడు పేర్లు, అతని భీషణత్వానికి పరాకాష్ఠ. దూతలు రెండవసారి రాకపోకలు సాగించడం కథాగతిని మందగింపజేస్తుంది, దీనితో కుంభకర్ణుని రాజసభాప్రవేశం గౌరవంతో జరుగుతుంది. మద్యపు పరిమాణం — రెండువేల కుండలు — అతిశయోక్తి, కానీ అతని శరీర పరిమాణానికి సరిపోతుంది. ‘ఈషత్ సముత్కటః మత్తః’ (కొంచెం ఉద్ధతుడై, మత్తెక్కి) అనే మూడు పదాలు అతని మత్తు పరిమాణాన్ని చెబుతాయి — పూర్తిగా మత్తెక్కలేదు, కానీ ఉత్సాహంతో నిండి ఉన్నాడు. ‘యథాన్యాయం పూజ్యతామ్’ అనే రావణుని ఆజ్ఞ సోదరుని పట్ల గౌరవాన్నీ, అతనితో తనకున్న అవసరాన్నీ సూచిస్తుంది.

నాలుగు దీర్ఘవృత్త శ్లోకాలతో (వంశస్థం, ఉపజాతి, ఉపజాతి, వంశస్థం) సర్గ ముగుస్తుంది. ‘సహస్రకిరణుడైన సూర్యుడు కిరణాలతో భూమిని ప్రకాశింపజేసినట్లు అతడు తన శరీరంతో రాజమార్గాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ, అంజలిమాలతో చుట్టుముట్టబడి, శతక్రతువైన ఇంద్రుడు స్వయంభువు బ్రహ్మ గృహానికి వెళ్ళినట్లు అక్కడికి వెళ్ళాడు. రాజమార్గంలో ఉన్న, శత్రుసంహారకుడైన, అపారమైన, కొండశిఖరం వంటి అతనిని చూసి బయట ఉన్న ఆ వనవాసులైన వానరులు యూథపతులతో సహా హఠాత్తుగా భయపడిపోయారు. కొందరు శరణ్యుడైన రాముని శరణు వేడారు, కొందరు బాధతో పడిపోయారు, కొందరు ‘దశః’ (దిక్కులకు?) బాధతో పడిపోయారు, కొందరు భయార్తులై నేలమీద పడుకున్నారు. కొండశిఖరం వంటి, కిరీటం ధరించిన, తన తేజస్సుతో సూర్యుని తాకుతున్నట్లు పెరిగిన, అద్భుతమైన అతనిని చూసి భయంతో పీడించబడిన వనవాసులు అటూ ఇటూ పారిపోయారు.’ తొంభై ఏడవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘కేచిద్ దశశ్చ’ అని ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘కే చిద్ దిశః స్మ’ — ‘దిశః’ (దిక్కులకు) అనే అర్థం సంభావ్యమే, కానీ ముద్రించినదే ఉంచబడింది. అంజలిమాలతో చుట్టుముట్టబడ్డాడు అంటే రాక్షసులు చేతులు జోడించి అతని చుట్టూ అనుసరిస్తున్నారు — అతనికి సన్మానం. వానరుల భయపు నాలుగు విధాల చిత్రం — శరణు వేడడం, పడిపోవడం, దిక్కులకు పారిపోవడం, నేలమీద పడుకోవడం — కరుణమూ హాస్యమూ కూడా. ‘రాముని శరణు వేడారు’ అనేది వానరులకు రామునిపై ఉన్న విశ్వాసాన్ని చూపుతుంది. ఈ విధంగా సర్గ రాక్షసుల పునరుత్సాహంతోనూ వానరుల భయంతోనూ ముగుస్తుంది, తరువాతి సర్గలో రాముని ప్రశ్నా విభీషణుని సమాధానమూ వస్తాయి. ‘సహస్రకిరణుడు భూమిని ప్రకాశింపజేసినట్లు’ అనే ఉపమ అతని బంగారు ఆభరణాల కాంతినీ, ‘శతక్రతువు స్వయంభువు గృహానికి వెళ్ళినట్లు’ అనేది సోదరుని పట్ల గౌరవాన్నీ చూపుతాయి. ‘సూర్యుని తాకుతున్నట్లు’ అనేది అతని ఎత్తు — ఆకాశం వరకూ. బయట ఉన్న వానరులు లంక ప్రాకారం బయటి నుండే అతనిని చూసి పారిపోతారు, దీనితో అతని శరీరపు విశాలత దూరం నుండి కూడా కనిపిస్తుందని తెలుస్తుంది. యూథపతులతో సహా భయం — సాధారణ వానరులే కాదు, వారి నాయకులు కూడా భయపడ్డారు; ఇది విభీషణుని తరువాతి ఉపాయపు అవసరాన్ని చూపుతుంది. శరణ్యుడైన రాముని శరణు వేడే వానరులు రాముని ఆశ్రయత్వాన్ని మళ్ళీ ప్రమాణీకరిస్తారు.

ராமனின் அம்புகளின் அச்சத்தால் வாட்டப்பட்ட அந்த அரசன் இலங்கை நகருக்குள் புகுந்து, செருக்கு முறிந்தவனாய்ப் புலன்கள் வேதனையுற்றவனானான். சிங்கத்தால் அடக்கப்பட்ட யானை போலவும், கருடனால் அடக்கப்பட்ட பாம்பு போலவும், அந்த அரசன் மகாத்மாவான ராகவனால் அடக்கப்பட்டவனானான். பிரமதண்டம் போன்றவையும் மின்னல் போல அசையும் ஒளியுடையவையுமான ராகவனின் அம்புகளை நினைத்து அந்த ராக்ஷசர்களின் தலைவன் வேதனையுற்றான். முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் ராமன் போரில் ராவணனைத் தோற்கடித்து ‘போ, இளைப்பாறி மீண்டும் வா’ என்று விடுவித்தான்; இந்தச் சர்க்கத்தின் தொடக்கம் அந்த அவமானத்தின் விளைவு. இரு உவமைகளிலும் வலியவனுக்கும் எளியவனுக்குமான உறவு — யானையும் சிங்கத்துக்கு அஞ்சுகிறது, பாம்பும் கருடனுக்கு அஞ்சுகிறது — அவ்வாறே உலகை வென்ற ராவணனும் ராமனுக்கு அஞ்சுகிறான். ‘ப்ரஹ்மதண்டப்ரதீகா:’ — அம்புகள் பிரமதண்டத்தைப் போலத் தவறாதவை; ‘வித்யுச்சலிதவர்சஸ:’ — மின்னல் போலச் சலிக்கும் ஒளியுடையவை — இந்த இரு அடைமொழிகளும் அவனுடைய நினைவில் அம்புகள் எவ்வளவு அச்சந்தருபவை என்பதைக் காட்டுகின்றன. உடலின் காயத்தைவிட மனத்தின் காயமே அவனை வாட்டுகிறது. ‘பக்னதர்ப:’ — ‘செருக்கு முறிந்தவன்’ — என்ற சொல் சிறப்பானது — ராவணனின் செருக்கே அவனுடைய வலிமையின் வேராக இருந்தது; அது முறிந்ததும் அவன் புலன்களாலும் வேதனையுற்றான். இந்த வேதனையிலிருந்தே கும்பகர்ணனை எழுப்பும் முடிவு பிறக்கிறது; அதுவே சர்க்கம் முழுவதின் பொருள். ‘வ்யதிதேந்த்ரிய:’ — ‘புலன்கள் வேதனையுற்றவன்’ — என்ற சொல்லால் பார்வை, கேள்வி, மனம் ஆகிய எல்லாப் புலன்களும் கலங்கின என்று குறிக்கப்படுகிறது. முன்பு மூவுலகையும் வென்றவன், குபேரனையும் யமனையும் இந்திரனையும் தோற்கடித்தவன், இப்போது ஒரு மனிதனால் தோற்கடிக்கப்பட்டான்; ஆகவே அவனுடைய அவமானம் இரட்டிப்பானது. கவிஞர் அவனுடைய புறத் தோல்வியை விரிவாக வருணிக்காமல் அகத்தின் அச்சத்தை வருணிக்கிறார் — ‘ஸ்மரன்’ — ‘நினைத்து’ — என்ற சொல்லால் நினைவே அவனுக்கு வேதனை என்று காட்டுகிறார். இந்த உளவியல் சித்திரம் ராமாயணத்தின் தனிச்சிறப்பு. ராமன் அவனை ‘போ’ என்று விடுவித்தான் — இது தர்மப் போரின் விதி; களைத்த பகைவன் கொல்லப்படுவதில்லை; ஆனால் ராவணனுக்கு அந்த அருளும் அவமானமே; ஏனெனில் பகைவனின் இரக்கத்தால் விடுவிக்கப்பட்டது அவனுடைய செருக்கை எரிக்கிறது.

பொன்னாலான தெய்வீகமான உயர்ந்த ஆசனத்தில் அமர்ந்து, ராக்ஷசர்களை நோக்கியபடி ராவணன் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘நான் செய்த உயர்ந்த தவம் முழுவதும் வீணாயிற்று; ஏனெனில் மகேந்திரனுக்கு நிகரான நான் ஒரு மனிதனால் வெல்லப்பட்டேன். ‘மனிதர்களிடமிருந்து உனக்கு அச்சம் உண்டு என்று அறிந்துகொள்’ என்ற பிரமனின் அந்தக் கொடிய சொல் இப்போது என்னை வந்தடைந்துள்ளது; அது அப்படியே நடந்தது. தேவர்கள், தானவர்கள், கந்தர்வர்கள், யக்ஷர்கள், ராக்ஷசர்கள், பாம்புகள் ஆகியோரால் கொல்லப்படாமையை நான் வேண்டினேன்; மனிதர்களிடமிருந்து வேண்டவில்லை.’ வரம் வேண்டும்போது மனிதர்களைப் புறக்கணித்ததே இப்போது அவனுடைய அழிவின் வாயில் — இதுவே ராமாயணத்தின் அடிப்படைப் பொருள். பின்னர் அவன் சாபங்களை நினைக்கிறான்: ‘முன்பு இக்ஷ்வாகு குலத்தில் பிறந்த அனரண்யன், ‘ராக்ஷசர்களில் இழிந்தவனே, குலத்தில் இழிந்தவனே, தீய மதியுடையவனே, என் வம்சத்தில் ஒருவன் பிறப்பான்; அவன் உன்னை மக்களோடும் அமைச்சர்களோடும் படையோடும் குதிரைகளோடும் தேரோட்டியோடும் சேர்த்துப் போரில் கொல்வான்’ என்று சொன்ன அந்த மனிதன் தசரதன் மைந்தனான இந்த ராமனே என்று நினைக்கிறேன். அவள் என்னால் வன்முறைக்கு உள்ளானது போல, முன்பு வேதவதியாலும் நான் சபிக்கப்பட்டேன்; அவளே இந்தப் பெருமைக்குரிய ஜனகனின் மகளான சீதையாகப் பிறந்திருக்கிறாள். உமையும், நந்தீசுவரனும், ரம்பையும், வருணனின் மகளும் சொன்னபடியே எனக்கு நேர்ந்தது; ரிஷிகளின் சொல் பொய்ப்பதில்லை.’ 8–12 சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பின் பாடத்தில் காணப்படவில்லை — வல்கேட்டின் இந்தப் பகுதி உத்தர காண்டத்தில் வருணிக்கப்படும் சாபங்களின் பட்டியலைத் தருகிறது. இந்தி உரையின் அடிக்குறிப்பில் இந்தச் சாபங்களின் காரணங்கள் சுருக்கமாகச் சொல்லப்பட்டுள்ளன — உமை கயிலையைத் தூக்கியபோது ஏற்பட்ட அச்சத்தால், நந்தீசுவரன் தன் வானர முகத்தை எள்ளியதால், ரம்பை நளகூபரனின் சாபத்தால், வருணனின் மகள் வன்முறைக்கு உள்ளானதால். ‘இதையே கருத்தில் கொண்டு நீங்கள் ஒன்றுசேர்ந்து இங்கே முயற்சி செய்ய வேண்டும்’ என்பது முடிவுரை. இங்கே ராவணனின் தன்னுணர்வு அரிதானது — அவன் தன் பாவங்களைச் சாபங்களின் வடிவில் நினைவுகூர்கிறான்; ஆனால் அவற்றிலிருந்து விலக விரும்பவில்லை; முயற்சி செய்யுங்கள் என்று மட்டும் ராக்ஷசர்களுக்கு ஆணையிடுகிறான். சீதை வேதவதியின் அவதாரம் என்ற அறிமுகமும் இங்கே வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது; இதனால் சீதையைக் கவர்ந்தது வினைப்பயனே என்பது தெளிவாகிறது. ‘ஸர்வம் தத் கலு மே மோகம்’ — ‘அது முழுவதும் வீணாயிற்று’ — என்ற சொல்லில் தவம் பயனற்றுப் போனதன் ஒப்புதல் உள்ளது — பத்தாயிரம் ஆண்டுகள் செய்த தவமும், தலைகளை ஆகுதியாக இட்டதும் எல்லாம் வீணானது போல. ‘மகேந்திரனுக்கு நிகரானவன்’ என்ற தற்புகழ்ச்சியும் தோல்வியின் வெட்கத்தைக் கூட்டுகிறது. ‘மனிதர்களிடமிருந்து அச்சம் என்று அறிந்துகொள்’ என்ற பிரமனின் சொல் வரம் தந்தபோதே சொல்லப்பட்டது; ராவணனோ அப்போது மனிதர்களைப் புல்லாக எண்ணினான். இப்போது அவனுடைய செருக்கே அவனுடைய பலவீனமாகிவிட்டது. சாபங்களின் பட்டியலும் அவனுடைய பாவங்களின் பட்டியலே — பெண்களுக்கு இழைத்த வன்முறை, தேவர்களை எள்ளியது, அரசர்களைக் கொன்றது. இவ்வாறு கவிஞர் ராவணனின் வாயாலேயே அவனுடைய வாழ்க்கையை மதிப்பிடுகிறார். அனரண்யன் இக்ஷ்வாகு வம்சத்தவன், அயோத்தியின் அரசன்; ராவணன் தன் திக்விஜயத்தில் அவனைக் கொன்றான்; அவன் இறக்கும்போது இட்ட சாபம் — ‘என் வம்சத்தில் பிறப்பவன் உன்னைக் கொல்வான்’ — இப்போது ராமனின் வடிவில் பலித்தது என்று ராவணனே ஒப்புக்கொள்கிறான். வேதவதி ஒரு தவப்பெண்; ராவணனால் வன்முறைக்கு உள்ளான அவள் தீயில் புகுந்து, ‘உன்னைக் கொல்வதற்காக மீண்டும் பிறப்பேன்’ என்று சபித்தாள்.

‘ராக்ஷசர்களும் சாலைகளிலும் கோபுர உச்சிகளிலும் நிற்கட்டும். இணையற்ற ஆழமுடையவனும், தேவர்களுடையவும் தானவர்களுடையவும் செருக்கை அழிப்பவனும், பிரமனின் சாபத்துக்கு ஆட்பட்டவனுமான கும்பகர்ணன் எழுப்பப்படட்டும்.’ போரில் தான் வெல்லப்பட்டதையும் பிரஹஸ்தன் கொல்லப்பட்டதையும் அறிந்து, பெருவலிமையுடைய அவன் அச்சந்தரும் ராக்ஷசப் படைக்கு ஆணையிட்டான்: ‘வாயில்களில் கவனம் செலுத்துங்கள், மதில்மேல் ஏறுங்கள்; உறக்கத்தின் வசப்பட்ட கும்பகர்ணன் எழுப்பப்படட்டும். இன்ப நாட்டத்தால் உணர்வு மழுங்கியவனாய் அவன் கவலையின்றி இன்பமாக உறங்குகிறான். அந்த ராக்ஷசன் ஒன்பது, ஏழு, பத்து, எட்டு மாதங்கள் உறங்குவான்; இவன் மந்திராலோசனையில் கலந்துகொண்டு இன்றிலிருந்து ஒன்பது நாள்களுக்கு முன் உறங்கினான். பெருவலிமையுடைய அந்தக் கும்பகர்ணனை விரைவில் எழுப்புங்கள்; நீண்ட கைகளுடைய அவன் போரில் எல்லா ராக்ஷசர்களுக்கும் திமில் போன்றவன்; அவன் வானரர்களையும் அரசகுமாரர்கள் இருவரையும் விரைவிலேயே கொல்வான். இவன் எல்லா ராக்ஷசர்களுக்கும் முதல்வன், உயர்ந்த கொடி போன்றவன்; கும்பகர்ணனோ இழிந்த இன்பங்களில் ஈடுபட்டு, மயங்கி, எப்போதும் உறங்குகிறான்.’ ‘திமில்’, ‘கொடி’ என்ற உவமைகளால் அவன் கும்பகர்ணனைக் குலத்தின் சிகரம் என்றும் கொடி என்றும் சொல்கிறான்; ஆனால் ‘இழிந்த இன்பங்களில் ஈடுபட்ட மூடன்’ என்று அவனுடைய சோம்பலையும் பழிக்கிறான் — அன்பும் குற்றச்சாட்டும் கலந்துள்ளன. ‘இந்தக் கொடிய போரில் ராமனால் முறியடிக்கப்பட்ட எனக்கு, கும்பகர்ணன் எழுப்பப்பட்டால் துயரம் இருக்காது. இத்தகைய கொடிய இடரில் உதவிக்கு வராத, இந்திரனுக்கு நிகரான வலிமையுடைய அவனால் நான் என்ன செய்வேன்?’ ‘மந்த்ரம் க்ருத்வா ப்ரஸுப்த:’ — ‘மந்திராலோசனையில் கலந்துகொண்டு உறங்கினான்’ — என்ற சொல் யுத்த காண்டத்தின் தொடக்கத்தில் மந்திர சபையில் கும்பகர்ணன் கலந்துகொண்டதை நினைவூட்டுகிறது — ஒன்பது நாள்களுக்கு முன் அவன் ஆலோசனையில் பங்கேற்று மீண்டும் உறங்கினான். ஆகவே காலம் வருமுன் அவனை எழுப்புவது கடினம்; இது அடுத்து விரிவாக வருணிக்கப்படுகிறது. பதினெட்டாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது — மூன்று பாதிகள் ஒரே எண்ணின்கீழ். ராவணனின் இறுதிச் சொல் — ‘இடரில் உதவிக்கு வராதவனால் என்ன பயன்?’ — உறவினனுக்குச் சோதனை இடரில்தான் என்ற நீதியை நினைவூட்டுகிறது. ராவணனின் ஆணை இருவகை — காவலும் எழுப்புதலும். முதலில் அவன் நகரின் வாயில்களையும் மதில்களையும் காக்க ஆணையிடுகிறான், ஏனெனில் வானரர்கள் அருகில் உள்ளனர்; பின்னரே கும்பகர்ணனை எழுப்புதல். இந்த வரிசை அவனுடைய படைத்தலைமைத் திறனைக் காட்டுகிறது. ‘ஒன்பது, ஏழு, பத்து, எட்டு மாதங்கள்’ என்ற சொல்லால் கும்பகர்ணனின் உறக்கத்தின் வரையறையற்ற காலம் குறிக்கப்படுகிறது — சில நேரம் ஒன்பது, சில நேரம் பத்து மாதங்கள். ராக்ஷசப் படைத்தலைவனாக இருந்த பிரஹஸ்தனின் வதமும் இங்கே நினைவுகூரப்படுகிறது; அவன் இல்லாத நிலையில் கும்பகர்ணனே இறுதிப் புகலிடம். ‘காமோபஹதசேதன:’, ‘க்ராம்யஸுகே ரத:’ — ‘இன்ப நாட்டத்தால் உணர்வு மழுங்கியவன்’, ‘இழிந்த இன்பங்களில் ஈடுபட்டவன்’ — என்று ராவணன் தம்பியின் இன்ப நாட்டத்தைப் பழிக்கிறான்; அவனே காமத்தின் வசப்பட்டுச் சீதையைக் கவர்ந்தவன் என்றாலும் — இந்த முரண் வாசகரின் கண்ணுக்குத் தெளிவாகத் தெரிகிறது.

ராக்ஷச அரசனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு அந்த ராக்ஷசர்கள் மிகவும் பரபரப்போடு கும்பகர்ணனின் இருப்பிடத்துக்குச் சென்றனர். ராவணனால் ஆணையிடப்பட்ட, இறைச்சியையும் குருதியையும் உண்ணும் அவர்கள், நறுமணப் பொருள்களையும் மாலைகளையும் பெருமளவு உணவையும் எடுத்துக்கொண்டு விரைந்து சென்றனர். எல்லாப் பக்கங்களிலும் ஒரு யோஜனை நீளமுடையதும், பெரிய வாயிலுடையதும், மலர்மணம் பெருகுவதும், அழகியதுமான கும்பகர்ணனின் குகைக்குள் புகுந்து, கும்பகர்ணனின் மூச்சால் தள்ளப்பட்டு, பெருவலிமையுடையவர்களாயினும் கடினப்பட்டு நிலைகொண்டு, முயற்சியோடு குகைக்குள் புகுந்தனர். மூச்சுக்காற்றாலேயே பெருவலிமையுடைய ராக்ஷசர்கள் பின்னுக்குத் தள்ளப்படுகிறார்கள் — இது நகைப்பூட்டுவதும் அச்சந்தருவதும் ஆகும். ரத்தினங்களாலும் பொன்னாலும் தளமிடப்பட்ட அழகிய குகைக்குள் புகுந்து, ராக்ஷசர்களில் புலி போன்ற அவர்கள் அச்சந்தரும் பராக்கிரமமுடையவன் படுத்திருப்பதைக் கண்டனர் — சிதறிய மலை போல உறங்குபவனும், விகாரமானவனும், ஆழ்ந்த உறக்கத்தில் இருப்பவனுமான கும்பகர்ணனை அவர்கள் ஒன்றுசேர்ந்து எழுப்பினர். மயிர் சிலிர்த்த உடலுடையவனும், மூச்சுவிடும் பாம்பு போன்றவனும், மூச்சுகளால் பிறரைச் சுழற்றுபவனும், அச்சந்தரும் நாசித்துளைகளுடையவனும், பாதாளம் போல் அகன்ற வாயுடையவனும், படுக்கையில் எல்லா உறுப்புகளையும் பரப்பிக் கிடப்பவனும், கொழுப்பு, குருதி ஆகியவற்றின் நாற்றமுடையவனும், பொன் தோள்வளைகள் அணிந்த உடலுடையவனும், மகுடத்தால் சூரியனின் ஒளியுடையவனும், பகைவரை அடக்குபவனுமான கும்பகர்ணனை ராக்ஷசப் புலிகள் கண்டனர். பின்னர் அந்த மகாத்மாக்கள் கும்பகர்ணனின் முன்னே, உயிர்களுக்கு மிகுந்த நிறைவு தரும் மேரு மலை போன்ற ஒரு குவியலை அமைத்தனர் — மான்கள், எருமைகள், பன்றிகள் ஆகியவற்றின் குவியல்களையும், உணவின் வியத்தகு குவியலையும். பின்னர் தேவர்களின் பகைவர்கள் குருதி நிறைந்த குடங்களையும் பலவகை இறைச்சிகளையும் கும்பகர்ணனின் முன்னே வைத்தனர். வருணனையின் வரிசை கவனிக்கத்தக்கது — முதலில் குகை, பின்னர் உறங்குபவனின் உடல், பின்னர் உணவு. குகையின் அழகு — ரத்தினங்கள், பொன், மலர்மணம் — அவனுடைய உடலின் கொடுமைக்கு முரணானது. கொழுப்பு, குருதி ஆகியவற்றின் நாற்றம் அவனுடைய உணவின் இயல்பைக் குறிக்கிறது. உணவுக் குவியல் முன்பே ஆயத்தப்படுத்தப்படுகிறது; ஏனெனில் விழித்தெழுந்ததும் பசியோடு இருக்கும் அவன் எல்லாவற்றையும் தின்றுவிடுவான் என்று அவர்கள் அறிவார்கள் — தங்களைக் காத்துக்கொள்ளவும் இது ஒரு வழி. மேரு போன்ற குவியல் அவனுடைய பசியின் அளவைக் காட்டுகிறது. 25, 29, 30 ஆகிய சுலோகங்களின் சில பாதிகள் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன; அவை மூச்சின், உடலின் வருணனையை விரிவாக்குகின்றன. ‘ஒரு யோஜனை நீளமுடைய குகை’ என்பதால் அவனுடைய படுக்கையிடத்தின் பரப்பு அவனுடைய உடலுக்கு ஏற்றது. ‘சிதறிய மலை போல’ என்ற உவமை அவனுடைய படுக்கையை உடைந்த மலைச் சிகரங்களைப் போலப் பரந்ததாகக் காட்டுகிறது. கவிஞர் அடைமொழிகளின் மாலையால் காட்சியின் கொடுமையைக் கூட்டுகிறார் — ஒரே வாக்கியத்தில் ஏறக்குறையப் பன்னிரண்டு அடைமொழிகள். உணவுக் குவியலில் மான்கள், எருமைகள், பன்றிகள் — காட்டு விலங்குகள்; அவற்றைச் சேர்ப்பதே பெரும் முயற்சி. ராக்ஷசர்களே ‘இறைச்சியையும் குருதியையும் உண்பவர்கள்’; ஆயினும் கும்பகர்ணனின் உணவு அவர்களுக்கே வியப்பூட்டுவது. ‘பரமஸம்ப்ராந்தா:’ — ‘மிகுந்த பரபரப்போடு’ — என்ற சொல்லால் ராக்ஷசர்களின் விரைவும் அச்சமும் குறிக்கப்படுகின்றன — அரசனின் ஆணையை உடனே நிறைவேற்ற வேண்டும்; ஆனால் உறங்கும் கும்பகர்ணனின் அருகில் செல்லவும் அச்சம்.

பகைவரை வாட்டும் அவன்மேல் அவர்கள் விலையுயர்ந்த சந்தனத்தைப் பூசினர்; தெய்வீக மாலைகளாலும் நறுமணப் பொருள்களாலும் மணமுடையவற்றாலும் அவனுக்கு இதமளித்தனர்; தூபப் புகையின் மணத்தைப் பரப்பினர்; அவனைத் துதித்தனர்; ராக்ஷசர்கள் மேகங்களைப் போல அங்குமிங்கும் முழங்கினர். சந்திரனைப் போல ஒளிரும் சங்குகளை ஊதினர்; பொறுமையிழந்து ஒரே நேரத்தில் கொந்தளிப்பான பேரொலி எழுப்பினர். நிசாசரர்கள் முழங்கினர், தோள் தட்டினர், அவனை உலுக்கினர், கும்பகர்ணனை எழுப்புவதற்காகப் பெருங்குரல் எழுப்பினர். உபஜாதி யாப்பில் அமைந்த மூன்று சுலோகங்களில் ஒலியின், அடிகளின் சித்திரம்: ‘சங்கு, பேரிகை, பணவம் ஆகியவற்றின் முழக்கத்தையும், தோள் தட்டல், உரத்த கூச்சல், சிங்க முழக்கம் ஆகியவற்றையும் கேட்டுத் திசைகளில் ஓடியவையும் வானில் சிதறியவையுமான பறவைகள் சட்டெனக் கீழே விழுந்தன. அந்தப் பேரொலிகளாலும் ஆழ்ந்து உறங்கிய மகாத்மாவான கும்பகர்ணன் விழிக்காதபோது, அந்த ராக்ஷசக் கூட்டங்கள் அனைத்தும் புசுண்டிகளையும் உலக்கைகளையும் கதைகளையும் பற்றின. மலைச் சிகரங்களாலும் உலக்கைகளாலும் கதைகளாலும் சம்மட்டிகளாலும் முஷ்டிகளாலும், தரையில் இன்பமாக உறங்கும் கும்பகர்ணனின் மார்பில் உக்கிரமான ராக்ஷசர்கள் அடித்தனர்.’ அந்த ராக்ஷசனின் மூச்சுக்காற்றால் ராக்ஷசர்கள் அவனுக்கு முன் நிற்க முடியவில்லை. பின்னர் ஆடைகளை இறுக்கக் கட்டிக்கொண்ட அச்சந்தரும் பராக்கிரமமுடைய பத்தாயிரம் ராக்ஷசர்கள் மிருதங்கங்கள், பணவங்கள், பேரிகைகள், சங்குகள், கும்பங்கள் ஆகியவற்றின் கூட்டங்களை ஒரே நேரத்தில் முழக்கி, கருமைக் குவியல் போன்ற அவனைச் சூழ்ந்து எழுப்பினர்; அடித்தும் முழங்கியும் முயன்றனர்; ஆனால் அவன் அப்போது விழிக்கவில்லை. அவனை எழுப்ப முடியாதபோது அவர்கள் இன்னும் கனமான, கொடிய முயற்சியைத் தொடங்கினர் — குதிரைகள், ஒட்டகங்கள், கழுதைகள், யானைகள் ஆகியவற்றைத் தடிகளாலும் சாட்டைகளாலும் அங்குசங்களாலும் அடித்தனர், அவை அவன்மேல் ஓடும்படி; முழு வலிமையோடும் பேரிகைகளையும் சங்குகளையும் மிருதங்கங்களையும் முழக்கினர்; முழு வலிமையோடும் உயர்த்திய பெரிய மரக்கட்டைகளாலும் சம்மட்டிகளாலும் உலக்கைகளாலும் அவனுடைய உறுப்புகளை அடித்தனர். அந்தப் பேரொலியால் மலைகளோடும் காடுகளோடும் இலங்கை முழுவதும் நிறைந்தது; அவனோ விழிக்கவே இல்லை. முயற்சிகளின் வரிசை — நறுமணமும் துதியும், பின்னர் ஒலி, பின்னர் அடிகள், பின்னர் விலங்குகளின் மிதிகள் — மென்மையிலிருந்து கடுமையை நோக்கி வளர்கிறது; இது நகைச்சுவையையும் தோற்றுவிக்கிறது. பறவைகள் விழுவதும், இலங்கை முழுவதும் ஒலியால் நிறைவதும், ஆயினும் உறங்குபவன் அசையாமல் இருப்பதும் — இந்த முரண் பிரமனின் சாபத்தின் வலிமையைக் காட்டுகிறது. நாற்பத்தேழாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது. தொடக்கத்தில் சந்தனப் பூச்சு, மாலை, தூபம், துதி — இவை தெய்வ வழிபாட்டின் உபசாரங்கள் போன்றவை; ராக்ஷசர்கள் அவனைத் தெய்வம் போல உபசரிக்கிறார்கள். பின்னர் சங்கொலி — வழிபாட்டின் ஓர் அங்கமே — பின்னர் படிப்படியாகப் போரின் ஆயுதங்கள். ‘பத்தாயிரம் ராக்ஷசர்கள்’ என்ற எண்ணிக்கை முயற்சியின் பரப்பைக் காட்டுகிறது. விலங்குகளைப் பயன்படுத்துவது — தடிகளால் அடிக்கப்பட்ட குதிரைகள், ஒட்டகங்கள், கழுதைகள், யானைகள் அவனுடைய உடல்மேல் ஓடுவது — ஒரு வியத்தகு வழி. ‘ஸர்வப்ராணை:’ — ‘முழு வலிமையோடும்’ — என்ற சொல் இருமுறை வருவது ராக்ஷசர்களின் உழைப்பைக் குறிக்கிறது. மூச்சுக்காற்றால் ராக்ஷசர்கள் அவன் முன் நிற்க முடியாமை முன்பே சொல்லப்பட்டது; இப்போது மீண்டும் — உறங்கும்போதும் அவன் அவர்களைத் தொலைவில் வீசுகிறான்.

பின்னர் தூய பொன்னாலான முழக்குதடிகளுடைய ஆயிரம் பேரிகைகள் எல்லாப் பக்கங்களிலும் ஒரே நேரத்தில் இடைவிடாமல் முழக்கப்பட்டன. அப்போதும் மிகுந்த உறக்கமுடையவனும் சாபத்தின் வசப்பட்டவனுமான அவன் விழிக்காதபோது, நிசாசரர்கள் சினங்கொண்டனர். பின்னர் அச்சந்தரும் பராக்கிரமமுடைய அவர்கள் அனைவரும் சினம் மூண்டவர்களாய் அந்த ராக்ஷசனை எழுப்பும் நோக்கத்தோடு வேறு முயற்சிகளைச் செய்தனர் — சிலர் பேரிகைகளை அடித்தனர், சிலர் பேரொலி எழுப்பினர், சிலர் அவனுடைய மயிரைப் பிடுங்கினர், சிலர் காதுகளைக் கடித்தனர், சிலர் நூற்றுக்கணக்கான குடம் நீரை அவனுடைய காதுகளில் ஊற்றினர்; ஆனால் ஆழ்ந்த உறக்கத்தின் வசப்பட்ட கும்பகர்ணன் அசையவில்லை. வலிமைமிக்க வேறு சிலர் கூர்முனைச் சம்மட்டிகளைக் கையில் ஏந்தி அவனுடைய தலையிலும் மார்பிலும் உறுப்புகளிலும் அவற்றை வீழ்த்தினர்; கயிறுகளால் கட்டப்பட்ட சதக்னிகளால் எல்லாப் பக்கங்களிலும் அடிக்கப்பட்டும் அந்தப் பேருடல் ராக்ஷசன் விழிக்கவில்லை. பின்னர் அவனுடைய உடல்மேல் ஆயிரம் யானைகள் ஓட்டப்பட்டன; அப்போது கும்பகர்ணன் விழித்து ஒரு மெல்லிய தொடுகையை உணர்ந்தான். ‘பரம் ஸ்பர்ஶம்’ — ஆயிரம் யானைகளின் மிதியும் அவனுக்கு வெறும் தொடுகையே, வலி அல்ல; இதனால் அவனுடைய உடலின் பெருமையும் உறுதியும் குறிக்கப்படுகின்றன. மயிரைப் பிடுங்குதல், காதைக் கடித்தல், நீர் ஊற்றுதல் — இவை ஒரு குழந்தையை எழுப்பும் வழிகள் போன்றவை, ஆனால் நூறு மடங்காக்கப்பட்டவை. ‘ஶாபஸ்ய வஶமாபன்ன:’ — ‘சாபத்தின் வசப்பட்டவன்’ — என்ற சொல், அடுத்த சர்க்கத்தில் விபீஷணன் வருணிக்கப்போகும் பிரமனின் சாபத்தின் நேரடி விளைவைக் காட்டுகிறது — ஒலியோ அடியோ அல்ல, சாபமே அவனை உறங்க வைக்கிறது. சதக்னி என்பது இரும்பு முட்கள் பொருத்திய பெரும்பாறை வடிவ ஆயுதம்; கயிறுகளால் கட்டப்பட்டு அது மீண்டும் மீண்டும் வீழ்த்தப்படுகிறது. சினங்கொண்ட ராக்ஷசர்களைப் பற்றிய ‘சிலர்… சிலர்…’ என்ற மீள்கூற்று அவர்களுடைய பலவகை முயற்சிகளை விரைவாக வருணிக்கிறது. இறுதியில் ஆயிரம் யானைகள் — வலிமையின் இறுதி எல்லை — அதனாலேயே அவன் விழிக்கிறான்; இது அவனுடைய வலிமையின் அளவுக்குச் சான்று. பேரிகைகள் ‘ம்ருஷ்டகாஞ்சனகோணா:’ — அவற்றின் முழக்குதடிகள் பொன்னாலானவை — அரச மேன்மையும் இங்கே பயன்படுத்தப்படுகிறது. ‘அஸக்தானாம்’ — இடைவிடாமல் முழக்குதல். நீர் ஊற்றுவது குளிரால் எழுப்பும் உலக வழக்கான வழி; காதைக் கடிப்பது வலியால்; மயிரைப் பிடுங்குவதும் அவ்வாறே. ஆயிரம் யானைகள் ஓடும்வரை எல்லா வழிகளும் பயனற்றுப் போகின்றன. இந்த வருணனையின் நீளம் கேட்பவரின் ஆவலைக் கூட்டுகிறது — அவன் எப்போது விழிப்பான் என்று. மனித முயற்சிகளைவிடச் சாபத்தின் வலிமை மேலானது — இதுவே சர்க்கத்தின் முதல் பாதியின் முதன்மைக் கருத்து; இது ராவணனின் சாப நினைவோடு தொடர்புடையது.

உபஜாதி யாப்பில் அமைந்த இரு சுலோகங்களில்: ‘வீழ்த்தப்படும் மலைச் சிகரங்களாலும் மரங்களாலும் ஏற்பட்ட அந்தப் பெரிய அடிகளைப் பொருட்படுத்தாமல், உறக்கம் கலைந்ததால் பசி என்னும் அச்சத்தால் வாட்டப்பட்டவனாய், கொட்டாவி விட்டபடி அவன் சட்டெனத் துள்ளியெழுந்தான். பாம்பின் உடலும் மலைச் சிகரமும் போன்றவையும், வஜ்ராயுதத்தின் வலிமையையும் வென்றவையுமான இரு கைகளையும் வீசி, வடவாமுகத் தீ போன்ற வாயைத் திறந்து அந்த நிசாசரன் விகாரமாகக் கொட்டாவி விட்டான்.’ மீண்டும் மீண்டும் கொட்டாவி விடும் அவனுடைய பாதாளம் போன்ற வாய், மேருவின் சிகர முனையில் உதித்த சூரியனைப் போலத் தோன்றியது. மிகுந்த வலிமையுடைய அந்த நிசாசரன் கொட்டாவி விட்டபடி விழித்தெழுந்தான்; அவனுடைய மூச்சு மலையிலிருந்து வீசும் காற்றைப் போல எழுந்தது. எழுந்து நிற்கும் அந்தக் கும்பகர்ணனின் வடிவம், யுக முடிவில் எல்லா உயிர்களையும் எரிக்க விரும்பும் காலனைப் போல விளங்கியது. கொழுந்துவிட்டெரியும் தீ போன்றவையும் மின்னல் போன்ற ஒளியுடையவையுமான அவனுடைய பெரிய கண்கள் ஒளிரும் இரு பெருங்கோள்களைப் போலத் தோன்றின. பின்னர் அவர்கள் அவனுக்குப் பலவகையான மிகுதியான உணவுகளைக் காட்டினர்; பெருவலிமையுடைய அவன் பன்றிகளையும் எருமைகளையும் தின்றான். பசித்த அவன் இறைச்சியைத் தின்றான், தாகமுற்ற அவன் குருதியைக் குடித்தான்; இந்திரனின் பகைவனான அவன் அப்போது கொழுப்புக் குடங்களையும் மதுவையும் பருகினான். பின்னர் அவன் ‘நிறைவடைந்துவிட்டான்’ என்று அறிந்து நிசாசரர்கள் துள்ளியெழுந்து, தலைகளால் வணங்கி அவனை எல்லாப் பக்கங்களிலும் சூழ்ந்துகொண்டனர். உறக்கத்தால் தெளிவற்ற கண்களுடையவனும் கலங்கிய பார்வையுடையவனுமான அவன் எல்லாப் பக்கங்களிலும் பார்வையைச் செலுத்தி அந்த நிசாசரர்களைக் கண்டான். உவமைகளின் மிகுதி கவனிக்கத்தக்கது — வடவாமுகத் தீ, பாதாளம், மேருவில் உதித்த சூரியன், மலையிலிருந்து வீசும் காற்று, யுக முடிவின் காலன், பெருங்கோள்கள் — எல்லா உவமைகளும் பிரளயத்தின், பிரபஞ்சத்தின் அளவிலானவை. இங்கே வல்கேட்டின் பாடம் ‘யுகாந்தே ஸர்வபூதானி காலஸ்யேவ திதக்ஷத:’ (யுக முடிவில் எல்லா உயிர்களையும் எரிக்க விரும்பும் காலனைப் போல); திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘தபாந்தே ஸபலாகஸ்ய மேகஸ்யேவ விவர்ஷத:’ (கோடையின் முடிவில் கொக்குகளோடு கூடிப் பொழியும் மேகம் போல) என்ற வேறு உவமை உள்ளது. அவன் ‘நிறைவடைந்துவிட்டான்’ என்று அறிந்த பின்னரே ராக்ஷசர்கள் அருகில் வருகிறார்கள் — நிறைவடையாவிட்டால் அவன் தங்களையும் தின்றுவிடுவான் என்பது அவர்களுடைய அச்சம். 62, 65 ஆகிய சுலோகங்கள் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன. ‘நித்ராவிஶதநேத்ர:’, ‘கலுஷீக்ருதலோசன:’ — ‘உறக்கத்தால் தெளிவற்ற கண்கள்’, ‘கலங்கிய பார்வை’ — முரண்பட்டவை போலத் தோன்றுகின்றன — உறக்கத்தால் பாதி திறந்த கண்களும் கலங்கியுள்ளன. கொட்டாவியின் வருணனை நீண்டதும் தெளிவானதும் — கைகளை வீசுதல், வாயைத் திறத்தல், மூச்சு, எழுதல், கண்களின் ஒளி. இவை அனைத்தும் உறக்கம் கலையும் இயல்பான வரிசையை மிகைப்படுத்தி வருணிக்கின்றன. உணவிலும் ஒரு வரிசை — முதலில் இறைச்சி, பின்னர் குருதி, பின்னர் கொழுப்பும் மதுவும். ‘ஶக்ரரிபு:’ — ‘இந்திரனின் பகைவன்’ — என்ற சொல் உண்ணும் நேரத்திலும் அவன் இந்திரனை வென்றதை நினைவூட்டுகிறது. ராக்ஷசர்கள் வணங்கிச் சூழ்கிறார்கள் — அவர்களிடையேயும் அவனுடைய செல்வாக்கு பெரியது. ‘ஸமுத்பேது:’ — ‘துள்ளியெழுந்தனர்’ — என்பதால் முன்பு அவர்கள் அச்சத்தால் தொலைவில் நின்றிருந்தனர் என்று தெரிகிறது.

ராக்ஷசர்களில் சிறந்த அவன் எல்லா ராக்ஷசர்களையும் ஆறுதல்படுத்தினான்; எழுப்பப்பட்டதால் வியப்புற்ற அவன் ராக்ஷசர்களிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘எதற்காக நீங்கள் இவ்வளவு கவனத்தோடு என்னை எழுப்பினீர்கள்? அரசன் நலமாக இருக்கிறானா? இங்கே ஏதேனும் அச்சம் இல்லையே? அல்லது பிறரிடமிருந்து பெரும் அச்சம் உறுதியாக வந்திருக்க வேண்டும்; அதற்காகவே நீங்கள் விரைந்து என்னை எழுப்பினீர்கள். இன்றே ராக்ஷச அரசனின் அச்சத்தை வேரோடு பிடுங்குவேன்; மகேந்திரனையும் பிளப்பேன், அல்லது தீயையும் குளிரச் செய்வேன். என்னைப் போன்ற உறங்குபவனைச் சிறிய காரணத்துக்காக எவரும் எழுப்ப மாட்டார்கள்; ஆகவே என்னை எழுப்பியதன் காரணத்தை உள்ளபடி உண்மையாகச் சொல்லுங்கள்.’ இவ்வாறு சொல்லிச் சீறிய, பகைவரை அடக்கும் கும்பகர்ணனிடம் அரசனின் அமைச்சனான யூபாக்ஷன் கைகூப்பிச் சொன்னான்: ‘தேவர்களால் எங்களுக்கு எப்போதும் எந்த அச்சமும் இல்லை; அரசே, ஒரு மனிதனிடமிருந்து எழுந்த கொந்தளிப்பான அச்சமே எங்களை வாட்டுகிறது. மனிதனால் எங்களுக்கு வந்துள்ள அச்சம் போன்ற அச்சம் தைத்தியர்களிடமிருந்தோ தானவர்களிடமிருந்தோ எங்கும் எங்களுக்கு இருந்ததில்லை. மலை போன்ற வானரர்களால் இந்த இலங்கை சூழப்பட்டுள்ளது; சீதையைக் கவர்ந்ததால் கனன்றுகொண்டிருக்கும் ராமனிடமிருந்து எங்களுக்குக் கொந்தளிப்பான அச்சம். முன்பு ஒரே ஒரு வானரனால் இந்தப் பெருநகரம் எரிக்கப்பட்டது; இளவரசன் அக்ஷன் தன்னைப் பின்தொடர்ந்தவர்களோடும் யானைகளோடும் கொல்லப்பட்டான். புலஸ்தியரின் வழிவந்தவனும் தேவர்களுக்கு முள்ளானவனுமான ராக்ஷசர்களின் தலைவனையே சூரியனின் ஒளியுடைய ராமன் போரில் ‘போ’ என்று விடுவித்தான். தேவர்களாலோ தைத்தியர்களாலோ தானவர்களாலோ அரசனுக்கு எது செய்யப்படவில்லையோ, அது இங்கே ராமனால் செய்யப்பட்டது — உயிருக்கு வந்த இடரிலிருந்து அவன் விடுவிக்கப்பட்டான்.’ கும்பகர்ணனின் முதல் கேள்வி அரசனின் நலத்தைப் பற்றியது — அவனுடைய சகோதர அன்பு தொடக்கத்திலிருந்தே தெளிவாகிறது. அவனுடைய செருக்கும் — ‘மகேந்திரனைப் பிளப்பேன், தீயைக் குளிரச் செய்வேன்’ என்று. யூபாக்ஷனின் மறுமொழியில் ‘மனிதனிடமிருந்து’ என்ற சொல்லின் மீள்வரவு ராவணனின் வரத்தில் உள்ள ஓட்டையை மீண்டும் நினைவூட்டுகிறது. ‘போ’ என்ற ராமனின் சொல் — போரில் தோற்ற ராவணனை விடுவித்தது — ராக்ஷசர்களுக்குப் பெரிய அவமானம்; யூபாக்ஷன் அதைத் தெளிவாகச் சொல்கிறான். அனுமன் இலங்கையை எரித்ததும் அக்ஷனைக் கொன்றதும் முந்தைய நிகழ்வுகளின் நினைவூட்டல். ‘ராமனிடமிருந்து அச்சம்’ என்பதே மறுமொழி முழுவதின் சாரம். கும்பகர்ணன் ‘ஆறுதல்படுத்தினான்’ — சினத்திலும் அவன் முதலில் தன்னைச் சார்ந்தவர்களுக்கு ஆறுதல் சொல்கிறான்; இது அவனுடைய தலைமைப் பண்பு. ‘என்னைப் போன்றவனைச் சிறிய காரணத்துக்காக எழுப்ப மாட்டார்கள்’ என்பது தன்மதிப்பின் சொல்லும், பெரிய காரணத்தின் ஊகமும் ஆகும். யூபாக்ஷன் ‘கைகூப்பி’ — அச்சத்தோடும் பணிவோடும் — பேசுகிறான். அவனுடைய மறுமொழியில் நிகழ்வுகளின் வரிசை — அணை, முற்றுகை, இலங்கை எரிப்பு, அக்ஷன் வதம், ராவணனின் தோல்வி — எல்லாம் சுருக்கமாக; இதனால் கும்பகர்ணன் இடரின் கடுமையை அறிகிறான். ‘தேவகண்டக:’ — ‘தேவர்களுக்கு முள்ளானவன்’ — என்ற ராவணனின் அடைமொழி — தேவர்களுக்கு முள்ளானவனும் ஒரு மனிதனால் விடுவிக்கப்பட்டான் — இந்த முரண் யூபாக்ஷனின் சொல்லில் தெளிவாகிறது.

போரில் அண்ணனுக்கு நேர்ந்த தோல்வியைப் பற்றிய யூபாக்ஷனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, கும்பகர்ணன் கண்களை உருட்டியவனாய் யூபாக்ஷனிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘யூபாக்ஷா, இன்றே லக்ஷ்மணனோடு கூடிய வானரப் படை முழுவதையும் ராகவனையும் போரில் வென்று, அதன் பிறகே ராவணனைப் பார்ப்பேன். வானரர்களின் இறைச்சியாலும் குருதியாலும் ராக்ஷசர்களை நிறைவடையச் செய்வேன்; ராம லக்ஷ்மணரின் குருதியை நானே குடிப்பேன்.’ சினத்தால் குற்றம் பெருகிய, செருக்கு நிறைந்த, அவன் சொல்லும் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, ராக்ஷசப் போர்வீரர்களில் முதல்வனான மகோதரன் கைகூப்பி உபஜாதி யாப்பில் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘நீண்ட கைகளுடையவனே, ராவணனின் சொல்லைக் கேட்டு, நன்மை தீமைகளை ஆராய்ந்த பின்னரும் போரில் பகைவர்களை நீ வெல்லலாம்.’ மகோதரனின் சொல்லைக் கேட்டு, ராக்ஷசர்கள் சூழ, பேரொளியும் பெருவலிமையும் உடைய கும்பகர்ணன் புறப்பட்டான். கும்பகர்ணனின் இயல்பு இங்கே தெளிவாகிறது — முதலில் செயல், பின்னர் சொல்; அரசனைப் பார்ப்பதற்கு முன்பே போர் செய்ய விரும்புகிறான். மகோதரனோ அரசனின் ஆணையின் முறையை நினைவூட்டுகிறான் — முதலில் அரசனைப் பார்க்க வேண்டும், அவனுடைய சொல்லைக் கேட்க வேண்டும். ‘ரோஷவிவ்ருத்ததோஷம்’ — ‘சினத்தால் குற்றம் பெருகியது’ — என்ற சொல்லால் கவிஞர் கும்பகர்ணனின் சொல்லில் சினத்தால் எழுந்த குறையைக் குறிப்பிடுகிறார் — ஆராயாத துணிச்சல். பின்னர் அறுபத்து நான்காம் சர்க்கத்தில் மகோதரனே அவன் தனியாகச் செல்வதைப் பழிப்பான்; ஆகவே அவர்களுக்கிடையேயான முரண்பாட்டின் விதை இங்கேயே தெரிகிறது. ‘ராம லக்ஷ்மணரின் குருதியைக் குடிப்பேன்’ என்ற சொல் அவனுடைய ராக்ஷச இயல்பையும், ‘நன்மை தீமைகளை ஆராய்ந்து’ என்ற மகோதரனின் சொல் அரசியல் நீதியையும் காட்டுகின்றன. மகோதரனின் சொல்லை அவன் உடனே ஏற்கிறான் — அண்ணனின் ஆணையிடம் அவனுக்குள்ள மதிப்பு. ‘விவ்ருத்தாக்ஷ:’ — சினத்தால் உருண்ட கண்கள் — அண்ணனுக்கு நேர்ந்த அவமானத்தைக் கேட்டு எழுந்த சினம். ‘அதன் பிறகே ராவணனைப் பார்ப்பேன்’ என்ற சொல்லில் அவன் வெற்றியையே காணிக்கையாக அண்ணனின் முன் வைக்க விரும்புகிறான் — வீரனுக்கு இயல்பான பெருமிதம். மகோதரனின் குறுக்கீடும் சிந்திக்கத்தக்கது — அரசனின் அனுமதியின்றிக் கும்பகர்ணன் போருக்குச் செல்வதை அவன் தடுக்கிறான்; இதனால் ராவணனின் அதிகாரம் காக்கப்படுகிறது; இந்த அமைச்சன் எப்போதும் அரசனின் பக்கமே நிற்கிறான்; இது அடுத்த சர்க்கங்களிலும் தெரிகிறது. கும்பகர்ணனோ அவனுடைய சொல்லை உடனே ஏற்கிறான்; ஏனெனில் மூத்தவனின் ஆணை அவனுக்கு எல்லாவற்றுக்கும் மேலானது.

அச்சந்தரும் கண்களும் அச்சந்தரும் வடிவும் பராக்கிரமமும் உடைய கும்பகர்ணனை உறக்கத்திலிருந்து எழுப்பிவிட்டு, ராக்ஷசர்கள் விரைந்து பத்துத் தலையனின் மாளிகைக்குச் சென்றனர். உயர்ந்த ஆசனத்தில் அமர்ந்திருந்த பத்துத் தலையனை அணுகி, கைகூப்பிய நிசாசரர்கள் அனைவரும் சொன்னார்கள்: ‘ராக்ஷசர்களின் தலைவனே, உன் தம்பி கும்பகர்ணன் விழித்துவிட்டான். எப்படி — அவன் அங்கிருந்தே போருக்குப் புறப்படட்டுமா, அல்லது இங்கே வரும் அவனை நீ காண்பாயா?’ ராவணன் மகிழ்ந்து, வந்து நின்ற அந்த ராக்ஷசர்களிடம் சொன்னான்: ‘அவனை இங்கே காண விரும்புகிறேன்; முறைப்படி அவன் போற்றப்படட்டும்.’ ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி அந்த ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் மீண்டும் வந்து, ராவணனால் தூண்டப்பட்டவர்களாய்க் கும்பகர்ணனிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னார்கள்: ‘எல்லா ராக்ஷசர்களிலும் சிறந்தவனான அரசன் உன்னைக் காண விரும்புகிறான்; செல்வதற்கு மனம் கொள்; அண்ணனை மகிழ்விப்பாயாக.’ வெல்லற்கரியவனும் பெருவீரியமுடையவனுமான கும்பகர்ணன் அண்ணனின் ஆணையை அறிந்து, ‘அப்படியே’ என்று சொல்லிப் படுக்கையிலிருந்து துள்ளியெழுந்தான். மகிழ்ந்து முகத்தைக் கழுவி, நீராடி, மிகுந்த களிப்புற்ற அவன், தாகமுற்றவனாய் வலிமையைத் தூண்டும் பானத்தை விரைவில் கொண்டுவரச் செய்தான். பின்னர் ராவணனின் ஆணையால் விரைந்த அந்த ராக்ஷசர்கள் அங்கே மதுவையும் பலவகை உணவுகளையும் விரைவிலேயே கொண்டு வந்தனர். இரண்டாயிரம் குடங்களைப் பருகிச் சற்றே கிளர்ச்சியுற்று மயங்கிய, ஒளியும் வலிமையும் நிறைந்த அவன் புறப்படத் தொடங்கினான். சினங்கொண்ட கும்பகர்ணன் காலன், அந்தகன், யமன் ஆகியோரைப் போல விளங்கினான்; ராக்ஷசப் படை சூழ அண்ணனின் மாளிகைக்குச் செல்லும்போது அவன் தன் அடியெடுப்புகளால் பூமியை அதிரச் செய்தான். தொண்ணூற்று நான்காம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது; அதன் இறுதி இரு பாதிகள் அறுபத்திரண்டாம் சர்க்கத்தின் ஐந்தாம் சுலோகத்தில் ஏறக்குறைய அப்படியே மீண்டும் வருகின்றன. அரசனைக் காணும் முறைமை இங்கே வருணிக்கப்படுகிறது — தூதர்கள் இருவருக்குமிடையே செல்கிறார்கள்; ‘முறைப்படி போற்றப்படட்டும்’ என்று ராவணன் ஆணையிடுகிறான். ‘பலஸமீரணம் பானம்’ — ‘வலிமையைத் தூண்டும் பானம்’ — மது வலிமையைக் கூட்டும் என்பது ராக்ஷசர்களின் கருத்து. இரண்டாயிரம் குடங்களைப் பருகியும் ‘சற்றே’ மயக்கம் — அவனுடைய பருகுதலின் அளவும் பெரியது. நீராடுதலும் முகம் கழுவுதலும் அரசவைக்குத் தகுந்த ஆயத்தம். ‘காலாந்தகயமோபம:’ என்ற மூன்று சொல் உவமை — காலன், அந்தகன், யமன் — மரணத்தின் மூன்று பெயர்கள்; அவனுடைய கொடுமையின் உச்சம். தூதர்கள் இரண்டாம் முறை சென்று வருவது கதையின் வேகத்தைக் குறைக்கிறது; இதனால் கும்பகர்ணன் அரசவைக்குள் புகுவது பெருமிதத்தோடு நிகழ்கிறது. மதுவின் அளவு — இரண்டாயிரம் குடங்கள் — மிகைக்கூற்று; ஆனால் அவனுடைய உடலின் அளவோடு பொருந்துகிறது. ‘ஈஷத் ஸமுத்கட: மத்த:’ — ‘சற்றே கிளர்ச்சியுற்று மயங்கியவன்’ — என்ற மூன்று சொற்கள் அவனுடைய மயக்கத்தின் அளவைச் சொல்கின்றன — முழுவதும் மயங்கவில்லை, ஆனால் ஊக்கம் நிறைந்தவன். ராவணனின் ‘முறைப்படி போற்றப்படட்டும்’ என்ற ஆணை தம்பியிடம் அவனுக்குள்ள மதிப்பையும், அவனால் ஆக வேண்டிய பயனின் தேவையையும் குறிக்கிறது.

நீண்ட யாப்புகளில் அமைந்த நான்கு சுலோகங்களோடு (வம்சஸ்தம், உபஜாதி, உபஜாதி, வம்சஸ்தம்) சர்க்கம் முடிகிறது: ‘ஆயிரம் கதிர்களுடைய சூரியன் தன் கதிர்களால் பூமியை ஒளிரச் செய்வது போல, அவன் தன் உடலால் அரசவீதியை ஒளிரச் செய்தபடி, கூப்பிய கைகளின் மாலை சூழ, நூறு வேள்வி செய்த இந்திரன் தானே தோன்றிய பிரமனின் இல்லத்துக்குச் செல்வது போல அங்கே சென்றான். அரசவீதியில் நின்ற, பகைவரைக் கொல்லும், அளவிடற்கரிய, மலைச் சிகரம் போன்ற அவனைக் கண்டு, வெளியே நின்ற காட்டில் வாழும் வானரர்கள் தங்கள் படைத்தலைவர்களோடு சட்டென நடுங்கினர். சிலர் அடைக்கலம் தரும் ராமனிடம் அடைக்கலம் புகுந்தனர், சிலர் வேதனையுற்று விழுந்தனர், சிலர் — அச்சுப் பதிப்பின் ‘தஶ:’ என்ற பாடப்படி — வேதனையுற்று விழுந்தனர், சிலர் அச்சத்தால் வாடித் தரையில் கிடந்தனர். மலைச் சிகரம் போன்றவனும், மகுடம் அணிந்தவனும், தன் ஒளியால் சூரியனைத் தொடுவது போல வளர்ந்தவனும், வியத்தகு தோற்றமுடையவனுமான அவனைக் கண்டு அச்சத்தால் வாட்டப்பட்ட வானரர்கள் அங்குமிங்கும் ஓடினர்.’ தொண்ணூற்றேழாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘கேசித் தஶஶ்ச’ என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘கே சித் திஶ: ஸ்ம’ — ‘திசைகளுக்கு (ஓடினர்)’ என்ற பொருள் இருக்கக்கூடும்; ஆயினும் அச்சிடப்பட்டது காக்கப்பட்டுள்ளது. ‘கூப்பிய கைகளின் மாலை சூழ’ — ராக்ஷசர்கள் கைகூப்பியவர்களாய் அவனைச் சுற்றிப் பின்தொடர்கிறார்கள் — அவனுக்கான மரியாதை. வானரர்களின் அச்சத்தின் நால்வகைச் சித்திரம் — அடைக்கலம் புகுதல், விழுதல், திசைதோறும் அலைதல், தரையில் கிடத்தல் — இரக்கமும் நகைச்சுவையும் கலந்தது. ‘ராமனிடம் அடைக்கலம் புகுந்தனர்’ என்பது வானரர்களுக்கு ராமனிடமுள்ள நம்பிக்கையைக் காட்டுகிறது. இவ்வாறு சர்க்கம் ராக்ஷசர்களின் புத்தூக்கத்தோடும் வானரர்களின் அச்சத்தோடும் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமனின் கேள்வியும் விபீஷணனின் மறுமொழியும் வரும். ‘ஆயிரம் கதிர்களுடைய சூரியன் பூமியை ஒளிரச் செய்வது போல’ என்ற உவமை அவனுடைய பொன் அணிகலன்களின் ஒளியையும், ‘இந்திரன் பிரமனின் இல்லத்துக்குச் செல்வது போல’ என்ற உவமை அண்ணனிடம் அவனுக்குள்ள மதிப்பையும் காட்டுகின்றன. ‘சூரியனைத் தொடுவது போல’ என்பது அவனுடைய உயரம் — வானம் வரை. வெளியே நின்ற வானரர்கள் இலங்கையின் மதிலுக்கு வெளியிலிருந்தே அவனைக் கண்டு ஓடுகிறார்கள்; இதனால் அவனுடைய உடலின் பருமன் தொலைவிலிருந்தும் தெரிகிறது. படைத்தலைவர்களோடு அச்சம் — சாதாரண வானரர்கள் மட்டுமல்ல, அவர்களுடைய தலைவர்களும் நடுங்கினர்; இது அடுத்து விபீஷணன் சொல்லும் உபாயத்தின் தேவையைக் காட்டுகிறது. அடைக்கலம் தரும் ராமனிடம் அடைக்கலம் புகும் வானரர்கள் ராமனே புகலிடம் என்பதை மீண்டும் நிரூபிக்கிறார்கள்.

ರಾಮಬಾಣದ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ರಾಜನು ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ದರ್ಪ ಮುರಿದವನೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡವನೂ ಆದನು. ಸಿಂಹದಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಯಂತೆ, ಗರುಡನಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪದಂತೆ, ಆ ರಾಜನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನಿಂದ ಅಭಿಭೂತನಾದನು. ಬ್ರಹ್ಮದಂಡಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಚಂಚಲವಾದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ರಾಘವನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ವ್ಯಥೆಪಟ್ಟನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿ ‘ಹೋಗು, ವಿಶ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಬಾ’ ಎಂದು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು; ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ ಆ ಅಪಮಾನದ ಫಲ. ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಲ್ಲೂ ಬಲಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲರ ಸಂಬಂಧ ಇದೆ — ಆನೆಯೂ ಸಿಂಹಕ್ಕೆ ಹೆದರುತ್ತದೆ, ಸರ್ಪವೂ ಗರುಡನಿಗೆ — ಹಾಗೆಯೇ ಲೋಕವಿಜಯಿಯಾದ ರಾವಣನೂ ರಾಮನಿಗೆ ಹೆದರಿದನು. ‘ಬ್ರಹ್ಮದಂಡಪ್ರತೀಕಾಃ’ ಎಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಂತೆ ಅಮೋಘವಾದ ಬಾಣಗಳು, ‘ವಿದ್ಯುಚ್ಚಲಿತವರ್ಚಸಃ’ ಎಂದರೆ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಚಂಚಲ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳವು — ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವನ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ದೇಹದ ಗಾಯಕ್ಕಿಂತ ಮನಸ್ಸಿನ ಗಾಯವೇ ಅವನನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪೀಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭಗ್ನದರ್ಪಃ’ ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ರಾವಣನ ದರ್ಪವೇ ಅವನ ಬಲದ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು; ಅದು ಮುರಿದಾಗ ಅವನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲೂ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡನು. ಇದೇ ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವ ನಿಶ್ಚಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅದೇ ಇಡೀ ಸರ್ಗದ ವಿಷಯ. ‘ವ್ಯಥಿತೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ — ದೃಷ್ಟಿ, ಶ್ರವಣ, ಮನಸ್ಸು — ಕಳವಳಗೊಂಡಿವೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವನು, ಕುಬೇರ, ಯಮ, ಇಂದ್ರರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದವನು ಈಗ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಸೋತಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಅಪಮಾನ ಇಮ್ಮಡಿ. ಕವಿ ಅವನ ಬಾಹ್ಯ ಪರಾಜಯವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಆಂತರಿಕ ಭಯವನ್ನು — ‘ಸ್ಮರನ್’ (ನೆನೆಯುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನೆನಪೇ ಅವನ ಪೀಡೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಚಿತ್ರಣ ರಾಮಾಯಣದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ‘ಹೋಗು’ ಎಂದು ಬಿಟ್ಟದ್ದು ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ನಿಯಮ — ಆಯಾಸಗೊಂಡ ಶತ್ರುವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ರಾವಣನ ಪಾಲಿಗೆ ಆ ಅನುಗ್ರಹವೂ ಅಪಮಾನವೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುವಿನ ದಯೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದೆನೆಂಬುದೇ ಅವನ ಗರ್ವವನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ.

ಆ ರಾವಣನು ಚಿನ್ನದ ದಿವ್ಯವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಾನು ಮಾಡಿದ ಪರಮತಪಸ್ಸೆಲ್ಲವೂ ನಿಜಕ್ಕೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ನಾನು ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಸೋತೆನು. ‘ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ನಿನಗೆ ಭಯವಿದೆಯೆಂದು ತಿಳಿ’ ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮನ ಆ ಘೋರವಾದ ಮಾತು ನನಗೆ ಈಗ ಎದುರಾಗಿದೆ; ಅದು ಹಾಗೆಯೇ ಆಯಿತು. ದೇವ, ದಾನವ, ಗಂಧರ್ವ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ, ಪನ್ನಗರಿಂದ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನು ನಾನು ಬೇಡಿದೆನು, ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಬೇಡಲಿಲ್ಲ.’ ವರವನ್ನು ಬೇಡುವಾಗ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿದ್ದೇ ಈಗ ಅವನ ನಾಶದ ಬಾಗಿಲು — ಇದು ರಾಮಾಯಣದ ಮೂಲಭೂತ ವಿಷಯ. ಅನಂತರ ಅವನು ಶಾಪಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ: ‘ಈ ದಶರಥಪುತ್ರನಾದ ರಾಮನೇ ಆ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ — ಹಿಂದೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಅನರಣ್ಯನು ಹೇಳಿದ್ದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೇ, ಕುಲಾಧಮನೇ, ದುರ್ಮತಿಯೇ, ನನ್ನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನು ಹುಟ್ಟುವನು, ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪುತ್ರರು, ಅಮಾತ್ಯರು, ಸೈನ್ಯ, ಕುದುರೆಗಳು, ಸಾರಥಿಯೊಡನೆ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುವನು.’ ಹಾಗೆಯೇ ಹಿಂದೆ ನಾನು ಧರ್ಷಿಸಿದ ವೇದವತಿಯಿಂದಲೂ ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆನು; ಅವಳೇ ಈ ಮಹಾಭಾಗ್ಯವತಿ ಜನಕನಂದಿನಿ ಸೀತೆಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ. ಉಮೆ, ನಂದೀಶ್ವರ, ರಂಭೆ, ವರುಣನ ಮಗಳು — ಇವರು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ನನಗೆ ಒದಗಿದೆ; ಋಷಿವಾಕ್ಯ ಸುಳ್ಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’ 8 ರಿಂದ 12 ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ — ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ಈ ಭಾಗ ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಶಾಪಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಶಾಪಗಳ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಉಮೆಯದು ಕೈಲಾಸವನ್ನು ಎತ್ತಿದಾಗ ಉಂಟಾದ ಭಯದಿಂದ, ನಂದೀಶ್ವರನದು ಅವನ ವಾನರಮುಖವನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ, ರಂಭೆಯದು ನಳಕೂಬರನ ಶಾಪದ ಮೂಲಕ, ವರುಣನ ಮಗಳದು ಧರ್ಷಣೆಯಿಂದ. ‘ಇದನ್ನು ಅರಿತು ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಒಂದಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂಬುದು ಉಪಸಂಹಾರ. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಆತ್ಮಬೋಧ ಅಪರೂಪದ್ದು — ಅವನು ತನ್ನ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಶಾಪಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿರಿ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ವೇದವತಿಯ ಅವತಾರವೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ; ಇದರಿಂದ ಸೀತಾಪಹರಣ ಕರ್ಮಫಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸರ್ವಂ ತತ್ ಖಲು ಮೇ ಮೋಘಮ್’ (ಅದೆಲ್ಲವೂ ನನಗೆ ವ್ಯರ್ಥವೇ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತೆಂಬ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಇದೆ — ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸು, ತಲೆಗಳ ಹೋಮ, ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾದಂತೆ. ‘ಮಹೇಂದ್ರಸಮಾನಃ’ ಎಂಬ ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಪರಾಜಯದ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಭಯವನ್ನು ತಿಳಿ’ ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತು ವರದಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ಆದರೆ ರಾವಣನು ಆಗ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಹುಲ್ಲಿನಂತೆ ಕಂಡಿದ್ದನು. ಈಗ ಅವನ ದರ್ಪವೇ ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವಾಯಿತು. ಶಾಪಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೂ ಅವನ ಪಾಪಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೇ — ಸ್ತ್ರೀಯರ ಧರ್ಷಣೆ, ದೇವತೆಗಳ ಅಪಹಾಸ್ಯ, ರಾಜರ ವಧೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ರಾವಣನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಅವನ ಚರಿತ್ರೆಯ ವಿಮರ್ಶೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನರಣ್ಯನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ; ರಾವಣನು ದಿಗ್ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದನು; ಅವನ ಮರಣಕಾಲದ ಶಾಪ — ‘ನನ್ನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು’ — ಈಗ ರಾಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಫಲಿಸಿದೆ ಎಂದು ರಾವಣನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವೇದವತಿ ಒಬ್ಬ ತಪಸ್ವಿನಿ; ರಾವಣನಿಂದ ಧರ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತ ‘ನಿನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಶಪಿಸಿದಳು.

‘ರಾಕ್ಷಸರು ಕೂಡ ಚರ್ಯಾಮಾರ್ಗಗಳ ಮತ್ತು ಗೋಪುರಗಳ ಶಿಖರಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲಲಿ. ಅಪ್ರತಿಮ ಗಾಂಭೀರ್ಯವುಳ್ಳ, ದೇವದಾನವರ ದರ್ಪವನ್ನು ಹರಿಸುವ, ಬ್ರಹ್ಮಶಾಪದಿಂದ ಅಭಿಭೂತನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿರಿ.’ ಸಮರದಲ್ಲಿ ತಾನು ಸೋತದ್ದನ್ನೂ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹತನಾದುದನ್ನೂ ತಿಳಿದು ಆ ಮಹಾಬಲನು ಭೀಕರವಾದ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು: ‘ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಿರಿ, ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ಏರಿರಿ; ನಿದ್ರೆಯ ವಶದಲ್ಲಿರುವ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿರಿ. ಕಾಮದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಮಸುಕಾದ ಅವನು ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಒಂಬತ್ತು, ಏಳು, ಹತ್ತು, ಎಂಟು ತಿಂಗಳು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇವನು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡಿ ಇಂದಿಗೆ ಒಂಬತ್ತು ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ ಮಲಗಿದನು. ಆ ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಎಬ್ಬಿಸಿರಿ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾಬಾಹುವು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ಶಿಖರಪ್ರಾಯನು, ವಾನರರನ್ನೂ ರಾಜಪುತ್ರರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಅವನು ಬೇಗನೆ ಕೊಲ್ಲುವನು. ಇವನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧ್ವಜದಂತಿರುವವನು; ಆದರೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಗ್ರಾಮ್ಯಸುಖದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ಮೂಢನಾಗಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಮಲಗಿರುತ್ತಾನೆ.’ ‘ಕಕುದ’ (ಎತ್ತಿನ ಡುಬ್ಬದಂತೆ ಶಿಖರ) ‘ಕೇತು’ (ಧ್ವಜ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಕುಲದ ಶಿಖರ, ಧ್ವಜ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ‘ಗ್ರಾಮ್ಯಸುಖದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ಮೂಢ’ ಎಂದು ಅವನ ಆಲಸ್ಯವನ್ನೂ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಆಕ್ಷೇಪ ಬೆರೆತಿವೆ. ‘ಈ ಅತಿದಾರುಣ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನನಗೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದರೆ ಶೋಕ ಉಳಿಯದು. ಇಂತಹ ಘೋರ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಒದಗದ ಆ ಶಕ್ರಸಮಬಲನಿಂದ ನನಗೇನು ಪ್ರಯೋಜನ?’ ‘ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡಿ ಮಲಗಿದನು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಆರಂಭದ ಮಂತ್ರಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಒಂಬತ್ತು ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ ಅವನು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಮಲಗಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವುದು ಕಷ್ಟಕರ; ಅದು ಮುಂದೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರುಪಾದದ್ದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ. ರಾವಣನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು — ‘ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಒದಗದವನಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?’ — ಬಂಧುವಿನ ಪರೀಕ್ಷೆ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಎಂಬ ನೀತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಎಬ್ಬಿಸುವಿಕೆ. ಮೊದಲು ಅವನು ನಗರದ ದ್ವಾರಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾನರರು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ; ಅನಂತರವೇ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವುದು. ಈ ಕ್ರಮ ಅವನ ಸೇನಾನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಒಂಬತ್ತು, ಏಳು, ಹತ್ತು, ಎಂಟು ತಿಂಗಳು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಿದ್ರೆಯ ಅನಿಯತ ಕಾಲ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂಬತ್ತು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹತ್ತು ತಿಂಗಳು. ಪ್ರಹಸ್ತನ ವಧೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅವನು ರಾಕ್ಷಸಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿದ್ದನು; ಅವನ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನೇ ಕೊನೆಯ ಆಶ್ರಯ. ‘ಕಾಮೋಪಹತಚೇತನಃ’ ‘ಗ್ರಾಮ್ಯಸುಖದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ’ ಎಂದು ರಾವಣನು ತಮ್ಮನ ಭೋಗಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾನೇ ಕಾಮವಶನಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದರೂ — ಈ ವಿರೋಧ ಓದುಗನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ.

ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಹಳ ಗಡಿಬಿಡಿಯಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ರಾವಣನಿಂದ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಾಂಸರಕ್ತಭೋಜಿಗಳು ಗಂಧ, ಮಾಲೆ, ಅಪಾರ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಕೂಡಲೇ ಹೋದರು. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೂ ಒಂದು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ, ಮಹಾದ್ವಾರವುಳ್ಳ, ಪುಷ್ಪಗಂಧವನ್ನು ಹರಿಸುವ ರಮ್ಯವಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾಬಲರೂ ಕಷ್ಟದಿಂದ ನೆಲೆನಿಂತು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಗುಹೆಯೊಳಗೆ ಹೊಕ್ಕರು. ನಿಶ್ವಾಸದ ಗಾಳಿಯಿಂದಲೇ ಮಹಾಬಲರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದವೂ ಹೌದು, ಭಯಾನಕವೂ ಹೌದು. ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದಿಂದಲೂ ಕಟ್ಟಿದ ನೆಲವುಳ್ಳ ರಮ್ಯವಾದ ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮಲಗಿದ್ದ ಭೀಮವಿಕ್ರಮನನ್ನು ಕಂಡರು — ಹರಡಿಬಿದ್ದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಮಲಗಿದ್ದ, ವಿಕೃತರೂಪದ, ಮಹಾನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಅವರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಎಬ್ಬಿಸತೊಡಗಿದರು. ಮೇಲಕ್ಕೆ ನಿಮಿರಿದ ರೋಮಗಳುಳ್ಳ ದೇಹದ, ಸರ್ಪದಂತೆ ಉಸಿರಾಡುವ, ನಿಶ್ವಾಸಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುತ್ತಿಸುವ, ಭಯಂಕರ ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಗಳುಳ್ಳ, ಪಾತಾಳದಷ್ಟು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಾಯುಳ್ಳ, ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಚಾಚಿದ, ಕೊಬ್ಬು ಮತ್ತು ರಕ್ತದ ವಾಸನೆಯುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದ ತೋಳ್ಬಳೆಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟ, ಕಿರೀಟದಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ಕಂಡರು. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಕಾಯರು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮುಂದೆ ಮೇರುಪರ್ವತದಂತಹ, ಪರಮ ತೃಪ್ತಿಕರವಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು — ಜಿಂಕೆ, ಕೋಣ, ಹಂದಿಗಳ ರಾಶಿಗಳನ್ನೂ, ಅನ್ನದ ಅದ್ಭುತ ರಾಶಿಯನ್ನೂ. ಅನಂತರ ಆ ದೇವಶತ್ರುಗಳು ರಕ್ತದ ಕೊಡಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾಂಸಗಳನ್ನೂ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟರು. ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಗುಹೆ, ಅನಂತರ ಮಲಗಿದವನ ದೇಹ, ಅನಂತರ ಭೋಜನ. ಗುಹೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ — ರತ್ನಗಳು, ಚಿನ್ನ, ಪುಷ್ಪಗಂಧ — ಅವನ ದೇಹದ ಭೀಷಣತೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕೊಬ್ಬು ಮತ್ತು ರಕ್ತದ ವಾಸನೆ ಅವನ ಆಹಾರದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಭೋಜನರಾಶಿಯನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಅವನು ಹಸಿದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಂದುಬಿಡಬಹುದು ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ಗೊತ್ತು — ಇದು ಅವರ ಸ್ವರಕ್ಷಣೆಯ ಉಪಾಯವೂ ಹೌದು. ಮೇರುವಿನಂತಹ ರಾಶಿ ಅವನ ಹಸಿವಿನ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. 25, 29, 30 ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಕೆಲವು ಅರ್ಧಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಅವು ನಿಶ್ವಾಸದ ಮತ್ತು ದೇಹದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಯೋಜನಾಯತಾ ಗುಹಾ’ (ಒಂದು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಗುಹೆ) — ಅವನ ಶಯನಸ್ಥಾನದ ವಿಶಾಲತೆ ಅವನ ದೇಹಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದಾಗಿದೆ. ‘ವಿಕೀರ್ಣಮ್ ಇವ ಪರ್ವತಮ್’ (ಹರಡಿಬಿದ್ದ ಪರ್ವತದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನು ಮಲಗಿರುವುದನ್ನು ಪರ್ವತದ ಒಡೆದ ಶಿಖರಗಳಂತೆ ಹರಡಿಕೊಂಡಿರುವುದಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಮಾಲೆಯಿಂದ ದೃಶ್ಯದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಹನ್ನೆರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು. ಭೋಜನರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆ, ಕೋಣ, ಹಂದಿಗಳು — ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿಗಳು; ಅವುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದೇ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಯಾಸ. ರಾಕ್ಷಸರು ಸ್ವತಃ ‘ಮಾಂಸಶೋಣಿತಭೋಜನಾಃ’ (ಮಾಂಸ, ರಕ್ತವನ್ನು ಉಣ್ಣುವವರು), ಆದರೂ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಭೋಜನ ಅವರಿಗೂ ವಿಸ್ಮಯಕರ. ‘ಪರಮಸಂಭ್ರಾಂತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಆತುರವೂ ಭಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತತ್‌ಕ್ಷಣ ಪಾಲಿಸಬೇಕು, ಆದರೆ ಮಲಗಿರುವ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಬಳಿ ಹೋಗುವುದಕ್ಕೂ ಭಯ.

ಅವರು ಆ ಶತ್ರುತಾಪನನಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಚಂದನವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿದರು, ದಿವ್ಯ ಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಉಪಚರಿಸಿದರು, ಧೂಪದ ಪರಿಮಳವನ್ನು ಹರಡಿದರು, ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು; ಯಾತುಧಾನರು ಮೋಡಗಳಂತೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು, ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತುಮುಲವಾಗಿ ಕೂಗಿದರು. ನಿಶಾಚರರು ಗರ್ಜಿಸಿದರು, ತೋಳುಗಳನ್ನು ತಟ್ಟಿದರು, ಅವನನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸಿದರು, ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲೆಂದು ದೊಡ್ಡ ಸದ್ದು ಮಾಡಿದರು. ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಾದದ ಮತ್ತು ಪ್ರಹಾರಗಳ ಚಿತ್ರವಿದೆ: ‘ಶಂಖ, ಭೇರಿ, ಪಣವಗಳ ನಾದದೊಡನೆ, ತೋಳು ತಟ್ಟುವಿಕೆ, ಕೇಕೆ, ಸಿಂಹನಾದಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಪಕ್ಷಿಗಳು ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡುತ್ತ, ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತ, ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದವು. ಆ ತೀವ್ರ ನಿನಾದಗಳಿಂದಲೂ ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾಕಾಯ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳದಿದ್ದಾಗ, ಆ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳೆಲ್ಲರೂ ಭುಶುಂಡಿಗಳನ್ನೂ ಒನಕೆಗಳನ್ನೂ ಗದೆಗಳನ್ನೂ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡರು. ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದ, ಒನಕೆಗಳಿಂದ, ಗದೆಗಳಿಂದ, ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಎದೆಗೆ ಉಗ್ರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಹೊಡೆದರು.’ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ನಿಶ್ವಾಸದ ಗಾಳಿಯಿಂದಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲಾರದೆ ಹೋದರು. ಅನಂತರ ಸೊಂಟಬಿಗಿದ ಭೀಮವಿಕ್ರಮರಾದ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಮೃದಂಗ, ಪಣವ, ಭೇರಿ, ಶಂಖ, ಕುಂಭವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಾರಿಸಿದರು; ಕಪ್ಪು ಅಂಜನದ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಎಬ್ಬಿಸತೊಡಗಿದರು; ಹೊಡೆಯುತ್ತ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಇದ್ದರೂ ಅವನು ಆಗ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದಾಗ ಅವರು ಇನ್ನೂ ಭಾರವಾದ, ದಾರುಣವಾದ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು — ಕುದುರೆ, ಒಂಟೆ, ಕತ್ತೆ, ಆನೆಗಳನ್ನು ಕೋಲು, ಚಾವಟಿ, ಅಂಕುಶಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದು ಅವನ ಮೇಲೆ ಓಡುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು; ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಭೇರಿ, ಶಂಖ, ಮೃದಂಗಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸಿದರು; ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಎತ್ತಿದ ದೊಡ್ಡ ಮರದ ದಿಮ್ಮಿಗಳಿಂದಲೂ ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದಲೂ ಒನಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಅವನ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಹೊಡೆದರು. ಆ ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಪರ್ವತಗಳು ಮತ್ತು ವನಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಲಂಕೆ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು, ಆದರೆ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಲೇ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಕ್ರಮ — ಸುಗಂಧ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿ, ಅನಂತರ ನಾದ, ಅನಂತರ ಪ್ರಹಾರಗಳು, ಅನಂತರ ಪಶುಗಳ ತುಳಿತ — ಮೃದುವಿನಿಂದ ಕಠೋರದ ಕಡೆಗೆ ಏರುತ್ತದೆ; ಇದು ಹಾಸ್ಯರಸವನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಪಕ್ಷಿಗಳು ಬೀಳುವುದು, ಇಡೀ ಲಂಕೆ ನಾದದಿಂದ ತುಂಬುವುದು, ಆದರೂ ಮಲಗಿದವನ ನಿಶ್ಚಲತೆ — ಈ ವಿರೋಧ ಬ್ರಹ್ಮಶಾಪದ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರುಪಾದದ್ದು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಚಂದನಲೇಪ, ಮಾಲೆ, ಧೂಪ, ಸ್ತುತಿ — ಇವು ದೇವಪೂಜೆಯ ಉಪಚಾರಗಳಂತೆ; ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ದೇವರಂತೆ ಉಪಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಶಂಖನಾದ — ಪೂಜೆಯದೇ ಅಂಗ — ಅನಂತರ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಯುದ್ಧದ ಆಯುಧಗಳು. ‘ದಶ ರಾಕ್ಷಸಸಾಹಸ್ರಂ’ (ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಪ್ರಯತ್ನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪಶುಗಳ ಬಳಕೆ — ಕೋಲುಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆ, ಒಂಟೆ, ಕತ್ತೆ, ಆನೆಗಳು ಅವನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ನುಗ್ಗುತ್ತವೆ — ಇದೊಂದು ಅದ್ಭುತ ಉಪಾಯ. ‘ಸರ್ವಪ್ರಾಣೈಃ’ (ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುವುದು ರಾಕ್ಷಸರ ಶ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಿಶ್ವಾಸದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲಾರದಿರುವುದನ್ನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು, ಈಗ ಮತ್ತೆ — ಮಲಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅವರನ್ನು ದೂರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಳಪುಗೊಳಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಬಾರಿಸುಕೋಲುಗಳುಳ್ಳ ಸಾವಿರ ಭೇರಿಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ, ಬಿಡುವಿಲ್ಲದೆ ಬಾರಿಸಲಾಯಿತು. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಅತಿನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ, ಶಾಪದ ವಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳದಿದ್ದಾಗ, ನಿಶಾಚರರು ಕ್ರುದ್ಧರಾದರು. ಅನಂತರ ಕೋಪಾವಿಷ್ಟರಾದ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲೆಂದು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ತೋರಿದರು — ಕೆಲವರು ಭೇರಿಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸಿದರು, ಕೆಲವರು ಮಹಾಸ್ವರದಿಂದ ಕೂಗಿದರು, ಕೆಲವರು ಅವನ ಕೂದಲನ್ನು ಕಿತ್ತರು, ಕೆಲವರು ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚಿದರು, ಕೆಲವರು ನೂರಾರು ಕೊಡ ನೀರನ್ನು ಕಿವಿಗಳಿಗೆ ಸುರಿದರು; ಆದರೆ ಮಹಾನಿದ್ರೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅಲುಗಾಡಲೂ ಇಲ್ಲ. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಬಲಶಾಲಿಗಳು ಮೊನೆಯುಳ್ಳ ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ, ಎದೆಯ ಮೇಲೆ, ಅಂಗಗಳ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿದರು; ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಶತಘ್ನಿಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಆ ಮಹಾಕಾಯ ರಾಕ್ಷಸನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳು ಅವನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಓಡಿದವು; ಆಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಒಂದು ತೀವ್ರ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದನು. ‘ಪರಂ ಸ್ಪರ್ಶಮ್’ — ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ತುಳಿತವೂ ಅವನಿಗೆ ಕೇವಲ ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರ, ನೋವಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ದೇಹದ ಮಹತ್ತ್ವವೂ ದೃಢತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೂದಲು ಕೀಳುವುದು, ಕಿವಿ ಕಚ್ಚುವುದು, ನೀರು ಸುರಿಯುವುದು — ಇವು ಮಗುವನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವ ಉಪಾಯಗಳಂತೆ, ಆದರೆ ನೂರ್ಮಡಿಯಾಗಿ. ‘ಶಾಪದ ವಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ’ ಎಂಬ ಪದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ವರ್ಣಿಸಲಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮಶಾಪದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಫಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನನ್ನು ಮಲಗಿಸಿರುವುದು ಸದ್ದೂ ಅಲ್ಲ, ಪೆಟ್ಟೂ ಅಲ್ಲ, ಶಾಪವೇ. ಶತಘ್ನಿ ಎಂದರೆ ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುಳ್ಳುಗಳುಳ್ಳ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯ ರೂಪದ ಆಯುಧ; ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೀಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಕೆಲವರು … ಕೆಲವರು’ ಎಂಬ ಆವರ್ತನ ಅವರ ನಾನಾವಿಧ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಆತುರದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳು — ಬಲದ ಪರಮಾವಧಿ — ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಬಲದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಭೇರಿಗಳ ‘ಮೃಷ್ಟಕಾಂಚನಕೋಣಾಃ’ — ಅವುಗಳ ಬಾರಿಸುಕೋಲುಗಳು ಚಿನ್ನದವು — ರಾಜವೈಭವವೂ ಇಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಅಸಕ್ತಾನಾಮ್’ ಎಂದರೆ ನಿರಂತರ ವಾದನ. ನೀರು ಸುರಿಯುವುದು ತಣ್ಣಗಿನಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸುವ ಲೌಕಿಕ ಉಪಾಯ, ಕಿವಿ ಕಚ್ಚುವುದು ನೋವಿನಿಂದ, ಹಾಗೆಯೇ ಕೂದಲು ಕೀಳುವುದು. ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳು ಓಡುವವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಉಪಾಯಗಳೂ ನಿಷ್ಫಲ. ಈ ವರ್ಣನೆಯ ದೀರ್ಘತೆ ಕೇಳುಗನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಯಾವಾಗ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವನು ಎಂದು. ಶಾಪದ ಬಲ ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು — ಇದು ಸರ್ಗದ ಮೊದಲರ್ಧದ ಮುಖ್ಯ ಭಾವ, ರಾವಣನ ಶಾಪಸ್ಮರಣೆಯೊಡನೆ ಇದು ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.

ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ: ‘ಬೀಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ, ವೃಕ್ಷಗಳ ಆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ನಿದ್ರೆ ಮುಗಿದುದರಿಂದ ಹಸಿವಿನ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಆಕಳಿಸುತ್ತ ಅವನು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎದ್ದನು. ಸರ್ಪದ ಹೆಡೆಗಳಂತೆಯೂ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಂತೆಯೂ ಇದ್ದ, ವಜ್ರದ ಸಾರವನ್ನೂ ಮೀರಿಸಿದ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ, ಬಡಬಾಗ್ನಿಯ ಮುಖದಂತಿದ್ದ ಬಾಯನ್ನು ತೆರೆದು ಆ ನಿಶಾಚರನು ವಿಕಾರವಾಗಿ ಆಕಳಿಸಿದನು.’ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಕಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಪಾತಾಳಸದೃಶ ಬಾಯಿ ಮೇರುಶಿಖರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಆ ಅತಿಬಲ ನಿಶಾಚರನು ಆಕಳಿಸುತ್ತ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು; ಅವನ ನಿಶ್ವಾಸ ಪರ್ವತದಿಂದ ಬೀಸುವ ಗಾಳಿಯಂತಾಯಿತು. ಏಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ರೂಪ ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಭೂತಗಳನ್ನೂ ಸುಡಬಯಸುವ ಕಾಲನ ರೂಪದಂತೆ ಹೊಳೆಯಿತು. ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ, ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಅವನ ದೊಡ್ಡ ಕಣ್ಣುಗಳು ಉರಿಯುವ ಎರಡು ಮಹಾಗ್ರಹಗಳಂತೆ ಕಂಡವು. ಅನಂತರ ಅವರು ಅವನಿಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನೇಕ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು; ಆ ಮಹಾಬಲನು ಹಂದಿಗಳನ್ನೂ ಕೋಣಗಳನ್ನೂ ತಿಂದನು. ಹಸಿದಿದ್ದ ಅವನು ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿಂದನು, ಬಾಯಾರಿದ್ದ ಅವನು ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿದನು, ಆ ಇಂದ್ರಶತ್ರು ಆಗ ಕೊಬ್ಬಿನ ಕೊಡಗಳನ್ನೂ ಮದ್ಯಗಳನ್ನೂ ಕುಡಿದನು. ಅನಂತರ ‘ತೃಪ್ತನಾದನು’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ನಿಶಾಚರರು ಮುಂದೆ ಬಂದು, ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಮಬ್ಬಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಕಲುಷಿತವಾದ ನೋಟವುಳ್ಳ ಅವನು ಸುತ್ತಲೂ ದೃಷ್ಟಿ ಹಾಯಿಸುತ್ತ ಆ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಕಂಡನು. ಉಪಮೆಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಬಡಬಾಮುಖ, ಪಾತಾಳ, ಮೇರುವಿನ ಮೇಲೆ ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯ, ಪರ್ವತದಿಂದ ಗಾಳಿ, ಯುಗಾಂತದ ಕಾಲ, ಎರಡು ಮಹಾಗ್ರಹಗಳು — ಎಲ್ಲ ಉಪಮೆಗಳೂ ಪ್ರಳಯದ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ಪರಿಮಾಣದವು. ಇಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ಪಾಠ ‘ಯುಗಾಂತೇ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಕಾಲಸ್ಯೇವ ದಿಧಕ್ಷತಃ’ (ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಭೂತಗಳನ್ನೂ ಸುಡಬಯಸುವ ಕಾಲನಂತೆ) ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ‘ತಪಾಂತೇ ಸಬಲಾಕಸ್ಯ ಮೇಘಸ್ಯೇವ ವಿವರ್ಷತಃ’ (ಬೇಸಗೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಕಪಂಕ್ತಿಯೊಡನೆ ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡದಂತೆ) ಎಂಬ ಬೇರೆ ಉಪಮಾನವಿದೆ. ‘ತೃಪ್ತನಾದನು’ ಎಂದು ತಿಳಿದ ಮೇಲೆಯೇ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತ್ತಿರ ಬರುತ್ತಾರೆ — ತೃಪ್ತನಾಗದಿದ್ದರೆ ಅವನು ತಮ್ಮನ್ನೂ ತಿಂದಾನು ಎಂದು ಅವರ ಭಯ. 62, 65 ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ‘ನಿದ್ರಾವಿಶದನೇತ್ರಃ’ ‘ಕಲುಷೀಕೃತಲೋಚನಃ’ ಎಂಬುದು ವಿರುದ್ಧದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ — ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಅರೆತೆರೆದ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ಕಲುಷಿತವಾಗಿವೆ. ಆಕಳಿಕೆಯ ವರ್ಣನೆ ದೀರ್ಘವೂ ವಿಶದವೂ ಆಗಿದೆ — ತೋಳು ಚಾಚುವುದು, ಬಾಯಿ ತೆರೆಯುವುದು, ನಿಶ್ವಾಸ, ಏಳುವುದು, ಕಣ್ಣುಗಳ ಹೊಳಪು. ಇದೆಲ್ಲವೂ ನಿದ್ರೆ ಬಿಡುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅತಿಶಯವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಭೋಜನದಲ್ಲೂ ಕ್ರಮವಿದೆ — ಮೊದಲು ಮಾಂಸ, ಅನಂತರ ರಕ್ತ, ಅನಂತರ ಕೊಬ್ಬು ಮತ್ತು ಮದ್ಯ. ‘ಶಕ್ರರಿಪುಃ’ (ಇಂದ್ರಶತ್ರು) ಎಂಬ ಪದ ಭೋಜನದ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಅವನ ಇಂದ್ರವಿಜಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸುತ್ತುವರಿಯುತ್ತಾರೆ — ಅವರ ಮೇಲೂ ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ಮಹತ್ತಾದುದು. ‘ಸಮುತ್ಪೇತುಃ’ (ಮುಂದೆ ಬಂದರು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರು ಮೊದಲು ಭಯದಿಂದ ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು; ತನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದ್ದಕ್ಕೆ ವಿಸ್ಮಿತನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀವು ಇಷ್ಟು ಆಸ್ಥೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಎಬ್ಬಿಸಿದಿರಿ? ರಾಜನು ಕುಶಲವಾಗಿದ್ದಾನೆ ತಾನೇ? ಇಲ್ಲಿ ಏನೂ ಭಯವಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ಅಥವಾ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇತರರಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಭಯ ಒದಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನೀವು ತ್ವರೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದಿರಿ. ಇಂದು ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಭಯವನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತುಹಾಕುತ್ತೇನೆ; ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನಾದರೂ ಸೀಳುತ್ತೇನೆ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನಾದರೂ ತಣ್ಣಗಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನಂಥವನನ್ನು ಸಣ್ಣ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ಯಾರೂ ಎಬ್ಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದ ಕಾರಣವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳಿರಿ.’ ಹೀಗೆ ಕೋಪದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ರಾಜನ ಸಚಿವನಾದ ಯೂಪಾಕ್ಷನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು: ‘ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವ ಭಯವೂ ಎಂದೂ ಇಲ್ಲ; ರಾಜನೇ, ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ತುಮುಲವಾದ ಭಯ ನಮ್ಮನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ನಮಗೆ ಎದುರಾಗಿರುವಂತಹ ಭಯ ದೈತ್ಯದಾನವರಿಂದ ಎಂದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಪರ್ವತಾಕಾರದ ವಾನರರು ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದಾರೆ; ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ ರಾಮನಿಂದ ನಮಗೆ ತುಮುಲ ಭಯ. ಹಿಂದೆ ಒಬ್ಬನೇ ವಾನರನು ಈ ಮಹಾಪುರಿಯನ್ನು ಸುಟ್ಟನು, ಕುಮಾರ ಅಕ್ಷನನ್ನು ಅವನ ಅನುಯಾಯಿಗಳು ಮತ್ತು ಆನೆಗಳ ಸಹಿತ ಕೊಂದನು. ಸ್ವತಃ ದೇವಕಂಟಕನಾದ ಪೌಲಸ್ತ್ಯ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನನ್ನೂ ಸೂರ್ಯತೇಜಸ್ಸಿನ ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಹೋಗು’ ಎಂದು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು. ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ ದೈತ್ಯರಾಗಲಿ ದಾನವರಾಗಲಿ ರಾಜನಿಗೆ ಮಾಡದಿದ್ದುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮಾಡಿದನು — ಅವನು ಪ್ರಾಣಸಂಶಯದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದನು.’ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆ ರಾಜನ ಕುಶಲದ ಬಗ್ಗೆ — ಅವನ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹ ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಅವನ ಗರ್ವವೂ ಕೂಡ — ‘ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನು ಸೀಳುತ್ತೇನೆ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತಣ್ಣಗಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ’. ಯೂಪಾಕ್ಷನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ‘ಮನುಷ್ಯನಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದದ ಆವರ್ತನ ರಾವಣನ ವರದ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹೋಗು’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತು — ರಣದಲ್ಲಿ ಸೋತ ರಾವಣನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟದ್ದು — ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಅಪಮಾನ; ಯೂಪಾಕ್ಷನು ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನಿಂದ ಲಂಕಾದಹನ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷವಧೆ ಹಿಂದಿನ ಘಟನೆಗಳ ಸ್ಮರಣೆ. ‘ರಾಮನಿಂದ ಭಯ’ ಎಂಬುದೇ ಇಡೀ ಉತ್ತರದ ಸಾರ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ‘ಸಾಂತ್ವಯಾಮಾಸ’ (ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು) — ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮೊದಲು ಅನುಚರರನ್ನು ಸಂತೈಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ನಾಯಕತ್ವದ ಗುಣ. ‘ನನ್ನಂಥವನನ್ನು ಸಣ್ಣ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಎಬ್ಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ಆತ್ಮಗೌರವದ ಮಾತು, ಮಹತ್ಕಾರಣದ ಅನುಮಾನವೂ ಹೌದು. ಯೂಪಾಕ್ಷನು ‘ಕೃತಾಂಜಲಿಃ’ — ಭಯದಿಂದಲೂ ವಿನಯದಿಂದಲೂ — ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಘಟನೆಗಳ ಕ್ರಮ — ಸೇತು, ಮುತ್ತಿಗೆ, ಲಂಕಾದಹನ, ಅಕ್ಷವಧೆ, ರಾವಣಪರಾಜಯ — ಎಲ್ಲವೂ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಇದರಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸಂಕಟದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯಲಿ ಎಂದು. ‘ದೇವಕಂಟಕಃ’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣ — ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮುಳ್ಳಾಗಿದ್ದವನೂ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟನು — ಈ ವಿರೋಧ ಯೂಪಾಕ್ಷನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ.

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣನ ಪರಾಭವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ ಯೂಪಾಕ್ಷನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತ ಯೂಪಾಕ್ಷನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಯೂಪಾಕ್ಷ, ಇಂದೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಹಿತ ಇಡೀ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ರಾಘವನನ್ನೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ಅನಂತರ ರಾವಣನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ. ವಾನರರ ಮಾಂಸರಕ್ತಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತೇನೆ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ರಕ್ತವನ್ನು ನಾನೇ ಕುಡಿಯುತ್ತೇನೆ.’ ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ರೋಷದಿಂದ ದೋಷ ಹೆಚ್ಚಿದ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಯೋಧರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದ ಮಹೋದರನು ಕೈಮುಗಿದು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಗುಣದೋಷಗಳನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸಿ, ಅನಂತರವೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಹುದು.’ ಮಹೋದರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹೊರಟನು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಸ್ವಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಫುಟವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಕರ್ಮ, ಅನಂತರ ಮಾತು; ರಾಜನನ್ನು ಕಾಣುವ ಮೊದಲೇ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹೋದರನಾದರೋ ರಾಜಾಜ್ಞೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ರಾಜನನ್ನು ಕಾಣಬೇಕು, ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ‘ರೋಷವಿವೃದ್ಧದೋಷಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದೋಷವನ್ನು — ಅವಿಚಾರಿತ ಸಾಹಸವನ್ನು — ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹೋದರನೇ ಅವನ ಏಕಾಕಿ ಗಮನವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರ ವಿರೋಧದ ಬೀಜ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ರಾಕ್ಷಸಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ, ‘ಗುಣದೋಷಗಳನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸಿ’ ಎಂಬ ಮಹೋದರನ ಮಾತು ರಾಜನೀತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಮಹೋದರನ ಮಾತನ್ನು ಅವನು ತಕ್ಷಣ ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ — ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವನ ಆದರ. ‘ವಿವೃತ್ತಾಕ್ಷಃ’ ಎಂದರೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರುಳಿದ ಕಣ್ಣುಗಳು — ಅಣ್ಣನ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ರೋಷ. ‘ಅನಂತರ ರಾವಣನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ವಿಜಯವನ್ನೇ ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ಅಣ್ಣನ ಮುಂದೆ ಇಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ವೀರನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅಭಿಮಾನ. ಮಹೋದರನ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶವೂ ವಿಚಾರಣೀಯ — ರಾಜನ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ಅವನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಅಧಿಕಾರ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಮಂತ್ರಿ ಸದಾ ರಾಜನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನಾದರೋ ತತ್‌ಕ್ಷಣವೇ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆ ಅವನಿಗೆ ಸರ್ವೋಪರಿ.

ಭೀಕರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಭೀಕರ ರೂಪ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳುಳ್ಳ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸಿ, ರಾಕ್ಷಸರು ತ್ವರೆಯಿಂದ ದಶಗ್ರೀವನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಶ್ರೇಷ್ಠಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ದಶಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ನಿಶಾಚರರೆಲ್ಲರೂ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದರು: ‘ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಹೇಗೆ — ಅವನು ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡಲೇ, ಅಥವಾ ನೀನು ಅವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಿಸಿ ಕಾಣುವೆಯಾ?’ ರಾವಣನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಇವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿರಿ.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಮತ್ತೆ ಬಂದು, ರಾವಣನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು: ‘ಸರ್ವರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಹೊರಡಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡು, ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡು.’ ದುರ್ಧರ್ಷನೂ ಮಹಾವೀರ್ಯನೂ ಆದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎದ್ದನು. ಹರ್ಷದಿಂದ ಮುಖ ತೊಳೆದು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪರಮ ಹರ್ಷಿತನಾದ ಅವನು ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಬಲವನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುವ ಪಾನೀಯವನ್ನು ಬೇಗನೆ ತರಲು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಮದ್ಯವನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನೂ ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ತಂದರು. ಎರಡು ಸಾವಿರ ಕೊಡಗಳಷ್ಟು ಕುಡಿದು ಸ್ವಲ್ಪ ಉನ್ಮತ್ತನಾಗಿ, ಮತ್ತೇರಿದವನಾಗಿ, ತೇಜಸ್ಸು ಬಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ ಅವನು ಹೊರಡಲು ಉದ್ಯುಕ್ತನಾದನು. ರುಷ್ಟನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕಾಲ, ಅಂತಕ, ಯಮನಂತೆ ಕಂಡನು; ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಅಣ್ಣನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತ ಅವನು ತನ್ನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸಿದನು. ತೊಂಬತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರುಪಾದದ್ದು; ಅದರ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳು ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿವೆ. ರಾಜದರ್ಶನದ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ದೂತರು ಇಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಓಡಾಡುತ್ತಾರೆ, ರಾವಣನು ‘ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿರಿ’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಲಸಮೀರಣಂ ಪಾನಮ್’ — ಮದ್ಯ ಬಲವರ್ಧಕ ಎಂಬುದು ರಾಕ್ಷಸರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಎರಡು ಸಾವಿರ ಕೊಡಗಳ ನಂತರವೂ ‘ಸ್ವಲ್ಪ’ ಮತ್ತು — ಅವನ ಪಾನದ ಪರಿಮಾಣವೂ ವಿಶಾಲ. ಸ್ನಾನ, ಮುಖಪ್ರಕ್ಷಾಳನ ರಾಜಸಭೆಗೆ ತಕ್ಕ ಸಿದ್ಧತೆ. ‘ಕಾಲಾಂತಕಯಮೋಪಮಃ’ ಎಂಬುದು ಮೂರು ಪದಗಳ ಉಪಮೆ — ಕಾಲ, ಅಂತಕ, ಯಮ — ಮೃತ್ಯುವಿನ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳು, ಅವನ ಭೀಷಣತೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ದೂತರ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿಯ ಓಡಾಟ ಕಥೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ನಿಧಾನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ರಾಜಸಭಾಪ್ರವೇಶ ಗೌರವದಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮದ್ಯದ ಪರಿಮಾಣ — ಎರಡು ಸಾವಿರ ಕೊಡ — ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ, ಆದರೆ ಅವನ ದೇಹದ ಪರಿಮಾಣಕ್ಕೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ‘ಈಷತ್ ಸಮುತ್ಕಟಃ ಮತ್ತಃ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳು ಅವನ ಮದದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ — ಸಂಪೂರ್ಣ ಮತ್ತನಲ್ಲ, ಆದರೆ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ತುಂಬಿದವನು. ರಾವಣನ ‘ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿರಿ’ ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆ ತಮ್ಮನ ಬಗೆಗಿನ ಸಮ್ಮಾನವನ್ನೂ, ಅವನ ಉಪಯೋಗದ ಅಗತ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ನಾಲ್ಕು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ (ವಂಶಸ್ಥ, ಉಪಜಾತಿ, ಉಪಜಾತಿ, ವಂಶಸ್ಥ) ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ: ‘ಸಹಸ್ರಕಿರಣನಾದ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬೆಳಗುವಂತೆ ತನ್ನ ದೇಹದಿಂದ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತ, ಅಂಜಲಿಗಳ ಮಾಲೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅವನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು — ಶತಕ್ರತುವಾದ ಇಂದ್ರನು ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ. ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದ, ಶತ್ರುಘಾತಕನಾದ, ಅಳೆಯಲಾಗದ, ಗಿರಿಶಿಖರದಂತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಹೊರಗಿದ್ದ ಆ ವನವಾಸಿಗಳು ತಮ್ಮ ಯೂಥಪತಿಗಳೊಡನೆ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಬೆಚ್ಚಿಬಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಶರಣ್ಯನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋದರು, ಕೆಲವರು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡು ಬಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದೋಡಿದರು, ಕೆಲವರು ಭಯಾರ್ತರಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದರು. ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತಿದ್ದ, ಕಿರೀಟಧಾರಿಯಾದ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂತಿದ್ದ, ಬೆಳೆದುನಿಂತ ಅದ್ಭುತನಾದ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯಪೀಡಿತರಾದ ವನವಾಸಿಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಓಡಿಹೋದರು.’ ತೊಂಬತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಕೇಚಿದ್ ದಶಶ್ಚ’ ಎಂದಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಕೇ ಚಿದ್ ದಿಶಃ ಸ್ಮ’ ಎಂದಿದೆ — ‘ದಿಶಃ’ (ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ) ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಸಂಭಾವ್ಯ, ಆದರೆ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಂಜಲಿಮಾಲೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು’ ಎಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಕೈಮುಗಿದು ಅವನ ಸುತ್ತ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅವನಿಗೆ ಸಿಗುವ ಸಮ್ಮಾನ. ವಾನರರ ಭಯದ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಚಿತ್ರ — ಶರಣು ಹೋಗುವುದು, ಬೀಳುವುದು, ದಿಕ್ಕುಗೆಟ್ಟು ಓಡುವುದು, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವುದು — ಕರುಣವೂ ಹೌದು, ಹಾಸ್ಯವೂ ಹೌದು. ‘ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋದರು’ ಎಂಬುದು ವಾನರರಿಗೆ ರಾಮನಲ್ಲಿರುವ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗ ರಾಕ್ಷಸರ ಪುನರುತ್ಸಾಹದೊಡನೆಯೂ ವಾನರರ ಭಯದೊಡನೆಯೂ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ವಿಭೀಷಣನ ಉತ್ತರವೂ ಬರಲಿವೆ. ‘ಸಹಸ್ರಕಿರಣನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬೆಳಗುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ಸುವರ್ಣಾಭರಣಗಳ ಕಾಂತಿಯನ್ನೂ, ‘ಶತಕ್ರತುವು ಸ್ವಯಂಭುವಿನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ’ ಎಂಬುದು ಅಣ್ಣನ ಬಗೆಗಿನ ಗೌರವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂತೆ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಎತ್ತರ — ಆಕಾಶದವರೆಗೆ. ಹೊರಗಿದ್ದ ವಾನರರು ಲಂಕೆಯ ಪ್ರಾಕಾರದ ಹೊರಗಿನಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಓಡುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಅವನ ದೇಹದ ವಿಶಾಲತೆ ದೂರದಿಂದಲೂ ಕಾಣುವಂತಿತ್ತು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಯೂಥಪತಿಗಳೊಡನೆ ಭಯ — ಸಾಧಾರಣ ವಾನರರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವರ ನಾಯಕರೂ ಬೆದರಿದರು; ಇದು ವಿಭೀಷಣನ ಮುಂದಿನ ಉಪಾಯದ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶರಣ್ಯನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗುವ ವಾನರರು ರಾಮನ ಆಶ್ರಯತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.

രാമബാണഭയത്താൽ പീഡിതനായ ആ രാജാവ് ലങ്കാപുരിയിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ദർപ്പം തകർന്നവനും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വ്യഥിതമായവനുമായിത്തീർന്നു. സിംഹത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട ആനയെപ്പോലെ, ഗരുഡനാൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട സർപ്പത്തെപ്പോലെ, ആ രാജാവ് മഹാത്മാവായ രാഘവനാൽ കീഴടക്കപ്പെട്ടു. ബ്രഹ്മദണ്ഡത്തിനു തുല്യവും മിന്നൽപോലെ ചഞ്ചലമായ ശോഭയുള്ളവയുമായ രാഘവബാണങ്ങളെ ഓർത്ത് ആ രാക്ഷസേശ്വരൻ വ്യഥപ്പെട്ടു. മുൻസർഗത്തിന്റെ അവസാനം രാമൻ രാവണനെ യുദ്ധത്തിൽ തോൽപ്പിച്ച് ‘പോകൂ, വിശ്രമിച്ചിട്ടു വീണ്ടും വരൂ’ എന്നു പറഞ്ഞ് വിട്ടയച്ചു; ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം ആ അപമാനത്തിന്റെ ഫലമാണ്. രണ്ട് ഉപമകളിലും ബലവാനും ദുർബലനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധമാണ് — ആനപോലും സിംഹത്തെ ഭയക്കുന്നു, സർപ്പംപോലും ഗരുഡനെ; അതുപോലെ ലോകവിജയിയായ രാവണൻപോലും രാമനെ ഭയക്കുന്നു. ‘ബ്രഹ്മദണ്ഡപ്രതീകാഃ’ (ബ്രഹ്മദണ്ഡത്തിനു തുല്യമായവ) എന്നാൽ ബ്രഹ്മദണ്ഡംപോലെ പാഴാകാത്ത ബാണങ്ങൾ; ‘വിദ്യുച്ചലിതവർച്ചസഃ’ എന്നാൽ മിന്നൽപോലെ ചഞ്ചലമായ പ്രഭയുള്ളവ — ഈ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളും അവന്റെ ഓർമയിൽ ബാണങ്ങൾക്കുള്ള ഭീകരത കാണിക്കുന്നു. ശരീരത്തിലെ മുറിവിനെക്കാൾ മനസ്സിലെ മുറിവാണ് അവനെ പീഡിപ്പിക്കുന്നത്. ‘ഭഗ്നദർപ്പഃ’ (ദർപ്പം തകർന്നവൻ) എന്ന പദം ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാവണന്റെ ദർപ്പംതന്നെയായിരുന്നു അവന്റെ ബലത്തിന്റെ മൂലം; അതു തകർന്നപ്പോൾ അവൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലും വ്യഥിതനായി. ഈ വ്യഥയിൽനിന്നാണ് സർഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ വിഷയമായ കുംഭകർണനെ ഉണർത്താനുള്ള തീരുമാനം ഉണ്ടാകുന്നത്. ‘വ്യഥിതേന്ദ്രിയഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും — കാഴ്ചയും കേൾവിയും മനസ്സും — കലങ്ങിയെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുമ്പ് മൂന്നു ലോകങ്ങളും ജയിച്ച്, കുബേരനെയും യമനെയും ഇന്ദ്രനെയും തോൽപ്പിച്ചവൻ ഇപ്പോൾ ഒരു മനുഷ്യനാൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ അപമാനം ഇരട്ടിയാണ്. കവി അവന്റെ ബാഹ്യപരാജയം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് ഉള്ളിലെ ഭയമാണു വർണിക്കുന്നത് — ‘സ്മരൻ’ (ഓർത്തുകൊണ്ട്) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഓർമതന്നെയാണ് അവന്റെ പീഡ എന്നു കാണിക്കുന്നു. ഈ മനശ്ശാസ്ത്രപരമായ ചിത്രം രാമായണത്തിന്റെ സവിശേഷതയാണ്. രാമൻ അവനെ ‘പോകൂ’ എന്നു പറഞ്ഞു വിട്ടയച്ചു — തളർന്ന ശത്രുവിനെ കൊല്ലരുതെന്ന ധർമയുദ്ധത്തിന്റെ നിയമമാണിത്; എന്നാൽ രാവണനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ആ അനുഗ്രഹവും അപമാനംതന്നെ, കാരണം ശത്രു ദയകാണിച്ചു വിട്ടയച്ചു എന്നത് അവന്റെ ഗർവത്തെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു.

സ്വർണമയവും ദിവ്യവുമായ ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിൽ ഇരുന്ന് രാക്ഷസന്മാരെ നോക്കിക്കൊണ്ട് രാവണൻ പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ ചെയ്ത പരമമായ തപസ്സെല്ലാം വ്യർഥമായിപ്പോയി, കാരണം മഹേന്ദ്രനു തുല്യനായ ഞാൻ ഒരു മനുഷ്യനാൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ‘മനുഷ്യരിൽനിന്നുള്ള ഭയം നീ അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക’ എന്ന ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആ ഘോരവചനം ഇതാ എന്നെ സമീപിച്ചിരിക്കുന്നു; അതു അങ്ങനെതന്നെ സംഭവിച്ചു. ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ, നാഗങ്ങൾ എന്നിവരാൽ വധിക്കപ്പെടാതിരിക്കാനാണ് ഞാൻ വരം യാചിച്ചത്; മനുഷ്യരെക്കുറിച്ചു യാചിച്ചില്ല.’ വരയാചനയിൽ മനുഷ്യരെ അവഗണിച്ചതുതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ അവന്റെ നാശത്തിന്റെ വാതിൽ — ഇതു രാമായണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനവിഷയമാണ്. തുടർന്ന് അവൻ ശാപങ്ങൾ ഓർക്കുന്നു: ‘ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിൽ ജനിച്ച അനരണ്യൻ പണ്ടു പറഞ്ഞ ആ മനുഷ്യൻ ഈ ദശരഥപുത്രനായ രാമനാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു — ‘രാക്ഷസാധമാ, കുലാധമാ, ദുർബുദ്ധേ, എന്റെ വംശത്തിൽ ഒരു പുരുഷൻ ജനിക്കും; അവൻ നിന്നെ പുത്രന്മാരോടും അമാത്യന്മാരോടും സൈന്യത്തോടും കുതിരകളോടും സാരഥിയോടുംകൂടി യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലും.’ അവളെ ഞാൻ അപമാനിച്ചപ്പോൾ വേദവതിയും പണ്ട് എന്നെ ശപിച്ചു; ആ മഹാഭാഗയാണ് ജനകനന്ദിനിയായ ഈ സീതയായി ജനിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഉമയും നന്ദീശ്വരനും രംഭയും വരുണപുത്രിയും പറഞ്ഞതെന്തോ അതു ഞാൻ അനുഭവിക്കുന്നു; ഋഷിവാക്യം മിഥ്യയാവില്ല.’ എട്ടു മുതൽ പന്ത്രണ്ടു വരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ കാണുന്നില്ല — ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ വർണിക്കപ്പെട്ട ശാപങ്ങളുടെ ഒരു പട്ടിക നൽകുന്ന ഈ ഭാഗം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിന്റെ അടിക്കുറിപ്പിൽ ഈ ശാപങ്ങളുടെ കാരണങ്ങൾ സംക്ഷേപിച്ചു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട് — ഉമയുടേത് കൈലാസം ഇളക്കിയപ്പോഴുണ്ടായ ഭയത്താൽ, നന്ദീശ്വരന്റേത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാനരമുഖത്തെ പരിഹസിച്ചതിനാൽ, രംഭയുടേത് നളകൂബരന്റെ ശാപത്തിലൂടെ, വരുണപുത്രിയുടേത് അവളെ അപമാനിച്ചതിനാൽ. ‘ഇതു മനസ്സിലാക്കി നിങ്ങൾ ഇവിടെ ശ്രമിക്കേണ്ടതാണ്’ എന്നാണ് ഉപസംഹാരം. ഇവിടെ രാവണന്റെ ആത്മബോധം അപൂർവമാണ് — അവൻ സ്വന്തം പാപങ്ങളെ ശാപരൂപത്തിൽ ഓർക്കുന്നു, എന്നാൽ അവയിൽനിന്നു പിന്തിരിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; ശ്രമിക്കുവിൻ എന്നു മാത്രം രാക്ഷസന്മാരോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. സീത വേദവതിയുടെ അവതാരമാണെന്ന പരിചയപ്പെടുത്തലും ഇവിടെ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമാണ്; അതിലൂടെ സീതാപഹരണം കർമഫലമാണെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. ‘സർവം തത് ഖലു മേ മോഘം’ (അതെല്ലാം എനിക്കു വ്യർഥമായി) എന്ന വാക്കിൽ തപസ്സിന്റെ നിഷ്ഫലത്വം സമ്മതിക്കുന്നു — പതിനായിരം വർഷം ചെയ്ത തപസ്സും ശിരസ്സുകളുടെ ഹോമവും എല്ലാം വ്യർഥമായതുപോലെ. ‘മഹേന്ദ്രസമാനഃ’ (മഹേന്ദ്രനു തുല്യൻ) എന്ന ആത്മപ്രശംസയും പരാജയത്തിന്റെ ലജ്ജ വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘മനുഷ്യരിൽനിന്നുള്ള ഭയം അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക’ എന്ന ബ്രഹ്മവചനം വരദാനസമയത്തുതന്നെ പറയപ്പെട്ടിരുന്നു; എന്നാൽ രാവണൻ അന്നു മനുഷ്യരെ പുല്ലുപോലെ കരുതി. ഇപ്പോൾ അവന്റെ ദർപ്പംതന്നെ അവന്റെ ദൗർബല്യമായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു. ശാപങ്ങളുടെ പട്ടിക അവന്റെ പാപങ്ങളുടെയും പട്ടികയാണ് — സ്ത്രീകളെ അപമാനിക്കൽ, ദേവന്മാരെ പരിഹസിക്കൽ, രാജാക്കന്മാരെ വധിക്കൽ. ഇങ്ങനെ കവി രാവണന്റെ വായിലൂടെത്തന്നെ അവന്റെ ചരിതത്തിന്റെ വിമർശനം നടത്തുന്നു. അനരണ്യൻ ഇക്ഷ്വാകുവംശജനായ അയോധ്യാരാജാവായിരുന്നു; രാവണൻ ദിഗ്വിജയത്തിനിടയിൽ അദ്ദേഹത്തെ കൊന്നു. മരണസമയത്ത് അദ്ദേഹം നൽകിയ ശാപം — ‘എന്റെ വംശത്തിൽ ജനിക്കുന്നവൻ നിന്നെ കൊല്ലും’ — ഇപ്പോൾ രാമരൂപത്തിൽ ഫലിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്ന് രാവണൻതന്നെ സമ്മതിക്കുന്നു. വേദവതി ഒരു തപസ്വിനിയായിരുന്നു; രാവണനാൽ അപമാനിക്കപ്പെട്ട അവൾ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ച് ‘നിന്റെ വധത്തിനായി ഞാൻ വീണ്ടും ജനിക്കും’ എന്നു ശപിച്ചു.

‘രാക്ഷസന്മാർ ചര്യാമാർഗങ്ങളിലും ഗോപുരശിഖരങ്ങളിലും നിലയുറപ്പിക്കട്ടെ. അനുപമമായ ഗാംഭീര്യമുള്ളവനും ദേവദാനവന്മാരുടെ ദർപ്പം ഹനിക്കുന്നവനും ബ്രഹ്മശാപത്താൽ ബാധിതനുമായ കുംഭകർണനെ ഉണർത്തുവിൻ.’ യുദ്ധത്തിൽ താൻ തോറ്റുവെന്നും പ്രഹസ്തൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്നും അറിഞ്ഞ് മഹാബലനായ അവൻ ഭയങ്കരമായ രാക്ഷസസൈന്യത്തോട് ആജ്ഞാപിച്ചു: ‘ദ്വാരങ്ങളിൽ ജാഗ്രത പുലർത്തുവിൻ, കോട്ടമതിലിൽ കയറുവിൻ; നിദ്രയുടെ വശത്തായ കുംഭകർണനെ ഉണർത്തുവിൻ. കാമത്താൽ ബോധം മറഞ്ഞ അവൻ ചിന്തയില്ലാതെ സുഖമായി ഉറങ്ങുന്നു. ആ രാക്ഷസൻ ഒമ്പതും ഏഴും പത്തും എട്ടും മാസം ഉറങ്ങുന്നു; ഇവൻ മന്ത്രാലോചനയിൽ പങ്കെടുത്തശേഷം ഒമ്പതു ദിവസം മുമ്പാണ് ഉറങ്ങാൻ കിടന്നത്. ആ മഹാബലനായ കുംഭകർണനെ വേഗം ഉണർത്തുവിൻ; യുദ്ധത്തിൽ സകല രാക്ഷസന്മാരുടെയും ശിഖരമായ ആ മഹാബാഹു വാനരന്മാരെയും രാജകുമാരന്മാരെയും ക്ഷണത്തിൽ കൊല്ലും. ഇവനാണ് സകല രാക്ഷസന്മാരുടെയും മുഖ്യവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ കൊടിക്കൂറ; എങ്കിലും കുംഭകർണൻ ഗ്രാമ്യസുഖങ്ങളിൽ മുഴുകി മൂഢനായി എപ്പോഴും ഉറങ്ങുന്നു.’ ‘കകുദം’ (ശിഖരം, കൂനിൻമുകൾ), ‘കേതുഃ’ (കൊടി) എന്ന ഉപമകളാൽ അവൻ കുംഭകർണനെ കുലത്തിന്റെ ശിഖരമെന്നും കൊടിയെന്നും വിളിക്കുന്നു; എന്നാൽ ‘മൂഢഃ ഗ്രാമ്യസുഖേ രതഃ’ (ഗ്രാമ്യസുഖത്തിൽ രമിക്കുന്ന മൂഢൻ) എന്നു പറഞ്ഞ് അവന്റെ അലസതയെ നിന്ദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — സ്നേഹവും ആക്ഷേപവും കലർന്നിരിക്കുന്നു. ‘ഈ അതിദാരുണമായ യുദ്ധത്തിൽ രാമനാൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ട എനിക്ക്, കുംഭകർണൻ ഉണർന്നാൽ ദുഃഖമുണ്ടാവില്ല. ഇത്തരം ഘോരമായ വിപത്തിൽ സഹായത്തിനെത്താത്ത, ഇന്ദ്രനു തുല്യബലമുള്ള അവനെക്കൊണ്ട് ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും?’ ‘മന്ത്രം ചെയ്ത് ഉറങ്ങി’ എന്ന പദം യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലെ മന്ത്രസഭയിൽ കുംഭകർണന്റെ സാന്നിധ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഒമ്പതു ദിവസം മുമ്പ് അവൻ മന്ത്രാലോചനയിൽ പങ്കെടുത്തശേഷം വീണ്ടും ഉറങ്ങി. അതിനാൽ അകാലത്തിൽ അവനെ ഉണർത്തുന്നതു ദുഷ്കരമാണ്; അതു മുന്നോട്ടു വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — മൂന്ന് അർധങ്ങൾ ഒരേ നമ്പരിൽ. രാവണന്റെ അവസാനവാക്ക് — ‘വിപത്തിൽ സഹായത്തിനെത്താത്തവനെക്കൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം?’ — ബന്ധുവിന്റെ പരീക്ഷ വിപത്തിലാണ് എന്ന നീതിയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ആജ്ഞ രണ്ടുവിധമാണ് — രക്ഷണവും ഉണർത്തലും. ആദ്യം അവൻ നഗരത്തിന്റെ ദ്വാരങ്ങളും കോട്ടമതിലുകളും കാക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു, കാരണം വാനരന്മാർ അടുത്തുണ്ട്; അതിനുശേഷമേ കുംഭകർണനെ ഉണർത്തുന്നുള്ളൂ. ഈ ക്രമം അവന്റെ സേനാനായകത്വം കാണിക്കുന്നു. ‘ഒമ്പതും ഏഴും പത്തും എട്ടും മാസം’ എന്ന വാക്കിലൂടെ കുംഭകർണന്റെ ഉറക്കത്തിന് നിശ്ചിതകാലമില്ലെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ചിലപ്പോൾ ഒമ്പത്, ചിലപ്പോൾ പത്തു മാസം. രാക്ഷസസേനാപതിയായിരുന്ന പ്രഹസ്തന്റെ വധവും ഇവിടെ ഓർക്കപ്പെടുന്നു; അവന്റെ അഭാവത്തിൽ കുംഭകർണനാണ് അവസാനത്തെ ആശ്രയം. ‘കാമോപഹതചേതനഃ’ (കാമത്താൽ ബോധം നശിച്ചവൻ), ‘ഗ്രാമ്യസുഖേ രതഃ’ എന്നു പറഞ്ഞ് രാവണൻ അനുജന്റെ ഭോഗപ്രിയതയെ നിന്ദിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവൻതന്നെ കാമവശനായാണ് സീതയെ അപഹരിച്ചത് — ഈ വൈരുധ്യം വായനക്കാരന്റെ കണ്ണിൽ വ്യക്തമാണ്.

രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ആ രാക്ഷസന്മാർ അത്യന്തം പരിഭ്രമിച്ച് കുംഭകർണന്റെ വസതിയിലേക്കു പോയി. രാവണനാൽ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട, മാംസവും രക്തവും ഭക്ഷിക്കുന്ന അവർ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും മാലകളും വലിയ അളവിൽ ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കളും എടുത്ത് പെട്ടെന്നു പുറപ്പെട്ടു. എല്ലാ വശത്തേക്കും ഒരു യോജന നീളമുള്ളതും വലിയ കവാടമുള്ളതും പുഷ്പഗന്ധം ഒഴുകുന്നതുമായ മനോഹരമായ കുംഭകർണഗുഹയിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, കുംഭകർണന്റെ നിശ്വാസത്താൽ പിന്നോട്ടു തള്ളപ്പെട്ട ആ മഹാബലന്മാർ പ്രയാസപ്പെട്ടു നിലയുറപ്പിച്ച് യത്നപൂർവം ഗുഹയിൽ കടന്നു. നിശ്വാസവായുകൊണ്ടുതന്നെ മഹാബലന്മാരായ രാക്ഷസന്മാർ പിന്നോട്ടെറിയപ്പെടുന്നു — ഇതു ഹാസ്യവും ഭയാനകവുമാണ്. രത്നങ്ങളും സ്വർണവും പതിച്ച തറയുള്ള ആ മനോഹരഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ച് ആ രാക്ഷസവ്യാഘ്രന്മാർ ഭീമപരാക്രമനായ അവൻ കിടക്കുന്നതു കണ്ടു — ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പർവതംപോലെ ഉറങ്ങുന്നവനും വിരൂപനും മഹാനിദ്രയിലാണ്ടവനുമായ കുംഭകർണനെ അവർ ഒത്തുചേർന്ന് ഉണർത്താൻ തുടങ്ങി. രോമങ്ങൾ എഴുന്നുനിൽക്കുന്ന ശരീരമുള്ളവനും, ചീറ്റുന്ന സർപ്പംപോലെ ശ്വസിക്കുന്നവനും, നിശ്വാസങ്ങളാൽ ചുറ്റുമുള്ളവരെ ചുഴറ്റുന്നവനും, ഭയങ്കരമായ നാസാദ്വാരങ്ങളുള്ളവനും, പാതാളംപോലെ വിശാലമായ വായുള്ളവനും, ശയ്യയിൽ സർവാംഗങ്ങളും നീട്ടിവച്ചവനും, മേദസ്സിന്റെയും രക്തത്തിന്റെയും ഗന്ധമുള്ളവനും, സ്വർണാംഗദങ്ങൾ അണിഞ്ഞ അവയവങ്ങളുള്ളവനും, കിരീടത്താൽ സൂര്യതേജസ്സുള്ളവനും ശത്രുസംഹാരകനുമായ കുംഭകർണനെ ആ രാക്ഷസവ്യാഘ്രന്മാർ കണ്ടു. തുടർന്ന് ആ മഹാകായന്മാർ കുംഭകർണന്റെ മുന്നിൽ മേരുവിനു തുല്യവും അത്യന്തം തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നതുമായ ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കളുടെ ഒരു കൂമ്പാരം ഉണ്ടാക്കി — മാനുകളുടെയും പോത്തുകളുടെയും പന്നികളുടെയും കൂട്ടങ്ങളും അത്ഭുതകരമായ ഒരു അന്നരാശിയും. പിന്നെ ആ ദേവശത്രുക്കൾ രക്തകുംഭങ്ങളും വിവിധ മാംസങ്ങളും കുംഭകർണന്റെ മുന്നിൽ വച്ചു. വർണനയുടെ ക്രമം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ആദ്യം ഗുഹ, പിന്നെ ഉറങ്ങുന്നവന്റെ ശരീരം, പിന്നെ ഭോജനം. ഗുഹയുടെ സൗന്ദര്യം — രത്നങ്ങളും സ്വർണവും പുഷ്പഗന്ധവും — അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ ഭീകരതയോടു വിരുദ്ധമാണ്. മേദസ്സിന്റെയും രക്തത്തിന്റെയും ഗന്ധം അവന്റെ ആഹാരത്തിന്റെ സ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഭോജനരാശി മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ ഒരുക്കിവയ്ക്കുന്നു, കാരണം ഉണരുമ്പോൾ വിശന്ന അവൻ എല്ലാം തിന്നുകളയുമെന്ന് അവർക്കറിയാം — അവരുടെ സ്വരക്ഷയ്ക്കുള്ള ഉപായവുമാണിത്. മേരുസദൃശമായ രാശി അവന്റെ വിശപ്പിന്റെ അളവു കാണിക്കുന്നു. 25, 29, 30 എന്നീ ശ്ലോകങ്ങളിലെ ചില അർധങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; അവ നിശ്വാസത്തിന്റെയും ശരീരത്തിന്റെയും വർണന വിസ്തരിക്കുന്നു. ‘യോജനായതാ ഗുഹാ’ (ഒരു യോജന നീളമുള്ള ഗുഹ) എന്നതിലൂടെ അവന്റെ ശയനസ്ഥലത്തിന്റെ വിശാലത അവന്റെ ശരീരത്തിനു ചേർന്നതാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘വികീർണമിവ പർവതം’ (ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പർവതംപോലെ) എന്ന ഉപമ, തകർന്ന പർവതശിഖരങ്ങൾപോലെ നീണ്ടുനിവർന്ന അവന്റെ കിടപ്പു കാണിക്കുന്നു. വിശേഷണങ്ങളുടെ ഒരു മാലകൊണ്ട് കവി ദൃശ്യത്തിന്റെ ഭീകരത വർധിപ്പിക്കുന്നു — ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിൽ ഏതാണ്ടു പന്ത്രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ. ഭോജനരാശിയിൽ മാനുകളും പോത്തുകളും പന്നികളും — വന്യമൃഗങ്ങൾ; അവയെ ശേഖരിക്കുന്നതുതന്നെ വലിയ പ്രയത്നമാണ്. രാക്ഷസന്മാർ സ്വയം ‘മാംസശോണിതഭോജനാഃ’ (മാംസവും രക്തവും ഭക്ഷിക്കുന്നവർ) ആണെങ്കിലും കുംഭകർണന്റെ ഭോജനം അവരെപ്പോലും വിസ്മയിപ്പിക്കുന്നു. ‘പരമസംഭ്രാന്താഃ’ (അത്യന്തം പരിഭ്രമിച്ചവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാക്ഷസന്മാരുടെ തിടുക്കവും ഭയവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാജ്ഞ ഉടനടി പാലിക്കണം, എന്നാൽ ഉറങ്ങുന്ന കുംഭകർണന്റെ അടുത്തുചെല്ലാൻപോലും ഭയം.

അവർ ആ ശത്രുതാപനെ വിലയേറിയ ചന്ദനംകൊണ്ടു പൂശി, ദിവ്യമാലകളാലും സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളാലും സന്തോഷിപ്പിച്ചു, ധൂപഗന്ധങ്ങൾ പരത്തി, അവനെ സ്തുതിച്ചു; യാതുധാനന്മാർ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ അവിടവിടെ ഗർജിച്ചു. ചന്ദ്രനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള ശംഖുകൾ അവർ ഊതി; ക്ഷമകെട്ട് എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് തുമുലമായി അലറി. നിശാചരന്മാർ ഗർജിച്ചു, കൈകൊട്ടി, അവനെ പിടിച്ചുകുലുക്കി, കുംഭകർണനെ ഉണർത്താൻ വലിയ ശബ്ദമുണ്ടാക്കി. ഉപജാതിവൃത്തത്തിലുള്ള മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ശബ്ദത്തിന്റെയും പ്രഹരങ്ങളുടെയും ചിത്രമാണ്: ‘ശംഖ്, ഭേരി, പണവം എന്നിവയുടെ നാദത്തോടും കൈകൊട്ടലും ആർപ്പുവിളിയും സിംഹനാദവും ചേർന്ന ആ ശബ്ദം കേട്ട് ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടിപ്പറന്ന് ആകാശം നിറച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന പക്ഷികൾ പെട്ടെന്നു താഴെ വീണു. ആ അതിശക്തമായ നാദങ്ങളാലും ഉറങ്ങിക്കിടന്ന മഹാകായനായ കുംഭകർണൻ ഉണരാതിരുന്നപ്പോൾ ആ രാക്ഷസഗണങ്ങളെല്ലാം ഭുശുണ്ഡികളും ഉലക്കകളും ഗദകളും കൈയിലെടുത്തു. പർവതശിഖരങ്ങൾകൊണ്ടും ഉലക്കകൾകൊണ്ടും ഗദകൾകൊണ്ടും മുദ്ഗരങ്ങൾകൊണ്ടും മുഷ്ടികൾകൊണ്ടും ഉഗ്രന്മാരായ ആ രാക്ഷസന്മാർ നിലത്തു സുഖമായുറങ്ങുന്ന കുംഭകർണന്റെ മാറിൽ അടിച്ചു.’ ആ രാക്ഷസന്റെ നിശ്വാസവായുവിനാൽ രാക്ഷസന്മാർക്ക് അവന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കാനായില്ല. പിന്നെ അരമുറുക്കിയ ഭീമപരാക്രമികളായ പതിനായിരം രാക്ഷസന്മാർ മൃദംഗം, പണവം, ഭേരി, ശംഖ്, കുംഭം എന്നിവയുടെ കൂട്ടങ്ങൾ ഒരുമിച്ചു വായിച്ചു; നീലാഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെയുള്ള അവനെ വളഞ്ഞ് ഉണർത്താൻ ശ്രമിച്ചു; അടിച്ചും അലറിയും അവർ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും അവൻ അപ്പോഴും ഉണർന്നില്ല. അവനെ ഉണർത്താൻ കഴിയാതെ വന്നപ്പോൾ അവർ കൂടുതൽ കഠിനവും ദാരുണവുമായ ഒരു ശ്രമം ആരംഭിച്ചു — കുതിരകളെയും ഒട്ടകങ്ങളെയും കഴുതകളെയും ആനകളെയും വടികളും ചാട്ടകളും തോട്ടികളുംകൊണ്ട് അടിച്ച് അവന്റെ മേലേക്ക് ഓടിച്ചു; സർവശക്തിയുമെടുത്ത് ഭേരികളും ശംഖുകളും മൃദംഗങ്ങളും വായിച്ചു; സർവശക്തിയോടെ ഉയർത്തിയ വലിയ മരത്തടികൾകൊണ്ടും മുദ്ഗരങ്ങൾകൊണ്ടും ഉലക്കകൾകൊണ്ടും അവന്റെ അവയവങ്ങളിൽ അടിച്ചു. ആ മഹാനാദത്താൽ പർവതങ്ങളോടും വനങ്ങളോടുംകൂടിയ ലങ്ക മുഴുവൻ നിറഞ്ഞു; എന്നിട്ടും അവൻ ഉണർന്നതേയില്ല. ശ്രമങ്ങളുടെ ക്രമം — ആദ്യം സുഗന്ധവും സ്തുതിയും, പിന്നെ ശബ്ദം, പിന്നെ പ്രഹരങ്ങൾ, പിന്നെ മൃഗങ്ങളുടെ ചവിട്ട് — മൃദുവിൽനിന്നു കഠിനത്തിലേക്കു വളരുന്നു; ഇതു ഹാസ്യരസവും ജനിപ്പിക്കുന്നു. പക്ഷികൾ വീഴുന്നു, ലങ്ക മുഴുവൻ ശബ്ദംകൊണ്ടു നിറയുന്നു, എന്നിട്ടും ഉറങ്ങുന്നവൻ അനങ്ങുന്നില്ല — ഈ വൈരുധ്യം ബ്രഹ്മശാപത്തിന്റെ ബലം കാണിക്കുന്നു. നാല്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. ആരംഭത്തിൽ ചന്ദനലേപനം, മാല, ധൂപം, സ്തുതി — ഇവ ദേവപൂജയുടെ ഉപചാരങ്ങൾപോലെയാണ്; രാക്ഷസന്മാർ അവനെ ഒരു ദേവനെയെന്നപോലെ ഉപചരിക്കുന്നു. പിന്നെ ശംഖനാദം — പൂജയുടെതന്നെ ഒരു അംഗം — അതിനുശേഷം ക്രമേണ യുദ്ധായുധങ്ങൾ. ‘ദശ രാക്ഷസസാഹസ്രം’ (പതിനായിരം രാക്ഷസന്മാർ) എന്ന സംഖ്യ ശ്രമത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണിക്കുന്നു. മൃഗങ്ങളെ ഉപയോഗിക്കൽ — വടികൊണ്ടടിക്കപ്പെട്ട കുതിരകളും ഒട്ടകങ്ങളും കഴുതകളും ആനകളും അവന്റെ ശരീരത്തിലേക്കു കയറിപ്പായുന്നു — ഒരു അത്ഭുതകരമായ ഉപായമാണ്. ‘സർവപ്രാണൈഃ’ (സർവശക്തിയോടെ) എന്ന പദം രണ്ടുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നത് രാക്ഷസന്മാരുടെ അധ്വാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നിശ്വാസവായുവിനാൽ രാക്ഷസന്മാർക്ക് അവന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ കഴിയാത്തത് മുമ്പേ പറഞ്ഞിരുന്നു; ഇപ്പോൾ വീണ്ടും — ഉറങ്ങുമ്പോൾപോലും അവൻ അവരെ ദൂരേക്കെറിയുന്നു.

പിന്നെ മിനുക്കിയ സ്വർണക്കോലുകളാൽ ഇടവിടാതെ കൊട്ടുന്ന ആയിരം ഭേരികൾ എല്ലാ വശത്തും ഒരുമിച്ചു മുഴങ്ങി. എന്നിട്ടും അതിനിദ്രയിലാണ്ട്, ശാപത്തിന്റെ വശത്തായ അവൻ ഉണരാതിരുന്നപ്പോൾ നിശാചരന്മാർ ക്രുദ്ധരായി. പിന്നെ കോപാവിഷ്ടരായ ആ ഭീമപരാക്രമികളെല്ലാം ആ രാക്ഷസനെ ഉണർത്താൻ മറ്റു പരാക്രമങ്ങൾ ചെയ്തു — ചിലർ ഭേരികൾ അടിച്ചു, ചിലർ മഹാശബ്ദമുണ്ടാക്കി, ചിലർ അവന്റെ തലമുടി പിഴുതു, ചിലർ ചെവികൾ കടിച്ചു, ചിലർ നൂറുകണക്കിനു കുടം വെള്ളം ചെവികളിൽ ഒഴിച്ചു; എന്നാൽ മഹാനിദ്രയുടെ വശത്തായ കുംഭകർണൻ അനങ്ങിയില്ല. കൂടമുദ്ഗരങ്ങൾ കൈയിലേന്തിയ മറ്റു ബലവാന്മാർ അവന്റെ തലയിലും മാറിലും അവയവങ്ങളിലും കൂടമുദ്ഗരങ്ങൾ വീഴ്ത്തി; കയറുകളിൽ കെട്ടിയ ശതഘ്നികൾകൊണ്ട് എല്ലാ വശത്തുനിന്നും അടിക്കപ്പെട്ടിട്ടും ആ മഹാകായനായ രാക്ഷസൻ ഉണർന്നില്ല. പിന്നെ ആയിരം ആനകൾ അവന്റെ ശരീരത്തിലൂടെ ഓടിച്ചുവിടപ്പെട്ടു; അപ്പോൾ കുംഭകർണൻ ഉണർന്ന് ഒരു നേരിയ സ്പർശം അനുഭവിച്ചു. ‘പരം സ്പർശം’ എന്നാൽ — ആയിരം ആനകളുടെ ചവിട്ടുപോലും അവനു വെറുമൊരു സ്പർശംമാത്രം, വേദനയല്ല; ഇതിലൂടെ അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ മഹത്ത്വവും ദൃഢതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുടി പിഴുതലും ചെവി കടിക്കലും വെള്ളം ഒഴിക്കലും — ഈ ഉപായങ്ങൾ ഒരു കുട്ടിയെ ഉണർത്താനുള്ളവപോലെയാണ്, എന്നാൽ നൂറിരട്ടിയാക്കിയവ. ‘ശാപസ്യ വശമാപന്നഃ’ (ശാപത്തിന്റെ വശത്തായവൻ) എന്ന പദം അടുത്ത സർഗത്തിൽ വിഭീഷണൻ വർണിക്കാൻ പോകുന്ന ബ്രഹ്മശാപത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷഫലം കാണിക്കുന്നു — ശബ്ദമോ പ്രഹരമോ അല്ല, ശാപംതന്നെയാണ് അവനെ ഉറക്കിക്കിടത്തുന്നത്. ശതഘ്നി എന്നത് ഇരുമ്പുമുള്ളുകൾ പതിച്ച ഒരു വലിയ ശിലയുടെ രൂപത്തിലുള്ള ആയുധമാണ്; അതു കയറുകളിൽ കെട്ടി വീണ്ടും വീണ്ടും വീഴ്ത്തുന്നു. ക്രുദ്ധരായ രാക്ഷസന്മാരുടെ ‘ചിലർ … ചിലർ’ എന്ന ആവർത്തനം അവരുടെ പലവിധ ശ്രമങ്ങളെ തിടുക്കത്തോടെ വർണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ആയിരം ആനകൾ — ബലത്തിന്റെ പരമസീമ — അതുകൊണ്ടു മാത്രമാണ് അവൻ ഉണരുന്നത്; ഇത് അവന്റെ ബലത്തിന്റെ അളവു തെളിയിക്കുന്നു. ഭേരികളെക്കുറിച്ചുള്ള ‘മൃഷ്ടകാഞ്ചനകോണാഃ’ എന്ന വിശേഷണം — അവയുടെ കോലുകൾ സ്വർണമയമാണ് — രാജകീയവൈഭവവും ഇവിടെ ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടുവെന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘അസക്താനാം’ എന്നാൽ നിർത്താതെയുള്ള വാദനം. വെള്ളം ഒഴിക്കുന്നത് തണുപ്പുകൊണ്ട് ഉണർത്താനുള്ള ലൗകികമായ ഉപായമാണ്; ചെവി കടിക്കുന്നതു വേദനകൊണ്ട്; മുടി പിഴുതുന്നതും അങ്ങനെതന്നെ. ആയിരം ആനകൾ ഓടുന്നതുവരെ എല്ലാ ഉപായങ്ങളും നിഷ്ഫലമായി. ഈ വർണനയുടെ ദൈർഘ്യം ‘അവൻ എപ്പോൾ ഉണരും’ എന്ന ശ്രോതാവിന്റെ ആകാംക്ഷ വർധിപ്പിക്കുന്നു. ശാപത്തിന്റെ ബലം മനുഷ്യപ്രയത്നങ്ങളെക്കാൾ വലുതാണ് — ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ ആദ്യപകുതിയിലെ മുഖ്യഭാവം; ഇതു രാവണന്റെ ശാപസ്മരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ഉപജാതിവൃത്തത്തിലുള്ള രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ: ‘അവൻ വീഴ്ത്തപ്പെടുന്ന പർവതശിഖരങ്ങളും മരങ്ങളുംകൊണ്ടുള്ള ആ കനത്ത പ്രഹരങ്ങൾ ഗൗനിക്കാതെ, നിദ്ര തീർന്നതിനാൽ വിശപ്പിന്റെ ഭയത്താൽ പീഡിതനായി, കോട്ടുവായിട്ടുകൊണ്ട് പെട്ടെന്നു ചാടിയെഴുന്നേറ്റു. നാഗശരീരങ്ങൾക്കും പർവതശിഖരങ്ങൾക്കും തുല്യവും വജ്രത്തിന്റെ ദൃഢതയെ ജയിക്കുന്നവയുമായ കൈകൾ നീട്ടിക്കുടഞ്ഞ്, ബഡവാമുഖംപോലെയുള്ള വായ് പിളർന്ന് ആ നിശാചരൻ വികൃതമായി കോട്ടുവായിട്ടു.’ കോട്ടുവായിടുന്ന അവന്റെ പാതാളതുല്യമായ വായ് മേരുശിഖരത്തിൽ ഉദിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. കോട്ടുവായിട്ടുകൊണ്ട് ആ അതിബലനായ നിശാചരൻ ഉണർന്നു; അവന്റെ നിശ്വാസം പർവതത്തിൽനിന്നുള്ള കാറ്റുപോലെയായി. എഴുന്നേൽക്കുന്ന ആ കുംഭകർണന്റെ രൂപം യുഗാന്തത്തിൽ സർവഭൂതങ്ങളെയും ദഹിപ്പിക്കാനൊരുങ്ങുന്ന കാലന്റേതുപോലെ ശോഭിച്ചു. ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിക്കു തുല്യവും മിന്നലിനു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ളവയുമായ അവന്റെ വലിയ കണ്ണുകൾ ജ്വലിക്കുന്ന രണ്ടു മഹാഗ്രഹങ്ങൾപോലെ കാണപ്പെട്ടു. പിന്നെ അവർ അവനു വിവിധങ്ങളായ ധാരാളം ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കൾ കാണിച്ചുകൊടുത്തു; ആ മഹാബലൻ പന്നികളെയും പോത്തുകളെയും ഭക്ഷിച്ചു. വിശന്ന അവൻ മാംസം തിന്നു, ദാഹിച്ച അവൻ രക്തം കുടിച്ചു; ആ ഇന്ദ്രശത്രു അപ്പോൾ മേദസ്സു നിറച്ച കുടങ്ങളും മദ്യവും കുടിച്ചു. പിന്നെ അവൻ തൃപ്തനായെന്നറിഞ്ഞ് നിശാചരന്മാർ മുന്നോട്ടുവന്ന് തലകുനിച്ചു വണങ്ങി അവനെ ചുറ്റും വളഞ്ഞു. നിദ്രയാൽ മങ്ങിയ കണ്ണുകളുള്ളവനും കലങ്ങിയ നോട്ടമുള്ളവനുമായ അവൻ എല്ലാ വശത്തേക്കും കണ്ണോടിച്ച് ആ നിശാചരന്മാരെ കണ്ടു. ഉപമകളുടെ ബാഹുല്യം ശ്രദ്ധിക്കുക — ബഡവാമുഖം, പാതാളം, മേരുവിൽ ഉദിച്ച സൂര്യൻ, പർവതത്തിൽനിന്നുള്ള കാറ്റ്, യുഗാന്തത്തിലെ കാലൻ, മഹാഗ്രഹങ്ങൾ — എല്ലാ ഉപമകളും പ്രളയത്തിന്റെയും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെയും അളവിലാണ്. ഇവിടെ വൾഗേറ്റിലെ പാഠം ‘യുഗാന്തേ സർവഭൂതാനി കാലസ്യേവ ദിധക്ഷതഃ’ (യുഗാന്തത്തിൽ സർവഭൂതങ്ങളെയും ദഹിപ്പിക്കാനൊരുങ്ങുന്ന കാലനെപ്പോലെ) എന്നാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിലാകട്ടെ ‘തപാന്തേ സബലാകസ്യ മേഘസ്യേവ വിവർഷതഃ’ (വേനലവസാനത്തിൽ കൊക്കുകളോടുകൂടി പെയ്യുന്ന മേഘംപോലെ) എന്ന വ്യത്യസ്തമായ ഉപമാനമാണ്. അവൻ തൃപ്തനായെന്നറിഞ്ഞതിനുശേഷം മാത്രമാണ് രാക്ഷസന്മാർ അടുത്തുവരുന്നത് — തൃപ്തനാകാത്ത അവൻ തങ്ങളെയും തിന്നുകളയുമെന്ന് അവർക്കു ഭയം. 62, 65 എന്നീ ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘നിദ്രാവിശദനേത്രഃ’, ‘കലുഷീകൃതലോചനഃ’ എന്നിവ പരസ്പരവിരുദ്ധമെന്നു തോന്നാം — നിദ്രയാൽ പാതിതുറന്ന കണ്ണുകൾ കലങ്ങിയുമിരിക്കുന്നു. കോട്ടുവായിടലിന്റെ വർണന ദീർഘവും വിശദവുമാണ് — കൈകൾ നീട്ടൽ, വായ് പിളർക്കൽ, നിശ്വാസം, എഴുന്നേൽക്കൽ, കണ്ണുകളുടെ ജ്വലനം. ഇതെല്ലാം ഉറക്കമുണരുന്നതിന്റെ സ്വാഭാവികക്രമത്തെ അതിശയോക്തിയോടെ വർണിക്കുന്നു. ഭോജനത്തിലും ഒരു ക്രമമുണ്ട് — ആദ്യം മാംസം, പിന്നെ രക്തം, പിന്നെ മേദസ്സും മദ്യവും. ‘ശക്രരിപുഃ’ (ഇന്ദ്രശത്രു) എന്ന പദം ഭോജനസമയത്തുപോലും അവന്റെ ഇന്ദ്രവിജയത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാർ വണങ്ങി ചുറ്റും നിൽക്കുന്നു — അവരിലും അവന്റെ പ്രഭാവം വലുതാണ്. ‘സമുത്പേതുഃ’ (മുന്നോട്ടുവന്നു) എന്നതിൽനിന്ന് മുമ്പ് അവർ ഭയംകൊണ്ട് ദൂരെ മാറിനിൽക്കുകയായിരുന്നുവെന്നു മനസ്സിലാക്കാം.

രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും സാന്ത്വനപ്പെടുത്തി; ഉണർത്തപ്പെട്ടതിൽ വിസ്മയിച്ച് അവൻ രാക്ഷസന്മാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘എന്തിനാണ് നിങ്ങൾ ഇത്ര ശ്രദ്ധയോടെ എന്നെ ഉണർത്തിയത്? രാജാവിനു സുഖംതന്നെയല്ലേ? ഇവിടെ എന്തെങ്കിലും ഭയമുണ്ടോ? അതോ തീർച്ചയായും അന്യരിൽനിന്നു വലിയൊരു ഭയം വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു, അതിനാലാണല്ലോ നിങ്ങൾ തിടുക്കത്തിൽ എന്നെ ഉണർത്തിയത്. ഇന്നുതന്നെ ഞാൻ രാക്ഷസരാജന്റെ ഭയം പിഴുതെറിയും; മഹേന്ദ്രനെ പിളർക്കും, അല്ലെങ്കിൽ അഗ്നിയെ തണുപ്പിക്കും. എന്നെപ്പോലെ ഉറങ്ങുന്ന ഒരുവനെ നിസ്സാരകാരണത്താൽ ആരും ഉണർത്തുകയില്ലല്ലോ; അതിനാൽ എന്നെ ഉണർത്തിയതിന്റെ കാരണം യഥാർഥമായി പറയുവിൻ.’ ഇങ്ങനെ ക്ഷോഭത്തോടെ പറയുന്ന ശത്രുസംഹാരകനായ കുംഭകർണനോട് രാജാവിന്റെ സചിവനായ യൂപാക്ഷൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ദേവന്മാരിൽനിന്നുള്ള ഒരു ഭയവും ഞങ്ങൾക്ക് ഒരിക്കലുമില്ല; രാജാവേ, മനുഷ്യനിൽനിന്നുള്ള തുമുലമായ ഭയമാണ് ഞങ്ങളെ പീഡിപ്പിക്കുന്നത്. ഇപ്പോൾ ഞങ്ങളെ സമീപിച്ചിരിക്കുന്ന മനുഷ്യഭയംപോലെ ഒരു ഭയം ദൈത്യരിൽനിന്നോ ദാനവരിൽനിന്നോ ഒരിക്കലും ഞങ്ങൾക്കുണ്ടായിട്ടില്ല. പർവതാകാരന്മാരായ വാനരന്മാർ ഈ ലങ്കയെ വളഞ്ഞിരിക്കുന്നു; സീതാപഹരണത്താൽ ദുഃഖതപ്തനായ രാമനിൽനിന്നാണ് ഞങ്ങൾക്കു തുമുലമായ ഭയം. ഒരൊറ്റ വാനരൻ മുമ്പ് ഈ മഹാപുരിയെ ദഹിപ്പിച്ചു; അനുചരന്മാരോടും ആനകളോടുംകൂടി കുമാരനായ അക്ഷനെ കൊന്നു. ദേവന്മാർക്കു മുള്ളായ പൗലസ്ത്യനായ രാക്ഷസാധിപൻപോലും സൂര്യതേജസ്വിയായ രാമനാൽ യുദ്ധത്തിൽ ‘പോകൂ’ എന്നു പറഞ്ഞു വിട്ടയക്കപ്പെട്ടു. ദേവന്മാരോ ദൈത്യരോ ദാനവരോ രാജാവിനോടു ചെയ്തിട്ടില്ലാത്തത് ഇവിടെ രാമൻ ചെയ്തു — അദ്ദേഹം പ്രാണസംശയത്തിൽനിന്നു മോചിതനായി.’ കുംഭകർണന്റെ ആദ്യചോദ്യം രാജാവിന്റെ ക്ഷേമത്തെക്കുറിച്ചാണ് — അവന്റെ ഭ്രാതൃസ്നേഹം ആരംഭത്തിൽത്തന്നെ വ്യക്തമാണ്. അവന്റെ ഗർവവും — ‘മഹേന്ദ്രനെ പിളർക്കും, അഗ്നിയെ തണുപ്പിക്കും’ എന്ന്. യൂപാക്ഷന്റെ മറുപടിയിൽ ‘മനുഷ്യനിൽനിന്ന്’ എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനം രാവണന്റെ വരത്തിലെ പഴുതിനെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘വ്രജ’ (പോകൂ) എന്ന രാമവചനം — യുദ്ധത്തിൽ തോറ്റ രാവണനെ വിട്ടയച്ചത് — രാക്ഷസന്മാർക്ക് വലിയ അപമാനമാണ്; യൂപാക്ഷൻ അതു തുറന്നു പറയുന്നു. ഹനുമാന്റെ ലങ്കാദഹനവും അക്ഷവധവും മുൻസംഭവങ്ങളുടെ സ്മരണയാണ്. ‘രാമനിൽനിന്നുള്ള ഭയം’ — ഇതാണ് മുഴുവൻ മറുപടിയുടെയും സാരം. കുംഭകർണൻ ‘സാന്ത്വനപ്പെടുത്തി’ — ക്രുദ്ധനാണെങ്കിലും അവൻ ആദ്യം അനുചരന്മാരെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ നേതൃഗുണമാണ്. ‘എന്നെപ്പോലെ ഒരുവനെ നിസ്സാരകാരണത്താൽ ഉണർത്തില്ല’ എന്നത് ആത്മാഭിമാനത്തിന്റെ വാക്കും വലിയൊരു കാരണമുണ്ടെന്ന അനുമാനവുമാണ്. യൂപാക്ഷൻ ‘കൃതാഞ്ജലിഃ’ — ഭയത്തോടും വിനയത്തോടുംകൂടി കൈകൂപ്പി — സംസാരിക്കുന്നു. അവന്റെ മറുപടിയിൽ സംഭവങ്ങളുടെ ക്രമമുണ്ട് — സേതു, ഉപരോധം, ലങ്കാദഹനം, അക്ഷവധം, രാവണപരാജയം — എല്ലാം സംക്ഷേപിച്ച്, കുംഭകർണന് ആപത്തിന്റെ ഗൗരവം മനസ്സിലാകാൻ. ‘ദേവകണ്ടകഃ’ (ദേവന്മാർക്കു മുള്ളായവൻ) എന്ന രാവണവിശേഷണം — ദേവന്മാർക്കു മുള്ളായവൻപോലും ഒരു മനുഷ്യനാൽ വിട്ടയക്കപ്പെട്ടു — ഈ വൈരുധ്യം യൂപാക്ഷന്റെ വാക്കിൽ വ്യക്തമാണ്.

യുദ്ധത്തിൽ ജ്യേഷ്ഠനുണ്ടായ പരാജയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള യൂപാക്ഷന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് കുംഭകർണൻ കണ്ണുരുട്ടിക്കൊണ്ട് യൂപാക്ഷനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘യൂപാക്ഷാ, ഇന്നുതന്നെ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാഘവനെയും മുഴുവൻ വാനരസൈന്യത്തെയും യുദ്ധത്തിൽ ജയിച്ചിട്ടേ ഞാൻ രാവണനെ കാണൂ. വാനരന്മാരുടെ മാംസവും രക്തവുംകൊണ്ട് ഞാൻ രാക്ഷസന്മാരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തും; രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ രക്തം ഞാൻതന്നെ കുടിക്കും.’ ഗർവോടെ പറയുന്ന അവന്റെ, രോഷംകൊണ്ടു ദോഷം വർധിച്ച ആ വാക്കു കേട്ട്, രാക്ഷസയോദ്ധാക്കളിൽ പ്രമുഖനായ മഹോദരൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, രാവണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഗുണദോഷങ്ങൾ വിചാരിച്ചശേഷവും അങ്ങേക്കു യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ ജയിക്കാമല്ലോ.’ മഹോദരന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, മഹാതേജസ്വിയും മഹാബലനുമായ കുംഭകർണൻ പുറപ്പെട്ടു. കുംഭകർണന്റെ സ്വഭാവം ഇവിടെ തെളിയുന്നു — ആദ്യം കർമം, പിന്നെ വാക്ക്; രാജാവിനെ കാണുന്നതിനു മുമ്പേ യുദ്ധം ചെയ്യാനാണ് അവന്റെ ആഗ്രഹം. മഹോദരനാകട്ടെ രാജാജ്ഞയുടെ ക്രമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ആദ്യം രാജാവിനെ കാണണം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കു കേൾക്കണം. ‘രോഷവിവൃദ്ധദോഷം’ (രോഷത്താൽ ദോഷം വർധിച്ചത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് കുംഭകർണന്റെ വാക്കിൽ ക്രോധത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ദോഷം — ആലോചിക്കാത്ത സാഹസം — കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുന്നോട്ട് അറുപത്തിനാലാം സർഗത്തിൽ മഹോദരൻതന്നെ അവന്റെ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള പോക്കിനെ നിന്ദിക്കും; അതിനാൽ ഇരുവരും തമ്മിലുള്ള എതിർപ്പിന്റെ വിത്ത് ഇവിടെത്തന്നെ കാണാം. ‘രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ രക്തം ഞാൻ കുടിക്കും’ എന്ന വാക്ക് അവന്റെ രാക്ഷസസ്വഭാവവും ‘ഗുണദോഷങ്ങൾ വിചാരിച്ച്’ എന്ന മഹോദരവാക്ക് രാജനീതിയും കാണിക്കുന്നു. മഹോദരന്റെ വാക്ക് അവൻ ഉടനെ സ്വീകരിക്കുന്നു — ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞയോടുള്ള അവന്റെ ആദരം. ‘വിവൃത്താക്ഷഃ’ എന്നാൽ ക്രോധത്താൽ ഉരുളുന്ന കണ്ണുകളുള്ളവൻ — ജ്യേഷ്ഠന്റെ അപമാനം കേട്ടുള്ള അവന്റെ രോഷം. ‘തതഃ ദ്രക്ഷ്യാമി രാവണം’ (അതിനുശേഷം രാവണനെ കാണും) എന്ന വാക്കിൽ, വിജയംതന്നെ ഒരു ഉപഹാരമായി ജ്യേഷ്ഠന്റെ മുന്നിൽ വയ്ക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — വീരന്റെ സ്വാഭാവികമായ അഭിമാനം. മഹോദരന്റെ ഇടപെടലും ചിന്തനീയമാണ് — രാജാവിന്റെ അനുമതി കൂടാതെ കുംഭകർണൻ യുദ്ധത്തിനു പോകുന്നത് അവൻ തടയുന്നു; അതിലൂടെ രാവണന്റെ അധികാരം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ മന്ത്രി എപ്പോഴും രാജാവിന്റെ പക്ഷത്തുതന്നെ നിൽക്കുന്നു; അതു തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിലും കാണാം. കുംഭകർണനാകട്ടെ ഉടനടി അവന്റെ വാക്കു സ്വീകരിക്കുന്നു, കാരണം ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞയാണ് അവന് എല്ലാറ്റിനും മീതെ.

ഭയങ്കരമായ കണ്ണുകളും ഭയങ്കരമായ രൂപവും പരാക്രമവുമുള്ള കുംഭകർണനെ ഉറക്കത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേൽപ്പിച്ചശേഷം രാക്ഷസന്മാർ തിടുക്കത്തിൽ ദശഗ്രീവന്റെ വസതിയിലേക്കു പോയി. ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിലിരിക്കുന്ന ദശഗ്രീവനെ സമീപിച്ച് ആ നിശാചരന്മാരെല്ലാം കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസേശ്വരാ, അങ്ങയുടെ സഹോദരനായ കുംഭകർണൻ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു. എങ്ങനെ വേണം — അവൻ അവിടെനിന്നുതന്നെ യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെടട്ടെയോ, അതോ ഇവിടെ വരുന്ന അവനെ അങ്ങു കാണുമോ?’ സന്തുഷ്ടനായ രാവണൻ അടുത്തുനിൽക്കുന്ന ആ രാക്ഷസന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘അവനെ ഇവിടെ കാണാനാണ് എനിക്കാഗ്രഹം; യഥാവിധി അവനെ ആദരിക്കുകയും വേണം.’ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് ആ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം തിരിച്ചുചെന്ന് രാവണന്റെ പ്രേരണയനുസരിച്ച് കുംഭകർണനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘സകല രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവ് അങ്ങയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; പോകാൻ മനസ്സുവയ്ക്കുക, ജ്യേഷ്ഠനെ സന്തോഷിപ്പിക്കുക.’ ആർക്കും എതിർക്കാനാവാത്തവനും മഹാവീര്യനുമായ കുംഭകർണൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ശാസനം അറിഞ്ഞ് ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് ശയ്യയിൽനിന്നു ചാടിയെഴുന്നേറ്റു. സന്തോഷത്തോടെ മുഖം കഴുകി സ്നാനം ചെയ്ത് അത്യന്തം ഹർഷിതനായ അവൻ, ദാഹിച്ച്, ബലം വർധിപ്പിക്കുന്ന പാനീയം വേഗം കൊണ്ടുവരാൻ തിടുക്കപ്പെടുത്തി. അപ്പോൾ രാവണാജ്ഞയാൽ തിടുക്കപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസന്മാർ അവിടെ മദ്യവും വിവിധ ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കളും ക്ഷണത്തിൽ എത്തിച്ചു. രണ്ടായിരം കുടം കുടിച്ച്, അല്പം ഉന്മത്തനായി, മത്തനായി, തേജസ്സും ബലവും നിറഞ്ഞ അവൻ പോകാൻ ഒരുങ്ങി. രോഷാകുലനായ കുംഭകർണൻ കാലനും അന്തകനും യമനും തുല്യനായി ശോഭിച്ചു; രാക്ഷസസൈന്യത്തോടുകൂടി ജ്യേഷ്ഠന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു പോകുമ്പോൾ അവൻ കാലടികൾകൊണ്ടു ഭൂമിയെ കുലുക്കി. തൊണ്ണൂറ്റിനാലാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിന്റെ അവസാനത്തെ രണ്ട് അർധങ്ങൾ അറുപത്തിരണ്ടാം സർഗത്തിലെ അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ഏതാണ്ട് ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്. രാജദർശനത്തിന്റെ ശിഷ്ടാചാരം ഇവിടെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — ദൂതന്മാർ ഇരുവർക്കുമിടയിൽ പോയിവരുന്നു; ‘യഥാവിധി ആദരിക്കുക’ എന്നു രാവണൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ‘ബലസമീരണം പാനം’ (ബലം ഉണർത്തുന്ന പാനീയം) എന്നതിലൂടെ മദ്യം ബലം വർധിപ്പിക്കുമെന്നാണ് രാക്ഷസന്മാരുടെ മതം എന്നു കാണാം. രണ്ടായിരം കുടം കുടിച്ചിട്ടും ‘അല്പം’ മാത്രം മത്തൻ — അവന്റെ പാനത്തിന്റെ അളവും അത്ര വിശാലമാണ്. സ്നാനവും മുഖം കഴുകലും രാജസഭയ്ക്കു യോജിച്ച ഒരുക്കമാണ്. ‘കാലാന്തകയമോപമഃ’ എന്നതു മൂന്നു പദങ്ങളുള്ള ഉപമയാണ് — കാലൻ, അന്തകൻ, യമൻ — മൃത്യുവിന്റെ മൂന്നു നാമങ്ങൾ; അവന്റെ ഭീകരതയുടെ പാരമ്യം. ദൂതന്മാരുടെ രണ്ടാമത്തെ പോക്കുവരവ് കഥയുടെ ഗതി മന്ദമാക്കുന്നു; അതിലൂടെ കുംഭകർണന്റെ രാജസഭാപ്രവേശം ഗൗരവത്തോടെ സംഭവിക്കുന്നു. മദ്യത്തിന്റെ അളവ് — രണ്ടായിരം കുടം — അതിശയോക്തിയാണെങ്കിലും അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ വലിപ്പത്തോടു ചേരുന്നു. ‘ഈഷത് സമുത്കടഃ മത്തഃ’ എന്ന മൂന്നു പദങ്ങൾ അവന്റെ മദത്തിന്റെ അളവു പറയുന്നു — പൂർണമായി മത്തനല്ല, എന്നാൽ ഉത്സാഹം നിറഞ്ഞവൻ. ‘യഥാവിധി ആദരിക്കുക’ എന്ന രാവണാജ്ഞ സഹോദരനോടുള്ള സമ്മാനവും അവനെക്കൊണ്ടുള്ള ആവശ്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലുള്ള നാലു ശ്ലോകങ്ങളോടെ (വംശസ്ഥം, ഉപജാതി, ഉപജാതി, വംശസ്ഥം) സർഗം അവസാനിക്കുന്നു: ‘ആയിരം രശ്മികളുള്ള സൂര്യൻ കിരണങ്ങൾകൊണ്ടു ഭൂമിയെയെന്നപോലെ, തന്റെ ശരീരംകൊണ്ടു രാജവീഥിയെ പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, കൂപ്പുകൈകളുടെ ഒരു മാലയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ശതക്രതു സ്വയംഭുവിന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്കെന്നപോലെ അവൻ അവിടേക്കു പോയി. രാജവീഥിയിൽ നിൽക്കുന്ന, ശത്രുഘാതകനും അളവറ്റവനും പർവതശിഖരംപോലെയുള്ളവനുമായ അവനെ കണ്ട് പുറത്തുനിന്നിരുന്ന ആ വനവാസികൾ യൂഥപന്മാരോടൊപ്പം പെട്ടെന്നു ഭയന്നുവിറച്ചു. ചിലർ ശരണ്യനായ രാമനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു, ചിലർ വ്യഥിതരായി വീണു, ചിലർ വ്യഥിതരായി ദിക്കുകളിലേക്കു പാഞ്ഞു, ചിലർ ഭയാർത്തരായി നിലത്തു കിടന്നു. പർവതശിഖരംപോലെയുള്ളവനും കിരീടധാരിയും സ്വന്തം തേജസ്സുകൊണ്ടു സൂര്യനെ തൊടുന്നതുപോലെ വളർന്നവനുമായ ആ അത്ഭുതരൂപനെ കണ്ട് ഭയാർത്തരായ വനവാസികൾ നാനാദിക്കിലേക്കും ഓടിപ്പോയി.’ തൊണ്ണൂറ്റിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘കേചിദ് ദശശ്ച’ എന്നാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘കേ ചിദ് ദിശഃ സ്മ’ — ‘ദിക്കുകളിലേക്ക്’ എന്ന അർഥം സംഭാവ്യമാണ്, എങ്കിലും അച്ചടിപാഠം നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. ‘അഞ്ജലിമാലയാ വൃതഃ’ (കൂപ്പുകൈകളുടെ മാലയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവൻ) എന്നാൽ രാക്ഷസന്മാർ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് അവനെ ചുറ്റും അനുഗമിക്കുന്നു — അവനു നൽകുന്ന സമ്മാനം. വാനരന്മാരുടെ ഭയത്തിന് നാലുവിധം ചിത്രം — ശരണം പ്രാപിക്കൽ, വീഴൽ, ദിക്കുതെറ്റിയുള്ള പാച്ചിൽ, നിലത്തു കിടക്കൽ — കരുണവും ഹാസ്യവുമാണ്. ‘രാമനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു’ എന്നത് വാനരന്മാർക്കു രാമനിലുള്ള വിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാക്ഷസന്മാരുടെ പുനരുത്സാഹത്തോടും വാനരന്മാരുടെ ഭയത്തോടുംകൂടി സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമന്റെ ചോദ്യവും വിഭീഷണന്റെ ഉത്തരവും ഉണ്ടാകും. ‘സഹസ്രരശ്മി ഭൂമിയെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ അവന്റെ സ്വർണാഭരണങ്ങളുടെ ദീപ്തിയും, ‘ശതക്രതു സ്വയംഭുവിന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്കെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ ജ്യേഷ്ഠനോടുള്ള ഗൗരവവും കാണിക്കുന്നു. ‘സൂര്യനെ തൊടുന്നതുപോലെ’ എന്നത് അവന്റെ ഉയരം — ആകാശംവരെ. പുറത്തുനിൽക്കുന്ന വാനരന്മാർ ലങ്കയുടെ കോട്ടമതിലിനു പുറത്തുനിന്നുതന്നെ അവനെ കണ്ട് ഓടിപ്പോകുന്നു; ഇത് അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ വിശാലത ദൂരെനിന്നുപോലും ദൃശ്യമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. യൂഥപന്മാരോടൊപ്പമുള്ള ഭയം — സാധാരണ വാനരന്മാർ മാത്രമല്ല, അവരുടെ നായകന്മാരും ഭയന്നു; ഇതു വിഭീഷണൻ തുടർന്നു നിർദേശിക്കുന്ന ഉപായത്തിന്റെ ആവശ്യകത കാണിക്കുന്നു. ശരണ്യനായ രാമനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്ന വാനരന്മാർ രാമന്റെ ആശ്രയത്വം വീണ്ടും തെളിയിക്കുന്നു.

Tormented by fear of Rāma's arrows, the king went back into the city of Laṅkā with his pride broken and his senses in turmoil. As an elephant is overpowered by a lion, or a snake by Garuḍa, so the king had been overpowered by great-souled Rāghava; even the elephant fears the lion and the snake fears Garuḍa, and so Rāvaṇa, conqueror of the worlds, now feared Rāma. At the end of the last sarga Rāma had beaten him in battle and let him go, telling him to rest and come back, and this sarga opens with the fruit of that humiliation. The lord of the rākṣasas shook as he remembered Rāghava's arrows, unfailing as Brahmā's rod of punishment and flickering like lightning; the poet dwells not on his outward defeat but on his inner dread, for it was the memory itself that tormented him, a wound of the mind worse than any wound of the body. His pride had been the root of his strength, and with it broken, every sense — sight, hearing, mind — was thrown into confusion. He who had conquered the three worlds and beaten Kubera, Yama and Indra had been defeated by a single man, and the shame was double. Rāma had released him by the law of righteous war, which forbids killing an exhausted enemy, but for Rāvaṇa even that kindness was an insult, for being spared by an enemy's mercy burned his pride. From this torment came his decision to wake Kumbhakarṇa, the subject of the whole sarga.

Seated on his splendid golden throne, Rāvaṇa looked around at the rākṣasas and said: "All the supreme penance I performed has surely been in vain, since I, the equal of great Indra, have been beaten by a man. Brahmā's terrible word has come home to me: 'Know that your danger will come from men.' So it has turned out. I asked to be safe from gods, dānavas, gandharvas, yakṣas, rākṣasas and serpents; from men I did not ask it." His neglect of men when he chose his boon had become the door to his ruin, and this is one of the foundations of the whole Rāmāyaṇa. He admitted that his penance — ten thousand years of it, and the offering of his own heads into the fire — had come to nothing, and calling himself the equal of Indra only deepened the shame of defeat. Brahmā had warned him at the very moment of the boon, but then he had thought men no more than grass; now his pride had become his weakness. Then he remembered the curses laid on him. "I believe this man Rāma, son of Daśaratha, is the one Anaraṇya of the Ikṣvāku line spoke of long ago: 'Vilest of rākṣasas, disgrace of your race, evil-minded one, a man will be born in my line who will kill you in battle with your sons, your ministers, your army, your horses and your charioteer.'" Anaraṇya was the Ikṣvāku king of Ayodhyā whom Rāvaṇa had killed in his conquest of the world, and Rāvaṇa himself now granted that the dying king's curse had come true in Rāma. "And Vedavatī cursed me too, long ago, when I violated her; she has been born again as this noble Sītā, daughter of Janaka." Vedavatī was an ascetic woman who, violated by Rāvaṇa, entered the fire vowing to be born again for his death; naming Sītā as Vedavatī reborn makes the carrying off of Sītā the harvest of his own deeds. "What Umā, Nandīśvara, Rambhā and the daughter of Varuṇa foretold has come upon me. The words of seers are never false. Knowing this, you must all make every effort here." It was a rare moment of self-knowledge: he recalled his sins in the form of curses — women violated, gods mocked, kings killed — yet he had no wish to turn back from them, and only told the rākṣasas to try harder. So the poet makes Rāvaṇa review his own life out of his own mouth.

"Let the rākṣasas take their stand on the highways and the tops of the gate-towers. And let Kumbhakarṇa be woken — he whose depth is matchless, who crushes the pride of gods and dānavas, and who lies overcome by Brahmā's curse." Knowing that he himself had been beaten in battle and that Prahasta, his commander, had been killed, the mighty king gave his orders to the fearsome rākṣasa force. His orders came in two parts, defence and waking, and in that order, for the monkeys were at the walls — the sign of a real commander. "Be vigilant at the gates and man the ramparts. Wake Kumbhakarṇa, who lies overcome by sleep. He sleeps at ease and without a care, his mind besotted with pleasure. He sleeps for nine months at a time, or seven, or ten, or eight; he went to sleep nine days ago, after the council." That council was the one held at the start of the Yuddha Kāṇḍa; nine days earlier he had taken part in it and gone back to sleep, and so waking him out of season would be hard, as the poet will describe at length. "Wake mighty Kumbhakarṇa at once, for in battle that mighty-armed one is the crown of all the rākṣasas, and he will quickly kill the monkeys and the two princes. He is the highest banner of all the rākṣasas in war; yet Kumbhakarṇa is always asleep, a fool given over to vulgar pleasures." Crown and banner, he called him the summit and standard of the family, yet he also blamed his idleness — affection and reproach mixed together. The reader cannot miss the irony that Rāvaṇa condemned his brother's love of pleasure when it was his own lust that had made him carry off Sītā. "Routed by Rāma in this terrible battle, I shall have no more grief once Kumbhakarṇa is awake. What use is he to me, strong as Indra though he is, if he is no help in so dreadful a calamity?" With Prahasta dead, Kumbhakarṇa was his last refuge, and his last words recall the old rule that a kinsman is tested in misfortune.

Hearing the words of the lord of the rākṣasas, the rākṣasas went in great agitation to Kumbhakarṇa's dwelling — the king's order had to be obeyed at once, yet they were afraid even to approach the sleeper. At Rāvaṇa's command those eaters of flesh and blood hurried off, taking perfumes, garlands and a great quantity of food. They entered Kumbhakarṇa's lovely cave, with its great entrance, a league across in every direction, as vast as the body it housed, and breathing the scent of flowers. But the wind of Kumbhakarṇa's breath blew them back; mighty as they were, they could hardly keep their feet, and they got into the cave only with great effort — a sight both comic and frightening. Inside that lovely cave, floored with jewels and gold, the tigers among the rākṣasas saw him lying asleep, a being of fearful might, and together they set about waking him. The poet heaps up a dozen epithets in one breath. He lay sunk in deep sleep, hideous, sprawled like a mountain whose peaks have tumbled apart; his body bristled with hair standing on end; he breathed like a serpent and his breath sent things spinning; his nostrils were dreadful and his mouth as wide as the underworld; his whole body was stretched out on his bed and smelled of fat and blood, the smell of what he ate; his limbs were bound with golden armlets and his crown shone like the sun. The beauty of the cave, its jewels, gold and scent of flowers, set off the horror of the body. Then the rākṣasas piled up in front of Kumbhakarṇa a heap of creatures as high as Meru to feed him — heaps of deer, buffalo and boar, wild beasts that had taken great labour to gather — and a wondrous mountain of cooked food besides. And the enemies of the gods set jars of blood and every kind of meat before him. They laid out the food in advance because they knew that when he woke he would be ravenous and eat whatever was near — this was also for their own protection — and the heap as high as Meru shows the size of his hunger. Eaters of flesh and blood themselves, even they marvelled at his meals. The description moves in order: first the cave, then the sleeping body, then the food.

They anointed that scorcher of foes with the finest sandal paste, refreshed him with heavenly garlands and fragrant perfumes, sent up the smoke of incense and sang his praises, tending him as one tends a god in worship. Then the rākṣasas began to roar on every side like thunderclouds. They blew conches bright as the moon, and all at once, impatient, they raised a tumultuous din; the night-rangers roared, slapped their arms and flung things about, making a huge noise to wake Kumbhakarṇa. At the din of conches, kettle-drums and tabors, the slapping of arms, the shouts and the lion-roars, birds flying in every direction, scattered across the sky, fell suddenly to earth. When even that great noise did not wake the great Kumbhakarṇa from his sleep, all the bands of rākṣasas took up bhuśuṇḍīs, pestles and maces, and with mountain peaks, pestles, maces, hammers and fists the fierce rākṣasas pounded the chest of Kumbhakarṇa as he lay blissfully asleep on the ground. Yet the wind of his breath was so strong that they could not stand in front of him; asleep, he still blew them away. Then ten thousand rākṣasas of fearful strength, girded tight, surrounded him where he lay like a heap of black collyrium and all together beat tabors, drums, kettle-drums, conches and pitcher-drums, striking him and roaring to wake him; but he did not wake. When they could not rouse him, they set about a heavier and harsher effort. They drove horses, camels, donkeys and elephants over him with sticks, whips and goads — a wonderful device — beat kettle-drums, conches and tabors with all their strength, and pounded his limbs with great logs and with hammers and pestles raised with all their might; twice the poet says "with all their strength", to show their toil. All Laṅkā, its mountains and woods, was filled with that great noise, and still he did not wake. The efforts climb from gentle to rough — scent and praise, then noise, then blows, then the trampling of beasts — and the climb itself is comic. Birds falling from the sky, all Laṅkā ringing, and the sleeper not stirring: the contrast shows the power of Brahmā's curse.

Then a thousand kettle-drums with sticks of polished gold — the royal splendour itself pressed into service — were beaten all at once, all round him, without a pause. When even so he did not wake from his deep sleep, being in the grip of the curse, the night-rangers grew angry. Filled with fury, those rākṣasas of fearful might tried still other ways to wake him, the poet's "some… others…" tumbling out their efforts in haste. Some beat drums and others raised a great shout; some tore at his hair and others bit his ears; others poured hundreds of pots of water into his ears — the ways one wakes a child, with cold, with pain, with pulling, but multiplied a hundredfold. But Kumbhakarṇa, deep in sleep, did not stir. Other strong rākṣasas, spiked hammers in hand, brought them down on his head, his chest and his limbs; and though he was pounded on every side with śataghnīs — huge iron-spiked stones tied with ropes and dropped again and again — the giant did not wake. It was not the noise or the blows that failed; it was the curse that kept him asleep, stronger than any effort of theirs. At last a thousand elephants were driven over his body, and Kumbhakarṇa, waking, felt what was to him no more than a light touch. The trampling of a thousand elephants, the limit of strength itself, was only a touch to him — which shows how huge and how hard his body was. The long description keeps the listener waiting to know when he will wake.

Paying no heed to the heavy blows of mountain peaks and trees raining down on him, and tormented by hunger now that his sleep was broken, he suddenly leapt up, yawning. Flinging out his arms, like the coils of great serpents or mountain peaks and stronger than the thunderbolt, the night-ranger opened his mouth wide like the mare's-head fire beneath the ocean and yawned hideously. As he yawned, his mouth, deep as the underworld, looked like the sun rising over the summit of Meru. Yawning, the mighty night-ranger was awake at last, and his breath rushed out like wind from a mountain. As Kumbhakarṇa rose, he looked like Time at the end of an age, eager to burn up all creatures. His two great eyes, blazing like fire and flashing like lightning, looked like two great blazing planets. Every image — the mare's-head fire, the underworld, the sun on Meru, the mountain wind, Time at the world's end, the planets — is on the scale of the universe and its destruction. The waking itself is told at length, in the natural order of shaking off sleep but vastly magnified: the stretch of the arms, the gaping mouth, the breath, the rising, the blazing eyes. Then they showed him all the many kinds of food, and the mighty one devoured boars and buffaloes. Ravenous, he ate the meat; thirsty, he drank the blood; and then the enemy of Indra — even at his meal the poet reminds us that he had conquered Indra — drank jars of fat and of wine. Only when they saw that he was full did the night-rangers, who had kept their distance for fear he might eat them too, come forward, bow their heads to him and gather round him on every side; his sway over them was great. His eyes still heavy and bleary with sleep, he looked all around and saw the night-rangers.

The bull among the rākṣasas first reassured them all — angry as he was, he calmed his followers, the mark of a leader — and, surprised at being woken, he said: "Why have you gone to such lengths to wake me? I hope all is well with the king, and that there is no danger here." His first question was about the king, and his love for his brother shows from the start. "Or surely some great danger from others has come upon us, since you have hurried to wake me. Today I will tear up the king of the rākṣasas' fear by the roots; I will split great Indra apart or make fire cold. No one would wake someone like me for a trifle. So tell me truly why you have woken me." His pride speaks here too, and his guess that the cause must be great. As the furious Kumbhakarṇa spoke, Yūpākṣa, the king's minister, answered with joined palms, in fear and humility: "We have never had anything to fear from the gods; it is from a man, King, that a terrible fear presses on us. We never feared daityas or dānavas as we fear this man who has come against us." The repeated "a man" recalls again the gap in Rāvaṇa's boon. "Laṅkā is ringed by monkeys the size of mountains, and a terrible danger threatens us from Rāma, who burns with grief at the carrying off of Sītā. Once before this great city was burned by a single monkey, and young Prince Akṣa was killed with his escort and his elephants. The lord of the rākṣasas himself, Paulastya, the thorn in the side of the gods, was let go in battle by Rāma, splendid as the sun, with the word 'Go!' What the king never suffered from gods, daityas or dānavas he has suffered here from Rāma: he was let go when his life hung by a thread." Yūpākṣa said plainly what an insult that "Go!" was to the rākṣasas: the thorn of the gods, set free by a man. His answer ran through everything in brief — the siege, the burning of the city, Akṣa's death, Rāvaṇa's defeat — so that Kumbhakarṇa would grasp how grave the danger was, and its sum was this: fear of Rāma.

Hearing from Yūpākṣa of his brother's defeat in battle, Kumbhakarṇa rolled his eyes in anger and said: "This very day, Yūpākṣa, I will defeat the whole monkey army, and Lakṣmaṇa and Rāghava, in battle, and only then will I see Rāvaṇa. I will glut the rākṣasas with the flesh and blood of the monkeys, and I myself will drink the blood of Rāma and Lakṣmaṇa." Here his nature shows: deeds first and words after. He wanted to lay victory before his brother as a gift, with a hero's natural pride. Hearing those words, arrogant and made worse by anger — a rash daring that had not been thought through — Mahodara, chief of the rākṣasa warriors, joined his palms and said: "First hear what Rāvaṇa has to say and weigh its merits and faults; afterwards, mighty-armed one, you can defeat the enemy in battle." Mahodara reminded him of the proper order: first see the king and hear his word. Drinking the blood of Rāma and Lakṣmaṇa shows the rākṣasa in Kumbhakarṇa; weighing merits and faults shows the statecraft of Mahodara, a minister who always stood on the king's side and here guarded Rāvaṇa's authority. The seed of their later quarrel lies here, for it is Mahodara who will scorn Kumbhakarṇa's going out alone. Kumbhakarṇa accepted his advice at once, for his elder brother's command came before everything, and the glorious, mighty Kumbhakarṇa set out, surrounded by rākṣasas.

Having roused from sleep that terrible-eyed rākṣasa of terrible form and prowess, the rākṣasas hurried to the palace of ten-necked Rāvaṇa. They went up to him where he sat on his lofty throne, and all of them said with joined palms: "Lord of the rākṣasas, your brother Kumbhakarṇa is awake. Should he go straight out to battle from where he is, or will you see him here?" Delighted, Rāvaṇa said to the rākṣasas before him: "I want to see him here; let him be honoured as is fitting," a mark of respect for his brother and of how much he needed him. The court etiquette is carefully described, messengers going back and forth, and the second errand slows the story so that Kumbhakarṇa's entry into the royal hall comes with due grandeur. Saying "So be it," the rākṣasas went back and, as Rāvaṇa bade them, told Kumbhakarṇa: "The king, bull among all rākṣasas, wishes to see you. Make up your mind to go, and gladden your brother." When he heard his brother's command, the mighty and invincible Kumbhakarṇa said "So be it" and sprang up from his bed. Delighted and in high spirits, he washed his face and bathed, making himself fit for the royal hall, and, being thirsty, he called in haste for a drink to rouse his strength, for the rākṣasas held that wine gives strength. At Rāvaṇa's order the rākṣasas quickly brought him wine and all kinds of food. After drinking two thousand jars he was only a little tipsy — flushed and full of energy and strength, not drunk. The quantity is an exaggeration, but it suits the size of his body. Then he made ready to go. In his anger Kumbhakarṇa looked like Kāla, the Ender, Yama — three names for death, the height of terror — and as he went to his brother's palace with the rākṣasa host, he shook the earth with his footsteps.

He lit up the royal highway with his body, as the thousand-rayed sun lights the earth with its beams, for his golden ornaments blazed. He went on surrounded by rows of rākṣasas walking about him with joined palms in his honour, as Indra of the hundred sacrifices goes to the house of Brahmā the Self-born — an image of his reverence for his brother. Outside the walls, the forest-dwellers saw that slayer of enemies on the royal highway, immeasurable, like a mountain peak — his body could be seen even from beyond the ramparts — and they were suddenly terrified, their troop-leaders along with them. Not only the common monkeys but their leaders were afraid, which shows why Vibhīṣaṇa's counsel will soon be needed. Some went for refuge to Rāma, the refuge of all, proving once more their trust in him; some, stricken, fell down; some fled in every direction; some lay on the ground overcome with fear — a picture both pitiful and comic. Seeing him, crowned and like a mountain peak, grown huge and wondrous, so tall that his own splendour seemed to touch the sun, the forest-dwellers fled this way and that in terror. So the sarga ends with the rākṣasas' courage renewed and the monkeys in fear; in the next, Rāma asks who this is, and Vibhīṣaṇa answers.