प्लवंगमानाम् ऋषभेण नीलेन युद्धे तस्मिन् राक्षससेनापालके प्रहस्ते हते, भीमायुधं सागरवेगतुल्यं राक्षसराजस्य सैन्यं विदुद्रुवे, पलायितम्। ते गत्वा रक्षोधिपतये रावणाय ‘सेनापतिः प्रहस्तः पावकसूनुना नीलेन हतः’ इति शशंसुः। तेषां तत् वचनं निशम्य रक्षोधिपः क्रोधवशं जगाम। संख्ये प्रहस्तं निहतं श्रुत्वा क्रोधेन अर्दितः शोकेन परीतचेताः च सः, यथा इन्द्रः देवयूथमुख्यान्, तथा राक्षसयूथमुख्यान् उवाच — ‘रिपवे अवज्ञा न कार्या; यैः इन्द्रस्य बलस्य अपि सादनः मम सैन्यपालः सानुयात्रः सकुञ्जरः सूदितः, ते शत्रवः न तुच्छाः। अतः अहं रिपूणां विनाशाय विजयाय च अविचारयन् स्वयम् एव तत् अद्भुतं रणशीर्षं गमिष्यामि। अद्य तत् वानरानीकं, सलक्ष्मणं रामं च, यथा दीप्ताः अग्नयः वनं दहन्ति, तथा बाणौघैः निर्दहिष्यामि; अद्य कपीनां शोणितैः पृथिवीं संतर्पयिष्यामि।’ अत्र रावणस्य मनसि प्रथमवारं परिवर्तनं दृश्यते — सः अद्यावधि वानरान् अवज्ञया पश्यति स्म, अधुना ‘नावज्ञा रिपवे कार्या’ इति स्वयं स्वीकरोति। प्रहस्तः इन्द्रस्य सेनाम् अपि सादयितुं समर्थः आसीत्; तादृशस्य वधः शत्रूणां सामर्थ्यस्य प्रमाणम्। आरम्भे त्रयः श्लोकाः उपजातिवृत्ते निबद्धाः, सर्गस्य गौरवं सूचयन्ति। षष्ठः श्लोकः षट्पादः, तस्य अन्तिमः अर्धः ‘अद्य संतर्पयिष्यामि पृथिवीं कपिशोणितैः’ इति समीक्षिते नास्ति। रावणस्य ‘अविचारयन्’ इति पदं द्विविधम् अर्थं ददाति — निःसंशयं, किन्तु अविवेकेन अपि; सः परिणामं न विचारयति। ‘रणशीर्षम्’ इति युद्धस्य अग्रभागः, यत्र मुख्याः वीराः युध्यन्ते; राजा स्वयं तत्र गमिष्यति इति तस्य दृढनिश्चयः।

एवम् उक्त्वा अमरराजशत्रुः रावणः ज्वलनप्रकाशं, तुरंगोत्तमानां पङ्क्त्या युक्तं, स्वेन वपुषा प्रकाशमानं ज्वलन्तं रथं समारुरोह। शङ्खानां भेरीणां पणवानां च प्रणादैः, आस्फोटितैः क्ष्वेडितैः सिंहनादैः च, पुण्यैः स्तवैः सुपूज्यमानः राक्षसराजमुख्यः तदा ययौ। शैलजीमूतसदृशरूपैः मांसाशनैः पावकवत् दीप्तनेत्रैः राक्षसैः वृतः सः, भूतगणैः वृतः अमरेशः रुद्रः इव, बभौ। ततः महौजाः सः सहसा नगर्याः निष्क्रम्य महार्णवस्य अभ्रस्य च इव स्तनितवत्, पादपशैलहस्तं समुद्यतं च तत् उग्रं वानरसैन्यं ददर्श। अत्र रावणस्य निर्गमनं प्रहस्तस्य निर्गमनात् भिन्नम् — तत्र अशुभनिमित्तानि, अत्र पुण्याः स्तवाः मङ्गलवाद्यानि च। रुद्रस्य उपमा रावणस्य महत्त्वं भीषणतां च सूचयति — यथा भूतगणैः परिवृतः शिवः, तथा घोरराक्षसैः परिवृतः रावणः। रावणः शिवभक्तः इति प्रसिद्धम्, अतः एषा उपमा सार्थिका। वानरसेना अपि उग्रा, वृक्षशिलाभिः समुद्यता — उभे सेने समाने बलेन सम्मुखीभवतः। चत्वारः अपि श्लोकाः उपजातिवृत्ते। ‘आस्फोटित’ इति भुजास्फोटनं, ‘क्ष्वेडित’ इति सिंहनादसदृशः ध्वनिः — योधानाम् उत्साहस्य चिह्नानि।

भुजगेन्द्रबाहुः पृथुश्रीः रामः सेनया अनुगतः अतिप्रचण्डं तत् राक्षसानीकम् आलोक्य शस्त्रभृतां वरिष्ठं विभीषणम् उवाच — ‘नानाविधाभिः पताकाभिः ध्वजैः छत्रैः च जुष्टं, प्रासैः असिभिः शूलैः अन्यैः आयुधैः शस्त्रैः च युक्तं, अभीरुभिः योधैः सेवितं, महेन्द्रपर्वतोपमैः गजैः पूर्णं, अक्षोभ्यम् इदं सैन्यं कस्य?’ ततः शक्रसमानवीर्यः विभीषणः रामस्य वाक्यं निशम्य महात्मनां राक्षसपुंगवानां बलप्रवेकं शशंस — ‘राजन्, यः गजस्कन्धम् आरूढः, नवोदितार्कवत् ताम्रमुखः, गजस्य शिरः कम्पयन् आगच्छति, तम् अकम्पनं विद्धि। यः सिंहध्वजः रथस्थः इन्द्रधनुःसदृशं धनुः धुन्वन्, उग्रविवृत्तदंष्ट्रः करी इव भाति, सः वरप्रधानः इन्द्रजित् नाम। यः विन्ध्यास्तमहेन्द्रपर्वतसदृशः धन्वी रथस्थः अतिरथः अतिवीरः अतुल्यं चापं विस्फारयति, सः अतिवृद्धकायः अतिकायः नाम। यः नवोदितार्कवत् ताम्रचक्षुः घण्टानिनदयुक्तं खरं गजम् आरुह्य गर्जति, सः एषः वीरः महोदरः नाम। यः काञ्चनचित्रभाण्डं संध्याभ्रगिरिसदृशं हयम् आरुह्य मरीचिनद्धं प्रासम् उद्यम्य आगच्छति, सः अशनितुल्यवेगः पिशाचः। यः विद्युत्प्रभं वज्रवेगं निशितं शूलं गृहीत्वा शशिप्रकाशं वृषेन्द्रम् आस्थाय आयाति, सः यशस्वी त्रिशिराः। यः जीमूतसदृशरूपः पृथुविशालसुजातवक्षाः समाहितः पन्नगराजध्वजः धनुः विस्फारयन् याति, सः कुम्भः। यः जाम्बूनदवज्रजुष्टं दीप्तं सधूमं परिघं प्रगृह्य राक्षसबलस्य केतुः इव आयाति, सः अद्भुतघोरकर्मा निकुम्भः। यः चापासिशरौघयुक्तं पताकिनं पावकदीप्तं रथम् आस्थाय उदग्रः भाति, सः नगशृङ्गयोधी नरान्तकः। यः व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगाश्वमुखैः विवृत्तनेत्रैः नानाविधघोररूपैः भूतैः वृतः भाति, सः सुराणाम् अपि दर्पहन्ता; यत्र एतत् इन्दुसदृशं सूक्ष्मशलाकम् अग्र्यं सितं छत्रं विभाति, अत्र एषः महात्मा रक्षोधिपतिः भूतैः वृतः रुद्रः इव अवभाति। सः किरीटी, चलकुण्डलमुखः, नगेन्द्रविन्ध्योपमभीमकायः, महेन्द्रवैवस्वतयोः अपि दर्पहन्ता रक्षोधिपः सूर्यः इव अवभाति।’ अयं परिचयः रावणस्य सेनायाः मुख्यान् सर्वान् एकत्र दर्शयति — एते सर्वे अग्रिमेषु सर्गेषु एकैकशः हनिष्यन्ते। प्रत्येकस्य वाहनं, ध्वजः, आयुधं, रूपं च पृथक् वर्णितम् — गजः, रथः, खरगजः, हयः, वृषः इति। विभीषणस्य वचनं रामस्य कृते गूढचरस्य इव सूचना; सः शत्रुसेनायाः सर्वान् रहस्यान् जानाति। पञ्चदश अपि श्लोकाः उपजातिवृत्ते निबद्धाः, वर्णनस्य वैभवं वर्धयन्ति। हिन्दीभाष्ये टिप्पणी अस्ति यत् अयम् अकम्पनः पूर्वहतात् भिन्नः, अयं त्रिशिराः च जनस्थाने हतात् त्रिशिरसः भिन्नः। द्वादशस्य श्लोकस्य पादक्रमः समीक्षितात् विपरीतः — तत्र ‘सैन्यं नगेन्द्रोपमनागजुष्टं’ इति प्रथमं, अत्र अन्ते। रामस्य प्रश्ने अपि विशेषः — सः सेनायाः शोभां प्रशंसति, ‘अक्षोभ्यम्’ ‘अभीरुजुष्टम्’ इति; शत्रोः बलस्य यथार्थं मूल्याङ्कनं करोति, न अवज्ञां। विभीषणस्य वर्णने प्रत्येकः वीरः ‘योऽसौ… सः’ इति एकेन एव वाक्यप्रकारेण निर्दिश्यते, यथा कश्चित् अङ्गुल्या दर्शयन् वदेत्; एषा शैली नाटकीया, पाठकः अपि रणभूमौ स्थितः इव तान् पश्यति। अन्ते रावणस्य वर्णनं सर्वेभ्यः दीर्घतरम् — प्रथमं तस्य छत्रं, ततः भूतगणाः, ततः किरीटं कुण्डले कायः च, ततः तस्य पराक्रमः (महेन्द्रस्य यमस्य च दर्पहन्ता) — एवं क्रमेण परिचयः पराकाष्ठां प्राप्नोति। ‘रुद्र इवावभाति’ ‘सूर्य इवावभाति’ इति द्विवारं उपमा, यत् रावणस्य तेजः भीषणतां च युगपत् दर्शयति। इन्द्रजितः ‘वरप्रधानः’ इति विशेषणं तस्य ब्रह्मवरान् सूचयति; अतिकायस्य नाम एव तस्य शरीरं वर्णयति। एते वीराः सर्वे रावणस्य पुत्राः भ्रातरः वा — कुलस्य सर्वं बलं अत्र एकत्र आगतम्। अस्य परिचयस्य प्रयोजनं द्विविधम् — रामाय शत्रुसेनायाः ज्ञानं, पाठकाय च अग्रिमाणां युद्धानां पूर्वसूचना। अग्रिमेषु सर्गेषु कुम्भकर्णः, अतिकायः, इन्द्रजित् इत्यादयः एकैकशः युद्धे आगमिष्यन्ति।

ततः अरिंदमः रामः विभीषणं प्रत्युवाच — ‘अहो, दीप्तमहातेजाः राक्षसेश्वरः रावणः आदित्यः इव दुष्प्रेक्ष्यः रश्मिभिः भाति; तेजसा समावृतं तस्य रूपं व्यक्तं न लक्षये। देवदानववीराणाम् अपि वपुः एवंविधं न भवेत्, यादृशं राक्षसेन्द्रस्य एतत् वपुः विराजते। तस्य महात्मनः योधाः सर्वे पर्वतसंकाशाः, सर्वे पर्वतयोधिनः, सर्वे दीप्तायुधधराः। भीमदर्शनैः प्रदीप्तैः तीक्ष्णैः भूतैः परिवृतः असौ रक्षोराजः देहवद्भिः भूतैः परिवृतः अन्तकः इव विभाति। दिष्ट्या अयं पापात्मा अद्य मम दृष्टिपथं गतः; अद्य सीताहरणात् सम्भूतं मम क्रोधं विमोक्ष्यामि।’ एवम् उक्त्वा वीर्यवान् रामः धनुः आदाय उत्तमं शरं समुद्धृत्य लक्ष्मणेन अनुगतः तस्थौ। ततः महात्मा रक्षोधिपतिः तानि महाबलानि रक्षांसि आह — ‘यूयं द्वारेषु, चर्यासु राजमार्गेषु, गृहेषु, गोपुरेषु च सुनिर्वृताः निर्विशङ्काः तिष्ठत। भवद्भिः सहितं माम् इह आगतं ज्ञात्वा, इदं छिद्रं विदित्वा, वनौकसः समेताः सहसा शून्यां दुष्प्रसहां पुरीं प्रमथ्य प्रधर्षयेयुः।’ ततः सचिवान् विसर्जयित्वा, तेषु राक्षसेषु यथानियोगं गतेषु, सः वानरसागरौघं व्यदारयत्, यथा महाझषः पूर्णम् अर्णवौघं विदारयति। रामस्य वचने शत्रोः अपि तेजसः प्रशंसा दृश्यते — सः रावणस्य रूपं देवदानवेभ्यः अपि अधिकं मन्यते। किन्तु ततः एव सः ‘पापात्मा’ इति स्मरति, सीताहरणस्य क्रोधं च; सौन्दर्यं तेजः च पापं न प्रक्षालयतः। रावणस्य व्यवस्था बुद्धिमती — सः स्वयं युद्धं गच्छति, किन्तु नगरस्य रक्षां न उपेक्षते; तस्य भयं यत् वानराः शून्यां पुरीं प्रविशेयुः। इयं दूरदर्शिता तस्य राजनीतिज्ञतां दर्शयति। ‘दिष्ट्यायमद्य…’, ‘इहागतं मां…’ इति श्लोकौ समीक्षिते न स्तः। महाझषस्य उपमा — तिमिङ्गिलः इव समुद्रं विदारयन् — रावणस्य एकाकिनः पराक्रमं सूचयति; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘महामत्स्य (तिमिङ्गिल)’ इति व्याचष्टे। रामः अपि युद्धाय सज्जः — ‘धनुरादाय… समुद्धृत्य शरोत्तमम्’ — किन्तु प्रथमं रावणः वानरसेनाम् आक्रमति, अतः रामः तत्क्षणं न युध्यते। रामस्य उपमा ‘देहवद्भिरिवान्तकः’ रावणं मृत्युना एव तुल्यं करोति — तस्य परिवारः अपि मृत्योः दूताः इव। ‘सुनिर्वृताः निर्विशङ्काः’ इति रावणस्य आज्ञा सैनिकानां भयं निवारयितुं — ते नगरे सुरक्षिताः तिष्ठन्तु, युद्धस्य भारः राज्ञः एव। रामस्य दृष्टौ रावणः ‘पापात्मा’ — तस्य सर्वं तेजः सीताहरणस्य पापेन मलिनम्; अतः रामस्य क्रोधः व्यक्तिगतः न, अपितु धर्मस्य रक्षणार्थम्। ‘दिष्ट्या’ इति पदेन रामस्य हर्षः अपि सूच्यते — चिरकालात् अन्विष्टः शत्रुः अधुना सम्मुखम् आगतः।

युधि दीप्तेषुचापं राक्षसेन्द्रं सहसा आपतन्तं समीक्ष्य हरीशः सुग्रीवः महत् महीधराग्रम् उत्पाट्य रक्षोधिपतिं दुद्राव। बहुवृक्षसानुं तत् शैलशृङ्गं प्रगृह्य सः निशाचराय चिक्षेप; रावणः तत् सहसा आपतन्तं समीक्ष्य तपनीयपुङ्खैः बाणैः चिच्छेद। तस्मिन् प्रवृद्धोत्तमसानुवृक्षे शृङ्गे विदीर्णे पृथिव्यां पतिते, राक्षसलोकनाथः महाहिकल्पम् अन्तकाभं शरं समादधे। अनिलतुल्यवेगं सविस्फुलिङ्गं ज्वलनप्रकाशं महेन्द्राशनितुल्यवेगं तं बाणं गृहीत्वा सः रुष्टः सुग्रीववधाय चिक्षेप। रावणबाहुमुक्तः शक्राशनिसदृशवपुःप्रकाशः सः सायकः, यथा गुहेन प्रेरिता उग्रा शक्तिः क्रौञ्चपर्वतं बिभेद, तथा वेगात् सुग्रीवम् आसाद्य बिभेद। सायकार्तः विपरीतचेताः वीरः सुग्रीवः कूजन् पृथिव्यां निपपात; भूमौ विसंज्ञं पतितं तं वीक्ष्य प्रहृष्टाः यातुधानाः युधि नेदुः। ततः गवाक्षः, गवयः, सुषेणः, ऋषभः, ज्योतिर्मुखः, नलः च विवृद्धकायाः शैलान् समुत्पाट्य तं राक्षसेन्द्रं प्रति प्रदुद्रुवुः। रक्षोधिपः शिताग्रैः बाणशतैः तेषां प्रहारान् मोघान् चकार, जाम्बूनदचित्रपुङ्खैः बाणजालैः तान् वानरेन्द्रान् अपि बिभेद। त्रिदशारेः बाणैः भिन्नाः ते भीमकायाः वानरेन्द्राः भुवि निपेतुः; ततः सः उग्रं तत् वानरसैन्यं बाणजालैः प्रच्छादयामास। वध्यमानाः पतिताः भयशल्यविद्धाः नानद्यमानाः रावणसायकार्ताः ते वीराः शाखामृगाः शरण्यं रामं शरणं जग्मुः। स्कन्दस्य क्रौञ्चभेदनस्य उपमा रावणस्य बाणस्य भीषणतां दर्शयति — यथा कार्तिकेयस्य शक्तिः पर्वतम् अपि भिनत्ति। सुग्रीवः वानराणां राजा; तस्य पतनेन वानरसेनायाः मनोबलं भग्नम्। ततः यूथपाः संहत्य आक्रमन्ति, किन्तु रावणस्य लाघवं तेषां सर्वान् प्रहारान् निष्फलान् करोति। अन्ते वानराः ‘शरण्यं शरणं’ रामं गच्छन्ति — रामः शरणागतवत्सलः इति हिन्दीभाष्यम् अपि स्मारयति। अस्मिन् खण्डे सर्वे श्लोकाः उपजातिवृत्ते। रावणः अद्यावधि एकः अपि पराजयं न प्राप्तः; तस्य प्रथमं युद्धं विजयेन आरभते। बाणस्य वर्णने चत्वारः गुणाः — वायुवत् वेगः, स्फुलिङ्गैः युक्तः अग्निवत् प्रकाशः, इन्द्रस्य वज्रवत् शक्तिः, सर्पवत् भीषणता च। वानरयूथपानां नामानि — गवाक्षः, गवयः, सुषेणः, ऋषभः, ज्योतिर्मुखः, नलः — सर्वे प्रसिद्धाः वीराः; ते अपि ‘विवृद्धकायाः’ स्वरूपं वर्धयित्वा आक्रमन्ति, किन्तु निष्फलाः। रावणस्य बाणाः ‘जाम्बूनदचित्रपुङ्खाः’ — सुवर्णेन अलङ्कृताः — तस्य वैभवं युद्धे अपि दृश्यते। वानराणां पलायनम् अपि रामं प्रति — शत्रोः दूरं न, अपितु शरण्यस्य समीपम्।

ततः धनुष्मान् महात्मा रामः धनुः आदाय सहसा जगाम। लक्ष्मणः प्राञ्जलिः तम् अभ्युपेत्य परमार्थयुक्तं वचनम् उवाच — ‘आर्य, अस्य दुरात्मनः वधाय अहं कामं सुपर्याप्तः; अहम् एतं विधमिष्यामि, हे विभो, मां अनुजानीहि।’ महातेजाः सत्यपराक्रमः रामः तम् अब्रवीत् — ‘लक्ष्मण, गच्छ, संयुगे च यत्नपरः भव। रावणः हि महावीर्यः, रणे अद्भुतपराक्रमः; संक्रुद्धः सः त्रैलोक्येन अपि दुष्प्रसह्यः, न संशयः। तस्य छिद्राणि मार्गस्व, स्वस्य छिद्राणि च लक्षय; समाहितः चक्षुषा धनुषा च आत्मानं गोपायस्व।’ राघवस्य वचनं श्रुत्वा सौमित्रिः तं सम्परिष्वज्य पूजयित्वा अभिवाद्य च आहवे ययौ। सः वारणहस्तसदृशबाहुं, भीमं उद्यतं दीप्तं चापं धारयन्तं, शरवृष्टिजालैः भिन्नविकीर्णदेहान् तान् वानरान् प्रच्छादयन्तं रावणं ददर्श। रामस्य उपदेशः युद्धनीतेः सारः — शत्रोः दुर्बलताः अन्विष्य, स्वस्य दुर्बलताः रक्षेत्; चक्षुषा सावधानः, धनुषा रक्षितः च भवेत्। हिन्दीभाष्यम् अपि यथा शत्रुः तेभ्यः लाभं न प्राप्नुयात् इति व्याचष्टे। लक्ष्मणस्य विनयः — प्राञ्जलिः सः ज्येष्ठस्य अनुज्ञां याचते; रामस्य स्नेहः — सः तं परिष्वज्य प्रेषयति। भ्रात्रोः अयं संवादः युद्धस्य मध्ये करुणं मधुरं च दृश्यम्। रामः शत्रोः सामर्थ्यं यथार्थतः वदति, न अतिशयोक्त्या न अवज्ञया। समीक्षिते ‘स्वच्छिद्राणि च गोपय’ तथा ‘रक्षात्मानं समाहितः’ इति पाठौ, अत्र ‘लक्षय’ ‘गोपायस्व’ इति। रावणस्य बाहुः वारणहस्तेन उपमितः — गजस्य शुण्डा इव दीर्घः बलवान् च। ‘परमार्थयुक्तम्’ इति लक्ष्मणस्य वचनं — यत् सत्यं, कर्तव्यं च, तेन युक्तम्; सः न गर्वेण, अपितु भ्रातुः सेवायै याचते।

तं रावणम् आलोक्य महातेजाः मारुतात्मजः हनूमान् शरजालानि निवार्य रावणं विदुद्राव। तस्य रथं समासाद्य दक्षिणं बाहुम् उद्यम्य रावणं त्रासयन् धीमान् हनूमान् वाक्यम् अब्रवीत् — ‘देवदानवगन्धर्वैः यक्षैः राक्षसैः च सह त्वया अवध्यत्वं प्राप्तं, किन्तु वानरेभ्यः तव भयम् अस्ति। एषः मे पञ्चशाखः दक्षिणः बाहुः समुद्यतः; अयं तव देहे चिरोषितं भूतात्मानं विधमिष्यति।’ हनूमतः तत् वाक्यं श्रुत्वा भीमविक्रमः रावणः क्रोधात् संरक्तनयनः इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘वानर, निःशङ्कं क्षिप्रं प्रहर, स्थिरां कीर्तिम् अवाप्नुहि; ततः ज्ञातविक्रान्तं त्वां नाशयिष्यामि।’ रावणस्य वचः श्रुत्वा वायुसूनुः अब्रवीत् — ‘मया पूर्वम् एव तव सुतः अक्षः प्रहतः, तत् स्मर।’ एवम् उक्तः महातेजाः वीर्यवान् राक्षसेश्वरः रावणः अनिलसुतं तलेन उरसि आजघान। तेन तलेन अभिहतः हनूमान् मुहुः मुहुः चचाल; किन्तु महामतिः तेजस्वी सः मुहूर्तं स्थैर्यं कृत्वा स्थितः, संक्रुद्धः सन् तलेन एव अमरद्विषं रावणम् आजघान। महात्मना वानरेण तेन अभिहतः दशग्रीवः भूकम्पे पर्वतः इव समाधूतः। संग्रामे तलताडितं रावणं तथा दृष्ट्वा ऋषयः वानराः सिद्धाः देवाः असुराः च नेदुः। अथ आश्वस्य महातेजाः रावणः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘साधु वानर, वीर्येण त्वं मम श्लाघनीयः रिपुः असि।’ रावणेन एवम् उक्तः मारुतिः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘मम वीर्यं धिक् अस्तु, यत् त्वम् अद्यापि जीवसि, रावण। दुर्बुद्धे, किं विकत्थसे? इदानीं सकृत् प्रहर; ततः मम मुष्टिः त्वां यमक्षयं नेष्यति।’ ततः मारुतेः वाक्येन तस्य कोपः प्रजज्वले। संरक्तनयनः वीर्यवान् सः यत्नात् दक्षिणं मुष्टिम् आवृत्य वेगेन वानरस्य उरसि पातयामास। व्यूढे वक्षसि प्रहृतः हनूमान् पुनः पुनः संचचाल। अत्र द्वयोः वीरयोः संवादः विचित्रः — हनूमान् ब्रह्मणः वरस्य छिद्रं दर्शयति, यतः रावणः वानरान् मनुष्यान् च तुच्छान् मत्वा तेभ्यः अवध्यत्वं न याचितवान्। रावणः अपि हनूमतः वीर्यं स्वीकरोति — ‘श्लाघनीयः रिपुः’ इति; शत्रोः प्रशंसा वीरस्य लक्षणम्। अक्षकुमारस्य स्मरणं रावणस्य हृदये शल्यम् इव — पुत्रशोकः पुनः जागर्ति। हनूमतः उत्तरं विनयस्य दर्पस्य च मिश्रणम् — सः स्वस्य वीर्यं निन्दति, यतः एकेन प्रहारेण रावणः न मृतः। तलप्रहाराः सम्मुखयुद्धस्य पराकाष्ठा — न शस्त्रं, न अस्त्रं, केवलं हस्तः। ६१तमस्य उत्तरार्धं ‘स्थितो मुहूर्तं तेजस्वी…’, ७०तमस्य उत्तरार्धं च समीक्षिते न स्तः। अस्मिन् खण्डे रावणस्य चरित्रस्य अपरः पक्षः दृश्यते — सः क्रूरः अपि वीरः, शत्रोः प्रथमं प्रहारं स्वीकर्तुं सज्जः; ‘क्षिप्रं प्रहर निःशङ्कम्’ इति तस्य आह्वानं वीरधर्मानुकूलम्। हनूमान् अपि वीरधर्मं पालयति — सः शत्रोः अनुमतिं प्राप्य एव प्रहरति। प्रथमं रावणः प्रहरति, ततः हनूमान्; ततः रावणः आश्वस्य प्रशंसति, हनूमान् आत्मानं निन्दति; ततः रावणः मुष्टिना प्रहरति — एवं द्वन्द्वयुद्धं नियमबद्धम्। ऋषिभिः देवैः सिद्धैः वानरैः असुरैः च सह नादः — सर्वे लोकाः एतत् द्वन्द्वं पश्यन्ति, रावणस्य तलताडनेन च हृष्यन्ति। ‘भूमितलेऽचलः’ इति उपमा — पर्वतः अपि भूकम्पे कम्पते, तथा रावणः अपि हनूमतः प्रहारेण कम्पितः। हनूमतः ‘धिगस्तु मम वीर्यस्य’ इति वचनं तस्य उच्चं लक्ष्यं दर्शयति — तस्य दृष्ट्या रावणवधः एव साफल्यम्। रावणस्य मुष्टिप्रहारेण हनूमान् विचलितः, किन्तु न पतितः — ‘संचचाल पुनः पुनः’ इति। हनूमतः दक्षिणः बाहुः ‘पञ्चशाखः’ इति — पञ्च अङ्गुलयः शाखाः इव; वानरस्य बाहुः वृक्षेण उपमितः। ‘चिरोषितं भूतात्मानम्’ इति — रावणस्य दीर्घायुः, तस्य देहे चिरकालं निवसन् जीवात्मा; हनूमान् तं निष्कासयितुं प्रतिजानीते। रावणः हनूमन्तं ‘ज्ञातविक्रान्तम्’ कर्तुम् इच्छति — प्रथमं तस्य बलं ज्ञात्वा एव हनिष्यामि इति।

महाबलं हनूमन्तं विह्वलं दृष्ट्वा अतिरथः राक्षसानाम् अधिपतिः प्रतापवान् दशग्रीवः रथेन शीघ्रं नीलं प्रति समभ्यगात्। पन्नगप्रतिमैः भीमैः परमर्माभिभेदनैः शरैः सः हरिचमूपतिं नीलम् आदीपयामास। शरौघसमायस्तः हरिचमूपतिः नीलः एकेन करेण शैलाग्रं रक्षोधिपतये असृजत्। तेजस्वी महामनाः हनूमान् अपि समाश्वस्तः युद्धेप्सुः विप्रेक्षमाणः सरोषम् इदम् अब्रवीत् — ‘नीलेन सह संयुक्तं युध्यमानं रावणं प्रति मम अभिधावनं न युक्तम्; अन्येन युध्यमानस्य आक्रमणं वीरधर्मविरुद्धम्।’ अथ महातेजाः रावणः सप्तभिः सुतीक्ष्णाग्रैः शरैः तत् शृङ्गम् आजघान, तत् विकीर्णं पपात। गिरेः तत् शृङ्गं विकीर्णं दृष्ट्वा परवीरहा हरिचमूपतिः कोपेन कालाग्निः इव जज्वाल। सः अश्वकर्णद्रुमान्, शालान्, सुपुष्पितान् चूतान्, अन्यान् च विविधान् वृक्षान् संयुगे चिक्षेप। रावणः तान् वृक्षान् समासाद्य प्रतिचिच्छेद, घोरेण शरवर्षेण पावकिं नीलम् अभ्यवर्षत् च। मेघेन इव महाचलः शरौघेण अभिवृष्टः नीलः ह्रस्वं रूपं कृत्वा रावणस्य ध्वजाग्रे निपपात। ध्वजाग्रे समवस्थितं पावकात्मजम् आलोक्य रावणः क्रोधात् जज्वाल, नीलः च ननाद। ध्वजाग्रे, धनुषः अग्रे, किरीटाग्रे च तं हरिं दृष्ट्वा लक्ष्मणः हनूमान् रामः च सुविस्मिताः अभवन्। महातेजाः रावणः अपि कपेः लाघवेन विस्मितः दीप्तम् अद्भुतम् आग्नेयम् अस्त्रम् आहारयामास। नीलस्य लाघवेन सम्भ्रान्तं रावणं दृष्ट्वा लब्धलक्षाः प्लवंगमाः हृष्टाः चुक्रुशुः। वानराणां नादेन संरब्धः सम्भ्रमाविष्टहृदयः रावणः किञ्चित् अपि न प्रत्यपद्यत। ततः आग्नेयेन अस्त्रेण संयुक्तं शरं गृहीत्वा निशाचरः रावणः ध्वजशीर्षे स्थितं नीलम् उदैक्षत, अब्रवीत् च — ‘कपे, त्वं परया मायया सह लाघवयुक्तः असि। वानर, यदि शक्तः असि, जीवितं रक्षस्व; त्वं तानि तानि आत्मरूपाणि अनेकशः सृजसि; तथापि मया मुक्तः अस्त्रप्रयोजितः अयं सायकः जीवितं परिरक्षन्तं त्वां जीवितात् भ्रंशयिष्यति।’ एवम् उक्त्वा महाबाहुः राक्षसेश्वरः रावणः बाणम् अस्त्रेण संधाय चमूपतिं नीलम् अताडयत्। अस्त्रमुक्तेन बाणेन वक्षसि ताडितः नीलः निर्दह्यमानः सहसा महीतले पपात। पितुः अग्नेः माहात्म्यस्य संयोगात्, आत्मनः तेजसा च, सः जानुभ्यां भूमौ अपतत्, न तु प्राणैः वियुज्यत। वानरं विसंज्ञं दृष्ट्वा रणोत्सुकः दशग्रीवः अम्बुदनादेन रथेन सौमित्रिम् अभिदुद्रुवे। हनूमतः वचनं वीरधर्मस्य आदर्शः — अन्येन युध्यमानं शत्रुं न आक्रमेत्। नीलस्य लाघवं सर्गस्य अद्भुतेषु दृश्येषु अन्यतमम् — लघुरूपेण सः ध्वजे, धनुषि, किरीटे च क्रमेण उपविशति, रावणं च उपहसति इव। रावणः अपि विस्मितः सम्भ्रान्तः च — तस्य गर्वः क्षणं भग्नः। आग्नेयास्त्रं नीलं न हन्ति, यतः सः अग्नेः पुत्रः — पिता पुत्रं न दहति इति कविः सूचयति। ७७तमे ‘सोऽश्वकर्णद्रुमान्’ इति मुद्रणम्, समीक्षिते ‘अश्वकर्णान् धवान्’। ‘शक्तोऽसि’ इति अत्र, समीक्षिते ‘शक्नोषि’। नीलस्य ‘अपतत्’ इति जानुभ्याम् एव — सः सर्वथा न पतितः, अतः जीवति। हनूमतः विरामः अपि महत्त्वपूर्णः — सः विह्वलः, समाश्वस्य पुनः युद्धाय सज्जः, किन्तु नीलस्य युद्धे हस्तक्षेपं न करोति; एषः वानराणाम् अपि धर्मबोधः। नीलस्य युद्धनीतिः अपि रोचिका — बलेन रावणं जेतुं न शक्नोति इति ज्ञात्वा सः लाघवम् आश्रयति; ह्रस्वरूपं धृत्वा सः रावणस्य शरीरस्य समीपे एव तिष्ठति, यत्र रावणस्य बाणाः प्रहर्तुं न शक्नुवन्ति। ध्वजः, धनुरग्रं, किरीटं च इति त्रीणि स्थानानि क्रमेण उन्नततराणि रावणस्य गौरवस्य प्रतीकानि — नीलः तेषां सर्वेषाम् उपरि उपविश्य रावणस्य अपमानं करोति। रामलक्ष्मणहनूमतां विस्मयः नीलस्य कौशलस्य प्रमाणम्। वानराणां चीत्कारः रावणं सम्भ्रमयति — ‘न किंचित्प्रत्यपद्यत’, सः क्षणं किंकर्तव्यविमूढः। अन्ते सः दिव्यास्त्रं प्रयुङ्क्ते, यत् रावणस्य असामर्थ्यं सूचयति — सामान्यैः बाणैः सः नीलं जेतुं न शक्तः। रावणस्य वचने ‘तानि तान्यात्मरूपाणि सृजसि’ इति — नीलस्य लाघवं मायया इव तस्मै प्रतीयते। अस्त्रप्रहारे अपि नीलः जीवति, यतः पिता अग्निः तस्य रक्षकः; अत्र दैवी शक्तिः मानवीयं पराक्रमं च मिलितौ। सर्गस्य अस्मिन् भागे चत्वारः वानरवीराः — सुग्रीवः, यूथपाः, हनूमान्, नीलः — क्रमेण रावणेन सह युध्यन्ते; प्रत्येकः किञ्चित् साफल्यं प्राप्य अन्ते पराभवं प्राप्नोति, येन रावणस्य बलस्य महत्त्वं स्थाप्यते। एतत् सर्वं रामलक्ष्मणयोः आगमनस्य भूमिका। रावणस्य नीलं प्रति प्रथमः आक्रमः ‘परमर्माभिभेदनैः’ शरैः — मर्मस्थानानि विदारयद्भिः; नीलः शैलाग्रं क्षिपति, रावणः सप्तभिः शरैः तत् भिनत्ति — सुग्रीवस्य शैलशृङ्गस्य इव परिणामः। ततः नीलः वृक्षवर्षं करोति — अश्वकर्णाः, शालाः, चूताः च पुष्पिताः; हिन्दीभाष्यम् ‘आम्र’ इति चूतं व्याचष्टे। रावणः तान् सर्वान् छित्त्वा शरवर्षं करोति, यथा मेघः पर्वते वर्षति; तदा नीलः लघुरूपं धृत्वा ध्वजं प्रति उत्पतति। हनूमान् लक्ष्मणः रामः च — त्रयः महावीराः — विस्मिताः इति कविः वदति, अतः नीलस्य कौशलम् असामान्यम्। रावणः अपि ‘कपिलाघवविस्मितः’ — शत्रुः अपि प्रशंसति। आग्नेयास्त्रस्य प्रयोगः विरोधपूर्णः — अग्नेः अस्त्रम् अग्नेः पुत्रस्य विरुद्धम्; अतः एव सः केवलं मूर्च्छितः, न मृतः। अस्य खण्डस्य अन्ते रावणः लक्ष्मणं प्रति गच्छति — ‘रणोत्सुकः’ इति, सः अद्यापि युद्धेन न तृप्तः। नीलस्य पराक्रमः अल्पकालिकः अपि स्मरणीयः, यतः सः एकः एव रावणं सम्भ्रमयितुं शक्तः। सः वीरः न केवलं बलेन, अपितु बुद्ध्या अपि युध्यते, यत् वानरसेनायाः विशेषः।

रणमध्ये लक्ष्मणम् आसाद्य तं वारयित्वा ज्वलन् स्थितः प्रतापवान् राक्षसेन्द्रः धनुः विस्फारयामास। अदीनसत्त्वः सौमित्रिः अप्रमेयं धनुः विस्फारयन्तं तम् आह — ‘निशाचरेन्द्र, अद्य माम् अवेहि; त्वं वानरान् प्रतियोद्धुं न अर्हसि।’ प्रतिपूर्णघोषं तस्य वाक्यम् उग्रं ज्याशब्दं च निशम्य राजा रावणः उपस्थितं सौमित्रिम् आसाद्य रोषान्वितः वाचम् उवाच — ‘राघव, दिष्ट्या त्वं मे दृष्टिमार्गं प्राप्तः, अन्तगामी विपरीतबुद्धिः; अस्मिन् एव क्षणे मम बाणजालैः संसाद्यमानः मृत्युलोकं यास्यसि।’ उद्वृत्तशिताग्रदंष्ट्रं गर्जन्तं तम् अविस्मयमानः सौमित्रिः आह — ‘राजन्, महाप्रभावाः वीराः न गर्जन्ति; हे पापकृतां वरिष्ठ, त्वं विकत्थसे। राक्षसेन्द्र, तव वीर्यं बलं प्रतापं पराक्रमं च जानामि; अहं शरचापपाणिः अवस्थितः; आगच्छ, मोघविकत्थनेन किम्?’ एवम् उक्तः कुपितः रक्षोधिपः सुपुङ्खान् सप्त शरान् ससर्ज; लक्ष्मणः काञ्चनचित्रपुङ्खैः निशिताग्रधारैः बाणैः तान् चिच्छेद। निकृत्तभोगान् पन्नगेन्द्रान् इव सहसा निकृत्तान् तान् प्रेक्षमाणः लङ्केश्वरः क्रोधवशं जगाम, अन्यान् निशितान् पृषत्कान् च ससर्ज। रामानुजः कार्मुकात् तीव्रं बाणवर्षं ववर्ष, क्षुरैः अर्धचन्द्रैः उत्तमैः कर्णिभिः भल्लैः च रावणस्य शरान् चिच्छेद, न च चुक्षुभे। तानि तानि बाणजालानि मोघानि पश्यन् त्रिदशारिराजः लक्ष्मणस्य लाघवेन विसिस्मिये, पुनः निशितान् बाणान् मुमोच। लक्ष्मणः अपि महेन्द्रतुल्यः शिताग्रान् अशनिवत् भीमवेगान् ज्वलनप्रकाशान् शरान् चापे संधाय रक्षोधिपतेः वधाय ससर्ज। राक्षसेन्द्रः तान् शितान् शरान् प्रचिच्छेद, कालाग्निसमप्रभेण स्वयंभुदत्तेन शरेण लक्ष्मणं ललाटदेशे आजघान। रावणसायकार्तः लक्ष्मणः शिथिलं चापं प्रगृह्य चचाल; कृच्छ्रात् पुनः संज्ञां प्रतिलभ्य सः त्रिदशेन्द्रशत्रोः चापं चिच्छेद। निकृत्तचापं तं दाशरथिः शिताग्रैः त्रिभिः बाणैः आजघान; सायकार्तः राजा विचचाल, कृच्छ्रात् पुनः संज्ञां लेभे। कृत्तचापः शरताडितः मेदसा आर्द्रगात्रः रुधिरेण अवसिक्तः उग्रशक्तिः देवशत्रुः युधि स्वयंभुदत्तां शक्तिं जग्राह। सधूमानलसदृशीं संयति वानराणां वित्रासनीं ज्वलन्तीं तां शक्तिं राक्षसराष्ट्रनाथः तरसा सौमित्रये चिक्षेप। आपतन्तीं तां भरतानुजः अस्त्रैः हुताग्निकल्पैः बाणैः च जघान; तथापि सा शक्तिः दाशरथेः विशालं भुजान्तरं विवेश। शक्तिमान् रघुप्रवीरः शक्त्या समाहतः सन् भूमौ जज्वाल इव; तं विह्वलन्तं सहसा अभ्युपेत्य राजा रावणः तरसा भुजाभ्यां जग्राह। अत्र लक्ष्मणस्य वचनं संयमस्य आदर्शः — ‘न गर्जन्ति महाप्रभावाः’ इति, वीराः कर्मणा वदन्ति, न वाचा। उभयोः शरयुद्धं समानं — प्रतिप्रहारः प्रत्युत्तरं च; क्षुर-अर्धचन्द्र-कर्णि-भल्लाः इति बाणानां प्रकाराः उक्ताः। ब्रह्मदत्तः शरः शक्तिः च रावणस्य अन्तिमानि आयुधानि; ताभ्याम् एव सः लक्ष्मणं पातयति। १०२तमः श्लोकः (‘स बाणजालान्यपि…’), ११०तमः (‘स शक्तिमाञ्…’) च समीक्षिते न स्तः; ९३तमः अपि। लक्ष्मणस्य आह्वानं ‘न वानरांस्त्वं प्रतियोद्धुमर्हसि’ — वानराः तव समानाः न, अहं तव प्रतियोद्धा — इति वीरस्य उचितं वचनम्। रावणः अपि लक्ष्मणं ‘राघव’ इति सम्बोधयति, रघुवंशस्य सर्वान् शत्रून् मन्यमानः। ‘अन्तगामी विपरीतबुद्धिः’ इति तस्य वचनं विपरीतम् एव फलति — यः एवं वदति सः एव विनाशाभिमुखः। द्वयोः शरयुद्धं समं, किन्तु लक्ष्मणस्य लाघवं श्रेष्ठतरम्; रावणः अपि ‘विसिस्मिये’। ब्रह्मदत्तः शरः लक्ष्मणं मूर्च्छयति, किन्तु सः पुनः संज्ञां लभ्य रावणस्य धनुः छिनत्ति — वीरस्य अदम्यता। रावणः अपि त्रिभिः बाणैः आहतः मूर्च्छितः — उभौ समानम् आघातं प्राप्तौ। तदा रावणः अन्तिमं ब्रह्मदत्तां शक्तिं प्रयुङ्क्ते, या लक्ष्मणस्य अस्त्रैः अपि निवारयितुं न शक्यते। ‘तथापि सा तस्य विवेश शक्तिः’ इति — ब्रह्मणः वरस्य शक्तिः अनिवार्या। अस्य खण्डस्य सर्वे श्लोकाः दीर्घवृत्तेषु, येन युद्धस्य गाम्भीर्यं वेगः च वर्धते। लक्ष्मणस्य उत्तरे त्रयः गुणाः रावणस्य स्वीकृताः — वीर्यं, बलं, प्रतापः, पराक्रमः च; सः शत्रुं न अवजानाति, किन्तु तस्य विकत्थनं निन्दति। ‘पापकृतां वरिष्ठ’ इति व्यङ्ग्योक्तिः — पापिनां श्रेष्ठः इति, सीताहरणस्य स्मरणम्। शक्तेः वर्णनं भीषणं — धूमयुक्तः अग्निः इव, वानराणां त्रासनी, ज्वलन्ती; हिन्दीभाष्यं धूमयुक्तः अग्निः इति व्याचष्टे, समीक्षिते तु ‘विधूम’ इति विपरीतः पाठः। लक्ष्मणः ‘हुताग्निकल्पैः’ बाणैः शक्तिं निवारयितुं प्रयतते — तस्य प्रयत्नः पूर्णः, किन्तु दैवं प्रबलम्।

हिमवान्, मन्दरः, मेरुः, सहामरैः त्रैलोक्यं वा अपि रावणेन भुजाभ्याम् उद्धर्तुं शक्यम्; किन्तु भरतानुजः लक्ष्मणः न शक्यः। ब्राह्म्या शक्त्या स्तनान्तरे ताडितः अपि सौमित्रिः आत्मानं विष्णोः अमीमांस्यं भागं प्रत्यनुस्मरत्। ततः देवकण्टकः रावणः दानवदर्पघ्नं तं सौमित्रिं बाहुभ्यां पीडयित्वा अपि लङ्घने — चालने — न प्रभुः अभवत्। ततः क्रुद्धः वायुसुतः रावणं समभिद्रवत्, वज्रकल्पेन मुष्टिना तस्य उरसि आजघान। तेन मुष्टिप्रहारेण राक्षसेश्वरः रावणः जानुभ्यां भूमौ अगमत्, चचाल, पपात च। तस्य आस्यैः नेत्रैः श्रवणैः च बहु रुधिरं पपात; विघूर्णमानः निश्चेष्टः सः रथोपस्थे उपाविशत्। सः विसंज्ञः मूर्च्छितः आसीत्, स्थानं च न समालभत। भीमविक्रमं रावणं समरे विसंज्ञं दृष्ट्वा ऋषयः वानराः देवाः असुराः च नेदुः। अथ तेजस्वी हनूमान् रावणार्दितं लक्ष्मणं बाहुभ्यां परिगृह्य राघवस्य अभ्याशम् आनयत्। वायुसूनोः सौहृदेन परमया भक्त्या च शत्रूणाम् अकम्प्यः अपि सः लक्ष्मणः कपेः लघुत्वम् अगमत्। युधि निर्जितं सौमित्रिं समुत्सृज्य सा शक्तिः रावणस्य तस्मिन् रथे पुनः स्वस्थानम् उपागमत्। महातेजाः रावणः अपि महाहवे संज्ञां प्राप्य निशितान् बाणान् आददे, महत् धनुः जग्राह च। शत्रुसूदनः लक्ष्मणः अपि विष्णोः अमीमांस्यं भागम् आत्मानं प्रत्यनुस्मरन् आश्वस्तः विशल्यः च अभवत्। वानराणां महाचमूं निपातितमहावीरां रणे दृष्ट्वा राघवः रावणं समभिद्रवत्। अत्र रामायणस्य गूढतत्त्वं प्रकटितम् — लक्ष्मणः विष्णोः अंशः; अतः त्रैलोक्यम् उद्धर्तुं समर्थः रावणः अपि तं चालयितुं न शक्नोति। किन्तु हनूमान् भक्त्या तं सुखेन वहति — भक्तेः शक्तिः बलात् अधिका इति कविः दर्शयति। यत् शत्रूणां कृते अकम्प्यं, तत् भक्तस्य कृते लघु। हनूमतः मुष्टिप्रहारः रावणस्य कृते प्रथमः गम्भीरः आघातः — मुखात्, नेत्रात्, कर्णात् च रक्तं स्रवति। ११३तमे ‘न प्रभुः’ इति पदविभागः मुद्रणानुसारम्, समीक्षिते ‘अप्रभुः’। ११२तमस्य श्लोकस्य स्थानं समीक्षितात् भिन्नम् — तत्र हिमवच्छ्लोकात् पूर्वम्। ११६, ११७.१ इति वुल्गेटविशेषाः; ११९तमः षट्पादः। रावणस्य असामर्थ्यस्य वर्णनं विरोधेन — यः हिमवन्तं मेरुं त्रैलोक्यम् अपि उद्धर्तुं समर्थः, सः एकं मनुष्यं न चालयति; एषः विरोधः लक्ष्मणस्य दिव्यत्वं प्रकटयति। हनूमतः मुष्टिः ‘वज्रकल्पः’ — यः रावणः इन्द्रस्य वज्रेण अपि न कम्पितः, सः वानरस्य मुष्टिना मूर्च्छितः। शक्तिः स्वयम् एव रावणस्य रथं प्रत्यागच्छति — ब्रह्मदत्तस्य आयुधस्य विशेषः, यत् कार्यं कृत्वा स्वामिनं प्रति निवर्तते। उभौ अपि — रावणः लक्ष्मणः च — मूर्च्छायाः आश्वस्तौ, युद्धं पुनः आरभ्यते; किन्तु अधुना रामः स्वयं प्रविशति। ‘रथोपस्थ उपाविशत्’ इति — रावणः रथस्य तले निश्चेष्टः उपविष्टः, राज्ञः अवस्था दयनीया। हनूमान् लक्ष्मणं रामस्य समीपम् आनयति — युद्धे अपि सः सेवकधर्मं न विस्मरति; प्रथमं स्वामिनः भ्रातुः रक्षा, ततः शत्रोः वधः। एतत् हनूमतः चरित्रस्य सारः। लक्ष्मणस्य आश्वासः ‘विशल्यः’ इति — शक्तिः स्वयं निर्गता, अतः शरीरे शल्यं नावशिष्टम्; विष्णोः अंशस्य स्मरणेन सः पुनः स्वस्थः, युद्धाय च सज्जः। अस्मिन् खण्डे त्रयः क्षणाः — रावणस्य असामर्थ्यं, हनूमतः प्रहारः, लक्ष्मणस्य प्रत्याश्वासः — सर्वे रामपक्षस्य अनुकूलाः।

अथ हनूमान् तं रामम् अनुसंक्रम्य वाक्यम् अब्रवीत् — ‘यथा विष्णुः गरुत्मन्तम् आरुह्य अमरवैरिणं शास्ति, तथा त्वं मम पृष्ठं समारुह्य राक्षसं शास्तुम् अर्हसि।’ वायुपुत्रेण भाषितं तत् वाक्यं श्रुत्वा राघवः सहसा महाकपिं हनूमन्तम् आरुरोह। मनुजाधिपः रामः संख्ये रथस्थं रावणं ददर्श; तम् आलोक्य महातेजाः सः, यथा क्रुद्धः अभ्युद्यतायुधः विष्णुः वैरोचनं बलिम् अभिधावति, तथा रावणं प्रदुद्राव। सः वज्रनिष्पेषवत् निष्ठुरं तीव्रं ज्याशब्दम् अकरोत्, गम्भीरया गिरा राक्षसेन्द्रम् उवाच च — ‘तिष्ठ, तिष्ठ; ईदृशं मम विप्रियं कृत्वा, हे राक्षसशार्दूल, क्व गत्वा मोक्षम् अवाप्स्यसि? यदि त्वम् इन्द्रं, वैवस्वतं, भास्करं वा, स्वयंभुवं, वैश्वानरं, शंकरं वा, दशधा दिशः वा गमिष्यसि, तथापि अद्य मे गतः न विमोक्ष्यसे। यः एषः त्वया शक्त्या अद्य निहतः सहसा विषादं गतः, सः एव अद्य युद्धे सपुत्रपौत्रस्य तव मृत्युः, हे रक्षोगणराज। अनेन एव जनस्थाने कृतालयानि आत्तवरायुधानि अत्यद्भुतदर्शनानि चतुर्दश रक्षःसहस्राणि शरैः निषूदितानि।’ राघवस्य वचः श्रुत्वा महाबलः राक्षसेन्द्रः महता रोषेण आविष्टः पूर्ववैरम् अनुस्मरन् रणे राघवं वहन्तं महावेगं वायुपुत्रं कालानलशिखोपमैः दीप्तैः शरैः आजघान। आहवे राक्षसेन सायकैः ताडितस्य अपि स्वभावतेजोयुक्तस्य तस्य हनूमतः तेजः भूयः अभ्यवर्धत। ततः महातेजाः रामः रावणेन कृतव्रणं प्लवगशार्दूलं दृष्ट्वा क्रोधस्य वशम् एयिवान्। अत्र हनूमान् गरुडस्य स्थानं गृह्णाति, रामः विष्णोः — एषः दृश्यः रामस्य दिव्यत्वं सूचयति। रामस्य वचनं तस्य दृढनिश्चयस्य घोषणा — त्रैलोक्ये कुत्र अपि रावणस्य आश्रयः नास्ति। अत्र रामः लक्ष्मणस्य पराक्रमं स्मारयति — ‘जनस्थाने चतुर्दशसहस्राणि’ इति; वस्तुतः अरण्यकाण्डे रामः एव तान् जघान, अतः ‘एतेन’ इति पदं केचित् रामेण एव इति व्याचक्षते; हिन्दीभाष्यं तु अनेन रघुवंशीयेन राजकुमारेण इति लक्ष्मणपरम्। रावणस्य पूर्ववैरं हनूमन्तं प्रति — लङ्कादहनम्, अक्षवधः च। हनूमतः तेजः आघातैः वर्धते — एषः तस्य स्वभावः। १२५तमस्य पूर्वार्धं, १३२तमः, १३३.२, १३४.१ च वुल्गेटविशेषाः; १२६तमस्य उत्तरार्धं समीक्षिते अधिकः अर्धः (६.०४७.११८e)। हनूमतः प्रस्तावः भक्तेः परमा अभिव्यक्तिः — सः स्वयं वाहनं भवितुम् इच्छति, यथा गरुडः विष्णोः। रामः रथी नासीत्, रावणः तु रथे स्थितः; हनूमतः पृष्ठम् एव रामस्य रथः इति उभयोः समता स्थापिता। रामस्य वचने त्रयः अंशाः — प्रथमं आह्वानं ‘तिष्ठ तिष्ठ’, ततः रावणस्य निराश्रयतायाः घोषणा, ततः लक्ष्मणस्य पराक्रमस्य स्मरणं, येन रावणः जानाति यत् यं सः हतं मन्यते सः एव तस्य मृत्युः। ‘सपुत्रपौत्रस्य’ इति — रावणस्य सम्पूर्णस्य कुलस्य विनाशः सूचितः। रावणः रामस्य वाहनं हनूमन्तं प्रहरति, न रामं साक्षात् — एतत् दृष्ट्वा रामस्य क्रोधः जागर्ति; सेवकस्य क्लेशः स्वामिनः क्रोधस्य कारणम्। ‘स्वभावतेजोयुक्तस्य भूयस्तेजोऽभ्यवर्धत’ इति हनूमतः विशेषः — आघातैः तस्य बलं न क्षीयते, अपितु वर्धते, यथा अग्निः इन्धनैः।

रामः रावणस्य रथम् अभिसंक्रम्य, सचक्रं, साश्वध्वजच्छत्रमहापताकं, ससारथिं, साशनिशूलखड्गं तं रथं शितैः शराग्रैः प्रचिच्छेद। अथ, यथा भगवान् इन्द्रः वज्रेण मेरुं जघान, तथा सः वज्राशनिसंनिभेन बाणेन इन्द्रशत्रुं रावणं व्यूढसुजातरूपे भुजान्तरे तरसा जघान। यः राजा वज्रपातैः अशनिसंनिपातैः अपि न चुक्षुभे न चचाल, सः वीरः रामबाणेन अभिहतः भृशम् आर्तः चचाल, चापं च मुमोच। तं विह्वलन्तं प्रसमीक्ष्य महात्मा रामः दीप्तम् अर्धचन्द्रं बाणं समाददे, तेन रक्षोधिपतेः अर्कवर्णं किरीटं सहसा चिच्छेद। निर्विषम् आशीविषम् इव, शान्तार्चिषम् अप्रकाशं सूर्यम् इव, गतश्रियं कृत्तकिरीटकूटं तं राक्षसेन्द्रं रामः युधि उवाच — ‘त्वया महत् सुभीमं कर्म कृतं, मम प्रवीराः अपि त्वया हताः; तथापि त्वं परिश्रान्तः इति निश्चित्य शरैः त्वां मृत्युवशं न नयामि। रात्रिंचरराज, जानामि त्वं रणार्दितः; प्रयाहि, लङ्कां प्रविश्य आश्वस्य रथी धन्वी च पुनः निर्याहि; तदा रथस्थः मम बलं प्रेक्ष्यसि।’ एवम् उक्तः हतदर्पहर्षः, निकृत्तचापः, हताश्वसूतः, शरार्दितः, भग्नमहाकिरीटः सः राजा सहसा लङ्कां विवेश। महाबले दानवदेवशत्रौ रजनीचरेन्द्रे तस्मिन् लङ्कां प्रविष्टे, रामः लक्ष्मणेन सह परमाहवाग्रे हरीन् विशल्यान् चकार। त्रिदशेन्द्रशत्रौ तस्मिन् प्रभग्ने सुराः असुराः भूतगणाः दिशः ससागराः सर्षिमहोरगाः भूमिचराः अम्बुचराः च प्रहृष्टाः अभवन्। अत्र रामस्य धर्मयुद्धस्य परमः आदर्शः — परिश्रान्तं, निरायुधं, विरथं शत्रुं सः न हन्ति, अपितु पुनः सज्जीभूय आगन्तुम् अनुज्ञां ददाति। एषा दया न दौर्बल्यं, किन्तु आत्मविश्वासः — सः जानाति यत् सः सज्जम् अपि रावणं जेष्यति। किरीटस्य छेदनं राज्ञः अपमानस्य पराकाष्ठा; ‘निर्विषाशीविष’, ‘शान्तार्चिः सूर्यः’ इति उपमाभ्यां रावणस्य तेजसः दर्पस्य च नाशः चित्रितः। अन्ते रामः प्रथमं स्वसैनिकानां चिकित्सां करोति — हरीन् विशल्यान् करोति; तस्य करुणा सर्वत्र। सर्वे श्लोकाः उपजातिवृत्ते; १४३तमः (‘प्रयाहि जानामि…’) समीक्षिते नास्ति। सर्वेषां भूतानां हर्षः सर्गं मङ्गलेन समापयति। ‘यो वज्रपाताशनिसंनिपातान्न चुक्षुभे’ इति श्लोकः रावणस्य पूर्वगौरवं स्मारयति, येन तस्य अधुना पराभवः अधिकं तीव्रः प्रतीयते। रामस्य बाणः इन्द्रस्य वज्रात् अपि अधिकः — यत् वज्रेण न सिद्धं, तत् रामबाणेन सिद्धम्। रावणस्य पराभवः सम्पूर्णः — रथः, अश्वाः, सूतः, ध्वजः, छत्रं, धनुः, किरीटं च नष्टानि; केवलं प्राणाः अवशिष्टाः, ते अपि रामस्य दयया। रावणस्य लङ्काप्रवेशः ‘सहसा’ — लज्जया भयेन च सः शीघ्रं गच्छति। देवाः असुराः अपि हृष्टाः इति उक्तम् — रावणः उभयोः अपि शत्रुः आसीत्, अतः तस्य पराभवः सर्वेषां हर्षस्य कारणम्। एषः पराभवः अग्रिमस्य कुम्भकर्णप्रबोधनस्य कारणं भवति।

వానరశ్రేష్ఠుడైన నీలుడు ఆ యుద్ధంలో రాక్షససేనాపాలకుడైన ప్రహస్తుని చంపగా, భయంకరమైన ఆయుధాలు గల, సముద్రవేగంతో సమానమైన రాక్షసరాజు సైన్యం చెదిరిపోయింది, పారిపోయింది. వారు వెళ్ళి రాక్షసాధిపతి రావణునికి ‘సేనాపతి ప్రహస్తుడు అగ్నిపుత్రుడైన నీలునిచేత చంపబడ్డాడు’ అని తెలియజేశారు. వారి ఆ మాట విని రాక్షసాధిపతి క్రోధవశుడయ్యాడు. యుద్ధంలో ప్రహస్తుడు హతుడయ్యాడని విని క్రోధంతో పీడించబడి, శోకంతో నిండిన మనస్సుతో అతడు, ఇంద్రుడు దేవయూథముఖ్యులతో పలికినట్లు, రాక్షసయూథముఖ్యులతో ఇలా అన్నాడు — ‘శత్రువును అలక్ష్యం చేయకూడదు; ఇంద్రుని సైన్యాన్ని కూడా నాశనం చేయగల నా సేనాపాలకుని అనుచరులతో, ఏనుగులతో సహా ఎవరు సంహరించారో, ఆ శత్రువులు తుచ్ఛులు కారు. కాబట్టి శత్రువుల వినాశం కోసం, విజయం కోసం నేను సంకోచించకుండా స్వయంగా ఆ అద్భుతమైన రణాగ్రానికి వెళ్తాను. ఈనాడు ఆ వానరసేననూ, లక్ష్మణునితో కూడిన రామునీ, మండే అగ్నులు అడవిని దహించినట్లు, బాణసమూహాలతో దహించివేస్తాను; ఈనాడు వానరుల రక్తంతో భూమిని తృప్తిపరుస్తాను.’ ఇక్కడ రావణుని మనస్సులో మొదటిసారి మార్పు కనిపిస్తుంది — అతడు ఇంతవరకూ వానరులను అవజ్ఞతో చూస్తూ వచ్చాడు, ఇప్పుడు ‘నావజ్ఞా రిపవే కార్యా’ (శత్రువును అలక్ష్యం చేయకూడదు) అని స్వయంగా అంగీకరిస్తాడు. ప్రహస్తుడు ఇంద్రుని సేనను కూడా నాశనం చేయగలవాడు; అలాంటివాని వధ శత్రువుల సామర్థ్యానికి ప్రమాణం. ఆరంభంలోని మూడు శ్లోకాలు ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడి సర్గ గౌరవాన్ని సూచిస్తాయి. ఆరవ శ్లోకం షట్పాది, దాని చివరి అర్ధభాగం ‘అద్య సంతర్పయిష్యామి పృథివీం కపిశోణితైః’ సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. రావణుడు అన్న ‘అవిచారయన్’ అనే పదం రెండు అర్థాలనిస్తుంది — సందేహం లేకుండా అని, అలాగే వివేకం లేకుండా అని కూడా; అతడు పరిణామాన్ని ఆలోచించడు. ‘రణశీర్షమ్’ అంటే యుద్ధపు అగ్రభాగం, ముఖ్యవీరులు పోరాడే చోటు; రాజు స్వయంగా అక్కడికి వెళ్తాడనేది అతని దృఢనిశ్చయం.

ఇలా పలికి దేవరాజుకు శత్రువైన రావణుడు అగ్నివలె ప్రకాశించే, ఉత్తమాశ్వాల వరుసతో కూడిన, తన శరీరకాంతితో ప్రకాశిస్తూ మండుతున్న రథాన్ని ఎక్కాడు. శంఖాల, భేరుల, పణవాల నినాదాలతో, భుజాస్ఫాలనాలతో, కేకలతో, సింహనాదాలతో, పవిత్రమైన స్తోత్రాలతో పూజించబడుతూ రాక్షసరాజశ్రేష్ఠుడు అప్పుడు బయలుదేరాడు. కొండల వంటి, మేఘాల వంటి రూపాలు గల, మాంసాహారులైన, అగ్నివలె మండే కళ్ళు గల రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడిన అతడు, భూతగణాలతో చుట్టుముట్టబడిన దేవేశుడైన రుద్రుని వలె ప్రకాశించాడు. తరువాత మహాతేజస్వి అయిన అతడు హఠాత్తుగా నగరం నుండి బయటికి వచ్చి, మహాసముద్రం వలె, మేఘం వలె గర్జిస్తున్న, చెట్లనూ శిలలనూ చేతబట్టి సన్నద్ధమైన ఆ ఉగ్రమైన వానరసైన్యాన్ని చూశాడు. ఇక్కడ రావణుని నిర్గమనం ప్రహస్తుని నిర్గమనానికి భిన్నమైనది — అక్కడ అశుభ నిమిత్తాలు, ఇక్కడ పవిత్ర స్తోత్రాలూ మంగళవాద్యాలూ. రుద్రుని ఉపమ రావణుని గొప్పతనాన్నీ భీషణత్వాన్నీ సూచిస్తుంది — భూతగణాలతో చుట్టుముట్టబడిన శివుని వలె ఘోరరాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడిన రావణుడు. రావణుడు శివభక్తుడని ప్రసిద్ధి, కాబట్టి ఈ ఉపమ సార్థకమైనది. వానరసేన కూడా ఉగ్రమైనది, చెట్లతో శిలలతో సన్నద్ధమైనది — రెండు సేనలూ సమానమైన బలంతో ఎదురెదురవుతాయి. నాలుగు శ్లోకాలూ ఉపజాతివృత్తంలో ఉన్నాయి. ‘ఆస్ఫోటిత’ అంటే భుజాలను చరచడం, ‘క్ష్వేడిత’ అంటే సింహనాదం వంటి ధ్వని — ఇవి యోధుల ఉత్సాహానికి చిహ్నాలు.

సర్పరాజు వంటి బాహువులు గలవాడు, విస్తారమైన శోభ గలవాడు అయిన రాముడు సేన వెంటరాగా అతి ప్రచండమైన ఆ రాక్షససేనను చూసి శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడైన విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రకరకాల పతాకాలతో, ధ్వజాలతో, ఛత్రాలతో కూడి, ప్రాసాలతో, ఖడ్గాలతో, శూలాలతో, ఇతర ఆయుధాలతో, శస్త్రాలతో నిండి, భయం లేని యోధులు సేవిస్తున్న, మహేంద్రపర్వతం వంటి ఏనుగులతో నిండిన, క్షోభింపచేయరాని ఈ సైన్యం ఎవరిది?’ అప్పుడు ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గల విభీషణుడు రాముని మాట విని మహాత్ములైన రాక్షసశ్రేష్ఠుల సైన్యంలోని ముఖ్యులను గురించి చెప్పాడు — ‘రాజా, ఏనుగు మూపురం ఎక్కి, అప్పుడే ఉదయించిన సూర్యుని వలె రాగిరంగు ముఖంతో, ఏనుగు తలను కదిలిస్తూ వస్తున్నవానిని అకంపనుడని తెలుసుకో. సింహధ్వజం గలవాడై, రథంలో నిలిచి, ఇంద్రధనుస్సు వంటి ధనుస్సును ఆడిస్తూ, ఉగ్రంగా బయటపడిన కోరలు గల ఏనుగులా ప్రకాశిస్తున్నవాడు వరాలలో ప్రధానుడైన ఇంద్రజిత్తు. వింధ్య, అస్త, మహేంద్ర పర్వతాల వంటివాడై, ధనుర్ధారియై, రథంలో నిలిచి, అతిరథుడూ అతివీరుడూ అయి సాటిలేని ధనుస్సును సారిస్తున్నవాడు అతి పెద్ద శరీరం గల అతికాయుడు. అప్పుడే ఉదయించిన సూర్యుని వలె రాగిరంగు కళ్ళతో, గంటల నినాదం గల క్రూరమైన ఏనుగును ఎక్కి గర్జిస్తున్నవాడు — ఇతడే మహోదరుడనే వీరుడు. బంగారంతో చిత్రించిన జీనుగల, సంధ్యామేఘాలతో కూడిన కొండ వంటి గుర్రాన్ని ఎక్కి, కిరణాలతో మెరిసే ప్రాసాన్ని ఎత్తిపట్టి వస్తున్నవాడు పిడుగు వంటి వేగం గల పిశాచుడు. మెరుపు వంటి కాంతిగల, వజ్రవేగం గల వాడి శూలాన్ని పట్టుకొని, చంద్రుని వలె ప్రకాశించే వృషభరాజాన్ని ఎక్కి వస్తున్నవాడు యశస్వి అయిన త్రిశిరుడు. మేఘం వంటి రూపం గలవాడై, విశాలమైన, వెడల్పైన, చక్కగా ఏర్పడిన వక్షస్థలం గలవాడై, ఏకాగ్రచిత్తుడై, సర్పరాజధ్వజంతో ధనుస్సును సారిస్తూ వెళ్తున్నవాడు కుంభుడు. బంగారంతో, వజ్రాలతో అలంకరించిన, మండుతూ పొగలు చిమ్ముతున్న పరిఘను పట్టుకొని రాక్షససేనకు ధ్వజంలా వస్తున్నవాడు అద్భుతమైన ఘోరకర్మలు చేసే నికుంభుడు. ధనుస్సులతో, ఖడ్గాలతో, బాణసమూహాలతో కూడిన, పతాకం గల, అగ్నివలె మండే రథం ఎక్కి ఉన్నతంగా ప్రకాశిస్తున్నవాడు పర్వతశిఖరాలతో పోరాడే నరాంతకుడు. పులి, ఒంటె, ఏనుగు, మృగం, గుర్రం ముఖాలు గల, తిరుగుతున్న కళ్ళు గల, రకరకాల ఘోరరూపాల భూతాలతో చుట్టుముట్టబడి ప్రకాశిస్తున్నవాడు దేవతల దర్పాన్ని కూడా అణచినవాడు; ఎక్కడ ఈ చంద్రుని వంటి, సన్నని కమ్ములు గల, శ్రేష్ఠమైన తెల్లని ఛత్రం ప్రకాశిస్తున్నదో, అక్కడ ఈ మహాత్ముడైన రాక్షసాధిపతి భూతాలతో చుట్టుముట్టబడిన రుద్రుని వలె ప్రకాశిస్తున్నాడు. కిరీటం ధరించినవాడు, కదలే కుండలాలతో ముఖం గలవాడు, పర్వతరాజైన వింధ్యపర్వతం వంటి భయంకరమైన శరీరం గలవాడు, మహేంద్రుని, వైవస్వతుడైన యముని దర్పాన్ని కూడా అణచినవాడు అయిన ఆ రాక్షసాధిపతి సూర్యుని వలె ప్రకాశిస్తున్నాడు.’ ఈ పరిచయం రావణుని సేనలోని ముఖ్యులందరినీ ఒకేచోట చూపిస్తుంది — వీరందరూ తరువాతి సర్గలలో ఒక్కొక్కరుగా వధించబడతారు. ప్రతివాని వాహనమూ, ధ్వజమూ, ఆయుధమూ, రూపమూ విడివిడిగా వర్ణించబడ్డాయి — ఏనుగు, రథం, క్రూరమైన ఏనుగు, గుర్రం, వృషభం. విభీషణుని మాట రామునికి గూఢచారి ఇచ్చే సమాచారం వంటిది; అతనికి శత్రుసేన రహస్యాలన్నీ తెలుసు. పదిహేను శ్లోకాలూ ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడి వర్ణన వైభవాన్ని పెంచుతాయి. ఈ అకంపనుడు ఇంతకుముందు హతుడైనవానికి భిన్నుడనీ, ఈ త్రిశిరుడు జనస్థానంలో హతుడైన త్రిశిరునికి భిన్నుడనీ హిందీ వ్యాఖ్యానంలో టిప్పణి ఉంది. పన్నెండవ శ్లోకపు పాదక్రమం సమీక్షిత సంస్కరణకు విరుద్ధంగా ఉంది — అక్కడ ‘సైన్యం నగేంద్రోపమనాగజుష్టం’ మొదట ఉండగా ఇక్కడ చివర ఉంది. రాముని ప్రశ్నలో కూడా విశేషం ఉంది — అతడు సేన శోభను ‘అక్షోభ్యమ్’ (క్షోభింపచేయరానిది), ‘అభీరుజుష్టమ్’ (భయం లేనివారు సేవించేది) అని ప్రశంసిస్తాడు; శత్రుబలాన్ని యథార్థంగా అంచనా వేస్తాడు, అవజ్ఞ చేయడు. విభీషణుని వర్ణనలో ప్రతి వీరుడూ ‘యోఽసౌ… సః’ (ఏ ఆ… అతడు) అనే ఒకే వాక్యరీతిలో చూపబడతాడు, ఎవరో వేలితో చూపిస్తూ చెబుతున్నట్లు; ఈ శైలి నాటకీయమైనది, పాఠకుడు కూడా రణభూమిలో నిలిచి వారిని చూస్తున్నట్లుంటుంది. చివర రావణుని వర్ణన అందరికంటే దీర్ఘమైనది — మొదట అతని ఛత్రం, తరువాత భూతగణాలు, తరువాత కిరీటం, కుండలాలు, శరీరం, తరువాత అతని పరాక్రమం (మహేంద్రుని, యముని దర్పాన్ని అణచినవాడు) — ఈ విధంగా పరిచయం క్రమంగా పరాకాష్ఠను చేరుతుంది. ‘రుద్ర ఇవావభాతి’, ‘సూర్య ఇవావభాతి’ అని రెండుసార్లు ఉపమ, ఇది రావణుని తేజస్సునూ భీషణత్వాన్నీ ఏకకాలంలో చూపుతుంది. ఇంద్రజిత్తుకు ‘వరప్రధానః’ అనే విశేషణం అతనికి లభించిన బ్రహ్మవరాలను సూచిస్తుంది; అతికాయుని పేరే అతని శరీరాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఈ వీరులందరూ రావణుని పుత్రులో సోదరులో — వంశబలమంతా ఇక్కడ ఒకచోట చేరింది. ఈ పరిచయానికి ప్రయోజనం రెండు విధాలు — రామునికి శత్రుసేన జ్ఞానం, పాఠకునికి రాబోయే యుద్ధాల ముందుసూచన. తరువాతి సర్గలలో కుంభకర్ణుడు, అతికాయుడు, ఇంద్రజిత్తు మొదలైనవారు ఒక్కొక్కరుగా యుద్ధానికి వస్తారు.

అప్పుడు శత్రుదమనుడైన రాముడు విభీషణునితో ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘ఆహా, ప్రజ్వలించే మహాతేజస్సు గల రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు సూర్యుని వలె కిరణాలతో చూడశక్యం కానివాడై ప్రకాశిస్తున్నాడు; తేజస్సుతో ఆవరించబడిన అతని రూపాన్ని నేను స్పష్టంగా చూడలేకపోతున్నాను. రాక్షసేంద్రుని ఈ శరీరం ప్రకాశిస్తున్నంతగా దేవ, దానవ వీరుల శరీరం కూడా ఉండదు. ఆ మహాత్ముని యోధులందరూ పర్వతాల వంటివారు, అందరూ పర్వతాలతో పోరాడేవారు, అందరూ మండే ఆయుధాలు ధరించినవారు. భయంకరంగా కనిపించే, ప్రజ్వలించే, తీక్ష్ణమైన భూతాలతో చుట్టుముట్టబడిన ఈ రాక్షసరాజు శరీరం ధరించిన భూతాలతో చుట్టుముట్టబడిన అంతకుని వలె ప్రకాశిస్తున్నాడు. అదృష్టవశాత్తు ఈ పాపాత్ముడు ఈనాడు నా కంటిచూపులోకి వచ్చాడు; ఈనాడు సీతాపహరణం వల్ల పుట్టిన నా క్రోధాన్ని విడిచిపెడతాను.’ ఇలా పలికి వీర్యవంతుడైన రాముడు ధనుస్సును తీసుకొని ఉత్తమమైన బాణాన్ని పైకి తీసి లక్ష్మణుడు వెంటరాగా నిలిచాడు. అప్పుడు మహాత్ముడైన రాక్షసాధిపతి మహాబలులైన ఆ రాక్షసులతో ఇలా అన్నాడు — ‘మీరు ద్వారాలలో, వీధులలో, రాజమార్గాలలో, ఇళ్ళలో, గోపురాలలో నిశ్చింతగా, నిశ్శంకగా నిలవండి. మీతో కలిసి నేను ఇక్కడికి వచ్చానని తెలుసుకొని, ఈ లోపాన్ని గ్రహించి, వనవాసులైన వానరులు కలిసికట్టుగా హఠాత్తుగా ఖాళీగా ఉన్న, ఎదిరించరాని నా నగరాన్ని ధ్వంసం చేసి ఆక్రమించవచ్చు.’ తరువాత మంత్రులను పంపివేసి, ఆ రాక్షసులు తమకు నియమించిన చోట్లకు వెళ్ళగా, అతడు నిండిన సముద్రప్రవాహాన్ని మహామత్స్యం చీల్చినట్లు వానరసముద్ర ప్రవాహాన్ని చీల్చాడు. రాముని మాటలో శత్రువు తేజస్సుకు కూడా ప్రశంస కనిపిస్తుంది — అతడు రావణుని రూపాన్ని దేవదానవుల కంటె అధికంగా భావిస్తాడు. కానీ వెంటనే అతడు ‘పాపాత్ముడు’ అని గుర్తుచేసుకుంటాడు, సీతాపహరణపు క్రోధాన్నీ; సౌందర్యమూ తేజస్సూ పాపాన్ని కడిగివేయవు. రావణుని ఏర్పాటు తెలివైనది — అతడు స్వయంగా యుద్ధానికి వెళ్తాడు, కానీ నగర రక్షణను ఉపేక్షించడు; వానరులు ఖాళీ నగరంలో ప్రవేశిస్తారేమోనని అతని భయం. ఈ దూరదృష్టి అతని రాజనీతిజ్ఞతను చూపుతుంది. ‘దిష్ట్యాయమద్య…’, ‘ఇహాగతం మాం…’ అనే శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. మహామత్స్యపు ఉపమ — తిమింగిలం సముద్రాన్ని చీల్చినట్లు — రావణుని ఒంటరి పరాక్రమాన్ని సూచిస్తుంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘మహామత్స్యం (తిమింగిలం)’ అని వివరిస్తుంది. రాముడు కూడా యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు — ‘ధనురాదాయ… సముద్ధృత్య శరోత్తమమ్’ (ధనుస్సు తీసుకొని… ఉత్తమ బాణాన్ని పైకి తీసి) — కానీ మొదట రావణుడు వానరసేనపై దాడిచేస్తాడు, కాబట్టి రాముడు వెంటనే పోరాడడు. రాముని ఉపమ ‘దేహవద్భిరివాంతకః’ (శరీరం ధరించిన భూతాలతో కూడిన అంతకుని వలె) రావణుని మృత్యువుతోనే సమానం చేస్తుంది — అతని పరివారం కూడా మృత్యుదూతల వంటిది. ‘సునిర్వృతాః నిర్విశంకాః’ (నిశ్చింతగా, నిశ్శంకగా) అనే రావణుని ఆజ్ఞ సైనికుల భయాన్ని పోగొట్టడానికి — వారు నగరంలో సురక్షితంగా ఉండాలి, యుద్ధభారం రాజుదే. రాముని దృష్టిలో రావణుడు ‘పాపాత్ముడు’ — అతని తేజస్సంతా సీతాపహరణ పాపంతో మలినమైనది; కాబట్టి రాముని క్రోధం వ్యక్తిగతమైనది కాదు, ధర్మరక్షణ కోసమైనది. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే పదంతో రాముని హర్షం కూడా సూచించబడుతుంది — చిరకాలంగా వెతుకుతున్న శత్రువు ఇప్పుడు ఎదుటికి వచ్చాడు.

యుద్ధంలో మండే బాణాలూ ధనుస్సూ గల రాక్షసేంద్రుడు హఠాత్తుగా మీదికి రావడం చూసి వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు ఒక పెద్ద కొండశిఖరాన్ని పెకలించి రాక్షసాధిపతి మీదికి పరుగెత్తాడు. అనేక చెట్లతో కూడిన చరియలు గల ఆ కొండశిఖరాన్ని పట్టుకొని అతడు నిశాచరుని మీదికి విసిరాడు; అది హఠాత్తుగా మీదికి రావడం చూసి రావణుడు బంగారు పింఛాలు గల బాణాలతో దానిని ఖండించాడు. పెద్ద పెద్ద చరియలూ చెట్లూ గల ఆ శిఖరం చీలి భూమిమీద పడగా, రాక్షసలోకనాథుడు మహాసర్పం వంటి, అంతకుని వంటి ఒక బాణాన్ని సంధించాడు. గాలితో సమానమైన వేగం గల, నిప్పురవ్వలతో కూడిన, అగ్నివలె ప్రకాశించే, మహేంద్రుని వజ్రాయుధంతో సమానమైన వేగం గల ఆ బాణాన్ని తీసుకొని అతడు కోపంతో సుగ్రీవుని వధ కోసం విసిరాడు. రావణుని బాహువు నుండి విడువబడిన, ఇంద్రుని వజ్రం వంటి శరీరకాంతి గల ఆ బాణం, కుమారస్వామి ప్రయోగించిన ఉగ్రమైన శక్తి క్రౌంచపర్వతాన్ని చీల్చినట్లు, వేగంగా సుగ్రీవుని చేరి చీల్చింది. బాణంతో బాధపడి, స్పృహ తప్పిన వీరుడు సుగ్రీవుడు మూలుగుతూ భూమిమీద పడ్డాడు; నేలపై స్పృహ లేకుండా పడిన అతనిని చూసి సంతోషించిన రాక్షసులు యుద్ధంలో గర్జించారు. అప్పుడు గవాక్షుడు, గవయుడు, సుషేణుడు, ఋషభుడు, జ్యోతిర్ముఖుడు, నలుడు శరీరాలను పెంచుకొని, శిలలను పెకలించి ఆ రాక్షసేంద్రుని మీదికి పరుగెత్తారు. రాక్షసాధిపతి వాడి కొనలు గల వందలాది బాణాలతో వారి దెబ్బలను వ్యర్థం చేశాడు, బంగారంతో చిత్రించిన పింఛాలు గల బాణజాలాలతో ఆ వానరేంద్రులను కూడా చీల్చాడు. దేవశత్రువు బాణాలతో చీల్చబడిన ఆ భీమకాయులైన వానరేంద్రులు భూమిమీద పడ్డారు; తరువాత అతడు ఆ ఉగ్రమైన వానరసైన్యాన్ని బాణజాలాలతో కప్పివేశాడు. దెబ్బలు తింటూ, పడిపోతూ, భయమనే ముల్లు గుచ్చుకొని, మాటిమాటికీ అరుస్తూ, రావణుని బాణాలతో బాధపడుతున్న ఆ వీరులైన వానరులు శరణ్యుడైన రాముని శరణు పొందారు. స్కందుడు క్రౌంచాన్ని చీల్చిన ఉపమ రావణుని బాణపు భీషణత్వాన్ని చూపుతుంది — కార్తికేయుని శక్తి పర్వతాన్ని కూడా చీల్చినట్లు. సుగ్రీవుడు వానరులకు రాజు; అతని పతనంతో వానరసేన మనోబలం భగ్నమైంది. తరువాత యూథపతులు కలిసి దాడిచేస్తారు, కానీ రావణుని నేర్పు వారి దెబ్బలన్నిటినీ నిష్ఫలం చేస్తుంది. చివరకు వానరులు ‘శరణ్యం శరణం’ — శరణు ఇచ్చే రాముని శరణు — పొందుతారు; రాముడు శరణాగతవత్సలుడని హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా గుర్తుచేస్తుంది. ఈ భాగంలోని శ్లోకాలన్నీ ఉపజాతివృత్తంలో ఉన్నాయి. రావణుడు ఇంతవరకూ ఒక్క పరాజయం కూడా పొందలేదు; అతని మొదటి యుద్ధం విజయంతో ఆరంభమవుతుంది. బాణ వర్ణనలో నాలుగు గుణాలు — గాలివంటి వేగం, నిప్పురవ్వలతో కూడిన అగ్నివంటి ప్రకాశం, ఇంద్రుని వజ్రం వంటి శక్తి, సర్పం వంటి భీషణత్వం. వానరయూథపతుల పేర్లు — గవాక్షుడు, గవయుడు, సుషేణుడు, ఋషభుడు, జ్యోతిర్ముఖుడు, నలుడు — అందరూ ప్రసిద్ధవీరులే; వారు కూడా ‘వివృద్ధకాయాః’ — శరీరాలను పెంచుకొని — దాడిచేస్తారు, కానీ నిష్ఫలమవుతారు. రావణుని బాణాలు ‘జాంబూనదచిత్రపుంఖాః’ — బంగారంతో అలంకరించబడినవి — యుద్ధంలో కూడా అతని వైభవం కనిపిస్తుంది. వానరుల పలాయనం కూడా రాముని వైపే — శత్రువుకు దూరంగా కాదు, శరణ్యుని సమీపానికి.

అప్పుడు ధనుర్ధారి, మహాత్ముడు అయిన రాముడు ధనుస్సు తీసుకొని హఠాత్తుగా బయలుదేరాడు. లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి అతనిని సమీపించి పరమార్థంతో కూడిన మాట పలికాడు — ‘ఆర్యా, ఈ దురాత్ముని వధకు నేను పూర్తిగా సమర్థుడను; నేను ఇతనిని నాశనం చేస్తాను, ప్రభూ, నాకు అనుమతి ఇవ్వు.’ మహాతేజస్వి, సత్యపరాక్రముడు అయిన రాముడు అతనితో ఇలా అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, వెళ్ళు, యుద్ధంలో జాగ్రత్తగా ప్రయత్నించు. రావణుడు మహావీర్యుడు, రణంలో అద్భుతపరాక్రముడు; కోపించినప్పుడు అతడు ముల్లోకాలకూ ఎదిరించరానివాడు, సందేహం లేదు. అతని లోపాలను వెతుకు, నీ లోపాలను గమనించు; ఏకాగ్రతతో, కంటితోనూ ధనుస్సుతోనూ నిన్ను నీవు కాపాడుకో.’ రాఘవుని మాట విని సౌమిత్రి అతనిని కౌగిలించుకొని, పూజించి, నమస్కరించి యుద్ధానికి వెళ్ళాడు. ఏనుగు తొండం వంటి బాహువు గలవాడై, భయంకరంగా ఎత్తిపట్టిన మండే ధనుస్సును ధరించి, బాణవర్షజాలాలతో శరీరాలు చీలి చెల్లాచెదురైన ఆ వానరులను కప్పివేస్తున్న రావణుని అతడు చూశాడు. రాముని ఉపదేశం యుద్ధనీతి సారం — శత్రువు బలహీనతలను వెతకాలి, తన బలహీనతలను రక్షించుకోవాలి; కంటితో జాగరూకుడై, ధనుస్సుతో రక్షితుడై ఉండాలి. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ఎక్కడా శత్రువు వాటిని ఉపయోగించుకోకుండా’ అని వివరిస్తుంది. లక్ష్మణుని వినయం — చేతులు జోడించి అతడు అన్నగారి అనుమతి కోరతాడు; రాముని స్నేహం — అతడు అతనిని కౌగిలించుకొని పంపుతాడు. సోదరుల ఈ సంవాదం యుద్ధమధ్యంలో కరుణమూ మధురమూ అయిన దృశ్యం. రాముడు శత్రువు సామర్థ్యాన్ని అతిశయోక్తి లేకుండా, అవజ్ఞ లేకుండా యథార్థంగా చెబుతాడు. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘స్వచ్ఛిద్రాణి చ గోపయ’, ‘రక్షాత్మానం సమాహితః’ అనే పాఠాలు ఉండగా ఇక్కడ ‘లక్షయ’, ‘గోపాయస్వ’ అని ఉన్నాయి. రావణుని బాహువు ఏనుగు తొండంతో ఉపమించబడింది — ఏనుగు తొండంలా దీర్ఘమైనది, బలమైనది. ‘పరమార్థయుక్తమ్’ — లక్ష్మణుని మాట సత్యంతోనూ కర్తవ్యంతోనూ కూడినది; అతడు గర్వంతో కాదు, అన్నగారి సేవ కోసం అడుగుతాడు.

ఆ రావణుని చూసి మహాతేజస్వి, వాయుపుత్రుడు అయిన హనుమంతుడు బాణజాలాలను నివారించుకుంటూ రావణుని మీదికి పరుగెత్తాడు. అతని రథాన్ని చేరి, కుడి బాహువును ఎత్తి రావణుని భయపెడుతూ బుద్ధిమంతుడైన హనుమంతుడు ఇలా అన్నాడు — ‘దేవ, దానవ, గంధర్వ, యక్ష, రాక్షసుల చేతిలో చావు లేకుండా నీవు వరం పొందావు, కానీ వానరుల నుండి నీకు భయం ఉంది. ఇదిగో, ఐదు కొమ్మల వంటి వేళ్ళు గల నా కుడి బాహువు ఎత్తబడి ఉంది; ఇది నీ శరీరంలో చిరకాలంగా నివసిస్తున్న జీవాత్మను బయటికి గెంటివేస్తుంది.’ హనుమంతుని ఆ మాట విని భయంకర పరాక్రముడైన రావణుడు కోపంతో కళ్ళు ఎర్రబడగా ఇలా అన్నాడు — ‘వానరా, నిస్సంకోచంగా త్వరగా కొట్టు, స్థిరమైన కీర్తిని పొందు; ఆ తరువాత నీ పరాక్రమాన్ని తెలుసుకొని నిన్ను నాశనం చేస్తాను.’ రావణుని మాట విని వాయుపుత్రుడు ఇలా అన్నాడు — ‘ఇంతకుముందే నేను నీ కుమారుడు అక్షుని చంపాను, అది గుర్తుచేసుకో.’ ఇలా అనబడిన మహాతేజస్వి, వీర్యవంతుడు అయిన రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు వాయుపుత్రుని వక్షస్థలం మీద అరచేతితో కొట్టాడు. ఆ అరచేతి దెబ్బకు హనుమంతుడు మాటిమాటికీ తడబడ్డాడు; కానీ మహాబుద్ధిమంతుడు, తేజస్వి అయిన అతడు ఒక క్షణం నిలదొక్కుకొని నిలిచి, మిక్కిలి కోపించి అరచేతితోనే దేవద్వేషి అయిన రావణుని కొట్టాడు. మహాత్ముడైన ఆ వానరుని దెబ్బకు దశగ్రీవుడు భూకంపంలో పర్వతంలా కంపించిపోయాడు. సంగ్రామంలో అరచేతి దెబ్బ తిన్న రావణుని అలా చూసి ఋషులు, వానరులు, సిద్ధులు, దేవతలు, అసురులు నినదించారు. అప్పుడు తేరుకున్న మహాతేజస్వి రావణుడు ఇలా అన్నాడు — ‘భేష్ వానరా, పరాక్రమంలో నీవు నాకు ప్రశంసనీయుడైన శత్రువువు.’ రావణుడు ఇలా అనగా మారుతి ఇలా అన్నాడు — ‘రావణా, నీవు ఇంకా బ్రతికి ఉన్నావంటే నా పరాక్రమానికి ధిక్కారం. దుర్బుద్ధీ, ఎందుకు బడాయి కొడుతున్నావు? ఇప్పుడు ఒక్కసారి కొట్టు; ఆ తరువాత నా పిడికిలి నిన్ను యమలోకానికి పంపుతుంది.’ అప్పుడు మారుతి మాటతో అతని కోపం ప్రజ్వలించింది. కళ్ళు ఎర్రబడిన వీర్యవంతుడైన అతడు ప్రయత్నపూర్వకంగా కుడి పిడికిలి బిగించి వేగంగా వానరుని వక్షస్థలం మీద పడవేశాడు. విశాలమైన వక్షస్థలం మీద దెబ్బ తిన్న హనుమంతుడు మళ్ళీ మళ్ళీ తడబడ్డాడు. ఇక్కడ ఇద్దరు వీరుల సంవాదం విచిత్రమైనది — హనుమంతుడు బ్రహ్మవరంలోని లోపాన్ని చూపిస్తాడు, ఎందుకంటే రావణుడు వానరులనూ మనుష్యులనూ తుచ్ఛులుగా భావించి వారి నుండి అవధ్యత్వాన్ని కోరలేదు. రావణుడు కూడా హనుమంతుని పరాక్రమాన్ని అంగీకరిస్తాడు — ‘శ్లాఘనీయః రిపుః’ (ప్రశంసనీయుడైన శత్రువు) అని; శత్రువును ప్రశంసించడం వీరుని లక్షణం. అక్షకుమారుని స్మరణ రావణుని హృదయంలో ముల్లు వంటిది — పుత్రశోకం మళ్ళీ మేల్కొంటుంది. హనుమంతుని సమాధానం వినయమూ దర్పమూ కలగలిసినది — ఒక్క దెబ్బతో రావణుడు చావలేదని అతడు తన పరాక్రమాన్ని నిందించుకుంటాడు. అరచేతి దెబ్బలు ముఖాముఖి యుద్ధానికి పరాకాష్ఠ — శస్త్రమూ లేదు, అస్త్రమూ లేదు, కేవలం చేయి. 61వ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘స్థితో ముహూర్తం తేజస్వీ…’, 70వ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. ఈ భాగంలో రావణుని పాత్రలోని మరో పార్శ్వం కనిపిస్తుంది — అతడు క్రూరుడైనా వీరుడు, శత్రువు మొదటి దెబ్బను స్వీకరించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు; ‘క్షిప్రం ప్రహర నిఃశంకమ్’ (నిస్సంకోచంగా త్వరగా కొట్టు) అనే అతని సవాలు వీరధర్మానికి అనుకూలమైనది. హనుమంతుడు కూడా వీరధర్మాన్ని పాటిస్తాడు — శత్రువు అనుమతి పొందిన తరువాతే కొడతాడు. మొదట రావణుడు కొడతాడు, తరువాత హనుమంతుడు; తరువాత రావణుడు తేరుకొని ప్రశంసిస్తాడు, హనుమంతుడు తనను తాను నిందించుకుంటాడు; తరువాత రావణుడు పిడికిలితో కొడతాడు — ఈ విధంగా ద్వంద్వయుద్ధం నియమబద్ధమైనది. ఋషులు, దేవతలు, సిద్ధులు, వానరులు, అసురులతో కూడిన నినాదం — లోకాలన్నీ ఈ ద్వంద్వాన్ని చూస్తున్నాయి, రావణుడు అరచేతి దెబ్బ తినడంతో సంతోషిస్తున్నాయి. ‘భూమితలేఽచలః’ అనే ఉపమ — భూకంపంలో పర్వతం కూడా కంపించినట్లు రావణుడు కూడా హనుమంతుని దెబ్బకు కంపించాడు. ‘ధిగస్తు మమ వీర్యస్య’ (నా పరాక్రమానికి ధిక్కారం) అనే హనుమంతుని మాట అతని ఉన్నతమైన లక్ష్యాన్ని చూపుతుంది — అతని దృష్టిలో రావణవధే సాఫల్యం. రావణుని పిడికిలిపోటుకు హనుమంతుడు తడబడ్డాడు, కానీ పడిపోలేదు — ‘సంచచాల పునః పునః’ (మళ్ళీ మళ్ళీ తడబడ్డాడు) అని. హనుమంతుని కుడి బాహువు ‘పంచశాఖః’ — ఐదు వేళ్ళు కొమ్మల వంటివి; వానరుని బాహువు వృక్షంతో ఉపమించబడింది. ‘చిరోషితం భూతాత్మానమ్’ (చిరకాలంగా నివసిస్తున్న జీవాత్మ) — రావణుని దీర్ఘాయువు, అతని శరీరంలో చిరకాలంగా నివసిస్తున్న జీవాత్మ; దానిని బయటికి గెంటివేస్తానని హనుమంతుడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. రావణుడు హనుమంతుని ‘జ్ఞాతవిక్రాంతం’ చేయాలనుకుంటాడు — మొదట అతని బలాన్ని తెలుసుకొని తరువాతే చంపుతాను అని.

మహాబలుడైన హనుమంతుడు వివశుడవడం చూసి అతిరథుడు, రాక్షసాధిపతి, ప్రతాపవంతుడు అయిన దశగ్రీవుడు రథంతో వేగంగా నీలుని వైపు వెళ్ళాడు. సర్పాల వంటి, భయంకరమైన, మర్మస్థానాలను చీల్చే బాణాలతో అతడు వానర సేనాపతి నీలుని దహించాడు. బాణసమూహాలతో పీడించబడిన వానర సేనాపతి నీలుడు ఒక్క చేతితో కొండశిఖరాన్ని రాక్షసాధిపతి మీదికి విసిరాడు. తేజస్వి, మహామనస్వి అయిన హనుమంతుడు కూడా తేరుకొని యుద్ధం కోరుతూ, చుట్టూ చూస్తూ కోపంతో ఇలా అన్నాడు — ‘నీలునితో కలిసి పోరాడుతున్న రావణుని మీదికి నేను పరుగెత్తడం తగదు; మరొకనితో పోరాడుతున్నవానిపై దాడిచేయడం వీరధర్మానికి విరుద్ధం.’ అప్పుడు మహాతేజస్వి రావణుడు అతి వాడి కొనలు గల ఏడు బాణాలతో ఆ శిఖరాన్ని కొట్టగా, అది ముక్కలై పడిపోయింది. కొండశిఖరం ముక్కలవడం చూసి శత్రువీరులను చంపే వానర సేనాపతి కోపంతో కాలాగ్నిలా మండిపోయాడు. అతడు అశ్వకర్ణ వృక్షాలను, సాల వృక్షాలను, బాగా పూచిన మామిడి చెట్లను, ఇంకా రకరకాల చెట్లను యుద్ధంలో విసిరాడు. రావణుడు ఆ చెట్లను ఎదుర్కొని ఖండించాడు, అగ్నిపుత్రుడైన నీలుని మీద ఘోరమైన బాణవర్షం కురిపించాడు. మేఘం మహాపర్వతం మీద కురిపించినట్లు బాణసమూహంతో ముంచెత్తబడిన నీలుడు చిన్న రూపం ధరించి రావణుని ధ్వజాగ్రం మీద వాలాడు. ధ్వజాగ్రం మీద నిలిచిన అగ్నిపుత్రుని చూసి రావణుడు క్రోధంతో మండిపోయాడు, నీలుడు గర్జించాడు. ధ్వజాగ్రం మీద, ధనుస్సు కొన మీద, కిరీటాగ్రం మీద ఆ వానరుని చూసి లక్ష్మణుడు, హనుమంతుడు, రాముడు మిక్కిలి విస్మయం చెందారు. మహాతేజస్వి రావణుడు కూడా వానరుని నేర్పుకు విస్మయం చెంది ప్రజ్వలించే అద్భుతమైన ఆగ్నేయాస్త్రాన్ని తెప్పించాడు. నీలుని నేర్పుతో రావణుడు తికమకపడటం చూసి, అవకాశం దొరికిన వానరులు సంతోషంతో కేకలు వేశారు. వానరుల నాదంతో ఆవేశపడి, తత్తరపాటు నిండిన హృదయంతో రావణుడు ఏమీ చేయలేకపోయాడు. తరువాత ఆగ్నేయాస్త్రంతో కూడిన బాణాన్ని తీసుకొని నిశాచరుడు రావణుడు ధ్వజశిఖరం మీద నిలిచిన నీలుని చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘వానరా, నీవు గొప్ప మాయతో కూడిన నేర్పు గలవాడివి. వానరా, శక్తి ఉంటే నీ ప్రాణాన్ని కాపాడుకో; నీవు ఆయా స్వరూపాలను అనేక విధాలుగా సృష్టిస్తున్నావు; అయినా నేను విడిచే, అస్త్రంతో ప్రయోగించబడిన ఈ బాణం ప్రాణం కాపాడుకుంటున్న నిన్ను ప్రాణం నుండి వేరుచేస్తుంది.’ ఇలా పలికి మహాబాహువైన రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు బాణాన్ని అస్త్రంతో సంధించి సేనాపతి నీలుని కొట్టాడు. అస్త్రంతో విడువబడిన బాణం వక్షస్థలం మీద తగలగా నీలుడు దహించబడుతూ హఠాత్తుగా నేలమీద పడ్డాడు. తండ్రి అయిన అగ్ని మాహాత్మ్యం తోడుకావడం వల్ల, తన తేజస్సు వల్ల అతడు మోకాళ్ళ మీద నేలకు ఒరిగాడు, కానీ ప్రాణాలు కోల్పోలేదు. వానరుడు స్పృహ తప్పడం చూసి యుద్ధోత్సాహంతో దశగ్రీవుడు మేఘగర్జన వంటి ధ్వని గల రథంతో సౌమిత్రి మీదికి దూసుకువెళ్ళాడు. హనుమంతుని మాట వీరధర్మానికి ఆదర్శం — మరొకనితో పోరాడుతున్న శత్రువుపై దాడిచేయకూడదు. నీలుని నేర్పు సర్గలోని అద్భుత దృశ్యాలలో ఒకటి — చిన్న రూపంతో అతడు ధ్వజం మీద, ధనుస్సు మీద, కిరీటం మీద వరుసగా కూర్చుంటాడు, రావణుని పరిహసిస్తున్నట్లు. రావణుడు కూడా విస్మయం చెంది తికమకపడతాడు — అతని గర్వం క్షణకాలం భగ్నమైంది. ఆగ్నేయాస్త్రం నీలుని చంపదు, ఎందుకంటే అతడు అగ్నిపుత్రుడు — తండ్రి కుమారుని దహించడని కవి సూచిస్తాడు. 77వ శ్లోకంలో ‘సోఽశ్వకర్ణద్రుమాన్’ అని ముద్రణ, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘అశ్వకర్ణాన్ ధవాన్’ అని ఉంది. ఇక్కడ ‘శక్తోఽసి’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘శక్నోషి’. నీలుడు ‘అపతత్’ — మోకాళ్ళ మీదే — అతడు పూర్తిగా పడిపోలేదు, కాబట్టి బ్రతికి ఉన్నాడు. హనుమంతుని విరామం కూడా ముఖ్యమైనది — అతడు వివశుడయ్యాడు, తేరుకొని మళ్ళీ యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు, కానీ నీలుని యుద్ధంలో జోక్యం చేసుకోడు; ఇది వానరుల ధర్మబోధ కూడా. నీలుని యుద్ధనీతి కూడా ఆసక్తికరమైనది — బలంతో రావణుని జయించలేనని తెలిసి అతడు నేర్పును ఆశ్రయిస్తాడు; చిన్న రూపం ధరించి అతడు రావణుని శరీరానికి సమీపంలోనే ఉంటాడు, అక్కడ రావణుని బాణాలు కొట్టలేవు. ధ్వజం, ధనుస్సు కొన, కిరీటం అనే మూడు స్థానాలు వరుసగా మరింత ఉన్నతమైనవి, రావణుని గౌరవానికి ప్రతీకలు — నీలుడు వాటన్నిటి మీదా కూర్చుని రావణుని అవమానిస్తాడు. రామ, లక్ష్మణ, హనుమంతుల విస్మయం నీలుని కౌశలానికి ప్రమాణం. వానరుల కేకలు రావణుని తికమకపెడతాయి — ‘న కించిత్ప్రత్యపద్యత’ (ఏమీ చేయలేకపోయాడు), అతడు క్షణకాలం కర్తవ్యం తోచనివాడయ్యాడు. చివరకు అతడు దివ్యాస్త్రాన్ని ప్రయోగిస్తాడు, ఇది రావణుని అసమర్థతను సూచిస్తుంది — సాధారణ బాణాలతో అతడు నీలుని జయించలేకపోయాడు. రావణుని మాటలో ‘తాని తాన్యాత్మరూపాణి సృజసి’ (ఆయా స్వరూపాలను సృష్టిస్తున్నావు) — నీలుని నేర్పు అతనికి మాయలా అనిపిస్తుంది. అస్త్రం తగిలినా నీలుడు బ్రతికాడు, ఎందుకంటే తండ్రి అగ్ని అతని రక్షకుడు; ఇక్కడ దైవశక్తీ మానవ పరాక్రమమూ కలిశాయి. సర్గలోని ఈ భాగంలో నలుగురు వానరవీరులు — సుగ్రీవుడు, యూథపతులు, హనుమంతుడు, నీలుడు — వరుసగా రావణునితో పోరాడతారు; ప్రతి ఒక్కరూ కొంత సాఫల్యం పొంది చివరకు పరాభవం పొందుతారు, దీనితో రావణుని బలపు గొప్పతనం స్థాపించబడుతుంది. ఇదంతా రామలక్ష్మణుల రాకకు భూమిక. నీలునిపై రావణుని మొదటి దాడి ‘పరమర్మాభిభేదనైః’ బాణాలతో — మర్మస్థానాలను చీల్చేవాటితో; నీలుడు కొండశిఖరాన్ని విసురుతాడు, రావణుడు ఏడు బాణాలతో దానిని చీల్చుతాడు — సుగ్రీవుని కొండశిఖరానికి పట్టిన గతే. తరువాత నీలుడు చెట్ల వాన కురిపిస్తాడు — అశ్వకర్ణాలు, సాలాలు, పూచిన చూతాలు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘చూతం’ అంటే మామిడి అని వివరిస్తుంది. రావణుడు వాటన్నిటినీ ఖండించి, మేఘం పర్వతం మీద కురిసినట్లు బాణవర్షం కురిపిస్తాడు; అప్పుడు నీలుడు చిన్న రూపం ధరించి ధ్వజం మీదికి ఎగురుతాడు. హనుమంతుడు, లక్ష్మణుడు, రాముడు — ముగ్గురు మహావీరులు — విస్మయం చెందారని కవి చెబుతాడు, కాబట్టి నీలుని కౌశలం అసాధారణమైనది. రావణుడు కూడా ‘కపిలాఘవవిస్మితః’ (వానరుని నేర్పుకు విస్మయం చెందినవాడు) — శత్రువు కూడా ప్రశంసిస్తాడు. ఆగ్నేయాస్త్ర ప్రయోగం విరోధాభాసంతో కూడినది — అగ్ని అస్త్రం అగ్ని పుత్రునికి వ్యతిరేకంగా; అందుకే అతడు కేవలం మూర్ఛపోయాడు, మరణించలేదు. ఈ భాగం చివర రావణుడు లక్ష్మణుని వైపు వెళ్తాడు — ‘రణోత్సుకః’ (యుద్ధోత్సాహంతో) అని, అతడు ఇంకా యుద్ధంతో తృప్తి చెందలేదు. నీలుని పరాక్రమం అల్పకాలికమైనా స్మరణీయమైనది, ఎందుకంటే అతడు ఒక్కడే రావణుని తికమకపెట్టగలిగాడు. ఆ వీరుడు కేవలం బలంతో కాదు, బుద్ధితో కూడా పోరాడతాడు, ఇది వానరసేన విశేషం.

రణమధ్యంలో లక్ష్మణుని ఎదుర్కొని, అతనిని అడ్డగించి మండిపడుతూ నిలిచిన ప్రతాపవంతుడైన రాక్షసేంద్రుడు ధనుస్సును సారించాడు. దైన్యం లేని సత్త్వం గల సౌమిత్రి అపారమైన ధనుస్సును సారిస్తున్న అతనితో ఇలా అన్నాడు — ‘నిశాచరేంద్రా, ఈనాడు నన్ను ఎదుర్కో; నీవు వానరులతో పోరాడదగినవాడివి కావు.’ నిండైన ఘోషతో కూడిన అతని మాటనూ, ఉగ్రమైన అల్లెత్రాటి శబ్దాన్నీ విని రాజైన రావణుడు ఎదుట నిలిచిన సౌమిత్రిని సమీపించి రోషంతో ఇలా అన్నాడు — ‘రాఘవా, అదృష్టవశాత్తు నీవు నా కంటిచూపులోకి వచ్చావు, చావు వైపు సాగుతున్న, విపరీతబుద్ధి గలవాడివి; ఈ క్షణంలోనే నా బాణజాలాలతో నలిగిపోయి మృత్యులోకానికి వెళ్తావు.’ బయటపడిన వాడి కొనల కోరలతో గర్జిస్తున్న అతనితో ఏమాత్రం విస్మయం లేకుండా సౌమిత్రి ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, మహాప్రభావం గల వీరులు గర్జించరు; ఓ పాపాత్ములలో శ్రేష్ఠుడా, నీవు బడాయి కొడుతున్నావు. రాక్షసేంద్రా, నీ వీర్యమూ, బలమూ, ప్రతాపమూ, పరాక్రమమూ నాకు తెలుసు; నేను బాణమూ ధనుస్సూ చేతబట్టి నిలిచాను; రా, వ్యర్థమైన బడాయితో ఏమి ప్రయోజనం?’ ఇలా అనబడి కోపించిన రాక్షసాధిపతి చక్కని పింఛాలు గల ఏడు బాణాలను విడిచాడు; లక్ష్మణుడు బంగారంతో చిత్రించిన పింఛాలు గల, వాడి కొనలూ అంచులూ గల బాణాలతో వాటిని ఖండించాడు. పడగలు తెగిన సర్పరాజుల వలె హఠాత్తుగా ఖండించబడిన వాటిని చూసి లంకేశ్వరుడు క్రోధవశుడయ్యాడు, మరికొన్ని వాడి బాణాలను విడిచాడు. రాముని తమ్ముడు ధనుస్సు నుండి తీవ్రమైన బాణవర్షం కురిపించాడు, క్షురాలతో, అర్ధచంద్రాలతో, ఉత్తమమైన కర్ణులతో, భల్లాలతో రావణుని బాణాలను ఖండించాడు, ఏమాత్రం చలించలేదు. తన బాణజాలాలన్నీ వ్యర్థమవడం చూసి దేవశత్రువుల రాజు లక్ష్మణుని నేర్పుకు విస్మయం చెంది, మళ్ళీ వాడి బాణాలను విడిచాడు. మహేంద్రునితో సమానుడైన లక్ష్మణుడు కూడా వాడి కొనలు గల, పిడుగువలె భయంకర వేగం గల, అగ్నివలె ప్రకాశించే బాణాలను ధనుస్సుపై సంధించి రాక్షసాధిపతి వధకు విడిచాడు. రాక్షసేంద్రుడు ఆ వాడి బాణాలను ఖండించి, కాలాగ్నితో సమానమైన కాంతి గల, స్వయంభువు బ్రహ్మ ఇచ్చిన బాణంతో లక్ష్మణుని నుదుటిపై కొట్టాడు. రావణుని బాణంతో బాధపడిన లక్ష్మణుడు సడలిన ధనుస్సును పట్టుకొని తడబడ్డాడు; కష్టంతో మళ్ళీ స్పృహ పొంది దేవేంద్రశత్రువు ధనుస్సును ఖండించాడు. ధనుస్సు తెగిన అతనిని దాశరథి మూడు వాడి బాణాలతో కొట్టాడు; బాణాలతో బాధపడిన రాజు తడబడ్డాడు, కష్టంతో మళ్ళీ స్పృహ పొందాడు. ధనుస్సు తెగి, బాణాలతో కొట్టబడి, మేదస్సుతో తడిసిన శరీరంతో, రక్తంతో తడిసి, ఉగ్రమైన శక్తి గల దేవశత్రువు యుద్ధంలో స్వయంభువు ఇచ్చిన శక్తి అనే ఆయుధాన్ని పట్టుకున్నాడు. పొగతో కూడిన అగ్ని వంటి, యుద్ధంలో వానరులను భయపెట్టే, మండుతున్న ఆ శక్తిని రాక్షసరాజ్యాధిపతి వేగంగా సౌమిత్రి మీదికి విసిరాడు. మీదికి వస్తున్న దానిని భరతుని తమ్ముడు అస్త్రాలతో, ఆహుతులు పోసిన అగ్నివంటి బాణాలతో కొట్టాడు; అయినా ఆ శక్తి దాశరథి విశాలమైన వక్షస్థలంలోకి ప్రవేశించింది. శక్తిమంతుడైన రఘువీరుడు శక్తితో కొట్టబడి నేలమీద మండుతున్నట్లు పడ్డాడు; వివశుడైన అతనిని హఠాత్తుగా సమీపించి రాజైన రావణుడు వేగంగా రెండు చేతులతో పట్టుకున్నాడు. ఇక్కడ లక్ష్మణుని మాట సంయమానికి ఆదర్శం — ‘న గర్జంతి మహాప్రభావాః’ (మహాప్రభావం గలవారు గర్జించరు) అని, వీరులు కార్యంతో మాట్లాడతారు, మాటతో కాదు. ఇద్దరి బాణయుద్ధమూ సమానమే — ప్రతిదెబ్బా ప్రత్యుత్తరమూ; క్షుర, అర్ధచంద్ర, కర్ణి, భల్లాలు అనే బాణ రకాలు చెప్పబడ్డాయి. బ్రహ్మ ఇచ్చిన బాణమూ శక్తీ రావణుని చివరి ఆయుధాలు; వాటితోనే అతడు లక్ష్మణుని పడగొడతాడు. 102వ శ్లోకం (‘స బాణజాలాన్యపి…’), 110వ శ్లోకం (‘స శక్తిమాఞ్…’) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; 93వ శ్లోకం కూడా. లక్ష్మణుని సవాలు ‘న వానరాంస్త్వం ప్రతియోద్ధుమర్హసి’ — వానరులు నీకు సమానులు కారు, నేను నీకు ప్రతియోధుడను — ఇది వీరునికి తగిన మాట. రావణుడు కూడా లక్ష్మణుని ‘రాఘవా’ అని సంబోధిస్తాడు, రఘువంశంలోని అందరినీ శత్రువులుగా భావిస్తూ. ‘అంతగామీ విపరీతబుద్ధిః’ (చావు వైపు సాగుతున్న విపరీతబుద్ధి) అనే అతని మాట విపరీతంగానే ఫలిస్తుంది — అలా అంటున్నవాడే వినాశాభిముఖుడు. ఇద్దరి బాణయుద్ధమూ సమమే, కానీ లక్ష్మణుని నేర్పు మరింత శ్రేష్ఠమైనది; రావణుడు కూడా ‘విసిస్మియే’ (విస్మయం చెందాడు). బ్రహ్మ ఇచ్చిన బాణం లక్ష్మణుని మూర్ఛపుచ్చుతుంది, కానీ అతడు మళ్ళీ స్పృహ పొంది రావణుని ధనుస్సును ఖండిస్తాడు — వీరుని అదమ్యత. రావణుడు కూడా మూడు బాణాలతో కొట్టబడి మూర్ఛపోతాడు — ఇద్దరూ సమానమైన దెబ్బ తిన్నారు. అప్పుడు రావణుడు చివరిదైన, బ్రహ్మ ఇచ్చిన శక్తిని ప్రయోగిస్తాడు, దానిని లక్ష్మణుని అస్త్రాలు కూడా నివారించలేవు. ‘తథాపి సా తస్య వివేశ శక్తిః’ (అయినా ఆ శక్తి అతనిలోకి ప్రవేశించింది) — బ్రహ్మవరపు శక్తి అనివార్యమైనది. ఈ భాగంలోని శ్లోకాలన్నీ దీర్ఘవృత్తాలలో ఉండి యుద్ధపు గాంభీర్యాన్నీ వేగాన్నీ పెంచుతాయి. లక్ష్మణుని సమాధానంలో రావణుని గుణాలు అంగీకరించబడ్డాయి — వీర్యం, బలం, ప్రతాపం, పరాక్రమం; అతడు శత్రువును అలక్ష్యం చేయడు, కానీ అతని బడాయిని నిందిస్తాడు. ‘పాపకృతాం వరిష్ఠ’ (పాపాత్ములలో శ్రేష్ఠుడా) అనేది వ్యంగ్యోక్తి — పాపులలో శ్రేష్ఠుడని, సీతాపహరణ స్మరణ. శక్తి వర్ణన భీషణమైనది — పొగతో కూడిన అగ్నివంటిది, వానరులను భయపెట్టేది, మండుతున్నది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘పొగతో కూడిన అగ్ని’ అని వివరిస్తుంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘విధూమ’ (పొగలేని) అనే విరుద్ధ పాఠం ఉంది. లక్ష్మణుడు ‘హుతాగ్నికల్పైః’ (ఆహుతులు పోసిన అగ్నివంటి) బాణాలతో శక్తిని నివారించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు — అతని ప్రయత్నం సంపూర్ణమైనది, కానీ దైవం ప్రబలమైనది.

హిమవంతాన్నీ, మందరాన్నీ, మేరువునూ, దేవతలతో కూడిన ముల్లోకాలనూ కూడా రావణుడు బాహువులతో ఎత్తగలడు; కానీ భరతుని తమ్ముడైన లక్ష్మణుని ఎత్తలేకపోయాడు. బ్రహ్మశక్తితో వక్షస్థలం మధ్యలో కొట్టబడినా సౌమిత్రి తాను విష్ణువు యొక్క అచింత్యమైన అంశనని స్మరించుకున్నాడు. అప్పుడు దేవకంటకుడైన రావణుడు దానవుల దర్పాన్ని అణచే ఆ సౌమిత్రిని బాహువులతో నొక్కిపట్టినా కదిలించడానికి — చలింపచేయడానికి — సమర్థుడు కాలేకపోయాడు. అప్పుడు కోపించిన వాయుపుత్రుడు రావణుని మీదికి దూసుకువెళ్ళి వజ్రంవంటి పిడికిలితో అతని వక్షస్థలం మీద కొట్టాడు. ఆ పిడికిలిపోటుకు రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు మోకాళ్ళ మీద నేలకు ఒరిగాడు, తడబడ్డాడు, పడిపోయాడు. అతని ముఖాల నుండి, కళ్ళ నుండి, చెవుల నుండి విస్తారంగా రక్తం కారింది; గిరగిర తిరుగుతూ, చేష్టలుడిగి అతడు రథం మధ్యభాగంలో కూలబడ్డాడు. అతడు స్పృహ తప్పి మూర్ఛపోయాడు, తన స్థానంలో నిలవలేకపోయాడు. భయంకర పరాక్రముడైన రావణుడు సమరంలో స్పృహ తప్పడం చూసి ఋషులు, వానరులు, దేవతలు, అసురులు నినదించారు. అప్పుడు తేజస్వి అయిన హనుమంతుడు రావణునిచేత పీడించబడిన లక్ష్మణుని బాహువులతో ఎత్తుకొని రాఘవుని సమీపానికి తీసుకువచ్చాడు. వాయుపుత్రుని సౌహృదం వల్ల, పరమభక్తి వల్ల, శత్రువులకు కదిలించశక్యం కానివాడైనా ఆ లక్ష్మణుడు వానరునికి తేలికయ్యాడు. యుద్ధంలో జయించబడిన సౌమిత్రిని విడిచి ఆ శక్తి రావణుని ఆ రథంలో మళ్ళీ తన స్థానానికి చేరుకుంది. మహాతేజస్వి రావణుడు కూడా మహాయుద్ధంలో స్పృహ పొంది వాడి బాణాలను తీసుకున్నాడు, పెద్ద ధనుస్సును పట్టుకున్నాడు. శత్రుసంహారకుడైన లక్ష్మణుడు కూడా తాను విష్ణువు యొక్క అచింత్యమైన అంశనని స్మరించుకుంటూ తేరుకున్నాడు, శల్యం లేనివాడయ్యాడు. మహావీరులు పడిపోయిన వానరుల మహాసేనను రణంలో చూసి రాఘవుడు రావణుని మీదికి దూసుకువెళ్ళాడు. ఇక్కడ రామాయణపు గూఢతత్త్వం ప్రకటితమైంది — లక్ష్మణుడు విష్ణువు అంశ; అందుకే ముల్లోకాలను ఎత్తగల రావణుడు కూడా అతనిని కదిలించలేడు. కానీ హనుమంతుడు భక్తితో అతనిని సులువుగా మోస్తాడు — భక్తి శక్తి బలం కంటె అధికమని కవి చూపుతాడు. శత్రువులకు కదిలించశక్యం కానిది భక్తునికి తేలిక. హనుమంతుని పిడికిలిపోటు రావణునికి మొదటి తీవ్రమైన దెబ్బ — ముఖం, కళ్ళు, చెవుల నుండి రక్తం కారుతుంది. 113వ శ్లోకంలో ‘న ప్రభుః’ అనే పదవిభాగం ముద్రణానుసారం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘అప్రభుః’. 112వ శ్లోకపు స్థానం సమీక్షిత సంస్కరణకు భిన్నం — అక్కడ హిమవంతపు శ్లోకానికి ముందు ఉంది. 116, 117.1 ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) విశేషాలు; 119వ శ్లోకం షట్పాది. రావణుని అసమర్థత వర్ణన విరోధాభాసంతో కూడినది — హిమవంతాన్నీ మేరువునూ ముల్లోకాలనూ ఎత్తగలవాడు ఒక్క మనిషిని కదిలించలేడు; ఈ విరోధం లక్ష్మణుని దివ్యత్వాన్ని ప్రకటిస్తుంది. హనుమంతుని పిడికిలి ‘వజ్రకల్పః’ (వజ్రం వంటిది) — ఇంద్రుని వజ్రాయుధానికి కూడా కంపించని రావణుడు వానరుని పిడికిలికి మూర్ఛపోయాడు. శక్తి తనంతట తానే రావణుని రథానికి తిరిగివస్తుంది — బ్రహ్మ ఇచ్చిన ఆయుధపు విశేషం, అది కార్యం ముగించి స్వామి దగ్గరకు తిరిగివస్తుంది. ఇద్దరూ — రావణుడూ లక్ష్మణుడూ — మూర్ఛ నుండి తేరుకున్నారు, యుద్ధం మళ్ళీ ఆరంభమవుతుంది; కానీ ఇప్పుడు రాముడు స్వయంగా ప్రవేశిస్తాడు. ‘రథోపస్థ ఉపావిశత్’ (రథం మధ్యభాగంలో కూలబడ్డాడు) — రావణుడు రథం అడుగున చేష్టలుడిగి కూర్చున్నాడు, రాజు దుస్థితి దయనీయమైనది. హనుమంతుడు లక్ష్మణుని రాముని దగ్గరకు తీసుకువస్తాడు — యుద్ధంలో కూడా అతడు సేవకధర్మాన్ని మరువడు; మొదట స్వామి సోదరుని రక్షణ, తరువాత శత్రువధ. ఇదే హనుమంతుని పాత్ర సారం. లక్ష్మణుడు ‘విశల్యః’ అయి తేరుకున్నాడు — శక్తి తనంతట తానే బయటికి వెళ్ళిపోయింది, కాబట్టి శరీరంలో శల్యం మిగలలేదు; విష్ణువు అంశను స్మరించుకోవడంతో అతడు మళ్ళీ స్వస్థుడై యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఈ భాగంలో మూడు క్షణాలు — రావణుని అసమర్థత, హనుమంతుని దెబ్బ, లక్ష్మణుని పునరుజ్జీవనం — అన్నీ రాముని పక్షానికి అనుకూలమైనవి.

అప్పుడు హనుమంతుడు ఆ రాముని సమీపించి ఇలా అన్నాడు — ‘విష్ణువు గరుత్మంతుని ఎక్కి దేవశత్రువును శిక్షించినట్లు, నీవు నా వీపు ఎక్కి రాక్షసుని శిక్షించాలి.’ వాయుపుత్రుడు పలికిన ఆ మాట విని రాఘవుడు వెంటనే మహాకపి హనుమంతుని ఎక్కాడు. మనుజాధిపతి అయిన రాముడు యుద్ధంలో రథంలో నిలిచిన రావణుని చూశాడు; అతనిని చూసి మహాతేజస్వి అయిన అతడు, కోపించి ఆయుధం ఎత్తిన విష్ణువు విరోచనుని కుమారుడైన బలి మీదికి పరుగెత్తినట్లు, రావణుని మీదికి దూసుకువెళ్ళాడు. అతడు వజ్రపాతం వంటి కఠినమైన, తీవ్రమైన అల్లెత్రాటి శబ్దం చేశాడు, గంభీరమైన స్వరంతో రాక్షసేంద్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నిలు, నిలు; నాకు ఇంతటి అప్రియం చేసి, ఓ రాక్షసశార్దూలా, ఎక్కడికి వెళ్ళి విముక్తి పొందుతావు? నీవు ఇంద్రుని దగ్గరకో, వైవస్వతుడైన యముని దగ్గరకో, సూర్యుని దగ్గరకో, స్వయంభువు బ్రహ్మ దగ్గరకో, వైశ్వానరుడైన అగ్ని దగ్గరకో, శంకరుని దగ్గరకో, లేక పది దిక్కులకో వెళ్ళినా, ఈనాడు నా చేతిలో పడ్డ నీవు తప్పించుకోలేవు. నీవు ఈనాడు శక్తితో కొట్టగా హఠాత్తుగా విషాదం పొందిన ఇతడే, ఓ రాక్షసగణరాజా, ఈనాడు యుద్ధంలో పుత్రపౌత్రులతో సహా నీకు మృత్యువవుతాడు. ఇతనిచేతనే జనస్థానంలో నివాసం ఏర్పరచుకున్న, శ్రేష్ఠమైన ఆయుధాలు ధరించిన, అత్యద్భుతంగా కనిపించే పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు బాణాలతో సంహరించబడ్డారు.’ రాఘవుని మాట విని మహాబలుడైన రాక్షసేంద్రుడు మహారోషంతో ఆవేశించి, పూర్వవైరాన్ని తలచుకొని, రణంలో రాఘవుని మోస్తున్న మహావేగుడైన వాయుపుత్రుని కాలాగ్ని జ్వాలల వంటి మండే బాణాలతో కొట్టాడు. యుద్ధంలో రాక్షసుని బాణాలతో కొట్టబడినా, స్వభావసిద్ధమైన తేజస్సు గల ఆ హనుమంతుని తేజస్సు మరింత పెరిగింది. అప్పుడు మహాతేజస్వి రాముడు రావణుడు గాయపరచిన వానరశార్దూలుని చూసి క్రోధవశుడయ్యాడు. ఇక్కడ హనుమంతుడు గరుడుని స్థానం తీసుకుంటాడు, రాముడు విష్ణువు స్థానం — ఈ దృశ్యం రాముని దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది. రాముని మాట అతని దృఢనిశ్చయపు ప్రకటన — ముల్లోకాలలో ఎక్కడా రావణునికి ఆశ్రయం లేదు. ఇక్కడ రాముడు లక్ష్మణుని పరాక్రమాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — ‘జనస్థానంలో పద్నాలుగు వేలు’ అని; వాస్తవానికి అరణ్యకాండలో రాముడే వారిని చంపాడు, కాబట్టి ‘ఏతేన’ (ఇతనిచేత) అనే పదాన్ని కొందరు రామునిచేతనే అని వివరిస్తారు; హిందీ వ్యాఖ్యానం మాత్రం ‘ఈ రఘువంశ రాజకుమారునిచేత’ అని లక్ష్మణపరంగా వివరిస్తుంది. హనుమంతుని పట్ల రావణుని పూర్వవైరం — లంకాదహనం, అక్షవధ. హనుమంతుని తేజస్సు దెబ్బలతో పెరుగుతుంది — ఇది అతని స్వభావం. 125వ శ్లోకపు పూర్వార్ధం, 132వ శ్లోకం, 133.2, 134.1 ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) విశేషాలు; 126వ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం సమీక్షిత సంస్కరణలో అదనపు అర్ధపంక్తి (6.047.118e). హనుమంతుని ప్రతిపాదన భక్తికి పరమ అభివ్యక్తి — గరుడుడు విష్ణువుకు వాహనమైనట్లు అతడు స్వయంగా వాహనం కావాలనుకుంటాడు. రాముడు రథికుడు కాడు, రావణుడు మాత్రం రథంలో ఉన్నాడు; హనుమంతుని వీపే రాముని రథమై ఇద్దరి మధ్య సమత్వం స్థాపించబడింది. రాముని మాటలో మూడు అంశాలు — మొదట ‘తిష్ఠ తిష్ఠ’ (నిలు, నిలు) అనే సవాలు, తరువాత రావణుని నిరాశ్రయత ప్రకటన, తరువాత లక్ష్మణుని పరాక్రమ స్మరణ, దీనితో రావణుడు తాను హతుడని భావిస్తున్నవాడే తనకు మృత్యువని తెలుసుకుంటాడు. ‘సపుత్రపౌత్రస్య’ (పుత్రపౌత్రులతో సహా) — రావణుని సంపూర్ణ వంశవినాశం సూచించబడింది. రావణుడు రాముని నేరుగా కాక రాముని వాహనమైన హనుమంతుని కొడతాడు — ఇది చూసి రాముని క్రోధం మేల్కొంటుంది; సేవకుని క్లేశమే స్వామి క్రోధానికి కారణం. ‘స్వభావతేజోయుక్తస్య భూయస్తేజోఽభ్యవర్ధత’ (స్వభావ తేజస్సు గలవాని తేజస్సు మరింత పెరిగింది) — ఇది హనుమంతుని విశేషం; దెబ్బలతో అతని బలం క్షీణించదు, ఇంధనంతో అగ్నిలా పెరుగుతుంది.

రాముడు రావణుని రథాన్ని సమీపించి, చక్రాలతో, గుర్రాలతో, ధ్వజంతో, ఛత్రంతో, మహాపతాకంతో, సారథితో, అశని-శూల-ఖడ్గాలతో సహా ఆ రథాన్ని వాడి బాణాగ్రాలతో ముక్కలు చేశాడు. తరువాత భగవంతుడైన ఇంద్రుడు వజ్రంతో మేరువును కొట్టినట్లు, అతడు వజ్రం వంటి, పిడుగు వంటి బాణంతో ఇంద్రశత్రువైన రావణుని విశాలమైన, చక్కగా ఏర్పడిన వక్షస్థలం మీద వేగంగా కొట్టాడు. వజ్రపాతాలకూ పిడుగుపాట్లకూ కూడా క్షోభించని, చలించని ఆ రాజు, ఆ వీరుడు, రామబాణం తగిలి మిక్కిలి బాధపడి తడబడ్డాడు, ధనుస్సును విడిచాడు. వివశుడైన అతనిని చూసి మహాత్ముడైన రాముడు మండే అర్ధచంద్ర బాణాన్ని తీసుకొని, దానితో రాక్షసాధిపతి సూర్యవర్ణ కిరీటాన్ని హఠాత్తుగా ఖండించాడు. విషం లేని విషసర్పం వలె, జ్వాలలు ఆరిపోయి ప్రకాశం లేని సూర్యుని వలె, శోభ కోల్పోయి కిరీటశిఖరం తెగిన ఆ రాక్షసేంద్రునితో రాముడు యుద్ధంలో ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు గొప్ప, అతి భయంకరమైన కార్యం చేశావు, నా ప్రముఖ వీరులను కూడా చంపావు; అయినా నీవు అలసిపోయావని నిశ్చయించి బాణాలతో నిన్ను మృత్యువశం చేయను. రాత్రించరరాజా, నీవు రణంలో పీడించబడ్డావని నాకు తెలుసు; వెళ్ళు, లంకలో ప్రవేశించి సేదతీరి, రథం ఎక్కి, ధనుస్సు ధరించి మళ్ళీ బయలుదేరి రా; అప్పుడు రథంలో నిలిచి నా బలాన్ని చూస్తావు.’ ఇలా అనబడి, దర్పమూ హర్షమూ నశించి, ధనుస్సు తెగి, గుర్రాలూ సారథీ హతులై, బాణాలతో పీడించబడి, మహాకిరీటం భగ్నమైన ఆ రాజు హఠాత్తుగా లంకలో ప్రవేశించాడు. మహాబలుడు, దానవదేవశత్రువు అయిన ఆ రజనీచరేంద్రుడు లంకలో ప్రవేశించగా, రాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి మహాయుద్ధాగ్రంలో వానరులను శల్యాలు లేనివారిగా చేశాడు. దేవేంద్రశత్రువైన అతడు భగ్నుడవగా దేవతలు, అసురులు, భూతగణాలు, సముద్రాలతో కూడిన దిక్కులు, ఋషులతో మహాసర్పాలతో కూడినవారు, భూచరాలు, జలచరాలు అన్నీ సంతోషించాయి. ఇక్కడ రాముని ధర్మయుద్ధానికి పరమాదర్శం — అలసిపోయిన, ఆయుధం లేని, రథం లేని శత్రువును అతడు చంపడు, మళ్ళీ సిద్ధమై రావడానికి అనుమతిస్తాడు. ఈ దయ దౌర్బల్యం కాదు, ఆత్మవిశ్వాసం — సిద్ధమైన రావణుని కూడా తాను జయిస్తానని అతనికి తెలుసు. కిరీటం ఖండించడం రాజుకు అవమానపు పరాకాష్ఠ; ‘నిర్విషాశీవిష’ (విషం లేని విషసర్పం), ‘శాంతార్చిః సూర్యః’ (జ్వాలలు ఆరిన సూర్యుడు) అనే ఉపమలతో రావణుని తేజస్సు, దర్పం నశించడం చిత్రించబడింది. చివరకు రాముడు మొదట తన సైనికులకు చికిత్స చేస్తాడు — వానరులను శల్యాలు లేనివారిగా చేస్తాడు; అతని కరుణ అంతటా ఉంది. శ్లోకాలన్నీ ఉపజాతివృత్తంలో ఉన్నాయి; 143వ శ్లోకం (‘ప్రయాహి జానామి…’) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. సమస్త ప్రాణుల హర్షం సర్గను మంగళంతో ముగిస్తుంది. ‘యో వజ్రపాతాశనిసంనిపాతాన్న చుక్షుభే’ (వజ్రపాతాలకూ పిడుగుపాట్లకూ క్షోభించనివాడు) అనే శ్లోకం రావణుని పూర్వగౌరవాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, దీనితో ఇప్పటి అతని పరాభవం మరింత తీవ్రంగా అనిపిస్తుంది. రాముని బాణం ఇంద్రుని వజ్రం కంటె అధికమైనది — వజ్రంతో సాధ్యం కానిది రామబాణంతో సాధ్యమైంది. రావణుని పరాభవం సంపూర్ణమైనది — రథం, గుర్రాలు, సారథి, ధ్వజం, ఛత్రం, ధనుస్సు, కిరీటం అన్నీ నశించాయి; కేవలం ప్రాణాలు మిగిలాయి, అవి కూడా రాముని దయవల్ల. రావణుని లంకాప్రవేశం ‘సహసా’ (హఠాత్తుగా) — సిగ్గుతో భయంతో అతడు త్వరగా వెళ్తాడు. దేవతలూ అసురులూ కూడా సంతోషించారని చెప్పబడింది — రావణుడు ఇద్దరికీ శత్రువు, కాబట్టి అతని పరాభవం అందరి హర్షానికి కారణం. ఈ పరాభవమే తరువాతి కుంభకర్ణ ప్రబోధనానికి కారణమవుతుంది.

வானரர்களில் சிறந்தவனான நீலனால் அந்தப் போரில் ராக்ஷசப் படைத்தலைவனான பிரஹஸ்தன் கொல்லப்பட்டதும், கொடிய ஆயுதங்களுடையதும் கடலின் வேகம் போன்ற வேகமுடையதுமான ராக்ஷச அரசனின் படை சிதறி ஓடியது. அவர்கள் சென்று ராக்ஷசர்களின் தலைவனான ராவணனிடம், ‘படைத்தலைவன் பிரஹஸ்தன் அக்னியின் மைந்தனான நீலனால் கொல்லப்பட்டான்’ என்று அறிவித்தனர். அவர்களுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு ராக்ஷச அரசன் சினத்துக்கு வசமானான். போரில் பிரஹஸ்தன் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டு, சினத்தால் வாட்டப்பட்டவனும் துயரம் சூழ்ந்த உள்ளத்தவனுமான அவன், இந்திரன் தேவர் படைத்தலைவர்களிடம் பேசுவது போல ராக்ஷசப் படைத்தலைவர்களிடம் சொன்னான்: ‘பகைவனை இகழக்கூடாது; இந்திரனின் படையையே அழிக்கவல்ல என் படைத்தலைவனை, அவனைப் பின்தொடர்ந்தவர்களோடும் யானைகளோடும் சேர்த்துக் கொன்றவர்கள் அற்பமான பகைவர்கள் அல்லர். ஆகவே பகைவர்களை அழிக்கவும் வெற்றி பெறவும், தயங்காமல் நானே அந்த வியத்தகு போர்முனைக்குச் செல்வேன். கொழுந்துவிட்டெரியும் தீ காட்டை எரிப்பது போல, இன்று அந்த வானரப் படையையும் லக்ஷ்மணனோடு கூடிய ராமனையும் அம்புத்திரள்களால் எரித்துவிடுவேன்; இன்று வானரர்களின் குருதியால் பூமியை நிறைவடையச் செய்வேன்.’ இங்கே ராவணனின் மனத்தில் முதன்முறையாக ஒரு மாற்றம் தெரிகிறது — இதுவரை அவன் வானரர்களை இகழ்ச்சியோடு பார்த்தான்; இப்போது ‘நாவஜ்ஞா ரிபவே கார்யா’ — ‘பகைவனை இகழக்கூடாது’ — என்று அவனே ஒப்புக்கொள்கிறான். பிரஹஸ்தன் இந்திரனின் படையையும் அழிக்க வல்லவனாக இருந்தான்; அத்தகையவனின் வதம் பகைவர்களின் வல்லமைக்குச் சான்று. தொடக்கத்தில் மூன்று சுலோகங்கள் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்துள்ளன; இவை சர்க்கத்தின் பெருமையைக் குறிக்கின்றன. ஆறாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது; அதன் இறுதிப் பாதியான ‘அத்ய ஸந்தர்பயிஷ்யாமி ப்ருதிவீம் கபிஶோணிதை:’ என்பது திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. ராவணனின் ‘அவிசாரயன்’ — ‘தயங்காமல்’ — என்ற சொல் இருபொருள் தருகிறது — ஐயமின்றி என்றும், ஆனால் ஆராயாமல் என்றும்; அவன் விளைவைச் சிந்திப்பதில்லை. ‘ரணஶீர்ஷம்’ — ‘போர்முனை’ — என்பது முதன்மை வீரர்கள் போரிடும் போரின் முன்பகுதி; அரசனே அங்கே செல்வான் என்பது அவனுடைய உறுதியான தீர்மானம்.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, தேவர்களின் அரசனுக்குப் பகைவனான ராவணன், தீ போல ஒளிர்வதும், சிறந்த குதிரைகளின் வரிசை பூட்டப்பட்டதும், தன் வடிவாலேயே ஒளிர்வதுமான கொழுந்துவிட்டெரியும் தேரில் ஏறினான். சங்குகள், பேரிகைகள், பணவங்கள் ஆகியவற்றின் முழக்கங்களோடும், தோள் தட்டல்கள், உரத்த கூச்சல்கள், சிங்க முழக்கங்களோடும், புனிதமான துதிகளால் நன்கு போற்றப்பட்டவனாய் ராக்ஷச அரசர்களில் முதல்வன் அப்போது புறப்பட்டான். மலையும் மேகமும் போன்ற வடிவுடையவர்களும், இறைச்சி உண்பவர்களும், தீ போல ஒளிரும் கண்களுடையவர்களுமான ராக்ஷசர்கள் சூழ, அவன் பூதகணங்கள் சூழ்ந்த தேவர்களின் தலைவனான ருத்திரனைப் போல விளங்கினான். பின்னர் பேராற்றலுடைய அவன் சட்டென நகரிலிருந்து வெளிப்பட்டு, பெருங்கடலும் மேகமும் போல முழங்குவதும், மரங்களையும் மலைகளையும் கைகளில் ஏந்தி உயர்த்தியதுமான அந்தக் கொடிய வானரப் படையைக் கண்டான். இங்கே ராவணனின் புறப்பாடு பிரஹஸ்தனின் புறப்பாட்டிலிருந்து வேறுபட்டது — அங்கே தீய சகுனங்கள், இங்கே புனிதத் துதிகளும் மங்கல இசையும். ருத்திரனின் உவமை ராவணனின் பெருமையையும் அச்சந்தரும் தன்மையையும் குறிக்கிறது — பூதகணங்கள் சூழ்ந்த சிவனைப் போலக் கொடிய ராக்ஷசர்கள் சூழ்ந்த ராவணன். ராவணன் சிவபக்தன் என்பது பெயர்பெற்ற செய்தி; ஆகவே இந்த உவமை பொருள் நிறைந்தது. வானரப் படையும் கொடியது, மரங்களோடும் பாறைகளோடும் ஆயத்தமாக உள்ளது — இரு படைகளும் சம வலிமையோடு எதிர்கொள்கின்றன. நான்கு சுலோகங்களும் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தவை. ‘ஆஸ்போடித’ என்பது தோள் தட்டுதல், ‘க்ஷ்வேடித’ என்பது சிங்க முழக்கம் போன்ற ஒலி — இவை போர்வீரர்களின் ஊக்கத்தின் அடையாளங்கள்.

பாம்பரசன் போன்ற தோள்களுடையவனும் பெருந்திருவுடையவனுமான ராமன், படை பின்தொடர, மிகக் கடுமையான அந்த ராக்ஷசப் படையைப் பார்த்து, ஆயுதம் தாங்கியவர்களில் சிறந்தவனான விபீஷணனிடம் சொன்னான்: ‘பலவகைப் பதாகைகளாலும் கொடிகளாலும் குடைகளாலும் நிறைந்ததும், பிராசங்கள், வாள்கள், சூலங்கள், மற்ற ஆயுதங்கள், படைக்கலங்கள் ஆகியவற்றோடு கூடியதும், அச்சமற்ற வீரர்கள் நிறைந்ததும், மகேந்திர மலை போன்ற யானைகள் நிரம்பியதும், கலக்க முடியாததுமான இந்தப் படை யாருடையது?’ பின்னர் இந்திரனுக்கு நிகரான வீரியமுடைய விபீஷணன் ராமனின் சொல்லைக் கேட்டு, மகாத்மாக்களான ராக்ஷச வீரர்களின் படைச் சிறப்பை எடுத்துரைத்தான்: ‘அரசே, யானையின் கழுத்தில் ஏறி, புதிதாக உதித்த சூரியன் போலச் செந்நிற முகத்தோடு, யானையின் தலையை அசைத்தபடி வருபவன் அகம்பனன் என்று அறிவாயாக. சிங்கக் கொடியுடைய தேரில் நின்று, இந்திரவில் போன்ற வில்லை அசைத்தபடி, கொடிதாக நீட்டிய தந்தங்களுடைய யானை போல விளங்குபவன் வரங்களில் முதன்மை பெற்ற இந்திரஜித் என்பவன். விந்திய, அஸ்த, மகேந்திர மலைகள் போன்றவனும், தேரில் நின்ற வில்லாளியும், அதிரதனும், மிகுந்த வீரனுமாக, இணையற்ற வில்லை நாணொலிக்கச் செய்பவன், மிகப் பெரிய உடலுடைய அதிகாயன் என்பவன். புதிதாக உதித்த சூரியன் போலச் சிவந்த கண்களோடு, மணியோசையுடைய கழுதை போல் கரடுமுரடான யானையில் ஏறி முழங்குபவன் மகோதரன் என்ற வீரன். பொன்னால் வண்ணமுற அணிசெய்யப்பட்ட சேணமுடைய, அந்தி மேகமும் மலையும் போன்ற குதிரையில் ஏறி, ஒளிக்கதிர்கள் சூழ்ந்த பிராசத்தை உயர்த்தியபடி வருபவன் இடிக்கு நிகரான வேகமுடைய பிசாசன். மின்னல் போல ஒளிர்வதும் வஜ்ராயுதத்தின் வேகமுடையதுமான கூரிய சூலத்தைப் பற்றிக்கொண்டு, சந்திரனைப் போல ஒளிரும் சிறந்த காளையில் ஏறி வருபவன் புகழ்பெற்ற திரிசிரஸ். மேகம் போன்ற வடிவும், பருத்து அகன்று நன்கு அமைந்த மார்பும் உடையவனாய், ஒருமுகப்பட்ட மனத்தோடு, பாம்பரசக் கொடியோடு வில்லை நாணொலிக்கச் செய்தபடி செல்பவன் கும்பன். பொன்னாலும் வைரங்களாலும் அணிசெய்யப்பட்ட, ஒளிர்வதும் புகை கக்குவதுமான பரிகத்தைப் பற்றிக்கொண்டு, ராக்ஷசப் படையின் கொடி போல வருபவன் வியத்தகு கொடுஞ்செயல்கள் புரியும் நிகும்பன். வில், வாள், அம்புத்திரள்கள் நிறைந்ததும், பதாகையுடையதும், தீ போல ஒளிர்வதுமான தேரில் நின்று உயர்ந்து விளங்குபவன் மலைச் சிகரங்களால் போரிடும் நராந்தகன். புலி, ஒட்டகம், யானை, மான், குதிரை ஆகியவற்றின் முகங்களும், உருட்டி விழிக்கும் கண்களும், பலவகைக் கொடிய வடிவங்களும் உடைய பூதங்கள் சூழ விளங்குபவன் தேவர்களின் செருக்கையும் அழிப்பவன்; சந்திரனைப் போன்ற, மெல்லிய கம்பிகளுடைய, சிறந்த வெண்குடை எங்கே ஒளிர்கிறதோ, அங்கே இந்த மகாத்மாவான ராக்ஷசர்களின் தலைவன், பூதங்கள் சூழ்ந்த ருத்திரனைப் போல விளங்குகிறான். மகுடம் அணிந்தவனும், அசையும் குண்டலங்கள் ஒளிரும் முகமுடையவனும், மலையரசனான விந்தியம் போன்ற கொடிய உடலுடையவனும், மகேந்திரன், வைவஸ்வதனான யமன் ஆகியோரின் செருக்கையும் அழிப்பவனுமான ராக்ஷசர்களின் தலைவன் சூரியனைப் போல விளங்குகிறான்.’ இந்த அறிமுகம் ராவணனின் படையின் முதன்மை வீரர்கள் அனைவரையும் ஓரிடத்தில் காட்டுகிறது — இவர்கள் அனைவரும் அடுத்த சர்க்கங்களில் ஒவ்வொருவராகக் கொல்லப்படுவார்கள். ஒவ்வொருவனின் ஊர்தி, கொடி, ஆயுதம், தோற்றம் தனித்தனியே வருணிக்கப்படுகின்றன — யானை, தேர், கரடுமுரடான யானை, குதிரை, காளை. விபீஷணனின் சொல் ராமனுக்கு ஓர் ஒற்றனின் செய்தி போன்றது; பகைவர் படையின் மறைபொருள்கள் எல்லாம் அவனுக்குத் தெரியும். பதினைந்து சுலோகங்களும் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்து வருணனையின் மேன்மையைக் கூட்டுகின்றன. இந்த அகம்பனன் முன்பு கொல்லப்பட்டவனிடமிருந்து வேறானவன் என்றும், இந்தத் திரிசிரஸ் ஜனஸ்தானத்தில் கொல்லப்பட்ட திரிசிரஸிடமிருந்து வேறானவன் என்றும் இந்தி உரையில் ஒரு குறிப்பு உள்ளது. பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தின் அடிகளின் வரிசை திறனாய்வுப் பதிப்புக்கு மாறானது — அங்கே ‘ஸைன்யம் நகேந்த்ரோபமநாகஜுஷ்டம்’ என்பது முதலில், இங்கே இறுதியில். ராமனின் கேள்வியிலும் ஒரு சிறப்பு உள்ளது — அவன் படையின் அழகைப் புகழ்கிறான், ‘கலக்க முடியாதது’, ‘அச்சமற்றவர்கள் நிறைந்தது’ என்று; பகைவனின் வலிமையை உள்ளபடி மதிப்பிடுகிறான், இகழவில்லை. விபீஷணனின் வருணனையில் ஒவ்வொரு வீரனும் ‘யோ(அ)ஸௌ… ஸ:’ — ‘அதோ அந்த… அவன்’ — என்ற ஒரே வாக்கிய அமைப்பால் சுட்டப்படுகிறான், ஒருவர் விரலால் சுட்டிக்காட்டிச் சொல்வது போல; இந்த நடை நாடகத்தன்மை உடையது; வாசகரும் போர்க்களத்தில் நின்று அவர்களைப் பார்ப்பது போல உணர்கிறார். இறுதியில் ராவணனின் வருணனை எல்லாவற்றையும்விட நீளமானது — முதலில் அவனுடைய குடை, பின்னர் பூதகணங்கள், பின்னர் மகுடம், குண்டலங்கள், உடல், பின்னர் அவனுடைய பராக்கிரமம் (மகேந்திரனின், யமனின் செருக்கை அழித்தவன்) — இவ்வாறு அறிமுகம் படிப்படியாக உச்சத்தை அடைகிறது. ‘ருத்ர இவாவபாதி’, ‘ஸூர்ய இவாவபாதி’ என்று இருமுறை வரும் உவமை ராவணனின் ஒளியையும் அச்சந்தரும் தன்மையையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது. இந்திரஜித்தின் ‘வரப்ரதான:’ — ‘வரங்களில் முதன்மை பெற்றவன்’ — என்ற அடைமொழி அவன் பிரமனிடம் பெற்ற வரங்களைக் குறிக்கிறது; அதிகாயனின் பெயரே அவனுடைய உடலை வருணிக்கிறது. இந்த வீரர்கள் எல்லோரும் ராவணனின் மைந்தர்களோ சகோதரர்களோ — குலத்தின் முழு வலிமையும் இங்கே ஒன்று திரண்டுள்ளது. இந்த அறிமுகத்தின் நோக்கம் இருவகை — ராமனுக்குப் பகைவர் படையைப் பற்றிய அறிவு, வாசகருக்கு அடுத்து வரும் போர்களின் முன்னறிவிப்பு. அடுத்த சர்க்கங்களில் கும்பகர்ணன், அதிகாயன், இந்திரஜித் முதலியோர் ஒவ்வொருவராகப் போருக்கு வருவார்கள்.

பின்னர் பகைவரை அடக்கும் ராமன் விபீஷணனுக்கு மறுமொழி கூறினான்: ‘ஆகா, கொழுந்துவிட்டெரியும் பேரொளியுடைய ராக்ஷசர்களின் தலைவன் ராவணன், பார்க்க முடியாத சூரியனைப் போலக் கதிர்களால் ஒளிர்கிறான்; ஒளியால் மூடப்பட்ட அவனுடைய வடிவை என்னால் தெளிவாகக் காண முடியவில்லை. ராக்ஷசர்களின் தலைவனுடைய இந்த உடல் விளங்குவது போலத் தேவ, தானவ வீரர்களின் உடல்கூட இவ்வாறு இருக்காது. அந்த மகாத்மாவின் வீரர்கள் அனைவரும் மலைகளைப் போன்றவர்கள், அனைவரும் மலைகளால் போரிடுபவர்கள், அனைவரும் ஒளிரும் ஆயுதங்களைத் தாங்கியவர்கள். அச்சந்தரும் தோற்றமுடைய, ஒளிர்கின்ற, கொடிய பூதங்கள் சூழ, அந்த ராக்ஷச அரசன் உடலெடுத்து வந்த பூதங்கள் சூழ்ந்த அந்தகனைப் போல விளங்குகிறான். நல்லவேளையாக இந்தப் பாவி இன்று என் கண்ணில் பட்டான்; சீதையைக் கவர்ந்ததால் எழுந்த என் சினத்தை இன்று இவன்மேல் விடுவேன்.’ இவ்வாறு சொல்லி வீரியமுடைய ராமன் வில்லை எடுத்து, சிறந்த அம்பை உருவி, லக்ஷ்மணன் பின்தொடர நின்றான். பின்னர் மகாத்மாவான ராக்ஷசர்களின் தலைவன் பெருவலிமையுடைய அந்த ராக்ஷசர்களிடம் சொன்னான்: ‘நீங்கள் வாயில்களிலும், சாலைகளிலும், அரசவீதிகளிலும், வீடுகளிலும், கோபுரங்களிலும் நன்கு அமைதியாக, ஐயமின்றி நில்லுங்கள். உங்களோடு சேர்ந்து நான் இங்கே வந்திருப்பதை அறிந்து, இந்தப் பலவீனத்தை உணர்ந்து, காட்டில் வாழும் வானரர்கள் ஒன்றுசேர்ந்து, வெறிச்சோடிக் கிடக்கும், எளிதில் தாக்க முடியாத நகரைச் சட்டென நசுக்கித் தாக்கிவிடக்கூடும்.’ பின்னர் அமைச்சர்களை அனுப்பிவிட்டு, அந்த ராக்ஷசர்கள் தத்தம் பணியிடங்களுக்குச் சென்றதும், பெரிய மீன் நிறைந்த கடல் வெள்ளத்தைப் பிளப்பது போல அவன் வானரக் கடல் வெள்ளத்தைப் பிளந்தான். ராமனின் சொல்லில் பகைவனின் ஒளிக்கும் புகழ்ச்சி காணப்படுகிறது — அவன் ராவணனின் வடிவைத் தேவர்களையும் தானவர்களையும்விட மேலானதாகக் கருதுகிறான். ஆனால் உடனேயே அவன் ‘பாவி’ என்பதையும் சீதையைக் கவர்ந்ததால் எழுந்த சினத்தையும் நினைக்கிறான்; அழகும் ஒளியும் பாவத்தைக் கழுவுவதில்லை. ராவணனின் ஏற்பாடு அறிவார்ந்தது — அவனே போருக்குச் செல்கிறான், ஆனால் நகரின் காவலைப் புறக்கணிப்பதில்லை; வெறிச்சோடிய நகருக்குள் வானரர்கள் புகுந்துவிடுவார்களோ என்பது அவனுடைய அச்சம். இந்தத் தொலைநோக்கு அவனுடைய அரசியல் அறிவைக் காட்டுகிறது. ‘திஷ்ட்யாயமத்ய…’, ‘இஹாகதம் மாம்…’ என்ற சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. பெரிய மீனின் உவமை — திமிங்கிலம் கடலைப் பிளப்பது போல — ராவணன் தனியொருவனாகக் காட்டும் பராக்கிரமத்தைக் குறிக்கிறது; இந்தி உரையும் ‘பெரிய மீன் (திமிங்கிலம்)’ என்று விளக்குகிறது. ராமனும் போருக்கு ஆயத்தமாகிறான் — ‘வில்லை எடுத்து… சிறந்த அம்பை உருவி’ — ஆனால் முதலில் ராவணன் வானரப் படையைத் தாக்குவதால் ராமன் உடனே போரிடவில்லை. ‘தேஹவத்பிரிவாந்தக:’ — ‘உடலெடுத்த பூதங்கள் சூழ்ந்த அந்தகன் போல’ — என்ற ராமனின் உவமை ராவணனை மரணத்துக்கே நிகராக்குகிறது — அவனைச் சூழ்ந்தவர்களும் மரணத்தின் தூதர்கள் போன்றவர்கள். ‘ஸுநிர்வ்ருதா: நிர்விஶங்கா:’ — ‘நன்கு அமைதியாக, ஐயமின்றி’ — என்ற ராவணனின் ஆணை வீரர்களின் அச்சத்தைப் போக்குவதற்காக — அவர்கள் நகரில் பாதுகாப்பாக இருக்கட்டும், போரின் சுமை அரசனுக்கே. ராமனின் பார்வையில் ராவணன் ‘பாவி’ — அவனுடைய ஒளி முழுவதும் சீதையைக் கவர்ந்த பாவத்தால் களங்கப்பட்டது; ஆகவே ராமனின் சினம் தனிப்பட்டது அல்ல, தர்மத்தைக் காப்பதற்கானது. ‘திஷ்ட்யா’ — ‘நல்லவேளையாக’ — என்ற சொல்லால் ராமனின் மகிழ்ச்சியும் குறிக்கப்படுகிறது — நெடுங்காலமாகத் தேடிய பகைவன் இப்போது நேருக்கு நேர் வந்துவிட்டான்.

போரில் ஒளிரும் அம்புகளோடும் வில்லோடும் ராக்ஷசர்களின் தலைவன் சட்டெனப் பாய்ந்து வருவதைக் கண்டு, வானரர்களின் தலைவனான சுக்ரீவன் ஒரு பெரிய மலைமுகட்டைப் பிடுங்கிக்கொண்டு ராக்ஷச அரசனை நோக்கி ஓடினான். பல மரங்களையுடைய சரிவுகள் கொண்ட அந்த மலைச் சிகரத்தைப் பற்றிக்கொண்டு அவன் அந்த நிசாசரன்மேல் வீசினான்; ராவணன் அது சட்டெனப் பாய்ந்து வருவதைக் கண்டு பொன்னிறகுடைய அம்புகளால் அதைத் துண்டித்தான். உயர்ந்த சரிவுகளிலும் மரங்கள் செழித்திருந்த அந்தச் சிகரம் பிளந்து தரையில் விழுந்ததும், ராக்ஷச உலகின் தலைவன் பெரும்பாம்பு போன்றதும் அந்தகனைப் போல ஒளிர்வதுமான ஓர் அம்பைத் தொடுத்தான். காற்றுக்கு நிகரான வேகமுடையதும், தீப்பொறிகளோடு கூடியதும், தீ போல ஒளிர்வதும், மகேந்திரனின் இடிக்கு நிகரான வேகமுடையதுமான அந்த அம்பை எடுத்து, சினங்கொண்ட அவன் சுக்ரீவனைக் கொல்லும் நோக்கத்தோடு ஏவினான். ராவணனின் கையிலிருந்து விடுபட்டதும், இந்திரனின் இடிக்கு நிகரான வடிவும் ஒளியும் உடையதுமான அந்த அம்பு, குகன் ஏவிய கொடிய சக்தி ஆயுதம் கிரௌஞ்ச மலையைப் பிளந்தது போல, வேகமாகச் சுக்ரீவனை அடைந்து அவனைப் பிளந்தது. அம்பால் வேதனையுற்று உணர்வு தடுமாறிய வீரனான சுக்ரீவன் முனகியபடி தரையில் விழுந்தான்; அவன் உணர்விழந்து தரையில் விழுந்ததைக் கண்டு மகிழ்ந்த ராக்ஷசர்கள் போரில் முழங்கினர். பின்னர் கவாக்ஷன், கவயன், சுஷேணன், ரிஷபன், ஜ்யோதிர்முகன், நளன் ஆகியோர் உடலைப் பெருக்கிக்கொண்டு மலைகளைப் பிடுங்கியபடி அந்த ராக்ஷச அரசனை நோக்கி ஓடினர். ராக்ஷசர்களின் தலைவன் கூர்முனையுடைய நூற்றுக்கணக்கான அம்புகளால் அவர்களுடைய அடிகளைப் பயனற்றவையாக்கினான்; பொன்னால் வண்ணமுற அணிசெய்யப்பட்ட இறகுகளுடைய அம்புவலைகளால் அந்த வானரத் தலைவர்களையும் துளைத்தான். தேவர்களின் பகைவனுடைய அம்புகளால் பிளக்கப்பட்ட அந்தக் கொடிய உடலுடைய வானரத் தலைவர்கள் தரையில் விழுந்தனர்; பின்னர் அவன் அந்தக் கொடிய வானரப் படையை அம்புவலைகளால் மூடினான். அடிபட்டு விழுந்தவர்களும், அச்சமென்னும் முள்ளால் துளைக்கப்பட்டவர்களும், ஓலமிட்டவர்களும், ராவணனின் அம்புகளால் வேதனையுற்றவர்களுமான அந்த வீர வானரர்கள், அடைக்கலம் தரும் ராமனிடம் அடைக்கலம் புகுந்தனர். ஸ்கந்தன் கிரௌஞ்ச மலையைப் பிளந்ததன் உவமை ராவணனின் அம்பின் கொடுமையைக் காட்டுகிறது — கார்த்திகேயனின் சக்தி ஆயுதம் மலையையும் பிளப்பது போல. சுக்ரீவன் வானரர்களின் அரசன்; அவனுடைய வீழ்ச்சியால் வானரப் படையின் மனவலிமை முறிந்தது. பின்னர் படைத்தலைவர்கள் ஒன்றுசேர்ந்து தாக்குகிறார்கள்; ஆனால் ராவணனின் கைவிரைவு அவர்களுடைய அடிகள் எல்லாவற்றையும் பயனற்றவையாக்குகிறது. இறுதியில் வானரர்கள் ‘அடைக்கலம் தரும்’ ராமனிடம் அடைக்கலம் புகுகிறார்கள் — ராமன் அடைக்கலம் புகுந்தவர்களிடம் அன்புடையவன் என்று இந்தி உரையும் நினைவூட்டுகிறது. இந்தப் பகுதியில் எல்லாச் சுலோகங்களும் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தவை. ராவணன் இதுவரை ஒரு தோல்வியையும் அடையவில்லை; அவனுடைய முதல் போர் வெற்றியோடு தொடங்குகிறது. அம்பின் வருணனையில் நான்கு பண்புகள் — காற்றைப் போன்ற வேகம், தீப்பொறிகளோடு கூடிய தீயைப் போன்ற ஒளி, இந்திரனின் வஜ்ராயுதம் போன்ற வலிமை, பாம்பு போன்ற கொடுமை. வானரப் படைத்தலைவர்களின் பெயர்கள் — கவாக்ஷன், கவயன், சுஷேணன், ரிஷபன், ஜ்யோதிர்முகன், நளன் — அனைவரும் புகழ்பெற்ற வீரர்கள்; அவர்களும் ‘உடலைப் பெருக்கிக்கொண்டு’ தங்கள் வடிவை வளர்த்துத் தாக்குகிறார்கள், ஆனால் பயனில்லை. ராவணனின் அம்புகள் ‘பொன்னால் வண்ணமுற அணிசெய்யப்பட்ட இறகுகளுடையவை’ — போரிலும் அவனுடைய செல்வச் சிறப்பு தெரிகிறது. வானரர்கள் ஓடுவதும் ராமனை நோக்கியே — பகைவனிடமிருந்து தொலைவுக்கு அல்ல, அடைக்கலம் தருபவனின் அருகுக்கு.

பின்னர் வில்லேந்திய மகாத்மாவான ராமன் வில்லை எடுத்துக்கொண்டு சட்டெனச் சென்றான். லக்ஷ்மணன் கைகூப்பியவனாய் அவனை அணுகிப் பொருள் நிறைந்த சொல்லைச் சொன்னான்: ‘ஐயனே, இந்தத் தீயவனைக் கொல்ல நான் முற்றிலும் போதுமானவன்; நான் இவனை அழிப்பேன்; தலைவனே, எனக்கு அனுமதி கொடு.’ பேரொளியுடையவனும் உண்மையான பராக்கிரமமுடையவனுமான ராமன் அவனிடம் சொன்னான்: ‘லக்ஷ்மணா, செல்; போரில் கவனமாக முயற்சியோடு இரு. ராவணன் பெருவீரியமுடையவன், போரில் வியத்தகு பராக்கிரமமுடையவன்; சினங்கொண்டால் அவனை மூவுலகாலும் தாங்க முடியாது; இதில் ஐயமில்லை. அவனுடைய பலவீனங்களைத் தேடு; உன் பலவீனங்களையும் கவனித்துக்கொள்; ஒருமுகப்பட்ட மனத்தோடு கண்ணாலும் வில்லாலும் உன்னைக் காத்துக்கொள்.’ ராகவனின் சொல்லைக் கேட்டு சௌமித்திரி அவனைத் தழுவி, வணங்கி, அடிபணிந்து போருக்குச் சென்றான். யானையின் துதிக்கை போன்ற தோள்களுடையவனும், அச்சந்தருபவனும், உயர்த்திய ஒளிரும் வில்லைத் தாங்கியவனும், அம்பு மழை வலைகளால் உடல் பிளந்து சிதறிய அந்த வானரர்களை மூடுபவனுமான ராவணனை அவன் கண்டான். ராமனின் அறிவுரை போர்நீதியின் சாரம் — பகைவனின் பலவீனங்களைத் தேடி, தன் பலவீனங்களைக் காக்க வேண்டும்; கண்ணால் விழிப்போடும், வில்லால் காக்கப்பட்டும் இருக்க வேண்டும். இந்தி உரையும் ‘அவற்றைப் பகைவன் எங்கும் பயன்படுத்திக்கொள்ள முடியாதபடி’ என்று விளக்குகிறது. லக்ஷ்மணனின் பணிவு — கைகூப்பி அவன் மூத்தவனின் அனுமதியை வேண்டுகிறான்; ராமனின் அன்பு — அவனைத் தழுவி அனுப்புகிறான். சகோதரர்களின் இந்த உரையாடல் போரின் நடுவே நெகிழ்ச்சியும் இனிமையும் நிறைந்த காட்சி. ராமன் பகைவனின் வல்லமையை உள்ளபடியே சொல்கிறான் — மிகைப்படுத்தலும் இல்லை, இகழ்ச்சியும் இல்லை. திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸ்வச்சித்ராணி ச கோபய’ (உன் பலவீனங்களைக் காத்துக்கொள்), ‘ரக்ஷாத்மானம் ஸமாஹித:’ என்ற பாடங்கள் உள்ளன; இங்கே ‘லக்ஷய’, ‘கோபாயஸ்வ’ என்று உள்ளன. ராவணனின் தோள் யானையின் துதிக்கைக்கு உவமிக்கப்படுகிறது — யானையின் துதிக்கை போல நீண்டது, வலிமையுடையது. ‘பரமார்த்தயுக்தம்’ — ‘பொருள் நிறைந்த’ — லக்ஷ்மணனின் சொல் உண்மையும் கடமையும் நிறைந்தது; அவன் செருக்கால் அல்ல, அண்ணனுக்குச் செய்யும் தொண்டாகவே வேண்டுகிறான்.

அந்த ராவணனைக் கண்டு, பேரொளியுடைய வாயுவின் மைந்தனான அனுமன் அம்புவலைகளைத் தடுத்தபடி ராவணனை நோக்கி ஓடினான். அவனுடைய தேரை அணுகி, வலக்கையை உயர்த்தி ராவணனை அச்சுறுத்தியபடி அறிவுடைய அனுமன் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘தேவர்கள், தானவர்கள், கந்தர்வர்கள், யக்ஷர்கள், ராக்ஷசர்கள் ஆகியோரால் கொல்லப்படாமை என்ற வரத்தை நீ பெற்றிருக்கிறாய்; ஆனால் வானரர்களிடமிருந்து உனக்கு அச்சம் உண்டு. இதோ ஐந்து கிளைகளுடைய என் வலக்கை உயர்த்தப்பட்டுள்ளது; இது உன் உடலில் நெடுங்காலமாக வாழும் உயிரை வெளியேற்றிவிடும்.’ அனுமனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, அச்சந்தரும் பராக்கிரமமுடைய ராவணன் சினத்தால் கண்கள் சிவந்து இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘வானரனே, தயங்காமல் விரைவில் அடி; நிலையான புகழைப் பெறு; பிறகு உன் பராக்கிரமத்தை அறிந்துகொண்டு உன்னை அழிப்பேன்.’ ராவணனின் சொல்லைக் கேட்டு வாயுவின் மைந்தன் சொன்னான்: ‘முன்பே உன் மகன் அக்ஷனை நான் அடித்துக் கொன்றேன்; அதை நினைத்துக்கொள்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட பேரொளியுடைய, வீரியமுடைய ராக்ஷசர்களின் தலைவன் ராவணன் வாயுவின் மைந்தனை உள்ளங்கையால் மார்பில் அறைந்தான். அந்த அறையால் அடிக்கப்பட்ட அனுமன் மீண்டும் மீண்டும் தள்ளாடினான்; ஆனால் பேரறிவும் ஒளியும் உடைய அவன் ஒரு கணம் நிலைப்படுத்திக்கொண்டு நின்று, கடுஞ்சினம் கொண்டு, தேவர்களின் பகைவனான ராவணனை உள்ளங்கையாலேயே அறைந்தான். மகாத்மாவான அந்த வானரனால் அடிக்கப்பட்ட பத்துத் தலையனான ராவணன் நிலநடுக்கத்தில் மலை அதிர்வது போல அதிர்ந்தான். போரில் உள்ளங்கையால் அறையப்பட்ட ராவணனை அவ்வாறு கண்டு ரிஷிகளும் வானரர்களும் சித்தர்களும் தேவர்களும் அசுரர்களும் ஆரவாரித்தனர். பின்னர் தேறிய பேரொளியுடைய ராவணன் சொன்னான்: ‘நன்று வானரனே, வீரியத்தால் நீ என் புகழத்தக்க பகைவன்.’ ராவணன் இவ்வாறு சொன்னதும் மாருதி சொன்னான்: ‘ராவணா, நீ இன்னும் உயிரோடிருக்கிறாய் என்பதால் என் வீரியம் இழிவுக்குரியது. தீய மதியுடையவனே, ஏன் வீண் பெருமை பேசுகிறாய்? இப்போது ஒருமுறை அடி; பிறகு என் முஷ்டி உன்னை யமனுலகுக்கு அனுப்பும்.’ பின்னர் மாருதியின் சொல்லால் அவனுடைய சினம் கொழுந்துவிட்டெரிந்தது. கண்கள் சிவந்த வீரியமுடைய அவன் முயற்சியோடு வலக்கை முஷ்டியை மடக்கி வேகமாக வானரனின் மார்பில் வீழ்த்தினான். அகன்ற மார்பில் அடிக்கப்பட்ட அனுமன் மீண்டும் மீண்டும் தள்ளாடினான். இங்கே இரு வீரர்களின் உரையாடல் வியப்புக்குரியது — அனுமன் பிரமனின் வரத்தில் உள்ள ஓட்டையைச் சுட்டிக்காட்டுகிறான்; ஏனெனில் ராவணன் வானரர்களையும் மனிதர்களையும் அற்பமாகக் கருதி அவர்களிடமிருந்து கொல்லப்படாமையை வேண்டவில்லை. ராவணனும் அனுமனின் வீரியத்தை ஒப்புக்கொள்கிறான் — ‘புகழத்தக்க பகைவன்’ என்று; பகைவனைப் புகழ்வது வீரனின் அடையாளம். அக்ஷகுமாரனை நினைவூட்டுவது ராவணனின் நெஞ்சில் முள் போலத் தைக்கிறது — மகனை இழந்த துயரம் மீண்டும் விழித்தெழுகிறது. அனுமனின் மறுமொழி பணிவும் செருக்கும் கலந்தது — ஒரே அடியில் ராவணன் சாகவில்லை என்பதால் அவன் தன் வீரியத்தையே பழிக்கிறான். உள்ளங்கை அறைகள் நேருக்கு நேர் போரின் உச்சம் — படைக்கலமும் இல்லை, அஸ்திரமும் இல்லை, வெறும் கை மட்டுமே. 61ஆம் சுலோகத்தின் பிற்பாதியான ‘ஸ்திதோ முஹூர்த்தம் தேஜஸ்வீ…’ என்பதும், 70ஆம் சுலோகத்தின் பிற்பாதியும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; 59ஆம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘ப்ரஹதம்’ என்று காணப்படுகிறது. இந்தப் பகுதியில் ராவணனின் இயல்பின் மற்றொரு பக்கம் தெரிகிறது — அவன் கொடியவனாயினும் வீரன்; பகைவனின் முதல் அடியை ஏற்க ஆயத்தமாக இருக்கிறான்; ‘தயங்காமல் விரைவில் அடி’ என்ற அவனுடைய அறைகூவல் வீரதர்மத்துக்கு இசைந்தது. அனுமனும் வீரதர்மத்தைக் கடைப்பிடிக்கிறான் — பகைவனின் இசைவைப் பெற்ற பின்னரே அடிக்கிறான். முதலில் ராவணன் அடிக்கிறான், பின்னர் அனுமன்; பின்னர் ராவணன் தேறிப் புகழ்கிறான், அனுமன் தன்னையே பழிக்கிறான்; பின்னர் ராவணன் முஷ்டியால் அடிக்கிறான் — இவ்வாறு தனிப்போர் விதிகளுக்குக் கட்டுப்பட்டது. ரிஷிகள், தேவர்கள், சித்தர்கள், வானரர்கள், அசுரர்கள் அனைவரும் ஆரவாரிக்கிறார்கள் — எல்லா உலகங்களும் இந்தத் தனிப்போரைப் பார்க்கின்றன; ராவணன் அறையப்பட்டதில் மகிழ்கின்றன. ‘நிலநடுக்கத்தில் மலை’ என்ற உவமை — மலையும் நிலநடுக்கத்தில் அதிர்வது போல, ராவணனும் அனுமனின் அடியால் அதிர்ந்தான். ‘திகஸ்து மம வீர்யஸ்ய’ — ‘என் வீரியம் இழிவுக்குரியது’ — என்ற அனுமனின் சொல் அவனுடைய உயர்ந்த இலக்கைக் காட்டுகிறது — அவனுடைய பார்வையில் ராவணனைக் கொல்வதே வெற்றி. ராவணனின் முஷ்டி அடியால் அனுமன் தள்ளாடினான், ஆனால் விழவில்லை — ‘மீண்டும் மீண்டும் தள்ளாடினான்’ என்றே சொல்லப்படுகிறது. அனுமனின் வலக்கை ‘பஞ்சஶாக:’ — ‘ஐந்து கிளைகளுடையது’ — ஐந்து விரல்களும் கிளைகள் போல; வானரனின் கை மரத்துக்கு உவமிக்கப்படுகிறது. ‘சிரோஷிதம் பூதாத்மானம்’ — ராவணனின் நீண்ட ஆயுளில், அவன் உடலில் நெடுங்காலம் வாழும் உயிர்; அதை வெளியேற்றுவதாக அனுமன் சபதம் செய்கிறான். ராவணன் அனுமனை ‘ஜ்ஞாதவிக்ராந்தம்’ — ‘பராக்கிரமம் அறியப்பட்டவனாக’ — ஆக்க விரும்புகிறான் — முதலில் அவனுடைய வலிமையை அறிந்த பின்னரே கொல்வேன் என்று.

பெருவலிமையுடைய அனுமன் கலங்கியிருப்பதைக் கண்டு, அதிரதனும் ராக்ஷசர்களின் தலைவனும் வீரமிக்கவனுமான பத்துத் தலையன் தேரில் விரைவில் நீலனை நோக்கிச் சென்றான். பாம்புகள் போன்ற, அச்சந்தரும், உயிர்நிலைகளை ஆழமாகப் பிளக்கும் அம்புகளால் அவன் வானரப் படைத்தலைவனான நீலனை எரியச் செய்தான். அம்புத்திரளால் வாட்டப்பட்ட வானரப் படைத்தலைவனான நீலன் ஒரே கையால் ஒரு மலைமுகட்டை ராக்ஷசர்களின் தலைவன்மேல் வீசினான். ஒளிமிக்கவனும் பெருமனமுடையவனுமான அனுமனும் தேறிப் போரிட விரும்பி, சுற்றிலும் பார்த்துச் சினத்தோடு இவ்வாறு சொன்னான்: ‘நீலனோடு போரில் ஈடுபட்டிருக்கும் ராவணனை நோக்கி நான் பாய்வது தகாது; மற்றொருவனோடு போரிடுபவனைத் தாக்குவது வீரதர்மத்துக்கு மாறானது.’ பின்னர் பேரொளியுடைய ராவணன் மிகக் கூரிய முனையுடைய ஏழு அம்புகளால் அந்தச் சிகரத்தை அடித்தான்; அது சிதறி விழுந்தது. மலையின் அந்தச் சிகரம் சிதறியதைக் கண்டு, பகை வீரர்களைக் கொல்லும் வானரப் படைத்தலைவன் சினத்தால் ஊழித்தீ போலக் கொழுந்துவிட்டெரிந்தான். அவன் அஸ்வகர்ண மரங்களையும், ஆச்சா மரங்களையும், நன்கு பூத்த மாமரங்களையும், மற்றும் பலவகை மரங்களையும் போரில் வீசினான். ராவணன் அந்த மரங்களை எதிர்கொண்டு வெட்டி வீழ்த்தினான்; அக்னியின் மைந்தனான நீலன்மேல் கொடிய அம்பு மழையைப் பொழிந்தான். மேகத்தால் பெருமலை போல அம்புத்திரளால் பொழியப்பட்ட நீலன், சிறிய வடிவம் எடுத்துக்கொண்டு ராவணனின் கொடிமுனையின்மேல் தாவி அமர்ந்தான். கொடிமுனையில் அமர்ந்திருக்கும் அக்னியின் மைந்தனைக் கண்டு ராவணன் சினத்தால் கொழுந்துவிட்டெரிந்தான்; நீலனோ முழங்கினான். கொடிமுனையிலும், வில்முனையிலும், மகுட முனையிலும் அந்த வானரனைக் கண்டு லக்ஷ்மணனும் அனுமனும் ராமனும் பெரிதும் வியந்தனர். பேரொளியுடைய ராவணனும் வானரனின் கைவிரைவைக் கண்டு வியந்து, ஒளிரும் வியத்தகு ஆக்னேய அஸ்திரத்தை எடுத்தான். நீலனின் கைவிரைவால் ராவணன் கலங்கியதைக் கண்டு, வாய்ப்புப் பெற்ற வானரர்கள் மகிழ்ந்து கூச்சலிட்டனர். வானரர்களின் கூச்சலால் சீற்றமடைந்து நெஞ்சில் கலக்கம் புகுந்த ராவணனுக்கு என்ன செய்வதென்றே தோன்றவில்லை. பின்னர் ஆக்னேய அஸ்திரம் பொருத்திய அம்பைப் பற்றிக்கொண்டு, நிசாசரனான ராவணன் கொடியுச்சியில் நின்ற நீலனை நோக்கிச் சொன்னான்: ‘வானரனே, நீ பெரும் மாயையோடு கைவிரைவும் உடையவன். வானரனே, முடிந்தால் உன் உயிரைக் காப்பாற்றிக்கொள்; நீ உன் வடிவங்களைப் பலவாறாகப் படைக்கிறாய்; ஆயினும் நான் ஏவும், அஸ்திரம் பொருத்திய இந்த அம்பு, உயிரைக் காக்க முயலும் உன்னை உயிரிலிருந்து நழுவச் செய்யும்.’ இவ்வாறு சொல்லி நீண்ட கைகளுடைய ராக்ஷசர்களின் தலைவன் ராவணன் அம்பை அஸ்திரத்தோடு தொடுத்துப் படைத்தலைவனான நீலனை அடித்தான். அஸ்திரம் பொருத்தி ஏவப்பட்ட அம்பால் மார்பில் அடிக்கப்பட்ட நீலன் எரிக்கப்பட்டவனாய்ச் சட்டெனத் தரையில் விழுந்தான். தந்தையான அக்னியின் பெருமையின் தொடர்பாலும் தன் ஒளியாலும் அவன் முழந்தாள்களால் தரையில் விழுந்தானே தவிர, உயிரை இழக்கவில்லை. வானரன் உணர்விழந்ததைக் கண்டு, போரில் ஆர்வமுடைய பத்துத் தலையன் மேகம் போல முழங்கும் தேரில் சௌமித்திரியை நோக்கிப் பாய்ந்தான். அனுமனின் சொல் வீரதர்மத்தின் முன்மாதிரி — மற்றொருவனோடு போரிடும் பகைவனைத் தாக்கக்கூடாது. நீலனின் கைவிரைவு இந்தச் சர்க்கத்தின் வியத்தகு காட்சிகளில் ஒன்று — சிறிய வடிவில் அவன் கொடியிலும் வில்லிலும் மகுடத்திலும் வரிசையாக அமர்கிறான், ராவணனை எள்ளி நகையாடுவது போல. ராவணனும் வியந்து கலங்குகிறான் — அவனுடைய செருக்கு ஒரு கணம் முறிகிறது. ஆக்னேய அஸ்திரம் நீலனைக் கொல்லவில்லை; ஏனெனில் அவன் அக்னியின் மைந்தன் — தந்தை மகனை எரிப்பதில்லை என்று கவிஞர் குறிப்பிடுகிறார். 77ஆம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘ஸோ(அ)ஶ்வகர்ணத்ருமான்’, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘அஶ்வகர்ணான் தவான்’. இங்கே ‘ஶக்தோ(அ)ஸி’, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஶக்னோஷி’. நீலன் ‘விழுந்தான்’ என்பது முழந்தாள்களால் மட்டுமே — அவன் முழுமையாக விழவில்லை; ஆகவே உயிரோடிருக்கிறான். அனுமன் விலகி நிற்பதும் முக்கியமானது — அவன் கலங்கியிருந்தான், தேறி மீண்டும் போருக்கு ஆயத்தமானான்; ஆயினும் நீலனின் போரில் குறுக்கிடவில்லை; இது வானரர்களின் தர்ம உணர்வு. நீலனின் போர்முறையும் சுவையானது — வலிமையால் ராவணனை வெல்ல முடியாது என்று அறிந்து அவன் கைவிரைவைச் சார்கிறான்; சிறிய வடிவம் எடுத்து ராவணனின் உடலுக்கு அருகிலேயே நிற்கிறான்; அங்கே ராவணனின் அம்புகளால் அடிக்க முடியாது. கொடி, வில்முனை, மகுடம் என்ற மூன்று இடங்களும் முறையே மேலும் மேலும் உயர்ந்தவை, ராவணனின் பெருமையின் சின்னங்கள் — அவை எல்லாவற்றின்மேலும் அமர்ந்து நீலன் ராவணனை அவமதிக்கிறான். ராமன், லக்ஷ்மணன், அனுமன் ஆகியோரின் வியப்பு நீலனின் திறமைக்குச் சான்று. வானரர்களின் கூச்சல் ராவணனைக் கலங்கச் செய்கிறது — ‘ந கிஞ்சித்ப்ரத்யபத்யத’ — ஒரு கணம் அவனுக்கு என்ன செய்வதென்றே தெரியவில்லை. இறுதியில் அவன் தெய்வீக அஸ்திரத்தைப் பயன்படுத்துகிறான்; இது ராவணனின் இயலாமையைக் குறிக்கிறது — சாதாரண அம்புகளால் அவனால் நீலனை வெல்ல முடியவில்லை. ராவணனின் சொல்லில் ‘தானி தான்யாத்மரூபாணி ஸ்ருஜஸி’ — ‘உன் வடிவங்களைப் பலவாறாகப் படைக்கிறாய்’ — நீலனின் கைவிரைவு அவனுக்கு மாயை போலத் தோன்றுகிறது. அஸ்திரத்தால் அடிக்கப்பட்டும் நீலன் உயிர் பிழைக்கிறான்; ஏனெனில் தந்தையான அக்னி அவனைக் காக்கிறான்; இங்கே தெய்வ ஆற்றலும் மனிதப் பராக்கிரமமும் இணைகின்றன. சர்க்கத்தின் இந்தப் பகுதியில் நான்கு வானர வீரத் தரப்பினர் — சுக்ரீவன், படைத்தலைவர்கள், அனுமன், நீலன் — வரிசையாக ராவணனோடு போரிடுகிறார்கள்; ஒவ்வொருவரும் சிறிது வெற்றி பெற்று இறுதியில் தோல்வியடைகிறார்கள்; இதனால் ராவணனின் வலிமையின் பெருமை நிலைநாட்டப்படுகிறது. இவை எல்லாம் ராம லக்ஷ்மணரின் வருகைக்கான முன்னுரை. நீலன்மேல் ராவணனின் முதல் தாக்குதல் ‘பரமர்மாபிபேதனை:’ — ‘உயிர்நிலைகளை ஆழமாகப் பிளக்கும்’ — அம்புகளால்; நீலன் மலைமுகட்டை வீசுகிறான்; ராவணன் ஏழு அம்புகளால் அதைப் பிளக்கிறான் — சுக்ரீவனின் மலைச் சிகரத்துக்கு நேர்ந்த அதே முடிவு. பின்னர் நீலன் மர மழை பொழிகிறான் — அஸ்வகர்ணங்கள், ஆச்சா மரங்கள், பூத்த மாமரங்கள்; இந்தி உரை ‘சூதம்’ என்பதை ‘மாமரம்’ என்று விளக்குகிறது. ராவணன் அவை எல்லாவற்றையும் வெட்டிவிட்டு, மேகம் மலைமேல் பொழிவது போல அம்பு மழை பொழிகிறான்; அப்போது நீலன் சிறிய வடிவம் எடுத்துக் கொடியை நோக்கித் தாவுகிறான். அனுமன், லக்ஷ்மணன், ராமன் — மூன்று பெருவீரர்கள் — வியந்தனர் என்று கவிஞர் சொல்கிறார்; ஆகவே நீலனின் திறமை அசாதாரணமானது. ராவணனும் ‘கபிலாகவவிஸ்மித:’ — ‘வானரனின் கைவிரைவைக் கண்டு வியந்தவன்’ — பகைவனும் புகழ்கிறான். ஆக்னேய அஸ்திரத்தைப் பயன்படுத்துவது முரண் நிறைந்தது — அக்னியின் அஸ்திரம் அக்னியின் மைந்தனுக்கு எதிராக; ஆகவேதான் அவன் மயக்கமடைந்தான், சாகவில்லை. இந்தப் பகுதியின் இறுதியில் ராவணன் லக்ஷ்மணனை நோக்கிச் செல்கிறான் — ‘ரணோத்ஸுக:’ — ‘போரில் ஆர்வமுடையவன்’ — அவனுக்கு இன்னும் போர் போதவில்லை. நீலனின் பராக்கிரமம் சிறிது நேரமே நீடித்தாலும் நினைவுகூரத்தக்கது; ஏனெனில் அவன் ஒருவனே ராவணனைக் கலங்கச் செய்ய முடிந்தது. அந்த வீரன் வலிமையால் மட்டுமல்ல, அறிவாலும் போரிடுகிறான்; இதுவே வானரப் படையின் சிறப்பு.

போர்க்களத்தின் நடுவே லக்ஷ்மணனை அடைந்து, அவனைத் தடுத்து நின்று கொழுந்துவிட்டெரிபவன் போல நின்ற வீரமிக்க ராக்ஷச அரசன் வில்லை நாணொலிக்கச் செய்தான். அளவிடற்கரிய வில்லை நாணொலிக்கச் செய்யும் அவனிடம், தளராத மனவலிமையுடைய சௌமித்திரி சொன்னான்: ‘நிசாசரர்களின் அரசே, இன்று என்னை எதிர்கொள்; வானரர்களோடு போரிட நீ தகுதியானவன் அல்லன்.’ முழு முழக்கமுடைய அவனுடைய சொல்லையும் கொடிய நாணொலியையும் கேட்டு, அரசனான ராவணன் அருகில் வந்து நின்ற சௌமித்திரியை அணுகிச் சினத்தோடு சொன்னான்: ‘ராகவா, நல்லவேளையாக நீ என் கண்ணில் பட்டாய்; முடிவை நோக்கிச் செல்பவனே, தலைகீழான புத்தியுடையவனே; இந்தக் கணத்திலேயே என் அம்புவலைகளால் வீழ்த்தப்பட்டு நீ மரண உலகுக்குச் செல்வாய்.’ உயர்ந்த கூரிய கோரைப்பற்களோடு கர்ஜிக்கும் அவனிடம், வியப்படையாத சௌமித்திரி சொன்னான்: ‘அரசே, பெரும் ஆற்றலுடைய வீரர்கள் கர்ஜிப்பதில்லை; பாவம் செய்பவர்களில் சிறந்தவனே, நீ வீண் பெருமை பேசுகிறாய். ராக்ஷசர்களின் அரசே, உன் வீரியம், வலிமை, ஆற்றல், பராக்கிரமம் எல்லாம் எனக்குத் தெரியும்; நான் அம்பும் வில்லும் கையிலேந்தி நிற்கிறேன்; வா, வீண் பெருமைப் பேச்சால் என்ன பயன்?’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட ராக்ஷசர்களின் தலைவன் சினங்கொண்டு நல்ல இறகுகளுடைய ஏழு அம்புகளை ஏவினான்; லக்ஷ்மணன் பொன்னால் வண்ணமுற அணிசெய்யப்பட்ட இறகுகளும் கூரிய முனைகளும் உடைய அம்புகளால் அவற்றைத் துண்டித்தான். உடல் அறுக்கப்பட்ட பாம்பரசர்களைப் போலச் சட்டென அறுக்கப்பட்ட அவற்றைப் பார்த்து இலங்கேசுவரன் சினத்துக்கு வசமாகி, வேறு கூரிய அம்புகளை ஏவினான். ராமனின் தம்பி வில்லிலிருந்து கடுமையான அம்பு மழையைப் பொழிந்து, க்ஷுரங்கள், அர்த்தசந்திரங்கள், சிறந்த கர்ணிகள், பல்லங்கள் ஆகிய அம்புகளால் ராவணனின் அம்புகளை வெட்டினான்; சிறிதும் கலங்கவில்லை. அந்த அம்புவலைகள் எல்லாம் பயனற்றுப் போனதைக் கண்டு, தேவர்களின் பகைவர்களுக்கு அரசனானவன் லக்ஷ்மணனின் கைவிரைவைக் கண்டு வியந்து, மீண்டும் கூரிய அம்புகளை ஏவினான். மகேந்திரனுக்கு நிகரான லக்ஷ்மணனும், கூரிய முனையுடையவையும், இடி போன்ற கொடிய வேகமுடையவையும், தீ போல ஒளிர்வனவுமான அம்புகளை வில்லில் தொடுத்து ராக்ஷசர்களின் தலைவனைக் கொல்ல ஏவினான். ராக்ஷச அரசன் அந்தக் கூரிய அம்புகளைத் துண்டித்து, ஊழித்தீக்கு நிகரான ஒளியுடைய, தானே தோன்றிய பிரமன் கொடுத்த அம்பால் லக்ஷ்மணனின் நெற்றியில் அடித்தான். ராவணனின் அம்பால் வேதனையுற்ற லக்ஷ்மணன் தளர்ந்த பிடியோடு வில்லைப் பற்றியவனாய்த் தள்ளாடினான்; கடினப்பட்டு மீண்டும் உணர்வு பெற்று, தேவேந்திரனின் பகைவனுடைய வில்லை அவன் துண்டித்தான். வில் துண்டிக்கப்பட்ட அவனைத் தசரதன் மைந்தன் கூரிய முனையுடைய மூன்று அம்புகளால் அடித்தான்; அம்புகளால் வேதனையுற்ற அரசன் தள்ளாடினான்; கடினப்பட்டு மீண்டும் உணர்வு பெற்றான். வில் துண்டிக்கப்பட்டவனும், அம்புகளால் அடிக்கப்பட்டவனும், கொழுப்பால் நனைந்த உடலுடையவனும், குருதியால் தோய்ந்தவனும், கொடிய ஆற்றலுடையவனுமான தேவர்களின் பகைவன் போரில் பிரமன் கொடுத்த சக்தி ஆயுதத்தைப் பற்றினான். புகையோடு கூடிய தீ போன்றதும், போரில் வானரர்களை அச்சுறுத்துவதும், கொழுந்துவிட்டெரிவதுமான அந்தச் சக்தியை, ராக்ஷச நாட்டின் தலைவன் வேகமாகச் சௌமித்திரியின்மேல் வீசினான். பாய்ந்து வரும் அதைப் பரதனின் தம்பி அஸ்திரங்களாலும், ஆகுதி பெற்ற தீ போன்ற அம்புகளாலும் அடித்தான்; ஆயினும் அந்தச் சக்தி தசரதன் மைந்தனின் அகன்ற மார்புக்குள் புகுந்தது. வலிமையுடைய ரகுகுல வீரன் சக்தியால் அடிக்கப்பட்டுத் தரையில் கொழுந்துவிட்டெரிவது போலக் கிடந்தான்; கலங்கிய நிலையிலிருந்த அவனை அரசனான ராவணன் சட்டென அணுகி வலிமையோடு இரு கைகளாலும் பற்றினான். இங்கே லக்ஷ்மணனின் சொல் தன்னடக்கத்தின் முன்மாதிரி — ‘பெரும் ஆற்றலுடையவர்கள் கர்ஜிப்பதில்லை’; வீரர்கள் செயலால் பேசுகிறார்கள், சொல்லால் அல்ல. இருவரின் அம்புப் போர் சமமானது — அடிக்கு அடி, மறுமொழிக்கு மறுமொழி; க்ஷுரம், அர்த்தசந்திரம், கர்ணி, பல்லம் என்ற அம்பு வகைகள் சொல்லப்படுகின்றன. பிரமன் கொடுத்த அம்பும் சக்தியுமே ராவணனின் இறுதி ஆயுதங்கள்; அவற்றாலேயே அவன் லக்ஷ்மணனை வீழ்த்துகிறான். 102ஆம் சுலோகமும் (‘ஸ பாணஜாலான்யபி…’), 110ஆம் சுலோகமும் (‘ஸ ஶக்திமாஞ்…’) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; 93ஆம் சுலோகமும் இல்லை. லக்ஷ்மணனின் அறைகூவல் ‘ந வானராம்ஸ்த்வம் ப்ரதியோத்துமர்ஹஸி’ — வானரர்கள் உனக்கு நிகரானவர்கள் அல்லர், நானே உன் எதிர்ப்போராளி — என்பது வீரனுக்குத் தகுந்த சொல். ராவணனும் லக்ஷ்மணனை ‘ராகவா’ என்று விளிக்கிறான்; ரகுகுலத்தவர் அனைவரையும் பகைவர்களாகக் கருதுகிறான். ‘முடிவை நோக்கிச் செல்பவனே, தலைகீழான புத்தியுடையவனே’ என்ற அவனுடைய சொல் தலைகீழாகவே பலிக்கிறது — இவ்வாறு சொல்பவனே அழிவை நோக்கிச் செல்கிறான். இருவரின் அம்புப் போரும் சமம்; ஆனால் லக்ஷ்மணனின் கைவிரைவு மேலானது; ராவணனும் ‘வியந்தான்’. பிரமன் கொடுத்த அம்பு லக்ஷ்மணனை மயக்கமடையச் செய்கிறது; ஆனால் அவன் மீண்டும் உணர்வு பெற்று ராவணனின் வில்லைத் துண்டிக்கிறான் — வீரனின் அடங்காமை. ராவணனும் மூன்று அம்புகளால் அடிக்கப்பட்டு மயங்குகிறான் — இருவரும் சமமான அடியைப் பெற்றனர். அப்போது ராவணன் இறுதியாகப் பிரமன் கொடுத்த சக்தியைப் பயன்படுத்துகிறான்; அதை லக்ஷ்மணனின் அஸ்திரங்களாலும் தடுக்க முடியவில்லை. ‘ததாபி ஸா தஸ்ய விவேஶ ஶக்தி:’ — ‘ஆயினும் அந்தச் சக்தி அவனுக்குள் புகுந்தது’ — பிரமனின் வரத்தின் ஆற்றல் தடுக்க முடியாதது. இந்தப் பகுதியின் எல்லாச் சுலோகங்களும் நீண்ட யாப்புகளில் அமைந்தவை; இதனால் போரின் ஆழமும் வேகமும் கூடுகின்றன. லக்ஷ்மணனின் மறுமொழியில் ராவணனின் பண்புகள் ஒப்புக்கொள்ளப்படுகின்றன — வீரியம், வலிமை, ஆற்றல், பராக்கிரமம்; அவன் பகைவனை இகழவில்லை, ஆனால் அவனுடைய வீண் பெருமையைக் கண்டிக்கிறான். ‘பாபக்ருதாம் வரிஷ்ட’ — ‘பாவம் செய்பவர்களில் சிறந்தவனே’ — என்பது வஞ்சப்புகழ்ச்சி; பாவிகளில் தலைசிறந்தவன் என்று பொருள்; சீதையைக் கவர்ந்ததை நினைவூட்டுகிறது. சக்தியின் வருணனை கொடியது — புகையோடு கூடிய தீ போன்றது, வானரர்களை அச்சுறுத்துவது, கொழுந்துவிட்டெரிவது; இந்தி உரை ‘புகையோடு கூடிய தீ’ என்று விளக்குகிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘விதூம’ (புகையற்ற) என்ற மாறுபட்ட பாடம் உள்ளது. லக்ஷ்மணன் ‘ஆகுதி பெற்ற தீ போன்ற’ அம்புகளால் சக்தியைத் தடுக்க முயல்கிறான் — அவனுடைய முயற்சி முழுமையானது; ஆனால் ஊழ் வலியது.

இமயம், மந்தரம், மேரு, ஏன், தேவர்களோடு கூடிய மூவுலகையும்கூட ராவணனால் இரு கைகளால் தூக்க முடியும்; ஆனால் பரதனின் தம்பியான லக்ஷ்மணனைத் தூக்க முடியவில்லை. பிரமனின் சக்தியால் மார்பின் நடுவில் அடிக்கப்பட்டும், சௌமித்திரி தன்னை விஷ்ணுவின் ஆராய்ந்தறிய முடியாத ஒரு பகுதியாக நினைவுகூர்ந்தான். பின்னர் தேவர்களுக்கு முள்ளான ராவணன், தானவர்களின் செருக்கை அழிக்கும் அந்தச் சௌமித்திரியை இரு கைகளாலும் நெருக்கியும் அசைக்க முடியாதவனானான். பின்னர் சினங்கொண்ட வாயுவின் மைந்தன் ராவணனை நோக்கிப் பாய்ந்து, வஜ்ராயுதம் போன்ற முஷ்டியால் அவன் மார்பில் அடித்தான். அந்த முஷ்டி அடியால் ராக்ஷசர்களின் தலைவனான ராவணன் முழந்தாள்களால் தரையில் சாய்ந்தான், தள்ளாடினான், விழுந்தான். அவனுடைய வாய்களிலிருந்தும் கண்களிலிருந்தும் காதுகளிலிருந்தும் மிகுந்த குருதி பெருகியது; சுழன்று அசைவற்றவனாய் அவன் தேர்த்தட்டில் அமர்ந்தான். அவன் உணர்விழந்து மயங்கியிருந்தான்; நிலைகொள்ளவும் முடியவில்லை. அச்சந்தரும் பராக்கிரமமுடைய ராவணன் போரில் உணர்விழந்ததைக் கண்டு ரிஷிகளும் வானரர்களும் தேவர்களும் அசுரர்களும் ஆரவாரித்தனர். பின்னர் ஒளிமிக்க அனுமன், ராவணனால் வாட்டப்பட்ட லக்ஷ்மணனை இரு கைகளாலும் தூக்கிக்கொண்டு ராகவனின் அருகில் கொண்டு வந்தான். வாயுவின் மைந்தனுடைய நட்பாலும் மிக உயர்ந்த பக்தியாலும், பகைவர்களால் அசைக்க முடியாத அந்த லக்ஷ்மணன் வானரனுக்கு இலேசானவனானான். போரில் வெல்லப்பட்ட சௌமித்திரியை விட்டுவிட்டு அந்தச் சக்தி ராவணனின் அந்தத் தேருக்கே மீண்டும் தன் இடத்துக்குத் திரும்பியது. பேரொளியுடைய ராவணனும் அந்தப் பெரும்போரில் உணர்வு பெற்றுக் கூரிய அம்புகளை எடுத்தான், பெரிய வில்லையும் பற்றினான். பகைவரை அழிக்கும் லக்ஷ்மணனும் தன்னை விஷ்ணுவின் ஆராய்ந்தறிய முடியாத பகுதியாக நினைவுகூர்ந்து தேறினான்; உடலில் முள்ளற்றவனானான். பெருவீரர்கள் வீழ்த்தப்பட்ட வானரர்களின் பெரும்படையைப் போரில் கண்டு ராகவன் ராவணனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். இங்கே ராமாயணத்தின் மறைபொருள் வெளிப்படுகிறது — லக்ஷ்மணன் விஷ்ணுவின் அம்சம்; ஆகவே மூவுலகையும் தூக்க வல்ல ராவணனாலும் அவனை அசைக்க முடியவில்லை. ஆனால் அனுமன் பக்தியால் அவனை எளிதாகச் சுமக்கிறான் — பக்தியின் ஆற்றல் வலிமையைவிட மேலானது என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். பகைவர்களுக்கு அசைக்க முடியாதது பக்தனுக்கு இலேசானது. அனுமனின் முஷ்டி அடி ராவணனுக்கு முதல் கடுமையான அடி — வாயிலிருந்தும் கண்ணிலிருந்தும் காதிலிருந்தும் குருதி பெருகுகிறது. 113ஆம் சுலோகத்தில் ‘ந ப்ரபு:’ என்ற சொற்பிரிப்பு அச்சுப் பதிப்பைப் பின்பற்றியது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘அப்ரபு:’. 112ஆம் சுலோகத்தின் இடம் திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து வேறுபட்டது — அங்கே அது இமயச் சுலோகத்துக்கு முன் உள்ளது. 116ஆம் சுலோகமும் 117ஆம் சுலோகத்தின் முதல் பாதியும் வல்கேட் பாடத்துக்கே உரியவை; 119ஆம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது. ராவணனின் இயலாமையின் வருணனை முரணால் அமைந்தது — இமயம், மேரு, மூவுலகையும் தூக்க வல்லவன் ஒரு மனிதனை அசைக்க முடியவில்லை; இந்த முரண் லக்ஷ்மணனின் தெய்வீகத்தை வெளிப்படுத்துகிறது. அனுமனின் முஷ்டி ‘வஜ்ராயுதம் போன்றது’ — இந்திரனின் வஜ்ராயுதத்தாலும் அதிராத ராவணன் வானரனின் முஷ்டியால் மயங்கினான். சக்தி தானாகவே ராவணனின் தேருக்குத் திரும்புகிறது — பிரமன் கொடுத்த ஆயுதத்தின் சிறப்பு; தன் பணியை முடித்துத் தலைவனிடம் திரும்புகிறது. இருவருமே — ராவணனும் லக்ஷ்மணனும் — மயக்கத்திலிருந்து தேறுகிறார்கள்; போர் மீண்டும் தொடங்குகிறது; ஆனால் இப்போது ராமனே களத்தில் இறங்குகிறான். ‘ரதோபஸ்த உபாவிஶத்’ — ராவணன் தேர்த்தட்டில் அசைவற்று அமர்ந்தான்; அரசனின் நிலை இரங்கத்தக்கது. அனுமன் லக்ஷ்மணனை ராமனின் அருகில் கொண்டு வருகிறான் — போரிலும் அவன் பணியாளனின் கடமையை மறப்பதில்லை; முதலில் தலைவனின் தம்பியைக் காப்பது, பின்னர் பகைவனைக் கொல்வது. இதுவே அனுமனின் இயல்பின் சாரம். லக்ஷ்மணனின் தேறுதல் ‘விஶல்ய:’ — ‘முள்ளற்றவன்’ — சக்தி தானாகவே வெளியேறியது; ஆகவே உடலில் முள் எஞ்சவில்லை; விஷ்ணுவின் அம்சத்தை நினைவுகூர்ந்ததால் அவன் மீண்டும் நலம் பெற்றுப் போருக்கு ஆயத்தமானான். இந்தப் பகுதியில் மூன்று கணங்கள் — ராவணனின் இயலாமை, அனுமனின் அடி, லக்ஷ்மணனின் தேறுதல் — அனைத்தும் ராமனின் தரப்புக்குச் சாதகமானவை.

பின்னர் அனுமன் அந்த ராமனை அணுகி இவ்வாறு சொன்னான்: ‘விஷ்ணு கருடன்மேல் ஏறித் தேவர்களின் பகைவனைத் தண்டிப்பது போல, நீ என் முதுகில் ஏறி இந்த ராக்ஷசனைத் தண்டிக்க வேண்டும்.’ வாயுவின் மைந்தன் சொன்ன அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு ராகவன் உடனே பெருவானரனான அனுமன்மேல் ஏறினான். மனிதர்களின் அரசனான ராமன் போரில் தேரில் நிற்கும் ராவணனைக் கண்டான்; அவனைப் பார்த்துப் பேரொளியுடைய அவன், சினங்கொண்டு ஆயுதத்தை உயர்த்திய விஷ்ணு விரோசனனின் மகனான பலியை நோக்கிப் பாய்ந்தது போல, ராவணனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். அவன் வஜ்ராயுதம் மோதுவது போன்ற கடுமையான, கூர்மையான நாணொலியை எழுப்பி, ஆழ்ந்த குரலில் ராக்ஷசர்களின் தலைவனிடம் சொன்னான்: ‘நில், நில்; எனக்கு இத்தகைய தீங்கைச் செய்துவிட்டு, ராக்ஷசர்களில் புலி போன்றவனே, எங்கே போய் விடுதலை பெறுவாய்? நீ இந்திரனிடமோ, வைவஸ்வதனான யமனிடமோ, சூரியனிடமோ, தானே தோன்றிய பிரமனிடமோ, வைசுவானரனான அக்னியிடமோ, சங்கரனிடமோ, அல்லது பத்துத் திசைகளுக்கோ சென்றாலும், இன்று என் பிடியில் சிக்கிய நீ தப்ப மாட்டாய். இன்று நீ சக்தியால் அடித்ததால் சட்டெனத் துயரடைந்த இவனே, ராக்ஷசக் கூட்டங்களின் அரசே, இன்று போரில் மக்களோடும் பேரர்களோடும் கூடிய உனக்கு மரணமாவான். ஜனஸ்தானத்தில் வாழ்ந்தவர்களும், சிறந்த ஆயுதங்களை ஏந்தியவர்களும், மிக வியத்தகு தோற்றமுடையவர்களுமான பதினான்காயிரம் ராக்ஷசர்கள் இவனாலேயே அம்புகளால் கொல்லப்பட்டனர்.’ ராகவனின் சொல்லைக் கேட்டுப் பெருவலிமையுடைய ராக்ஷச அரசன் பெருஞ்சினம் கொண்டு, பழைய பகையை நினைவுகூர்ந்து, போரில் ராகவனைச் சுமந்து வரும் பெருவேகமுடைய வாயுவின் மைந்தனை ஊழித்தீயின் சுடர் போன்ற ஒளிரும் அம்புகளால் அடித்தான். போரில் ராக்ஷசனால் அம்புகளால் அடிக்கப்பட்டும், இயல்பான ஒளியுடைய அந்த அனுமனின் ஒளி மேலும் பெருகியது. பின்னர் பேரொளியுடைய ராமன் ராவணனால் காயப்படுத்தப்பட்ட வானரப் புலியைக் கண்டு சினத்துக்கு வசமானான். இங்கே அனுமன் கருடனின் இடத்தையும், ராமன் விஷ்ணுவின் இடத்தையும் ஏற்கிறார்கள் — இந்தக் காட்சி ராமனின் தெய்வீகத்தைக் குறிக்கிறது. ராமனின் சொல் அவனுடைய உறுதியான தீர்மானத்தின் அறிவிப்பு — மூவுலகில் எங்கும் ராவணனுக்குப் புகலிடம் இல்லை. இங்கே ராமன் லக்ஷ்மணனின் பராக்கிரமத்தை நினைவூட்டுகிறான் — ‘ஜனஸ்தானத்தில் பதினான்காயிரம்’ என்று; உண்மையில் ஆரண்ய காண்டத்தில் ராமனே அவர்களைக் கொன்றான்; ஆகவே ‘ஏதேன’ — ‘இவனால்’ — என்ற சொல்லைச் சிலர் ‘ராமனாலேயே’ என்று விளக்குகிறார்கள்; இந்தி உரையோ ‘இந்த ரகுகுல அரசகுமாரனால்’ என்று லக்ஷ்மணனைக் குறிப்பதாகக் கொள்கிறது. அனுமன்மேல் ராவணனுக்குப் பழைய பகை — இலங்கையை எரித்ததும், அக்ஷனைக் கொன்றதும். அனுமனின் ஒளி அடிகளால் பெருகுகிறது — இது அவனுடைய இயல்பு. 125ஆம் சுலோகத்தின் முற்பாதி, 132ஆம் சுலோகம், 133ஆம் சுலோகத்தின் இரண்டாம் பாதி, 134ஆம் சுலோகத்தின் முதல் பாதி ஆகியவை வல்கேட் பாடத்துக்கே உரியவை; 126ஆம் சுலோகத்தின் பிற்பாதி திறனாய்வுப் பதிப்பில் கூடுதல் பாதியாக (6.047.118e) உள்ளது. அனுமனின் வேண்டுகோள் பக்தியின் மிக உயர்ந்த வெளிப்பாடு — கருடன் விஷ்ணுவுக்கு ஆவது போல, அவனே ஊர்தியாக விரும்புகிறான். ராமன் தேர்வீரனாக இல்லை, ராவணனோ தேரில் நின்றான்; அனுமனின் முதுகே ராமனின் தேர் என்பதால் இருவருக்கும் சமநிலை நிறுவப்படுகிறது. ராமனின் சொல்லில் மூன்று பகுதிகள் — முதலில் ‘நில், நில்’ என்ற அறைகூவல், பின்னர் ராவணனுக்குப் புகலிடம் இல்லை என்ற அறிவிப்பு, பின்னர் லக்ஷ்மணனின் பராக்கிரமத்தின் நினைவூட்டல்; இதனால் யாரைக் கொன்றுவிட்டதாக ராவணன் நினைக்கிறானோ அவனே அவனுக்கு மரணம் என்று அவன் அறிகிறான். ‘ஸபுத்ரபௌத்ரஸ்ய’ — ‘மக்களோடும் பேரர்களோடும் கூடிய’ — என்பதால் ராவணனின் குலம் முழுவதின் அழிவும் குறிக்கப்படுகிறது. ராவணன் ராமனை நேரடியாக அடிக்காமல் ராமனின் ஊர்தியான அனுமனை அடிக்கிறான் — இதைக் கண்டு ராமனின் சினம் விழித்தெழுகிறது; பணியாளனின் துன்பம் தலைவனின் சினத்துக்குக் காரணம். ‘ஸ்வபாவதேஜோயுக்தஸ்ய பூயஸ்தேஜோ(அ)ப்யவர்தத’ — ‘இயல்பான ஒளியுடையவனின் ஒளி மேலும் பெருகியது’ — இது அனுமனின் சிறப்பு; அடிகளால் அவனுடைய வலிமை குறைவதில்லை, விறகால் தீ போல மேலும் பெருகுகிறது.

ராமன் ராவணனின் தேரை அணுகி, சக்கரங்களோடும், குதிரைகள், கொடி, குடை, பெரும் பதாகை ஆகியவற்றோடும், தேரோட்டியோடும், இடிப்படைகள், சூலங்கள், வாள்கள் ஆகியவற்றோடும் அந்தத் தேரைக் கூரிய அம்பு முனைகளால் துண்டு துண்டாக்கினான். பின்னர், பகவானான இந்திரன் வஜ்ராயுதத்தால் மேரு மலையை அடித்தது போல, அவன் வஜ்ராயுதமும் இடியும் போன்ற அம்பால் இந்திரனின் பகைவனான ராவணனை அகன்று அழகாக அமைந்த மார்பில் வேகமாக அடித்தான். வஜ்ராயுதத்தின் வீழ்ச்சிகளாலும் இடிகளின் மோதல்களாலும் கலங்காதவனும் அசையாதவனுமான அந்த வீர அரசன், ராமனின் அம்பால் அடிக்கப்பட்டு மிகவும் வேதனையுற்றுத் தள்ளாடி, வில்லைக் கைவிட்டான். அவன் கலங்குவதைக் கண்டு மகாத்மாவான ராமன் ஒளிரும் அர்த்தசந்திர அம்பை எடுத்து, அதனால் ராக்ஷசர்களின் தலைவனுடைய சூரியனின் நிறமுடைய மகுடத்தைச் சட்டெனத் துண்டித்தான். நஞ்சிழந்த நச்சுப்பாம்பு போலவும், சுடர் அடங்கி ஒளியிழந்த சூரியன் போலவும், திருவிழந்து மகுடத்தின் உச்சி அறுக்கப்பட்ட அந்த ராக்ஷச அரசனிடம் ராமன் போரில் சொன்னான்: ‘நீ பெரிய, மிகக் கொடிய செயலைச் செய்தாய்; என் சிறந்த வீரர்களையும் நீ கொன்றாய்; ஆயினும் நீ களைத்திருக்கிறாய் என்று உறுதியாக அறிந்து, அம்புகளால் உன்னை மரணத்தின் வசம் செலுத்தமாட்டேன். இரவில் திரிவோரின் அரசே, நீ போரால் வாட்டப்பட்டிருக்கிறாய் என்று அறிவேன்; போ, இலங்கைக்குள் புகுந்து இளைப்பாறி, தேரோடும் வில்லோடும் மீண்டும் புறப்பட்டு வா; அப்போது தேரில் நின்று என் வலிமையைக் காண்பாய்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்டு, செருக்கும் மகிழ்ச்சியும் அழிந்தவனும், வில் துண்டிக்கப்பட்டவனும், குதிரைகளும் தேரோட்டியும் கொல்லப்பட்டவனும், அம்புகளால் வாட்டப்பட்டவனும், பெரிய மகுடம் உடைக்கப்பட்டவனுமான அந்த அரசன் சட்டென இலங்கைக்குள் புகுந்தான். பெருவலிமையுடையவனும், தானவர்களுக்கும் தேவர்களுக்கும் பகைவனுமான இரவில் திரிவோரின் அரசன் இலங்கைக்குள் புகுந்ததும், ராமன் லக்ஷ்மணனோடு சேர்ந்து அந்தப் பெரும்போர்முனையில் வானரர்களை உடலில் தைத்த அம்புகளிலிருந்து விடுவித்தான். தேவேந்திரனின் பகைவன் அவ்வாறு முறியடிக்கப்பட்டதும், தேவர்களும் அசுரர்களும் பூதகணங்களும், கடல்களோடு கூடிய திசைகளும், ரிஷிகளோடு கூடிய பெரும்பாம்புகளும், நிலத்தில் வாழ்பவையும் நீரில் வாழ்பவையும் மகிழ்ந்தன. இங்கே ராமனின் தர்மப் போரின் மிக உயர்ந்த முன்மாதிரி — களைத்த, ஆயுதமற்ற, தேரற்ற பகைவனை அவன் கொல்லவில்லை; மாறாக மீண்டும் ஆயத்தமாகி வர அனுமதி தருகிறான். இந்த இரக்கம் பலவீனம் அல்ல, தன்னம்பிக்கை — ஆயத்தமாக வரும் ராவணனையும் தான் வெல்வேன் என்று அவன் அறிவான். மகுடத்தைத் துண்டித்தல் அரசனுக்கு நேரும் அவமானத்தின் உச்சம்; ‘நஞ்சிழந்த நச்சுப்பாம்பு’, ‘சுடர் அடங்கிய சூரியன்’ என்ற உவமைகளால் ராவணனின் ஒளியும் செருக்கும் அழிந்தது சித்திரிக்கப்படுகிறது. இறுதியில் ராமன் முதலில் தன் வீரர்களுக்குச் சிகிச்சை செய்கிறான் — வானரர்களை அம்புகளிலிருந்து விடுவிக்கிறான்; அவனுடைய கருணை எங்கும் உள்ளது. எல்லாச் சுலோகங்களும் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தவை; 143ஆம் சுலோகம் (‘ப்ரயாஹி ஜானாமி…’) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. எல்லா உயிர்களின் மகிழ்ச்சியும் சர்க்கத்தை மங்கலமாக முடிக்கிறது. ‘யோ வஜ்ரபாதாஶனிஸந்நிபாதான்ன சுக்ஷுபே’ என்ற சுலோகம் ராவணனின் பழம்பெருமையை நினைவூட்டுகிறது; இதனால் அவனுடைய இப்போதைய தோல்வி இன்னும் கடுமையாகத் தோன்றுகிறது. ராமனின் அம்பு இந்திரனின் வஜ்ராயுதத்தைவிட மேலானது — வஜ்ராயுதத்தால் முடியாதது ராமனின் அம்பால் முடிந்தது. ராவணனின் தோல்வி முழுமையானது — தேர், குதிரைகள், தேரோட்டி, கொடி, குடை, வில், மகுடம் எல்லாம் அழிந்தன; உயிர் மட்டுமே எஞ்சியது, அதுவும் ராமனின் இரக்கத்தால். ராவணன் இலங்கைக்குள் ‘சட்டென’ புகுகிறான் — வெட்கத்தாலும் அச்சத்தாலும் விரைந்து செல்கிறான். தேவர்களும் அசுரர்களும் மகிழ்ந்தனர் என்று சொல்லப்படுகிறது — ராவணன் இருவருக்குமே பகைவனாக இருந்தான்; ஆகவே அவனுடைய தோல்வி எல்லோருடைய மகிழ்ச்சிக்கும் காரணம். இந்தத் தோல்வியே அடுத்து வரும் கும்பகர்ணனை எழுப்புதலுக்குக் காரணமாகிறது.

ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನೀಲನಿಂದ ಆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಸೇನಾಪಾಲಕನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹತನಾಗಲು, ಭೀಕರ ಆಯುಧಗಳನ್ನುಳ್ಳ, ಸಾಗರದ ವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಸೈನ್ಯ ಓಡಿಹೋಯಿತು. ಅವರು ಹೋಗಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನಿಗೆ ‘ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನಾದ ನೀಲನಿಂದ ಹತನಾದನು’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾದನು. ರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಪೀಡಿತನೂ ಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಅವನು — ಇಂದ್ರನು ದೇವಯೂಥಮುಖ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳುವಂತೆ — ರಾಕ್ಷಸಯೂಥಮುಖ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಶತ್ರುವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಬಾರದು; ಇಂದ್ರನ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಧ್ವಂಸಮಾಡಬಲ್ಲ ನನ್ನ ಸೇನಾಪಾಲನನ್ನು ಅವನ ಅನುಯಾಯಿಗಳೊಡನೆ, ಆನೆಗಳೊಡನೆ ಯಾರು ಕೊಂದರೋ ಆ ಶತ್ರುಗಳು ತುಚ್ಛರಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶತ್ರುಗಳ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೂ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಹಿಂಜರಿಯದೆ ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ಆ ಅದ್ಭುತವಾದ ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಇಂದು ಆ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನೂ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಗಳು ಕಾಡನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ, ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತೇನೆ; ಇಂದು ಕಪಿಗಳ ರಕ್ತದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಬದಲಾವಣೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಇದುವರೆಗೆ ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು, ಈಗ ‘ನಾವಜ್ಞಾ ರಿಪವೇ ಕಾರ್ಯಾ’ (ಶತ್ರುವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಬಾರದು) ಎಂದು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನು ಇಂದ್ರನ ಸೇನೆಯನ್ನೂ ಧ್ವಂಸಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದನು; ಅಂಥವನ ವಧೆ ಶತ್ರುಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಆರಂಭದ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಗೌರವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಅದರ ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧ ‘ಅದ್ಯ ಸಂತರ್ಪಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಪೃಥಿವೀಂ ಕಪಿಶೋಣಿತೈಃ’ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ‘ಅವಿಚಾರಯನ್’ (ವಿಚಾರಮಾಡದೆ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ, ಆದರೆ ಅವಿವೇಕದಿಂದಲೂ; ಅವನು ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರಣಶೀರ್ಷಮ್’ ಎಂದರೆ ಯುದ್ಧದ ಮುಂಚೂಣಿ, ಅಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ವೀರರು ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ; ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವನು ಎಂಬುದು ಅವನ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದೇವರಾಜನ ಶತ್ರುವಾದ ರಾವಣನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳ ಸಾಲನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದ, ತನ್ನ ಆಕಾರದಿಂದಲೇ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ರಥವನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ಶಂಖಗಳ, ಭೇರಿಗಳ, ಪಣವಗಳ ನಿನಾದಗಳಿಂದಲೂ, ತೋಳು ತಟ್ಟುವಿಕೆ, ಗರ್ಜನೆ, ಸಿಂಹನಾದಗಳಿಂದಲೂ, ಪುಣ್ಯಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ರಾಕ್ಷಸರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆಗ ಹೊರಟನು. ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆಯೂ ಮೋಡಗಳಂತೆಯೂ ಇದ್ದ ರೂಪಗಳುಳ್ಳ, ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳಾದ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುವ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಭೂತಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವೇಶನಾದ ರುದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಮಹಾಸಾಗರದಂತೆಯೂ ಮೋಡದಂತೆಯೂ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಸನ್ನದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಆ ಉಗ್ರ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ನಿರ್ಗಮನ ಪ್ರಹಸ್ತನ ನಿರ್ಗಮನಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನ — ಅಲ್ಲಿ ಅಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳು, ಇಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಸ್ತೋತ್ರಗಳೂ ಮಂಗಲವಾದ್ಯಗಳೂ. ರುದ್ರನ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನೂ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಭೂತಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಶಿವನಂತೆ ಘೋರರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾವಣ. ರಾವಣನು ಶಿವಭಕ್ತನೆಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ. ವಾನರಸೇನೆಯೂ ಉಗ್ರವಾದುದು, ಮರ-ಬಂಡೆಗಳೊಡನೆ ಸನ್ನದ್ಧವಾದುದು — ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳು ಸಮಾನ ಬಲದಿಂದ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ನಾಲ್ಕೂ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ‘ಆಸ್ಫೋಟಿತ’ ಎಂದರೆ ತೋಳುಗಳನ್ನು ತಟ್ಟುವುದು, ‘ಕ್ಷ್ವೇಡಿತ’ ಎಂದರೆ ಸಿಂಹನಾದದಂತಹ ಧ್ವನಿ — ಯೋಧರ ಉತ್ಸಾಹದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು.

ಸರ್ಪರಾಜನಂತಹ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳ, ವಿಪುಲ ಶೋಭೆಯುಳ್ಳ ರಾಮನು ಸೇನೆಯಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಅತಿಪ್ರಚಂಡವಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಬಗೆಬಗೆಯ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಧ್ವಜಗಳಿಂದಲೂ ಛತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ, ಪ್ರಾಸ, ಖಡ್ಗ, ಶೂಲ ಮತ್ತಿತರ ಆಯುಧಗಳಿಂದಲೂ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಸಜ್ಜಾದ, ಭಯವಿಲ್ಲದ ಯೋಧರಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ, ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದಂತಹ ಆನೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ ಈ ಸೈನ್ಯ ಯಾರದು?’ ಆಗ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ವೀರ್ಯವುಳ್ಳ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರ ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯರನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ಆನೆಯ ಹೆಗಲನ್ನೇರಿ, ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಮುಖದೊಡನೆ, ಆನೆಯ ತಲೆಯನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸುತ್ತ ಬರುತ್ತಿರುವವನನ್ನು ಅಕಂಪನನೆಂದು ತಿಳಿ. ಸಿಂಹಧ್ವಜವುಳ್ಳವನಾಗಿ ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತಹ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸುತ್ತ, ಉಗ್ರವಾಗಿ ಹೊರಚಾಚಿದ ದಂತಗಳುಳ್ಳ ಆನೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವವನು ವರಗಳಿಂದ ಪ್ರಧಾನನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು. ವಿಂಧ್ಯ, ಅಸ್ತ, ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತಗಳಂತಿರುವ, ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಧನ್ವಿಯೂ ಅತಿರಥನೂ ಅತಿವೀರನೂ ಆಗಿ ಅಸದೃಶವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿರುವವನು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಶರೀರದ ಅತಿಕಾಯ. ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಗಂಟೆಗಳ ನಿನಾದದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒರಟು ಆನೆಯನ್ನೇರಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ವೀರನು ಮಹೋದರ. ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಸಜ್ಜುಗಳುಳ್ಳ, ಸಂಧ್ಯಾಮೇಘದಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಬೆಟ್ಟದಂತಿರುವ ಕುದುರೆಯನ್ನೇರಿ, ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುವ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿರುವವನು ವಜ್ರಾಯುಧಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ವೇಗವುಳ್ಳ ಪಿಶಾಚ. ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ವಜ್ರವೇಗದ, ಹರಿತವಾದ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹೋರಿಯನ್ನೇರಿ ಬರುತ್ತಿರುವವನು ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ತ್ರಿಶಿರ. ಮೇಘದಂತಹ ರೂಪದ, ವಿಶಾಲವೂ ಸುಂದರವೂ ಆದ ಎದೆಯುಳ್ಳ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾದ, ಸರ್ಪರಾಜಧ್ವಜವುಳ್ಳವನಾಗಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರ ಮಾಡುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿರುವವನು ಕುಂಭ. ಚಿನ್ನದಿಂದಲೂ ವಜ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಉರಿಯುತ್ತ ಹೊಗೆಯುಗುಳುವ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದ ಧ್ವಜದಂತೆ ಬರುತ್ತಿರುವವನು ಅದ್ಭುತವೂ ಘೋರವೂ ಆದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ನಿಕುಂಭ. ಧನುಸ್ಸು, ಖಡ್ಗ, ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಪತಾಕೆಯುಳ್ಳ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುವ ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಉನ್ನತನಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವವನು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ ನರಾಂತಕ. ಹುಲಿ, ಒಂಟೆ, ಗಜೇಂದ್ರ, ಜಿಂಕೆ, ಕುದುರೆಗಳ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ತಿರುಗುವ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಘೋರರೂಪಗಳ ಭೂತಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವವನು ದೇವತೆಗಳ ದರ್ಪವನ್ನೂ ಮುರಿಯುವವನು; ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿರುವ, ತೆಳುವಾದ ಕಡ್ಡಿಗಳುಳ್ಳ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರ ಎಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಈ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯು ಭೂತಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರುದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕಿರೀಟಧಾರಿಯಾದ, ಅಲುಗಾಡುವ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಪರ್ವತರಾಜ ವಿಂಧ್ಯದಂತೆ ಭೀಕರವಾದ ಶರೀರವುಳ್ಳ, ಮಹೇಂದ್ರನ ಮತ್ತು ವೈವಸ್ವತ ಯಮನ ದರ್ಪವನ್ನೂ ಮುರಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಈ ಪರಿಚಯ ರಾವಣನ ಸೇನೆಯ ಮುಖ್ಯರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಹತರಾಗುವರು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನ ವಾಹನ, ಧ್ವಜ, ಆಯುಧ, ರೂಪಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಆನೆ, ರಥ, ಒರಟು ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಹೋರಿ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತು ರಾಮನಿಗೆ ಗೂಢಚಾರನ ಸೂಚನೆಯಂತಿದೆ; ಶತ್ರುಸೇನೆಯ ಎಲ್ಲ ರಹಸ್ಯಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಬಲ್ಲನು. ಹದಿನೈದು ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ವರ್ಣನೆಯ ವೈಭವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಅಕಂಪನನು ಹಿಂದೆ ಹತನಾದವನಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ, ಈ ತ್ರಿಶಿರನು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹತನಾದ ತ್ರಿಶಿರನಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪಾದಕ್ರಮ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ‘ಸೈನ್ಯಂ ನಗೇಂದ್ರೋಪಮನಾಗಜುಷ್ಟಂ’ ಮೊದಲು ಬರುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಿದೆ — ಅವನು ಸೇನೆಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ‘ಅಕ್ಷೋಭ್ಯಮ್’ (ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ) ‘ಅಭೀರುಜುಷ್ಟಮ್’ (ನಿರ್ಭಯರಿಂದ ಸೇವಿತ) ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಅಳೆಯುತ್ತಾನೆ, ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವೀರನನ್ನೂ ‘ಯೋಽಸೌ… ಸಃ’ (ಯಾವನು… ಅವನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯರೀತಿಯಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ, ಯಾರೋ ಬೆರಳಿನಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತ ಹೇಳುವಂತೆ; ಈ ಶೈಲಿ ನಾಟಕೀಯ, ಓದುಗನೂ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಅವರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ವರ್ಣನೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೀರ್ಘ — ಮೊದಲು ಅವನ ಛತ್ರ, ಆಮೇಲೆ ಭೂತಗಣಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಕಿರೀಟ, ಕುಂಡಲಗಳು, ಶರೀರ, ಆಮೇಲೆ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮ (ಮಹೇಂದ್ರನ ಮತ್ತು ಯಮನ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿದವನು) — ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪರಿಚಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ‘ರುದ್ರ ಇವಾವಭಾತಿ’ ‘ಸೂರ್ಯ ಇವಾವಭಾತಿ’ ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುವ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ‘ವರಪ್ರಧಾನಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಪಡೆದ ವರಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅತಿಕಾಯನ ಹೆಸರೇ ಅವನ ಶರೀರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವೀರರೆಲ್ಲರೂ ರಾವಣನ ಮಕ್ಕಳು ಅಥವಾ ಸೋದರರು — ಕುಲದ ಸಮಸ್ತ ಬಲ ಇಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಂದಿದೆ. ಈ ಪರಿಚಯದ ಉದ್ದೇಶ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ರಾಮನಿಗೆ ಶತ್ರುಸೇನೆಯ ಜ್ಞಾನ, ಓದುಗನಿಗೆ ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧಗಳ ಮುನ್ಸೂಚನೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಅತಿಕಾಯ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಮೊದಲಾದವರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬರುವರು.

ಆಮೇಲೆ ಶತ್ರುದಮನನಾದ ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಆಹಾ, ಉರಿಯುವ ಮಹಾತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ನೋಡಲಸಾಧ್ಯನಾಗಿ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಅವನ ರೂಪವನ್ನು ನಾನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಲಾರೆ. ಈ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ದೇಹ ಹೇಗೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ದೇಹ ದೇವ-ದಾನವ ವೀರರಿಗೂ ಇರಲಾರದು. ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಯೋಧರೆಲ್ಲರೂ ಪರ್ವತಸದೃಶರು, ಎಲ್ಲರೂ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವವರು, ಎಲ್ಲರೂ ಉರಿಯುವ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು. ಭೀಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಉರಿಯುವ, ತೀಕ್ಷ್ಣರಾದ ಭೂತಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ದೇಹಧಾರಿಗಳಾದ ಭೂತಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂತಕನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಈ ಪಾಪಾತ್ಮನು ಇಂದು ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ; ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ನನ್ನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಇಂದು ಬಿಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಮನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಉತ್ತಮ ಬಾಣವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನಿಂತನು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯು ಆ ಮಹಾಬಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀವು ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ, ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ, ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಗೋಪುರಗಳಲ್ಲಿ ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಿ ನಿಃಶಂಕರಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿರಿ. ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಇದನ್ನೇ ಸಂದು ಎಂದು ಅರಿತು, ವನವಾಸಿಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಬರಿದಾದ, ಇತರರಿಗೆ ದುಸ್ಸಾಧ್ಯವಾದ ಪುರಿಯನ್ನು ಮಥಿಸಿ ಧ್ವಂಸಮಾಡಿಯಾರು.’ ಆಮೇಲೆ ಸಚಿವರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ, ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ತಮಗೆ ವಹಿಸಿದ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ, ಅವನು ವಾನರಸಾಗರದ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಸೀಳಿದನು — ಮಹಾಮತ್ಸ್ಯವು ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ರೂಪವನ್ನು ಅವನು ದೇವ-ದಾನವರಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅದರ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ಅವನು ‘ಪಾಪಾತ್ಮ’ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸೀತಾಪಹರಣದ ಕ್ರೋಧವನ್ನೂ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ; ಸೌಂದರ್ಯವೂ ತೇಜಸ್ಸೂ ಪಾಪವನ್ನು ತೊಳೆಯಲಾರವು. ರಾವಣನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯದು — ಅವನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ನಗರದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ವಾನರರು ಬರಿದಾದ ಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿಯಾರು ಎಂಬುದು ಅವನ ಭಯ. ಈ ದೂರದೃಷ್ಟಿ ಅವನ ರಾಜನೀತಿಜ್ಞತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾಯಮದ್ಯ…’, ‘ಇಹಾಗತಂ ಮಾಂ…’ ಎಂಬ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಮಹಾಮತ್ಸ್ಯದ ಉಪಮೆ — ತಿಮಿಂಗಿಲವು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ — ರಾವಣನ ಏಕಾಂಗಿ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಮಹಾಮತ್ಸ್ಯ (ತಿಮಿಂಗಿಲ)’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧ — ‘ಧನುರಾದಾಯ… ಸಮುದ್ಧೃತ್ಯ ಶರೋತ್ತಮಮ್’ (ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು… ಉತ್ತಮ ಬಾಣವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು) — ಆದರೆ ಮೊದಲು ರಾವಣನು ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ತಕ್ಷಣ ಹೋರಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಉಪಮೆ ‘ದೇಹವದ್ಭಿರಿವಾಂತಕಃ’ ರಾವಣನನ್ನು ಮೃತ್ಯುವಿಗೇ ಸಮನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನ ಪರಿವಾರವೂ ಮೃತ್ಯುವಿನ ದೂತರಂತೆ. ‘ಸುನಿರ್ವೃತಾಃ ನಿರ್ವಿಶಂಕಾಃ’ (ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಿ, ನಿಃಶಂಕರಾಗಿ) ಎಂಬ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆ ಸೈನಿಕರ ಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು — ಅವರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತರಾಗಿರಲಿ, ಯುದ್ಧದ ಭಾರ ರಾಜನದೇ. ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ‘ಪಾಪಾತ್ಮ’ — ಅವನ ಸಮಸ್ತ ತೇಜಸ್ಸೂ ಸೀತಾಪಹರಣದ ಪಾಪದಿಂದ ಮಲಿನವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಕ್ರೋಧ ವೈಯಕ್ತಿಕವಲ್ಲ, ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಹರ್ಷವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ಶತ್ರು ಈಗ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ.

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಬಾಣ-ಧನುಸ್ಸುಗಳೊಡನೆ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಎರಗಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತಪ್ಪಲುಳ್ಳ ಆ ಶೈಲಶಿಖರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನು ನಿಶಾಚರನತ್ತ ಎಸೆದನು; ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಎರಗಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನು ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಬೆಳೆದ ಉತ್ತಮ ತಪ್ಪಲುಗಳೂ ಮರಗಳೂ ಉಳ್ಳ ಆ ಶಿಖರ ಸೀಳಿಹೋಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಲು, ರಾಕ್ಷಸಲೋಕನಾಥನು ಮಹಾಸರ್ಪದಂತಹ, ಅಂತಕನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಒಂದು ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿದನು. ಗಾಳಿಯಂತಹ ವೇಗವುಳ್ಳ, ಕಿಡಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ, ಮಹೇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ವೇಗವುಳ್ಳ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ರೋಷಗೊಂಡ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನ ವಧೆಗಾಗಿ ಬಿಟ್ಟನು. ರಾವಣನ ತೋಳಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆಕಾರವುಳ್ಳ ಆ ಬಾಣವು — ಗುಹನು (ಸ್ಕಂದನು) ಬಿಟ್ಟ ಉಗ್ರ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧವು ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತವನ್ನು ಸೀಳಿದಂತೆ — ವೇಗದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ತಲುಪಿ ಸೀಳಿತು. ಬಾಣದಿಂದ ನೊಂದು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದ ವೀರ ಸುಗ್ರೀವನು ನರಳುತ್ತ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು; ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಯಾತುಧಾನರು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಸುಷೇಣ, ಋಷಭ, ಜ್ಯೋತಿರ್ಮುಖ, ನಲ — ಇವರು ತಮ್ಮ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು, ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು. ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಹರಿತವಾದ ಮೊನೆಗಳುಳ್ಳ ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವರ ಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸಿದನು; ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಜಾಲಗಳಿಂದ ಆ ವಾನರೇಂದ್ರರನ್ನೂ ಸೀಳಿದನು. ದೇವಶತ್ರುವಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಭೀಮಕಾಯರಾದ ವಾನರೇಂದ್ರರು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು; ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಆ ಉಗ್ರ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಾಣಜಾಲಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟನು. ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತ, ಬೀಳುತ್ತ, ಭಯವೆಂಬ ಮುಳ್ಳು ಚುಚ್ಚಿದವರಾಗಿ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ, ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನೊಂದ ಆ ವೀರ ವಾನರರು ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಕನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋದರು. ಸ್ಕಂದನು ಕ್ರೌಂಚವನ್ನು ಸೀಳಿದ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ಬಾಣದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧ ಪರ್ವತವನ್ನೂ ಸೀಳುವಂತೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರ ರಾಜ; ಅವನ ಪತನದಿಂದ ವಾನರಸೇನೆಯ ಮನೋಬಲ ಮುರಿಯಿತು. ಆಮೇಲೆ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ರಾವಣನ ಲಾಘವ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನೂ ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ಶರಣ್ಯಂ ಶರಣಮ್’ — ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಕನಾದ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನು ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ರಾವಣನು ಇದುವರೆಗೆ ಒಂದು ಪರಾಜಯವನ್ನೂ ಕಂಡಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮೊದಲ ಯುದ್ಧ ವಿಜಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾಣದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳು — ಗಾಳಿಯಂತಹ ವೇಗ, ಕಿಡಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ಪ್ರಕಾಶ, ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತಹ ಶಕ್ತಿ, ಸರ್ಪದಂತಹ ಭೀಷಣತೆ. ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು — ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಸುಷೇಣ, ಋಷಭ, ಜ್ಯೋತಿರ್ಮುಖ, ನಲ — ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೀರರು; ಅವರೂ ‘ವಿವೃದ್ಧಕಾಯಾಃ’ — ತಮ್ಮ ರೂಪವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನಿಷ್ಫಲರಾಗುತ್ತಾರೆ. ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳು ‘ಜಾಂಬೂನದಚಿತ್ರಪುಂಖಾಃ’ — ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳವು — ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಅವನ ವೈಭವ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಓಟವೂ ರಾಮನತ್ತ — ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ದೂರಕ್ಕಲ್ಲ, ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಕನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ.

ಆಮೇಲೆ ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಹೊರಟನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಮುಗಿದು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಪರಮಾರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಆರ್ಯನೇ, ಈ ದುರಾತ್ಮನ ವಧೆಗೆ ನಾನೇ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಮರ್ಥನು; ನಾನು ಇವನನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಪ್ರಭುವೇ, ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡು.’ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಹೋಗು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾಗಿರು. ರಾವಣನು ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತ, ರಣದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಪರಾಕ್ರಮಿ; ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನನ್ನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಎದುರಿಸಲಾರವು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನು ಹುಡುಕು, ನಿನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನೂ ಗಮನಿಸು; ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿ ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೂ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೋ.’ ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ, ಪೂಜಿಸಿ, ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಹ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳ, ಎತ್ತಿಹಿಡಿದ ಭೀಕರವಾದ ಉರಿಯುವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಬಾಣಮಳೆಯ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಶರೀರಗಳು ಸೀಳಿ ಚದುರಿಹೋದ ಆ ವಾನರರನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ರಾಮನ ಉಪದೇಶ ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಸಾರ — ಶತ್ರುವಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು, ತನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಎಚ್ಚರವಾಗಿಯೂ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿಯೂ ಇರಬೇಕು. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಎಲ್ಲಿಯೂ ಶತ್ರು ಅವುಗಳ ಲಾಭ ಪಡೆಯದಂತೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿನಯ — ಕೈಮುಗಿದು ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನ ಸ್ನೇಹ — ಅವನು ತಮ್ಮನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೋದರರ ಈ ಸಂವಾದ ಯುದ್ಧದ ನಡುವೆ ಕರುಣಾಜನಕವೂ ಮಧುರವೂ ಆದ ದೃಶ್ಯ. ರಾಮನು ಶತ್ರುವಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಚ್ಛಿದ್ರಾಣಿ ಚ ಗೋಪಯ’ ಮತ್ತು ‘ರಕ್ಷಾತ್ಮಾನಂ ಸಮಾಹಿತಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠಗಳಿವೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಲಕ್ಷಯ’, ‘ಗೋಪಾಯಸ್ವ’. ರಾವಣನ ತೋಳನ್ನು ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತೆ ಉದ್ದವೂ ಬಲಿಷ್ಠವೂ. ‘ಪರಮಾರ್ಥಯುಕ್ತಮ್’ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಸತ್ಯದಿಂದಲೂ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದುದು; ಅವನು ಗರ್ವದಿಂದಲ್ಲ, ಅಣ್ಣನ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಬಾಣಜಾಲಗಳನ್ನು ತಡೆದು ರಾವಣನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅವನ ರಥವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ಬಲಗೈಯನ್ನು ಎತ್ತಿ, ರಾವಣನನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತ ಧೀಮಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು: ‘ದೇವ, ದಾನವ, ಗಂಧರ್ವ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡದಿರುವ ವರವನ್ನು ನೀನು ಪಡೆದಿದ್ದೀಯೆ; ಆದರೆ ವಾನರರಿಂದ ನಿನಗೆ ಭಯವಿದೆ. ಐದು ಕವಲುಗಳುಳ್ಳ ನನ್ನ ಈ ಬಲಗೈ ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಇದು ನಿನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಹೊರಗಟ್ಟುವುದು.’ ಹನುಮಂತನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಡನೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ವಾನರಾ, ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಹೊಡೆ, ಸ್ಥಿರವಾದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆ; ಆಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಅರಿತು ನಿನ್ನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿನ್ನ ಮಗ ಅಕ್ಷನನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆಯೇ ಕೊಂದಿದ್ದೇನೆ, ಅದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೋ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ವಾಯುಪುತ್ರನ ಎದೆಗೆ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಆ ಅಂಗೈಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತತ್ತರಿಸಿದನು; ಆದರೆ ಮಹಾಮತಿಯೂ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಅವನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತು, ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಅಂಗೈಯಿಂದಲೇ ದೇವದ್ವೇಷಿಯಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ವಾನರನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ದಶಗ್ರೀವನು ಭೂಕಂಪದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಲುಗಾಡಿದನು. ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾವಣನನ್ನು ಹಾಗೆ ಕಂಡು ಋಷಿಗಳೂ ವಾನರರೂ ಸಿದ್ಧರೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಅಸುರರೂ ಘೋಷಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಭಲೆ ವಾನರಾ, ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯದಿಂದ ನೀನು ನನಗೆ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಹನಾದ ಶತ್ರು.’ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಮಾರುತಿಯು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾವಣಾ, ನೀನು ಇನ್ನೂ ಬದುಕಿರುವೆಯಾದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ವೀರ್ಯಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಏಕೆ ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯೆ? ಈಗ ಒಮ್ಮೆ ಹೊಡೆ; ಆಮೇಲೆ ನನ್ನ ಮುಷ್ಟಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದು.’ ಆಗ ಮಾರುತಿಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ಕೋಪ ಉರಿದೆದ್ದಿತು. ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ವೀರ್ಯವಂತನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬಲಗೈಯ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದು ವೇಗದಿಂದ ವಾನರನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳಿಸಿದನು. ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತತ್ತರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ಸಂವಾದ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಹನುಮಂತನು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಲೋಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನು ವಾನರರನ್ನೂ ಮನುಷ್ಯರನ್ನೂ ತುಚ್ಛರೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವರಿಂದ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನು ಬೇಡಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣನೂ ಹನುಮಂತನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಶ್ಲಾಘನೀಯಃ ರಿಪುಃ’ (ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಹನಾದ ಶತ್ರು) ಎಂದು; ಶತ್ರುವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವುದು ವೀರನ ಲಕ್ಷಣ. ಅಕ್ಷಕುಮಾರನ ನೆನಪು ರಾವಣನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳಿನಂತೆ — ಪುತ್ರಶೋಕ ಮತ್ತೆ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರ ವಿನಯ ಮತ್ತು ದರ್ಪಗಳ ಮಿಶ್ರಣ — ಒಂದೇ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ರಾವಣನು ಸಾಯಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ವೀರ್ಯವನ್ನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗೈಪ್ರಹಾರಗಳು ಮುಖಾಮುಖಿ ಯುದ್ಧದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ಶಸ್ತ್ರವಿಲ್ಲ, ಅಸ್ತ್ರವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕೈ. 61ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಸ್ಥಿತೋ ಮುಹೂರ್ತಂ ತೇಜಸ್ವೀ…’ ಮತ್ತು 70ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕ್ರೂರನಾದರೂ ವೀರ, ಶತ್ರುವಿನ ಮೊದಲ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಸಿದ್ಧ; ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಪ್ರಹರ ನಿಃಶಂಕಮ್’ (ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಹೊಡೆ) ಎಂಬ ಅವನ ಆಹ್ವಾನ ವೀರಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದುದು. ಹನುಮಂತನೂ ವೀರಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದೇ ಅವನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ರಾವಣ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಹನುಮಂತ; ಆಮೇಲೆ ರಾವಣನು ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹನುಮಂತನು ತನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆಮೇಲೆ ರಾವಣನು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾದುದು. ಋಷಿಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ವಾನರರು, ಅಸುರರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ — ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ಈ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿವೆ, ರಾವಣನಿಗೆ ಅಂಗೈಪೆಟ್ಟು ಬಿದ್ದುದರಿಂದ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಭೂಮಿತಲೇಽಚಲಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಪರ್ವತವೂ ಭೂಕಂಪದಲ್ಲಿ ನಡುಗುವಂತೆ ರಾವಣನೂ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ನಡುಗಿದನು. ಹನುಮಂತನ ‘ಧಿಗಸ್ತು ಮಮ ವೀರ್ಯಸ್ಯ’ (ನನ್ನ ವೀರ್ಯಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ಉನ್ನತ ಗುರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣವಧೆಯೇ ಸಾಫಲ್ಯ. ರಾವಣನ ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತತ್ತರಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಬೀಳಲಿಲ್ಲ — ‘ಸಂಚಚಾಲ ಪುನಃ ಪುನಃ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತತ್ತರಿಸಿದನು). ಹನುಮಂತನ ಬಲಗೈ ‘ಪಂಚಶಾಖಃ’ — ಐದು ಬೆರಳುಗಳು ಐದು ಕೊಂಬೆಗಳಂತೆ; ವಾನರನ ತೋಳನ್ನು ಮರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಚಿರೋಷಿತಂ ಭೂತಾತ್ಮಾನಮ್’ — ರಾವಣನ ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸು, ಅವನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಜೀವಾತ್ಮ; ಅದನ್ನು ಹೊರಗಟ್ಟುವುದಾಗಿ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ಜ್ಞಾತವಿಕ್ರಾಂತ’ನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಅರಿತೇ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ ಎಂದು.

ಮಹಾಬಲನಾದ ಹನುಮಂತನು ವಿಹ್ವಲನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಅತಿರಥನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಅಧಿಪತಿಯೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಆದ ದಶಗ್ರೀವನು ರಥದಲ್ಲಿ ಬೇಗನೆ ನೀಲನತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ಸರ್ಪಗಳಂತಹ, ಭೀಕರವಾದ, ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನು ವಾನರಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನನ್ನು ಉರಿಸಿದನು. ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ವಾನರಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನು ಒಂದೇ ಕೈಯಿಂದ ಒಂದು ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯತ್ತ ಎಸೆದನು. ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಮನಸ್ಕನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನೂ ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡು, ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತ, ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತ ರೋಷದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀಲನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ರಾವಣನತ್ತ ನಾನು ಧಾವಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ; ಇನ್ನೊಬ್ಬನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವವನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುವುದು ವೀರಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ.’ ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾವಣನು ಅತಿಹರಿತವಾದ ಮೊನೆಗಳುಳ್ಳ ಏಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಶಿಖರವನ್ನು ಹೊಡೆದನು; ಅದು ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಬಿದ್ದಿತು. ಬೆಟ್ಟದ ಆ ಶಿಖರ ಚೂರಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ವಾನರಸೇನಾಪತಿಯು ಕೋಪದಿಂದ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿದನು. ಅವನು ಅಶ್ವಕರ್ಣವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮಾವಿನ ಮರಗಳನ್ನೂ ಇತರ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಸೆದನು. ರಾವಣನು ಆ ಮರಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಕತ್ತರಿಸಿಹಾಕಿದನು; ಘೋರವಾದ ಬಾಣಮಳೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನಾದ ನೀಲನ ಮೇಲೆ ಸುರಿಸಿದನು. ಮೋಡದಿಂದ ಮಳೆಗರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಪರ್ವತದಂತೆ ಬಾಣಸಮೂಹದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ನೀಲನು ಚಿಕ್ಕ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ರಾವಣನ ಧ್ವಜದ ತುದಿಯ ಮೇಲೆ ಹಾರಿಬಿದ್ದನು. ಧ್ವಜದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದನು, ನೀಲನಾದರೋ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಧ್ವಜದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ, ಧನುಸ್ಸಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ, ಕಿರೀಟದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಆ ವಾನರನನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಹನುಮಂತ, ರಾಮ ಮೂವರೂ ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾವಣನೂ ಕಪಿಯ ಲಾಘವದಿಂದ ವಿಸ್ಮಿತನಾಗಿ ಉರಿಯುವ ಅದ್ಭುತವಾದ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ನೀಲನ ಲಾಘವದಿಂದ ರಾವಣನು ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಂಡುದನ್ನು ಕಂಡು, ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿದ ವಾನರರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಿರುಚಿದರು. ವಾನರರ ಕೂಗಿನಿಂದ ಕೆರಳಿ, ಗಲಿಬಿಲಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಹೃದಯವುಳ್ಳ ರಾವಣನಿಗೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದೇ ತೋಚಲಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಶಾಚರ ರಾವಣನು ಧ್ವಜದ ತುದಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ನೀಲನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ಕಪಿಯೇ, ನೀನು ಪರಮ ಮಾಯೆಯೊಡನೆ ಲಾಘವದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದೀಯೆ. ವಾನರಾ, ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ಜೀವವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೋ; ನೀನು ಆ ಆ ನಿನ್ನ ರೂಪಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತೀಯೆ; ಆದರೂ ನಾನು ಬಿಡುವ, ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಬಾಣವು ಜೀವವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಜೀವದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುವುದು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಬಾಣವನ್ನು ಅಸ್ತ್ರದೊಡನೆ ಹೂಡಿ ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನಿಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಣದಿಂದ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ನೀಲನು ಸುಡಲ್ಪಡುತ್ತ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ತಂದೆಯಾದ ಅಗ್ನಿಯ ಮಹಿಮೆಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೂ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಅವನು ಮೊಣಕಾಲೂರಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನಷ್ಟೆ, ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಲಿಲ್ಲ. ವಾನರನು ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ರಣೋತ್ಸುಕನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಮೇಘನಾದದಂತೆ ಘರ್ಜಿಸುವ ರಥದಲ್ಲಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ವೀರಧರ್ಮದ ಆದರ್ಶ — ಇನ್ನೊಬ್ಬನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವ ಶತ್ರುವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಬಾರದು. ನೀಲನ ಲಾಘವ ಸರ್ಗದ ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು — ಚಿಕ್ಕ ರೂಪದಿಂದ ಅವನು ಧ್ವಜದ ಮೇಲೆ, ಧನುಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ, ಕಿರೀಟದ ಮೇಲೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕುಳಿತು ರಾವಣನನ್ನು ಅಣಕಿಸುವಂತಿದೆ. ರಾವಣನೂ ವಿಸ್ಮಿತನಾಗಿ ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಗರ್ವ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ. ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರ ನೀಲನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಅಗ್ನಿಯ ಮಗ — ತಂದೆ ಮಗನನ್ನು ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. 77ನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸೋಽಶ್ವಕರ್ಣದ್ರುಮಾನ್’ ಎಂದು ಮುದ್ರಣವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅಶ್ವಕರ್ಣಾನ್ ಧವಾನ್’. ಇಲ್ಲಿ ‘ಶಕ್ತೋಽಸಿ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಶಕ್ನೋಷಿ’. ನೀಲನು ‘ಅಪತತ್’ — ಮೊಣಕಾಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಬಿದ್ದನು; ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಬೀಳಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬದುಕಿದನು. ಹನುಮಂತನ ವಿರಾಮವೂ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಅವನು ವಿಹ್ವಲನಾಗಿದ್ದನು, ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದನು, ಆದರೆ ನೀಲನ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಇದು ವಾನರರ ಧರ್ಮಪ್ರಜ್ಞೆ. ನೀಲನ ಯುದ್ಧನೀತಿಯೂ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ — ಬಲದಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾರೆನೆಂದು ಅರಿತು ಅವನು ಲಾಘವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಚಿಕ್ಕ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ರಾವಣನ ಶರೀರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳು ಹೊಡೆಯಲಾರವು. ಧ್ವಜ, ಧನುಸ್ಸಿನ ತುದಿ, ಕಿರೀಟ — ಈ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಉನ್ನತವಾದ, ರಾವಣನ ಗೌರವದ ಪ್ರತೀಕಗಳು — ನೀಲನು ಅವೆಲ್ಲದರ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ರಾವಣನನ್ನು ಅಪಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಹನುಮಂತರ ವಿಸ್ಮಯ ನೀಲನ ಕೌಶಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ವಾನರರ ಕಿರುಚಾಟ ರಾವಣನನ್ನು ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ‘ನ ಕಿಂಚಿತ್ಪ್ರತ್ಯಪದ್ಯತ’, ಕ್ಷಣಕಾಲ ಅವನಿಗೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತೋಚುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ರಾವಣನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನು ನೀಲನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾರ. ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ತಾನಿ ತಾನ್ಯಾತ್ಮರೂಪಾಣಿ ಸೃಜಸಿ’ (ಆ ಆ ನಿನ್ನ ರೂಪಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತೀಯೆ) — ನೀಲನ ಲಾಘವ ಅವನಿಗೆ ಮಾಯೆಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರದಲ್ಲೂ ನೀಲನು ಬದುಕುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತಂದೆ ಅಗ್ನಿಯೇ ಅವನ ರಕ್ಷಕ; ಇಲ್ಲಿ ದೈವೀಶಕ್ತಿಯೂ ಮಾನವೀಯ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಬೆರೆತಿವೆ. ಸರ್ಗದ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರು ವಾನರವೀರರು — ಸುಗ್ರೀವ, ಯೂಥಪತಿಗಳು, ಹನುಮಂತ, ನೀಲ — ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾವಣನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಯಶಸ್ಸು ಪಡೆದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಾಭವ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಬಲದ ಹಿರಿಮೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ. ನೀಲನ ಮೇಲೆ ರಾವಣನ ಮೊದಲ ಆಕ್ರಮಣ ‘ಪರಮರ್ಮಾಭಿಭೇದನೈಃ’ ಬಾಣಗಳಿಂದ — ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಸೀಳುವಂತಹವುಗಳಿಂದ; ನೀಲನು ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ, ರಾವಣನು ಏಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಾನೆ — ಸುಗ್ರೀವನ ಶೈಲಶಿಖರಕ್ಕಾದ ಗತಿಯೇ. ಆಮೇಲೆ ನೀಲನು ಮರಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಶ್ವಕರ್ಣಗಳು, ಸಾಲಗಳು, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಚೂತಗಳು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ‘ಚೂತ’ವನ್ನು ‘ಮಾವು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸಿ, ಮೋಡವು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ ಬಾಣಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ನೀಲನು ಚಿಕ್ಕ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ಧ್ವಜದತ್ತ ಹಾರುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ರಾಮ — ಈ ಮೂವರು ಮಹಾವೀರರು — ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀಲನ ಕೌಶಲ ಅಸಾಮಾನ್ಯ. ರಾವಣನೂ ‘ಕಪಿಲಾಘವವಿಸ್ಮಿತಃ’ (ಕಪಿಯ ಲಾಘವದಿಂದ ವಿಸ್ಮಿತ) — ಶತ್ರುವೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಯೋಗ ವೈರುಧ್ಯಪೂರ್ಣ — ಅಗ್ನಿಯ ಅಸ್ತ್ರ ಅಗ್ನಿಯ ಮಗನ ವಿರುದ್ಧ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಕೇವಲ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು, ಸಾಯಲಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ‘ರಣೋತ್ಸುಕಃ’, ಅವನು ಇನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗಿಲ್ಲ. ನೀಲನ ಪರಾಕ್ರಮ ಅಲ್ಪಕಾಲದ್ದಾದರೂ ಸ್ಮರಣೀಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ರಾವಣನನ್ನು ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾದನು. ಆ ವೀರನು ಕೇವಲ ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವಾನರಸೇನೆಯ ವಿಶೇಷ.

ರಣದ ನಡುವೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ತಡೆದು, ಉರಿಯುತ್ತ ನಿಂತ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ಕುಗ್ಗದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಅಳತೆಮೀರಿದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿಶಾಚರೇಂದ್ರಾ, ಇಂದು ನನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸು; ನೀನು ವಾನರರೊಡನೆ ಹೋರಾಡಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ.’ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅವನ ಮಾತನ್ನೂ ಉಗ್ರವಾದ ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ರಾಜ ರಾವಣನು ಎದುರಿಗೆ ಬಂದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ರೋಷದಿಂದ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಘವಾ, ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ನೀನು ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಪಥಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೀಯೆ — ಅಂತ್ಯದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿರುವ, ವಿಪರೀತಬುದ್ಧಿಯವನು ನೀನು; ಇದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಾಣಜಾಲಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಮೃತ್ಯುಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ.’ ಹೊರಚಾಚಿದ ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೊಡನೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ವಿಸ್ಮಯಗೊಳ್ಳದೆ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ಮಹಾಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳಾದ ವೀರರು ಗರ್ಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪಾಪಕರ್ಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರಾ, ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯ, ಬಲ, ಪ್ರತಾಪ, ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; ನಾನು ಬಾಣ-ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ; ಬಾ, ವ್ಯರ್ಥ ಬಡಾಯಿಯಿಂದೇನು?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಸುಂದರವಾದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಏಳು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಹರಿತವಾದ ಮೊನೆ-ಅಲಗುಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಹೆಡೆಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪರಾಜರಂತೆ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಲಂಕೇಶ್ವರನು ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾದನು, ಬೇರೆ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ರಾಮನ ತಮ್ಮನು ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ತೀವ್ರವಾದ ಬಾಣಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು; ಕ್ಷುರ, ಅರ್ಧಚಂದ್ರ, ಉತ್ತಮ ಕರ್ಣಿ, ಭಲ್ಲ ಎಂಬ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಆ ಆ ಬಾಣಜಾಲಗಳು ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವಶತ್ರುಗಳ ರಾಜನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಲಾಘವದಿಂದ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು, ಮತ್ತೆ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಮಹೇಂದ್ರಸಮಾನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಹರಿತವಾದ ಮೊನೆಗಳುಳ್ಳ, ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಭೀಕರವೇಗದ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ವಧೆಗಾಗಿ ಬಿಟ್ಟನು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಆ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಸ್ವಯಂಭು ಬ್ರಹ್ಮನು ಕೊಟ್ಟ ಬಾಣದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹಣೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ರಾವಣನ ಬಾಣದಿಂದ ನೊಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಡಿಲಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ತತ್ತರಿಸಿದನು; ಕಷ್ಟದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಅವನು ದೇವೇಂದ್ರಶತ್ರುವಿನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಧನುಸ್ಸು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನನ್ನು ದಾಶರಥಿಯು ಹರಿತವಾದ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು; ಬಾಣಗಳಿಂದ ನೊಂದ ರಾಜನು ತತ್ತರಿಸಿದನು, ಕಷ್ಟದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದನು. ಧನುಸ್ಸು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಕೊಬ್ಬಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ದೇಹದೊಡನೆ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ, ಉಗ್ರಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ದೇವಶತ್ರುವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಭು ಕೊಟ್ಟ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಹೆದರಿಸುವ, ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಾಷ್ಟ್ರನಾಥನು ವೇಗದಿಂದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯತ್ತ ಎಸೆದನು. ಎರಗಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಭರತನ ತಮ್ಮನು ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಆಹುತಿ ಪಡೆದ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಹೊಡೆದನು; ಆದರೂ ಆ ಶಕ್ತಿ ದಾಶರಥಿಯ ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು. ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ರಘುವೀರನು ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಬಿದ್ದನು; ವಿಹ್ವಲನಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ರಾಜ ರಾವಣನು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಸಮೀಪಿಸಿ ವೇಗದಿಂದ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಸಂಯಮದ ಆದರ್ಶ — ‘ನ ಗರ್ಜಂತಿ ಮಹಾಪ್ರಭಾವಾಃ’ (ಮಹಾಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳು ಗರ್ಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ); ವೀರರು ಕರ್ಮದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ. ಇಬ್ಬರ ಬಾಣಯುದ್ಧ ಸಮಾನವಾದುದು — ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರ, ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ; ಕ್ಷುರ, ಅರ್ಧಚಂದ್ರ, ಕರ್ಣಿ, ಭಲ್ಲ ಎಂಬ ಬಾಣಗಳ ಬಗೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಕೊಟ್ಟ ಬಾಣ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ರಾವಣನ ಕೊನೆಯ ಆಯುಧಗಳು; ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಬೀಳಿಸುತ್ತಾನೆ. 102ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (‘ಸ ಬಾಣಜಾಲಾನ್ಯಪಿ…’) ಮತ್ತು 110ನೆಯದು (‘ಸ ಶಕ್ತಿಮಾಞ್…’) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; 93ನೆಯದೂ ಇಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆಹ್ವಾನ ‘ನ ವಾನರಾಂಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರತಿಯೋದ್ಧುಮರ್ಹಸಿ’ — ವಾನರರು ನಿನಗೆ ಸಮಾನರಲ್ಲ, ನಾನೇ ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಯೋಧ — ಎಂಬುದು ವೀರನಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಮಾತು. ರಾವಣನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ‘ರಾಘವ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಘುವಂಶದವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಶತ್ರುಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತ. ‘ಅಂತಗಾಮೀ ವಿಪರೀತಬುದ್ಧಿಃ’ ಎಂಬ ಅವನ ಮಾತು ವಿಪರೀತವಾಗಿಯೇ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಹೇಳುವವನೇ ವಿನಾಶದತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇಬ್ಬರ ಬಾಣಯುದ್ಧ ಸಮಾನ, ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಲಾಘವ ಮಿಗಿಲು; ರಾವಣನೂ ‘ವಿಸಿಸ್ಮಿಯೇ’ (ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು). ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತ ಬಾಣ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಮೂರ್ಛೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ರಾವಣನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವೀರನ ಅದಮ್ಯತೆ. ರಾವಣನೂ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಸಮಾನ ಆಘಾತವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಆಗ ರಾವಣನು ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಸ್ತ್ರಗಳೂ ತಡೆಯಲಾರವು. ‘ತಥಾಪಿ ಸಾ ತಸ್ಯ ವಿವೇಶ ಶಕ್ತಿಃ’ (ಆದರೂ ಆ ಶಕ್ತಿ ಅವನನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು) — ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಶಕ್ತಿ ತಡೆಯಲಸಾಧ್ಯ. ಈ ಭಾಗದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ, ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ವೇಗವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ — ವೀರ್ಯ, ಬಲ, ಪ್ರತಾಪ, ಪರಾಕ್ರಮ; ಅವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನ ಬಡಾಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಾಪಕೃತಾಂ ವರಿಷ್ಠ’ (ಪಾಪಕರ್ಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ) ಎಂಬುದು ವ್ಯಂಗ್ಯೋಕ್ತಿ — ಸೀತಾಪಹರಣದ ನೆನಪು. ಶಕ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಭೀಷಣ — ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ವಾನರರನ್ನು ಹೆದರಿಸುವ, ಉರಿಯುವ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ‘ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಗ್ನಿ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ವಿಧೂಮ’ (ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ವಿರುದ್ಧ ಪಾಠವಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಹುತಾಗ್ನಿಕಲ್ಪೈಃ’ (ಆಹುತಿ ಪಡೆದ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ) ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಪ್ರಯತ್ನ ಪೂರ್ಣ, ಆದರೆ ದೈವ ಪ್ರಬಲ.

ಹಿಮವಂತ, ಮಂದರ, ಮೇರು ಪರ್ವತಗಳನ್ನಾಗಲಿ, ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನಾಗಲಿ ರಾವಣನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಎತ್ತಬಲ್ಲನು; ಆದರೆ ಭರತನ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಎತ್ತಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಎದೆಯ ನಡುವೆ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ತಾನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಚಿಂತ್ಯವಾದ ಅಂಶವೆಂಬುದನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡನು. ಆಗ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮುಳ್ಳಾದ ರಾವಣನು ದಾನವರ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿಯುವ ಆ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಸುಕಿದರೂ ಅವನನ್ನು ಕದಲಿಸಲು — ಅಲುಗಾಡಿಸಲು — ಸಮರ್ಥನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ರಾವಣನತ್ತ ಧಾವಿಸಿ ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆ ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಮೊಣಕಾಲೂರಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಂದನು, ತತ್ತರಿಸಿದನು, ಬಿದ್ದನು. ಅವನ ಬಾಯಿಗಳಿಂದಲೂ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೂ ಕಿವಿಗಳಿಂದಲೂ ಬಹಳ ರಕ್ತ ಸುರಿಯಿತು; ತಲೆಸುತ್ತುತ್ತ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನಾಗಿ ಅವನು ರಥದ ತಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಸಿದು ಕುಳಿತನು. ಅವನು ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನನಾಗಿ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿದ್ದನು, ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡಲಾರದವನಾದನು. ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾವಣನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಋಷಿಗಳೂ ವಾನರರೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಅಸುರರೂ ಘೋಷಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ರಾಘವನ ಬಳಿಗೆ ತಂದನು. ವಾಯುಪುತ್ರನ ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದಲೂ ಪರಮ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ, ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅಲುಗಾಡಿಸಲಾಗದಿದ್ದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಪಿಗೆ ಹಗುರವಾದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆ ಶಕ್ತಿ ರಾವಣನ ಆ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮರಳಿತು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾವಣನೂ ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು, ದೊಡ್ಡ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ತಾನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಚಿಂತ್ಯ ಅಂಶವೆಂಬುದನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡನು, ಶಲ್ಯರಹಿತನಾದನು. ರಣದಲ್ಲಿ ಮಹಾವೀರರು ಬೀಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ವಾನರರ ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ರಾವಣನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಗೂಢತತ್ತ್ವ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಂಶ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಎತ್ತಬಲ್ಲ ರಾವಣನೂ ಅವನನ್ನು ಕದಲಿಸಲಾರ. ಆದರೆ ಹನುಮಂತನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹೊರುತ್ತಾನೆ — ಭಕ್ತಿಯ ಶಕ್ತಿ ಬಲಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅಲುಗಾಡಿಸಲಾಗದ್ದು ಭಕ್ತನಿಗೆ ಹಗುರ. ಹನುಮಂತನ ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರ ರಾವಣನಿಗೆ ಮೊದಲ ಗಂಭೀರ ಆಘಾತ — ಬಾಯಿಯಿಂದ, ಕಣ್ಣಿನಿಂದ, ಕಿವಿಯಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ. 113ನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನ ಪ್ರಭುಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿಭಾಗ ಮುದ್ರಣಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅಪ್ರಭುಃ’. 112ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಸ್ಥಾನ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ — ಅಲ್ಲಿ ಅದು ಹಿಮವಂತದ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಬರುತ್ತದೆ. 116 ಮತ್ತು 117.1 ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟ; 119ನೆಯದು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ರಾವಣನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ವರ್ಣನೆ ವಿರೋಧಾಭಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಹಿಮವಂತನನ್ನೂ ಮೇರುವನ್ನೂ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಬಲ್ಲವನು ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕದಲಿಸಲಾರ; ಈ ವಿರೋಧ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಮುಷ್ಟಿ ‘ವಜ್ರಕಲ್ಪಃ’ — ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಿಂದಲೂ ನಡುಗದ ರಾವಣನು ವಾನರನ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ಶಕ್ತಿ ತಾನೇ ರಾವಣನ ರಥಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತದೆ — ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತ ಆಯುಧದ ವಿಶೇಷ, ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿಸಿ ಒಡೆಯನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರೂ — ರಾವಣ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ — ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಸಾವರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಯುದ್ಧ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಈಗ ರಾಮನೇ ಸ್ವತಃ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಥೋಪಸ್ಥ ಉಪಾವಿಶತ್’ — ರಾವಣನು ರಥದ ತಳದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನಾಗಿ ಕುಳಿತನು; ರಾಜನ ಸ್ಥಿತಿ ದಯನೀಯ. ಹನುಮಂತನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ತರುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಅವನು ಸೇವಕಧರ್ಮವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಮೊದಲು ಒಡೆಯನ ತಮ್ಮನ ರಕ್ಷಣೆ, ಆಮೇಲೆ ಶತ್ರುವಿನ ವಧೆ. ಇದು ಹನುಮಂತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಸಾರ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಚೇತರಿಕೆ ‘ವಿಶಲ್ಯಃ’ — ಶಕ್ತಿ ತಾನೇ ಹೊರಬಂದಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಶಲ್ಯ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ; ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಂಶವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನು ಮತ್ತೆ ಸ್ವಸ್ಥನಾದನು, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕ್ಷಣಗಳು — ರಾವಣನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಹಾರ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಚೇತರಿಕೆ — ಎಲ್ಲವೂ ರಾಮಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದವು.

ಆಮೇಲೆ ಹನುಮಂತನು ಆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದನು: ‘ವಿಷ್ಣುವು ಗರುಡನನ್ನೇರಿ ದೇವವೈರಿಯನ್ನು ದಂಡಿಸುವಂತೆ, ನೀನು ನನ್ನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರಿ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ದಂಡಿಸಬೇಕು.’ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ತಕ್ಷಣ ಮಹಾಕಪಿಯಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಏರಿದನು. ಮನುಜಾಧಿಪನಾದ ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಥಾರೂಢನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡನು; ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು — ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಆಯುಧವನ್ನೆತ್ತಿದ ವಿಷ್ಣುವು ವಿರೋಚನಪುತ್ರ ಬಲಿಯತ್ತ ಧಾವಿಸುವಂತೆ — ರಾವಣನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅವನು ವಜ್ರದ ಅಪ್ಪಳಿಕೆಯಂತೆ ಕಠೋರವೂ ತೀವ್ರವೂ ಆದ ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಗಂಭೀರವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು; ನನಗೆ ಇಂತಹ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿ, ರಾಕ್ಷಸಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಪಡೆಯುವೆ? ನೀನು ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿಗಾಗಲಿ, ವೈವಸ್ವತ ಯಮನಲ್ಲಿಗಾಗಲಿ, ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿಗಾಗಲಿ, ಸ್ವಯಂಭು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿಗಾಗಲಿ, ವೈಶ್ವಾನರ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿಗಾಗಲಿ, ಶಂಕರನಲ್ಲಿಗಾಗಲಿ, ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಲಿ ಹೋದರೂ ಇಂದು ನನ್ನ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ನೀನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆ. ಇಂದು ನಿನ್ನ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಇವನೇ, ರಾಕ್ಷಸಗಣರಾಜನೇ, ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳು-ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ನಿನಗೆ ಮೃತ್ಯುವಾಗುವನು. ಇವನಿಂದಲೇ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ, ಅತ್ಯದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.’ ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಮಹಾರೋಷದಿಂದ ಆವಿಷ್ಟನಾಗಿ, ಹಿಂದಿನ ವೈರವನ್ನು ನೆನೆದು, ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಘವನನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾವೇಗಿಯಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಂತಹ ಉರಿಯುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಸ್ವಭಾವತಃ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಆ ಹನುಮಂತನ ತೇಜಸ್ಸು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿತು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಮನು ರಾವಣನಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ವಾನರಶಾರ್ದೂಲನನ್ನು ಕಂಡು ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಗರುಡನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು — ಈ ದೃಶ್ಯ ರಾಮನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಮಾತು ಅವನ ದೃಢನಿಶ್ಚಯದ ಘೋಷಣೆ — ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ರಾವಣನಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ’ ಎಂದು; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನೇ ಅವರನ್ನು ಕೊಂದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಏತೇನ’ (ಇವನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕೆಲವರು ‘ರಾಮನಿಂದಲೇ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವಾದರೋ ‘ಈ ರಘುವಂಶೀ ರಾಜಕುಮಾರನಿಂದ’ ಎಂದು ಅದನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣಪರವಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ವೈರ — ಲಂಕಾದಹನ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷವಧೆ. ಆಘಾತಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನ ತೇಜಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಇದು ಅವನ ಸ್ವಭಾವ. 125ನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ, 132ನೆಯದು, 133.2, 134.1 ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟ; 126ನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ (ಹೆಚ್ಚುವರಿ) ಅರ್ಧವಾಗಿದೆ (6.047.118e). ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಭಕ್ತಿಯ ಪರಮ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ — ಗರುಡನು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ವಾಹನವಾಗಿರುವಂತೆ ಅವನು ತಾನೇ ವಾಹನವಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ರಥಿಕನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ರಾವಣನಾದರೋ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದನು; ಹನುಮಂತನ ಬೆನ್ನೇ ರಾಮನ ರಥವಾಗಿ ಇಬ್ಬರ ಸಮತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು — ಮೊದಲು ‘ತಿಷ್ಠ ತಿಷ್ಠ’ (ನಿಲ್ಲು ನಿಲ್ಲು) ಎಂಬ ಆಹ್ವಾನ, ಆಮೇಲೆ ರಾವಣನ ನಿರಾಶ್ರಯತೆಯ ಘೋಷಣೆ, ಆಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರಾಕ್ರಮದ ನೆನಪು — ಇದರಿಂದ ತಾನು ಹತನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದವನೇ ತನ್ನ ಮೃತ್ಯು ಎಂಬುದನ್ನು ರಾವಣನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಪುತ್ರಪೌತ್ರಸ್ಯ’ (ಮಕ್ಕಳು-ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ) — ರಾವಣನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕುಲದ ವಿನಾಶ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾವಣನು ರಾಮನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೊಡೆಯದೆ ರಾಮನ ವಾಹನವಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನ ಕ್ರೋಧ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಸೇವಕನ ಕ್ಲೇಶವೇ ಒಡೆಯನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ‘ಸ್ವಭಾವತೇಜೋಯುಕ್ತಸ್ಯ ಭೂಯಸ್ತೇಜೋಽಭ್ಯವರ್ಧತ’ (ಸ್ವಭಾವತಃ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದವನ ತೇಜಸ್ಸು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿತು) ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ವಿಶೇಷ — ಆಘಾತಗಳಿಂದ ಅವನ ಬಲ ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಕಟ್ಟಿಗೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿ ಹೆಚ್ಚುವಂತೆ.

ರಾಮನು ರಾವಣನ ರಥದತ್ತ ಸಾಗಿ, ಚಕ್ರಗಳೊಡನೆ, ಕುದುರೆಗಳು-ಧ್ವಜ-ಛತ್ರ-ಮಹಾಪತಾಕೆಗಳೊಡನೆ, ಸಾರಥಿಯೊಡನೆ, ಅಶನಿ-ಶೂಲ-ಖಡ್ಗಗಳೊಡನೆ ಆ ರಥವನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಾಗ್ರಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿಹಾಕಿದನು. ಆಮೇಲೆ, ಭಗವಾನ್ ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರದಿಂದ ಮೇರುವನ್ನು ಹೊಡೆದಂತೆ, ಅವನು ವಜ್ರ-ಸಿಡಿಲುಗಳಂತಹ ಬಾಣದಿಂದ ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಾದ ರಾವಣನ ವಿಶಾಲವೂ ಸುಂದರವೂ ಆದ ಎದೆಯ ನಡುವೆ ವೇಗದಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ವಜ್ರಪಾತಗಳಿಂದಲೂ ಸಿಡಿಲುಗಳ ಅಪ್ಪಳಿಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳದ, ಅಲುಗಾಡದ ಆ ವೀರ ರಾಜನು ರಾಮಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅತ್ಯಂತ ನೊಂದು ತತ್ತರಿಸಿದನು, ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟನು. ವಿಹ್ವಲನಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಉರಿಯುವ ಅರ್ಧಚಂದ್ರಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಅದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ಸೂರ್ಯವರ್ಣದ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ವಿಷವಿಲ್ಲದ ಸರ್ಪದಂತೆ, ಕಿರಣಗಳು ಶಮನಗೊಂಡು ಕಾಂತಿಹೀನನಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಶೋಭೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕಿರೀಟಶಿಖರ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಗೆ ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀನು ಮಹತ್ತಾದ, ಅತಿಭೀಕರವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೀಯೆ, ನನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರರನ್ನೂ ಕೊಂದಿದ್ದೀಯೆ; ಆದರೂ ನೀನು ದಣಿದಿದ್ದೀಯೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಮೃತ್ಯುವಿನ ವಶಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಶಾಚರರಾಜನೇ, ನೀನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದೀಯೆಂದು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; ಹೋಗು, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡು ರಥಿಕನಾಗಿ, ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹೊರಗೆ ಬಾ; ಆಗ ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನನ್ನ ಬಲವನ್ನು ನೋಡುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ದರ್ಪವೂ ಹರ್ಷವೂ ನಾಶವಾದ, ಧನುಸ್ಸು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಕುದುರೆಗಳೂ ಸಾರಥಿಯೂ ಹತರಾದ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ, ಮಹಾಕಿರೀಟ ಮುರಿದುಹೋದ ಆ ರಾಜನು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಮಹಾಬಲನಾದ, ದಾನವರಿಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಶತ್ರುವಾದ ಆ ನಿಶಾಚರೇಂದ್ರನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು, ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಶಲ್ಯರಹಿತರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ದೇವೇಂದ್ರಶತ್ರುವಾದ ಅವನು ಭಗ್ನನಾಗಲು ದೇವತೆಗಳೂ ಅಸುರರೂ ಭೂತಗಣಗಳೂ ಸಾಗರಗಳೊಡನೆ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳೂ ಭೂಚರಗಳೂ ಜಲಚರಗಳೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡವು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ಪರಮ ಆದರ್ಶ — ದಣಿದ, ನಿರಾಯುಧನಾದ, ರಥಹೀನನಾದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಅವನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಸಜ್ಜಾಗಿ ಬರಲು ಅನುಮತಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ದಯೆ ದೌರ್ಬಲ್ಯವಲ್ಲ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ — ಸಜ್ಜಾಗಿ ಬಂದ ರಾವಣನನ್ನೂ ತಾನು ಗೆಲ್ಲುವೆನೆಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲನು. ಕಿರೀಟವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದು ರಾಜನ ಅಪಮಾನದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ; ‘ವಿಷವಿಲ್ಲದ ಸರ್ಪ’, ‘ಕಿರಣಗಳು ಶಮನಗೊಂಡ ಸೂರ್ಯ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ದರ್ಪದ ನಾಶ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಸೈನಿಕರ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ವಾನರರನ್ನು ಶಲ್ಯರಹಿತರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಕರುಣೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ. ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ; 143ನೆಯದು (‘ಪ್ರಯಾಹಿ ಜಾನಾಮಿ…’) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಹರ್ಷ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮಂಗಳದೊಡನೆ ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯೋ ವಜ್ರಪಾತಾಶನಿಸಂನಿಪಾತಾನ್ನ ಚುಕ್ಷುಭೇ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕ ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ಗೌರವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಈಗಿನ ಅವನ ಪರಾಭವ ಹೆಚ್ಚು ತೀವ್ರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಬಾಣ ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲು — ವಜ್ರದಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗದ್ದು ರಾಮಬಾಣದಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ರಾವಣನ ಪರಾಭವ ಸಂಪೂರ್ಣ — ರಥ, ಕುದುರೆಗಳು, ಸಾರಥಿ, ಧ್ವಜ, ಛತ್ರ, ಧನುಸ್ಸು, ಕಿರೀಟ ಎಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾದವು; ಪ್ರಾಣಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದವು, ಅವೂ ರಾಮನ ದಯೆಯಿಂದ. ರಾವಣನ ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ ‘ಸಹಸಾ’ (ಹಠಾತ್ತಾಗಿ) — ನಾಚಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಭಯದಿಂದಲೂ ಅವನು ಬೇಗನೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ಅಸುರರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರಾವಣನು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪರಾಭವ ಎಲ್ಲರ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಈ ಪರಾಭವವೇ ಮುಂದಿನ ಕುಂಭಕರ್ಣಪ್ರಬೋಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

വാനരശ്രേഷ്ഠനായ നീലൻ ആ യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസസേനാപാലകനായ പ്രഹസ്തനെ കൊന്നപ്പോൾ, ഭയങ്കരായുധങ്ങളുള്ളതും സമുദ്രവേഗത്തിനു തുല്യവുമായ രാക്ഷസരാജന്റെ സൈന്യം ഓടിപ്പോയി, പലായനം ചെയ്തു. അവർ ചെന്ന് രാക്ഷസാധിപനായ രാവണനെ ‘സേനാപതി പ്രഹസ്തനെ അഗ്നിപുത്രനായ നീലൻ കൊന്നു’ എന്ന് അറിയിച്ചു. അവരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് രാക്ഷസാധിപൻ ക്രോധത്തിനു വശംവദനായി. യുദ്ധത്തിൽ പ്രഹസ്തൻ കൊല്ലപ്പെട്ടെന്നു കേട്ട്, ക്രോധത്താൽ പീഡിതനും ശോകത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട മനസ്സുള്ളവനുമായ അവൻ, ഇന്ദ്രൻ ദേവയൂഥമുഖ്യന്മാരോടെന്നപോലെ, രാക്ഷസയൂഥമുഖ്യന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘ശത്രുവിനെ അവഗണിക്കരുത്; ഇന്ദ്രന്റെ സൈന്യത്തെപ്പോലും തകർക്കാൻ കഴിവുള്ള എന്റെ സേനാപാലകനെ അനുയായികളോടും ആനകളോടുംകൂടി കൊന്നുകളഞ്ഞ ആ ശത്രുക്കൾ നിസ്സാരരല്ല. അതിനാൽ ശത്രുക്കളുടെ വിനാശത്തിനും വിജയത്തിനുമായി, ഒട്ടും ശങ്കിക്കാതെ, ഞാൻതന്നെ ആ അദ്ഭുതമായ യുദ്ധമുന്നണിയിലേക്കു പോകും. ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികൾ കാടിനെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ഇന്ന് ആ വാനരസൈന്യത്തെയും ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമനെയും ഞാൻ ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാൽ ദഹിപ്പിക്കും; ഇന്ന് കപികളുടെ രക്തംകൊണ്ട് ഞാൻ ഭൂമിയെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തും.’ ഇവിടെ രാവണന്റെ മനസ്സിൽ ആദ്യമായി ഒരു മാറ്റം കാണാം — ഇതുവരെ അവൻ വാനരന്മാരെ അവജ്ഞയോടെയാണു കണ്ടിരുന്നത്; ഇപ്പോൾ ‘നാവജ്ഞാ രിപവേ കാര്യാ’ (ശത്രുവിനെ അവഗണിക്കരുത്) എന്ന് അവൻ സ്വയം അംഗീകരിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ സൈന്യത്തെപ്പോലും തകർക്കാൻ പ്രഹസ്തനു കഴിവുണ്ടായിരുന്നു; അത്തരമൊരുവന്റെ വധം ശത്രുക്കളുടെ സാമർഥ്യത്തിനു തെളിവാണ്. ആരംഭത്തിലെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; അവ സർഗത്തിന്റെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആറാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ അവസാനാർധമായ ‘അദ്യ സംതര്പയിഷ്യാമി പൃഥിവീം കപിശോണിതൈഃ’ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. രാവണന്റെ ‘അവിചാരയൻ’ (ആലോചിക്കാതെ) എന്ന പദം രണ്ടുവിധം അർഥം നൽകുന്നു — സംശയമില്ലാതെ എന്നും, എന്നാൽ വിവേകമില്ലാതെ എന്നും; പരിണാമത്തെക്കുറിച്ച് അവൻ ചിന്തിക്കുന്നില്ല. ‘രണശീർഷം’ എന്നാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ മുന്നണി, പ്രധാനവീരന്മാർ പൊരുതുന്നിടം; രാജാവ് സ്വയം അവിടേക്കു പോകും എന്നതാണ് അവന്റെ ദൃഢനിശ്ചയം.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ദേവരാജശത്രുവായ രാവണൻ അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നതും ഉത്തമാശ്വങ്ങളുടെ നിരയെ പൂട്ടിയതും സ്വന്തം ശരീരകാന്തിയാൽ പ്രകാശിക്കുന്നതുമായ ജ്വലിക്കുന്ന രഥത്തിൽ കയറി. ശംഖുകളുടെയും ഭേരികളുടെയും പണവങ്ങളുടെയും നാദങ്ങളാലും, കൈകൊട്ടലുകളാലും ആർപ്പുവിളികളാലും സിംഹനാദങ്ങളാലും, പുണ്യസ്തോത്രങ്ങളാലും നന്നായി പൂജിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് രാക്ഷസരാജമുഖ്യൻ അപ്പോൾ പുറപ്പെട്ടു. മലകളെയും മേഘങ്ങളെയുംപോലുള്ള രൂപമുള്ളവരും മാംസഭോജികളും അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന കണ്ണുകളുള്ളവരുമായ രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അവൻ, ഭൂതഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ദേവേശനായ രുദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ പെട്ടെന്നു നഗരത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി, മഹാസമുദ്രത്തെയും മേഘത്തെയുംപോലെ ഇരമ്പുന്നതും മരങ്ങളും പാറകളും കൈകളിലേന്തി ഒരുങ്ങിനിൽക്കുന്നതുമായ ആ ഉഗ്രമായ വാനരസൈന്യത്തെ കണ്ടു. ഇവിടെ രാവണന്റെ പുറപ്പാട് പ്രഹസ്തന്റെ പുറപ്പാടിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് — അവിടെ അശുഭനിമിത്തങ്ങൾ, ഇവിടെ പുണ്യസ്തോത്രങ്ങളും മംഗളവാദ്യങ്ങളും. രുദ്രന്റെ ഉപമ രാവണന്റെ മഹത്ത്വവും ഭീഷണതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭൂതഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ശിവനെപ്പോലെ ഘോരരാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാവണൻ. രാവണൻ ശിവഭക്തനാണെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ ഈ ഉപമ അർഥവത്താണ്. വാനരസേനയും ഉഗ്രമാണ്, മരങ്ങളും പാറകളുമായി ഒരുങ്ങിനിൽക്കുന്നു — രണ്ടു സൈന്യങ്ങളും തുല്യബലത്തോടെ മുഖാമുഖം വരുന്നു. നാലു ശ്ലോകങ്ങളും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ‘ആസ്ഫോടിത’ എന്നാൽ ഭുജങ്ങളിൽ തട്ടി ശബ്ദമുണ്ടാക്കൽ, ‘ക്ഷ്വേഡിത’ എന്നാൽ സിംഹനാദംപോലുള്ള ആർപ്പ് — യോദ്ധാക്കളുടെ ഉത്സാഹത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ.

സർപ്പരാജനെപ്പോലുള്ള കൈകളുള്ളവനും വിപുലശോഭയുള്ളവനുമായ രാമൻ, സൈന്യം പിന്തുടർന്നുവരവേ, അതിപ്രചണ്ഡമായ ആ രാക്ഷസസൈന്യത്തെ നോക്കി, ശസ്ത്രധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു: ‘പലതരം പതാകകളും ധ്വജങ്ങളും കുടകളും നിറഞ്ഞതും, പ്രാസങ്ങളും വാളുകളും ശൂലങ്ങളും മറ്റ് ആയുധങ്ങളും ശസ്ത്രങ്ങളും ഏന്തിയതും, ഭയമില്ലാത്ത യോദ്ധാക്കൾ സേവിക്കുന്നതും, മഹേന്ദ്രപർവതംപോലുള്ള ആനകളാൽ നിറഞ്ഞതും, ഇളക്കാനാവാത്തതുമായ ഈ സൈന്യം ആരുടേതാണ്?’ അപ്പോൾ ഇന്ദ്രനു തുല്യമായ വീര്യമുള്ള വിഭീഷണൻ രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട്, മഹാത്മാക്കളായ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ സൈന്യത്തിലെ പ്രമുഖന്മാരെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ആനയുടെ കഴുത്തിൽ കയറിയിരിക്കുന്നവനും പുതുതായി ഉദിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ ചെമ്പുനിറമുള്ള മുഖമുള്ളവനും ആനയുടെ തല കുലുക്കിക്കൊണ്ടു വരുന്നവനുമായ അവനെ അകമ്പനൻ എന്നറിയുക. സിംഹധ്വജമുള്ളവനും രഥത്തിലിരിക്കുന്നവനും ഇന്ദ്രധനുസ്സുപോലുള്ള വില്ല് ചുഴറ്റുന്നവനും ഉഗ്രമായി പുറത്തേക്കു തള്ളിനിൽക്കുന്ന കൊമ്പുകളുള്ള ആനയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നവനുമായ അവൻ വരങ്ങളാൽ പ്രമുഖനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് ആണ്. വിന്ധ്യൻ, അസ്തപർവതം, മഹേന്ദ്രം എന്നീ മലകളെപ്പോലുള്ളവനും വില്ലാളിയും രഥത്തിലിരിക്കുന്നവനും അതിരഥനും അതിവീരനും അതുല്യമായ വില്ല് വലിച്ചുമുഴക്കുന്നവനുമായ അവൻ അതിവിശാലമായ ശരീരമുള്ള അതികായനാണ്. പുതുതായി ഉദിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ ചെമ്പുനിറമുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനും മണികളുടെ നാദമുള്ള ക്രൂരനായ ആനയുടെമേൽ കയറി ഗർജിക്കുന്നവനുമായ അവനാണ് മഹോദരൻ എന്ന വീരൻ. സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രിതമായ കോപ്പുകളണിഞ്ഞ, സന്ധ്യാമേഘംപോലുള്ള മലയ്ക്കു തുല്യനായ കുതിരയുടെമേൽ കയറി, കിരണങ്ങൾ ചുറ്റിയ പ്രാസം ഉയർത്തിക്കൊണ്ടു വരുന്നവൻ ഇടിമിന്നലിനു തുല്യവേഗമുള്ള പിശാചൻ ആണ്. മിന്നൽപോലെ തിളങ്ങുന്നതും വജ്രവേഗമുള്ളതും മൂർച്ചയേറിയതുമായ ശൂലമേന്തി, ചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന വൃഷഭരാജന്റെമേൽ കയറി വരുന്നവൻ യശസ്വിയായ ത്രിശിരസ്സ് ആണ്. മേഘംപോലുള്ള രൂപമുള്ളവനും വിശാലവും വിസ്തൃതവും സുന്ദരവുമായ മാറിടമുള്ളവനും ഏകാഗ്രനും സർപ്പരാജധ്വജമുള്ളവനുമായി വില്ലു മുഴക്കിക്കൊണ്ടു പോകുന്നവൻ കുംഭൻ ആണ്. സ്വർണവും വജ്രവും പതിച്ചതും ജ്വലിക്കുന്നതും പുകയോടുകൂടിയതുമായ പരിഘമേന്തി രാക്ഷസസൈന്യത്തിന്റെ കൊടിക്കൂറപോലെ വരുന്നവൻ അദ്ഭുതവും ഘോരവുമായ കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന നികുംഭൻ ആണ്. വില്ലും വാളും ശരക്കൂട്ടങ്ങളും നിറച്ചതും പതാകയുള്ളതും അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നതുമായ രഥത്തിൽ ഉയർന്നുനിന്നു ശോഭിക്കുന്നവൻ മലമുടികൾകൊണ്ടു പൊരുതുന്ന നരാന്തകൻ ആണ്. പുലി, ഒട്ടകം, ആനത്തലവൻ, മാൻ, കുതിര എന്നിവയുടെ മുഖങ്ങളുള്ള, തുറിച്ച കണ്ണുകളുള്ള, പലതരം ഘോരരൂപങ്ങളുള്ള ഭൂതങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു ശോഭിക്കുന്നവൻ ദേവന്മാരുടെപോലും ദർപ്പം കെടുത്തുന്നവനാണ്; ചന്ദ്രനെപ്പോലെ വെളുത്തതും നേർത്ത കമ്പികളുള്ളതുമായ ഈ ശ്രേഷ്ഠമായ വെൺകൊറ്റക്കുട എവിടെ ശോഭിക്കുന്നുവോ, അവിടെ ഭൂതങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രുദ്രനെപ്പോലെ ഈ മഹാത്മാവായ രാക്ഷസാധിപൻ ശോഭിക്കുന്നു. കിരീടമണിഞ്ഞവനും ഇളകുന്ന കുണ്ഡലങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന മുഖമുള്ളവനും പർവതരാജനെയും വിന്ധ്യനെയുംപോലെ ഭീമമായ ശരീരമുള്ളവനും മഹേന്ദ്രന്റെയും വൈവസ്വതന്റെയും (യമന്റെയും) ദർപ്പം കെടുത്തിയവനുമായ രാക്ഷസാധിപൻ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു.’ ഈ പരിചയം രാവണസൈന്യത്തിലെ എല്ലാ പ്രമുഖന്മാരെയും ഒന്നിച്ചു കാണിക്കുന്നു — ഇവരെല്ലാം വരുന്ന സർഗങ്ങളിൽ ഓരോരുത്തരായി കൊല്ലപ്പെടും. ഓരോരുത്തരുടെയും വാഹനവും ധ്വജവും ആയുധവും രൂപവും വെവ്വേറെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ആന, രഥം, ക്രൂരനായ ആന, കുതിര, കാള എന്നിങ്ങനെ. വിഭീഷണന്റെ വാക്ക് രാമന് ഒരു ചാരന്റെ വിവരംപോലെയാണ്; ശത്രുസേനയുടെ എല്ലാ രഹസ്യങ്ങളും അവന് അറിയാം. പതിനഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; അവ വർണനയുടെ വൈഭവം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഈ അകമ്പനൻ മുമ്പു കൊല്ലപ്പെട്ടവനിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തനാണെന്നും ഈ ത്രിശിരസ്സ് ജനസ്ഥാനത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട ത്രിശിരസ്സിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തനാണെന്നും ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ കുറിപ്പുണ്ട്. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ പാദക്രമം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലേതിനു വിപരീതമാണ് — അവിടെ ‘സൈന്യം നഗേന്ദ്രോപമനാഗജുഷ്ടം’ ആദ്യം, ഇവിടെ അവസാനം. രാമന്റെ ചോദ്യത്തിലും ഒരു സവിശേഷതയുണ്ട് — ‘അക്ഷോഭ്യം’ (ഇളക്കാനാവാത്തത്), ‘അഭീരുജുഷ്ടം’ (നിർഭയർ സേവിക്കുന്നത്) എന്നിങ്ങനെ അവൻ സൈന്യത്തിന്റെ ശോഭയെ പ്രശംസിക്കുന്നു; ശത്രുബലത്തെ അവൻ യഥാർഥമായി വിലയിരുത്തുന്നു, അവഗണിക്കുന്നില്ല. വിഭീഷണന്റെ വർണനയിൽ ഓരോ വീരനെയും ‘യോഽസൗ… സഃ’ (ആ ആരാണോ… അവൻ) എന്ന ഒരേ വാക്യരീതിയിൽ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു — ആരോ വിരൽചൂണ്ടി പറയുന്നതുപോലെ; ഈ ശൈലി നാടകീയമാണ്; വായനക്കാരനും യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്നുകൊണ്ട് അവരെ കാണുന്നതുപോലെ അനുഭവിക്കുന്നു. ഒടുവിലുള്ള രാവണവർണന മറ്റെല്ലാറ്റിനേക്കാളും ദീർഘമാണ് — ആദ്യം അവന്റെ കുട, പിന്നെ ഭൂതഗണങ്ങൾ, പിന്നെ കിരീടവും കുണ്ഡലങ്ങളും ശരീരവും, പിന്നെ അവന്റെ പരാക്രമം (മഹേന്ദ്രന്റെയും യമന്റെയും ദർപ്പം കെടുത്തിയവൻ) — ഇങ്ങനെ ക്രമത്തിൽ പരിചയം പരമകാഷ്ഠയിലെത്തുന്നു. ‘രുദ്ര ഇവാവഭാതി’ (രുദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു), ‘സൂര്യ ഇവാവഭാതി’ (സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു) എന്നിങ്ങനെ രണ്ടുതവണയുള്ള ഉപമ രാവണന്റെ തേജസ്സും ഭീഷണതയും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിനുള്ള ‘വരപ്രധാനഃ’ (വരങ്ങളാൽ പ്രമുഖൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന് ബ്രഹ്മാവിൽനിന്നു ലഭിച്ച വരങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതികായന്റെ പേരുതന്നെ അവന്റെ ശരീരത്തെ വർണിക്കുന്നു. ഈ വീരന്മാരെല്ലാം രാവണന്റെ പുത്രന്മാരോ സഹോദരന്മാരോ ആണ് — കുലത്തിന്റെ മുഴുവൻ ബലവും ഇവിടെ ഒന്നിച്ചെത്തിയിരിക്കുന്നു. ഈ പരിചയത്തിന്റെ പ്രയോജനം രണ്ടുവിധമാണ് — രാമനു ശത്രുസേനയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ്, വായനക്കാരനു വരാനിരിക്കുന്ന യുദ്ധങ്ങളുടെ മുന്നറിയിപ്പ്. വരുന്ന സർഗങ്ങളിൽ കുംഭകർണൻ, അതികായൻ, ഇന്ദ്രജിത്ത് തുടങ്ങിയവർ ഓരോരുത്തരായി യുദ്ധത്തിനു വരും.

അപ്പോൾ ശത്രുനാശകനായ രാമൻ വിഭീഷണനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഹോ, ജ്വലിക്കുന്ന മഹാതേജസ്സുള്ള രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ സൂര്യനെപ്പോലെ നോക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവനായി കിരണങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നു; തേജസ്സിനാൽ മൂടപ്പെട്ട അവന്റെ രൂപം എനിക്കു വ്യക്തമായി കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല. രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ഈ ശരീരം ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ ദേവദാനവവീരന്മാരുടെപോലും ശരീരം ഉണ്ടാവുകയില്ല. ആ മഹാത്മാവിന്റെ യോദ്ധാക്കളെല്ലാം പർവതസമാനരാണ്, എല്ലാവരും മലകൾകൊണ്ടു പൊരുതുന്നവരാണ്, എല്ലാവരും ജ്വലിക്കുന്ന ആയുധങ്ങളേന്തിയവരാണ്. ഭീകരദർശനരും ജ്വലിക്കുന്നവരും തീക്ഷ്ണരുമായ ഭൂതങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസരാജൻ ശരീരമെടുത്ത ഭൂതങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അന്തകനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ഭാഗ്യവശാൽ ഈ പാപാത്മാവ് ഇന്ന് എന്റെ കാഴ്ചയുടെ പരിധിയിൽ വന്നിരിക്കുന്നു; സീതാപഹരണംമൂലം ഉണ്ടായ എന്റെ ക്രോധം ഇന്നു ഞാൻ അഴിച്ചുവിടും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വീര്യവാനായ രാമൻ വില്ലെടുത്ത്, ഉത്തമമായ ഒരു ശരം വലിച്ചെടുത്ത്, ലക്ഷ്മണനാൽ അനുഗമിക്കപ്പെട്ടു നിന്നു. അപ്പോൾ മഹാത്മാവായ രാക്ഷസാധിപൻ മഹാബലന്മാരായ ആ രാക്ഷസന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങൾ ഗോപുരദ്വാരങ്ങളിലും വഴികളിലും രാജവീഥികളിലും വീടുകളിലും ഗോപുരങ്ങളിലും സ്വസ്ഥരായി, ശങ്കയില്ലാതെ നിലയുറപ്പിക്കുവിൻ. നിങ്ങളോടൊപ്പം ഞാൻ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നുവെന്നറിഞ്ഞ്, ഈ പഴുതു മനസ്സിലാക്കി, വനവാസികൾ ഒന്നിച്ചുകൂടി പെട്ടെന്ന്, മറ്റാർക്കും കീഴടക്കാനാവാത്ത എന്റെ നഗരം ശൂന്യമായിരിക്കുമ്പോൾ അതിനെ തകർത്തു കീഴടക്കിയേക്കാം.’ പിന്നെ സചിവന്മാരെ പറഞ്ഞയച്ച്, ആ രാക്ഷസന്മാർ നിയോഗമനുസരിച്ചു പോയശേഷം, ഒരു മഹാമത്സ്യം നിറഞ്ഞൊഴുകുന്ന സമുദ്രപ്രവാഹത്തെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ അവൻ വാനരസമുദ്രത്തെ പിളർന്നു. രാമന്റെ വാക്കിൽ ശത്രുവിന്റെ തേജസ്സിനോടുള്ള പ്രശംസയും കാണാം — രാവണന്റെ രൂപം ദേവദാനവന്മാരുടേതിനേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായി അവൻ കരുതുന്നു. എന്നാൽ ഉടൻതന്നെ അവൻ ‘പാപാത്മാ’ എന്ന് ഓർക്കുന്നു, സീതാപഹരണത്തിന്റെ ക്രോധവും; സൗന്ദര്യവും തേജസ്സും പാപത്തെ കഴുകിക്കളയുന്നില്ല. രാവണന്റെ സംവിധാനം ബുദ്ധിപൂർവമാണ് — അവൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിനു പോകുന്നു, എന്നാൽ നഗരരക്ഷയെ അവഗണിക്കുന്നില്ല; ശൂന്യമായ നഗരത്തിൽ വാനരന്മാർ കടന്നേക്കുമോ എന്നാണ് അവന്റെ ഭയം. ഈ ദീർഘദൃഷ്ടി അവന്റെ രാജനീതിജ്ഞത കാണിക്കുന്നു. ‘ദിഷ്ട്യായമദ്യ…’, ‘ഇഹാഗതം മാം…’ എന്നീ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. മഹാമത്സ്യത്തിന്റെ ഉപമ — തിമിംഗിലം സമുദ്രത്തെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ — രാവണന്റെ ഒറ്റയാൾ പരാക്രമത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘മഹാമത്സ്യം (തിമിംഗിലം)’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. രാമനും യുദ്ധത്തിനു സജ്ജനാണ് — ‘ധനുരാദായ… സമുദ്ധൃത്യ ശരോത്തമം’ (വില്ലെടുത്ത്… ഉത്തമശരം വലിച്ചെടുത്ത്) — എന്നാൽ ആദ്യം രാവണൻ വാനരസേനയെ ആക്രമിക്കുന്നതിനാൽ രാമൻ ഉടൻ പൊരുതുന്നില്ല. ‘ദേഹവദ്ഭിരിവാന്തകഃ’ (ശരീരമെടുത്ത ഭൂതങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അന്തകനെപ്പോലെ) എന്ന രാമന്റെ ഉപമ രാവണനെ മൃത്യുവിനോടുതന്നെ തുല്യനാക്കുന്നു — അവന്റെ പരിവാരവും മൃത്യുവിന്റെ ദൂതന്മാരെപ്പോലെ. ‘സുനിർവൃതാഃ നിർവിശങ്കാഃ’ (സ്വസ്ഥരായി, ശങ്കയില്ലാതെ) എന്ന രാവണന്റെ ആജ്ഞ സൈനികരുടെ ഭയം അകറ്റാനാണ് — അവർ നഗരത്തിൽ സുരക്ഷിതരായി നിൽക്കട്ടെ, യുദ്ധഭാരം രാജാവിന്റേതുമാത്രം. രാമന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാവണൻ ‘പാപാത്മാവ്’ ആണ് — അവന്റെ തേജസ്സെല്ലാം സീതാപഹരണമെന്ന പാപത്താൽ മലിനമാണ്; അതിനാൽ രാമന്റെ ക്രോധം വ്യക്തിപരമല്ല, ധർമരക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിയുള്ളതാണ്. ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ ഹർഷവും സൂചിതമാണ് — ഏറെക്കാലമായി തേടിയിരുന്ന ശത്രു ഇപ്പോൾ മുഖാമുഖം വന്നിരിക്കുന്നു.

യുദ്ധത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന ബാണങ്ങളും വില്ലുമായി പെട്ടെന്നു പാഞ്ഞടുക്കുന്ന രാക്ഷസേന്ദ്രനെ കണ്ട് വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവൻ ഒരു വലിയ മലമുടി പിഴുതെടുത്ത് രാക്ഷസാധിപന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. അനേകം മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ചരിവുകളുള്ള ആ മലമുടി എടുത്ത് അവൻ നിശാചരന്റെ നേർക്ക് എറിഞ്ഞു; പെട്ടെന്നു പാഞ്ഞുവരുന്ന അതിനെ കണ്ട് രാവണൻ സ്വർണത്തൂവലുള്ള ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് അതിനെ മുറിച്ചു. ഉയർന്ന ഉത്തമശിഖരങ്ങളും മരങ്ങളുമുള്ള ആ മലമുടി പിളർന്ന് ഭൂമിയിൽ വീണപ്പോൾ രാക്ഷസലോകനാഥൻ മഹാസർപ്പംപോലുള്ളതും അന്തകനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നതുമായ ഒരു ശരം തൊടുത്തു. കാറ്റിനു തുല്യവേഗമുള്ളതും തീപ്പൊരികൾ ചിതറുന്നതും അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നതും മഹേന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തിനു തുല്യവേഗമുള്ളതുമായ ആ ബാണം എടുത്ത് ക്രുദ്ധനായ അവൻ സുഗ്രീവനെ കൊല്ലാനായി എയ്തു. രാവണന്റെ കൈയിൽനിന്നു വിട്ടതും ഇന്ദ്രവജ്രത്തിനു തുല്യമായ രൂപവും പ്രകാശവുമുള്ളതുമായ ആ സായകം, ഗുഹൻ (സ്കന്ദൻ) എറിഞ്ഞ ഉഗ്രമായ ശക്തി ക്രൗഞ്ചപർവതത്തെ പിളർന്നതുപോലെ, വേഗത്തിൽ സുഗ്രീവനിൽ ചെന്നു തറച്ച് അവനെ പിളർന്നു. സായകമേറ്റു പീഡിതനായി ബോധം മറിഞ്ഞ വീരനായ സുഗ്രീവൻ ഞരങ്ങിക്കൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ വീണു; ബോധമറ്റ് നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്ന അവനെ കണ്ട് ആഹ്ലാദിച്ച യാതുധാനന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ആർത്തുവിളിച്ചു. പിന്നെ ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, സുഷേണൻ, ഋഷഭൻ, ജ്യോതിർമുഖൻ, നളൻ എന്നിവർ ശരീരം വലുതാക്കി, പാറകൾ പിഴുതെടുത്ത് ആ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. രാക്ഷസാധിപൻ മൂർച്ചയേറിയ മുനകളുള്ള നൂറുകണക്കിനു ബാണങ്ങളാൽ അവരുടെ പ്രഹരങ്ങൾ വ്യർഥമാക്കി; സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രിതമായ തൂവലുകളുള്ള ബാണവലകളാൽ ആ വാനരേന്ദ്രന്മാരെയും പിളർന്നു. ദേവശത്രുവിന്റെ ബാണങ്ങളാൽ പിളർക്കപ്പെട്ട ഭീമകായരായ ആ വാനരേന്ദ്രന്മാർ ഭൂമിയിൽ വീണു; പിന്നെ അവൻ ഉഗ്രമായ ആ വാനരസൈന്യത്തെ ബാണവലകളാൽ മൂടി. കൊല്ലപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരിക്കുന്നവരും വീണുപോയവരും ഭയമെന്ന ശല്യം തറച്ചവരും ഉറക്കെ കരയുന്നവരും രാവണന്റെ സായകങ്ങളാൽ പീഡിതരുമായ ആ വീരവാനരന്മാർ ശരണ്യനായ രാമനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. സ്കന്ദന്റെ ക്രൗഞ്ചഭേദനത്തിന്റെ ഉപമ രാവണന്റെ ബാണത്തിന്റെ ഭീഷണത കാണിക്കുന്നു — കാർത്തികേയന്റെ ശക്തി പർവതത്തെപ്പോലും പിളർക്കുന്നതുപോലെ. സുഗ്രീവൻ വാനരന്മാരുടെ രാജാവാണ്; അവന്റെ പതനത്താൽ വാനരസേനയുടെ മനോബലം തകർന്നു. പിന്നെ യൂഥപതികൾ ഒന്നിച്ച് ആക്രമിക്കുന്നു; എന്നാൽ രാവണന്റെ കൈവേഗം അവരുടെ എല്ലാ പ്രഹരങ്ങളെയും നിഷ്ഫലമാക്കുന്നു. ഒടുവിൽ വാനരന്മാർ ‘ശരണ്യം ശരണം’ — ശരണം നൽകുന്നവനായ രാമനെ ശരണമായി — പ്രാപിക്കുന്നു; രാമൻ ശരണാഗതവത്സലനാണെന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിലെ എല്ലാ ശ്ലോകങ്ങളും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. രാവണൻ ഇതുവരെ ഒരു പരാജയവും ഏറ്റുവാങ്ങിയിട്ടില്ല; അവന്റെ ആദ്യയുദ്ധം വിജയത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. ബാണവർണനയിൽ നാലു ഗുണങ്ങളുണ്ട് — കാറ്റിന്റേതുപോലുള്ള വേഗം, തീപ്പൊരികളോടുകൂടിയ അഗ്നിപോലുള്ള പ്രകാശം, ഇന്ദ്രവജ്രംപോലുള്ള ശക്തി, സർപ്പത്തിന്റേതുപോലുള്ള ഭീഷണത. വാനരയൂഥപന്മാരുടെ പേരുകൾ — ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, സുഷേണൻ, ഋഷഭൻ, ജ്യോതിർമുഖൻ, നളൻ — എല്ലാവരും പ്രസിദ്ധവീരന്മാർ; അവരും ‘വിവൃദ്ധകായാഃ’ — ശരീരം വലുതാക്കി — ആക്രമിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഫലമുണ്ടാകുന്നില്ല. രാവണന്റെ ബാണങ്ങൾ ‘ജാംബൂനദചിത്രപുംഖാഃ’ — സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച തൂവലുകളുള്ളവ — യുദ്ധത്തിലും അവന്റെ വൈഭവം കാണാം. വാനരന്മാരുടെ പലായനവും രാമന്റെ നേർക്കാണ് — ശത്രുവിൽനിന്ന് അകലേക്കല്ല, ശരണ്യന്റെ അടുത്തേക്ക്.

അപ്പോൾ വില്ലാളിയായ മഹാത്മാവ് രാമൻ വില്ലെടുത്ത് പെട്ടെന്നു പുറപ്പെട്ടു. ലക്ഷ്മണൻ കൈകൂപ്പി അവന്റെ അടുത്തുചെന്ന് പരമാർഥം നിറഞ്ഞ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ആര്യാ, ഈ ദുരാത്മാവിനെ വധിക്കാൻ ഞാൻ തീർച്ചയായും പൂർണമായി മതിയാകും; ഞാൻ ഇവനെ നശിപ്പിക്കാം; പ്രഭോ, എനിക്ക് അനുവാദം തരിക.’ മഹാതേജസ്വിയും സത്യപരാക്രമനുമായ രാമൻ അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, പോകൂ; യുദ്ധത്തിൽ ശ്രദ്ധാപൂർവം പ്രയത്നിക്കുക. രാവണൻ മഹാവീര്യവാനും യുദ്ധത്തിൽ അദ്ഭുതപരാക്രമനുമാണ്; ക്രുദ്ധനായാൽ മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കുപോലും അവനെ നേരിടാൻ പ്രയാസമാണ്, സംശയമില്ല. അവന്റെ പഴുതുകൾ അന്വേഷിക്കുക, നിന്റെ പഴുതുകൾ ശ്രദ്ധിക്കുകയും ചെയ്യുക; ഏകാഗ്രനായി കണ്ണുകൊണ്ടും വില്ലുകൊണ്ടും നിന്നെത്തന്നെ രക്ഷിക്കുക.’ രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് സൗമിത്രി അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, പൂജിച്ച്, നമസ്കരിച്ച് യുദ്ധത്തിനു പോയി. ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലുള്ള കൈകളുള്ളവനും ഭീമനും ഉയർത്തിയ ജ്വലിക്കുന്ന വില്ലേന്തിയവനും ശരവർഷവലകളാൽ ശരീരം പിളർന്നു ചിതറിയ ആ വാനരന്മാരെ മൂടിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നവനുമായ രാവണനെ അവൻ കണ്ടു. രാമന്റെ ഉപദേശം യുദ്ധനീതിയുടെ സാരമാണ് — ശത്രുവിന്റെ ദൗർബല്യങ്ങൾ അന്വേഷിച്ച് സ്വന്തം ദൗർബല്യങ്ങൾ കാത്തുസൂക്ഷിക്കണം; കണ്ണുകൊണ്ടു ജാഗ്രതയുള്ളവനും വില്ലുകൊണ്ടു രക്ഷിതനുമായിരിക്കണം. ‘ശത്രു അവയിൽനിന്നു മുതലെടുക്കാതിരിക്കട്ടെ’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യവും വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ വിനയം — കൈകൂപ്പി അവൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ അനുവാദം യാചിക്കുന്നു; രാമന്റെ സ്നേഹം — അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് അയയ്ക്കുന്നു. സഹോദരന്മാരുടെ ഈ സംഭാഷണം യുദ്ധമധ്യത്തിലെ കരുണവും മധുരവുമായ ഒരു ദൃശ്യമാണ്. രാമൻ ശത്രുവിന്റെ സാമർഥ്യം അതിശയോക്തിയോ അവജ്ഞയോ കൂടാതെ യഥാർഥമായി പറയുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സ്വച്ഛിദ്രാണി ച ഗോപയ’, ‘രക്ഷാത്മാനം സമാഹിതഃ’ എന്നീ പാഠങ്ങൾ; ഇവിടെ ‘ലക്ഷയ’ (ശ്രദ്ധിക്കുക), ‘ഗോപായസ്വ’ (രക്ഷിക്കുക) എന്നിങ്ങനെ. രാവണന്റെ കൈ ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈയോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — തുമ്പിക്കൈപോലെ നീണ്ടതും ബലമുള്ളതും. ‘പരമാർഥയുക്തം’ എന്നതിനർഥം ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് സത്യവും കർത്തവ്യവും നിറഞ്ഞതാണെന്നാണ്; അവൻ ഗർവത്തോടെയല്ല, ജ്യേഷ്ഠനെ സേവിക്കാനാണ് യാചിക്കുന്നത്.

ആ രാവണനെ കണ്ട് മഹാതേജസ്വിയായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ ശരവലകളെ തടുത്തുകൊണ്ട് രാവണന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. അവന്റെ രഥത്തിനടുത്തെത്തി വലതുകൈ ഉയർത്തി രാവണനെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് ബുദ്ധിമാനായ ഹനുമാൻ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ എന്നിവരാൽ വധിക്കപ്പെടാത്ത അവസ്ഥ നീ നേടിയിട്ടുണ്ട്; എന്നാൽ വാനരന്മാരിൽനിന്ന് നിനക്കു ഭയമുണ്ട്. ഇതാ, അഞ്ചു ശാഖകളുള്ള എന്റെ ഈ വലതുകൈ ഉയർന്നിരിക്കുന്നു; നിന്റെ ദേഹത്തിൽ ഏറെക്കാലമായി വസിക്കുന്ന ജീവാത്മാവിനെ ഇത് പുറത്താക്കും.’ ഹനുമാന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ഭീമപരാക്രമനായ രാവണൻ ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘വാനരാ, ശങ്കിക്കാതെ വേഗം പ്രഹരിക്കുക, സ്ഥിരമായ കീർത്തി നേടുക; നിന്റെ പരാക്രമം അറിഞ്ഞശേഷം ഞാൻ നിന്നെ നശിപ്പിക്കും.’ രാവണന്റെ വാക്കു കേട്ട് വായുപുത്രൻ പറഞ്ഞു: ‘നിന്റെ പുത്രനായ അക്ഷനെ ഞാൻ മുമ്പുതന്നെ കൊന്നിട്ടുണ്ട്; അത് ഓർക്കുക.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയും വീര്യവാനുമായ രാക്ഷസേശ്വരൻ രാവണൻ കൈത്തലംകൊണ്ട് വായുപുത്രന്റെ മാറിൽ അടിച്ചു. ആ കൈത്തലത്തിന്റെ അടിയേറ്റ് ഹനുമാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ആടിയുലഞ്ഞു; എന്നാൽ മഹാബുദ്ധിമാനും തേജസ്വിയുമായ അവൻ ഒരു മുഹൂർത്തം കൊണ്ട് സ്ഥിരത വീണ്ടെടുത്തു നിന്നു; അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി അവനും കൈത്തലംകൊണ്ടുതന്നെ ദേവശത്രുവായ രാവണനെ അടിച്ചു. മഹാത്മാവായ ആ വാനരന്റെ അടിയേറ്റ ദശഗ്രീവൻ ഭൂകമ്പത്തിൽ പർവതമെന്നപോലെ ഇളകിയാടി. യുദ്ധത്തിൽ കൈത്തലംകൊണ്ട് അടിയേറ്റ രാവണനെ അങ്ങനെ കണ്ട് ഋഷിമാരും വാനരന്മാരും സിദ്ധന്മാരും ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ആർത്തുവിളിച്ചു. പിന്നെ ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത മഹാതേജസ്വിയായ രാവണൻ പറഞ്ഞു: ‘കൊള്ളാം വാനരാ, വീര്യംകൊണ്ട് നീ എനിക്കു പ്രശംസനീയനായ ശത്രുവാണ്.’ രാവണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മാരുതി പറഞ്ഞു: ‘രാവണാ, നീ ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നതിനാൽ എന്റെ വീര്യത്തിനു ധിക്കാരം! ദുർബുദ്ധേ, നീ എന്തിനു വീമ്പു പറയുന്നു? ഇപ്പോൾ ഒരുതവണ പ്രഹരിക്കുക; പിന്നെ എന്റെ മുഷ്ടി നിന്നെ യമലോകത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകും.’ മാരുതിയുടെ ആ വാക്കിനാൽ അവന്റെ കോപം ആളിക്കത്തി. ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ വീര്യവാനായ അവൻ പ്രയത്നപൂർവം വലതുമുഷ്ടി ചുരുട്ടി വേഗത്തിൽ വാനരന്റെ മാറിൽ വീഴ്ത്തി. വിശാലമായ മാറിൽ അടിയേറ്റ ഹനുമാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ആടിയുലഞ്ഞു. ഇവിടെ രണ്ടു വീരന്മാരുടെ സംഭാഷണം വിചിത്രമാണ് — ഹനുമാൻ ബ്രഹ്മവരത്തിലെ പഴുത് ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു; വാനരന്മാരെയും മനുഷ്യരെയും നിസ്സാരരായി കരുതി രാവണൻ അവരിൽനിന്നുള്ള അവധ്യത്വം യാചിച്ചിരുന്നില്ല. രാവണനും ഹനുമാന്റെ വീര്യം അംഗീകരിക്കുന്നു — ‘ശ്ലാഘനീയഃ രിപുഃ’ (പ്രശംസനീയനായ ശത്രു) എന്ന്; ശത്രുവിനെ പ്രശംസിക്കുന്നത് വീരന്റെ ലക്ഷണമാണ്. അക്ഷകുമാരന്റെ സ്മരണ രാവണന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു ശല്യംപോലെയാണ് — പുത്രശോകം വീണ്ടും ഉണരുന്നു. ഹനുമാന്റെ മറുപടി വിനയത്തിന്റെയും ദർപ്പത്തിന്റെയും മിശ്രണമാണ് — ഒറ്റ പ്രഹരംകൊണ്ട് രാവണൻ മരിച്ചില്ലല്ലോ എന്നതിനാൽ അവൻ സ്വന്തം വീര്യത്തെ നിന്ദിക്കുന്നു. കൈത്തലപ്രഹരങ്ങൾ മുഖാമുഖയുദ്ധത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ് — ശസ്ത്രമില്ല, അസ്ത്രമില്ല, കൈ മാത്രം. 61-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധമായ ‘സ്ഥിതോ മുഹൂര്തം തേജസ്വീ…’ എന്നതും 70-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ രാവണന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ മറ്റൊരു വശം കാണാം — ക്രൂരനെങ്കിലും അവൻ വീരനാണ്, ശത്രുവിന്റെ ആദ്യപ്രഹരം ഏറ്റുവാങ്ങാൻ ഒരുക്കമാണ്; ‘ക്ഷിപ്രം പ്രഹര നിഃശങ്കം’ (ശങ്കിക്കാതെ വേഗം പ്രഹരിക്കുക) എന്ന അവന്റെ വെല്ലുവിളി വീരധർമത്തിനു യോജിച്ചതാണ്. ഹനുമാനും വീരധർമം പാലിക്കുന്നു — ശത്രുവിന്റെ അനുമതി ലഭിച്ചശേഷമാണ് അവൻ പ്രഹരിക്കുന്നത്. ആദ്യം രാവണൻ പ്രഹരിക്കുന്നു, പിന്നെ ഹനുമാൻ; പിന്നെ രാവണൻ ആശ്വസിച്ചു പ്രശംസിക്കുന്നു, ഹനുമാൻ തന്നെത്തന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു; പിന്നെ രാവണൻ മുഷ്ടികൊണ്ടു പ്രഹരിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നിയമബദ്ധമാണ്. ഋഷിമാരോടും ദേവന്മാരോടും സിദ്ധന്മാരോടും വാനരന്മാരോടും അസുരന്മാരോടുംകൂടിയ ആർപ്പ് — എല്ലാ ലോകങ്ങളും ഈ ദ്വന്ദ്വം കാണുന്നു; രാവണൻ കൈത്തലംകൊണ്ട് അടിയേറ്റതിൽ ആഹ്ലാദിക്കുന്നു. ‘ഭൂമിതലേഽചലഃ’ എന്ന ഉപമ — ഭൂകമ്പത്തിൽ പർവതംപോലും ഇളകുന്നതുപോലെ ഹനുമാന്റെ പ്രഹരത്താൽ രാവണനും ഇളകി. ‘ധിഗസ്തു മമ വീര്യസ്യ’ (എന്റെ വീര്യത്തിനു ധിക്കാരം) എന്ന ഹനുമാന്റെ വാക്ക് അവന്റെ ഉയർന്ന ലക്ഷ്യം കാണിക്കുന്നു — അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാവണവധം മാത്രമാണ് സാഫല്യം. രാവണന്റെ മുഷ്ടിപ്രഹരത്താൽ ഹനുമാൻ ഇളകി, എന്നാൽ വീണില്ല — ‘സഞ്ചചാല പുനഃ പുനഃ’ (വീണ്ടും വീണ്ടും ആടിയുലഞ്ഞു) എന്ന്. ഹനുമാന്റെ വലതുകൈ ‘പഞ്ചശാഖഃ’ ആണ് — അഞ്ചു വിരലുകൾ ശാഖകൾപോലെ; വാനരന്റെ കൈ വൃക്ഷത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ചിരോഷിതം ഭൂതാത്മാനം’ — രാവണന്റെ ദീർഘായുസ്സിനെ, അവന്റെ ദേഹത്തിൽ ഏറെക്കാലം വസിക്കുന്ന ജീവാത്മാവിനെ — പുറത്താക്കുമെന്ന് ഹനുമാൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ഹനുമാനെ ‘ജ്ഞാതവിക്രാന്തൻ’ ആക്കാനാണ് രാവണൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് — ആദ്യം അവന്റെ ബലം അറിഞ്ഞശേഷം മാത്രം കൊല്ലും എന്ന്.

മഹാബലനായ ഹനുമാൻ തളർന്നിരിക്കുന്നതു കണ്ട് അതിരഥനും രാക്ഷസാധിപതിയും പ്രതാപവാനുമായ ദശഗ്രീവൻ രഥത്തിൽ വേഗം നീലന്റെ നേർക്കു ചെന്നു. സർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ളതും ഭയങ്കരവും പരമമർമങ്ങളെ പിളർക്കുന്നതുമായ ശരങ്ങളാൽ അവൻ വാനരസേനാപതിയായ നീലനെ എരിയിച്ചു. ശരക്കൂട്ടങ്ങളാൽ പീഡിതനായ വാനരസേനാപതി നീലൻ ഒരു കൈകൊണ്ട് ഒരു മലമുടി രാക്ഷസാധിപന്റെ നേർക്ക് എറിഞ്ഞു. തേജസ്വിയും മഹാമനസ്കനുമായ ഹനുമാനും ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത് യുദ്ധം കൊതിച്ച് നോക്കിക്കൊണ്ട് രോഷത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘നീലനുമായി ഏറ്റുമുട്ടി പൊരുതിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന രാവണന്റെ നേർക്ക് ഞാൻ പാഞ്ഞുചെല്ലുന്നത് ഉചിതമല്ല; മറ്റൊരാളുമായി പൊരുതുന്നവനെ ആക്രമിക്കുന്നത് വീരധർമത്തിനു വിരുദ്ധമാണ്.’ അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ രാവണൻ അതിമൂർച്ചയുള്ള ഏഴു ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ആ മലമുടിയെ അടിച്ചു; അതു ചിതറി വീണു. മലയുടെ ആ മുടി ചിതറിയതു കണ്ട് ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന വാനരസേനാപതി കോപത്താൽ കാലാഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചു. അവൻ അശ്വകർണവൃക്ഷങ്ങളും സാലവൃക്ഷങ്ങളും നന്നായി പൂത്ത മാവുകളും മറ്റു പലതരം മരങ്ങളും യുദ്ധത്തിൽ എറിഞ്ഞു. രാവണൻ ആ മരങ്ങളെ നേരിട്ട് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു; അഗ്നിപുത്രനായ നീലന്റെമേൽ ഘോരമായ ശരവർഷം ചൊരിയുകയും ചെയ്തു. മേഘം മഹാപർവതത്തിൽ മഴപെയ്യിക്കുന്നതുപോലെ ശരക്കൂട്ടങ്ങളുടെ വർഷമേറ്റ നീലൻ ചെറിയ രൂപമെടുത്ത് രാവണന്റെ ധ്വജാഗ്രത്തിൽ ചാടിയിരുന്നു. ധ്വജാഗ്രത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന അഗ്നിപുത്രനെ കണ്ട് രാവണൻ ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ചു; നീലനാകട്ടെ ഗർജിച്ചു. ധ്വജാഗ്രത്തിലും വില്ലിന്റെ അറ്റത്തും കിരീടത്തിന്റെ മുകളിലും ആ വാനരനെ കണ്ട് ലക്ഷ്മണനും ഹനുമാനും രാമനും അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു. മഹാതേജസ്വിയായ രാവണനും കപിയുടെ ലാഘവത്തിൽ വിസ്മയിച്ച് ജ്വലിക്കുന്ന അദ്ഭുതമായ ആഗ്നേയാസ്ത്രം എടുത്തു. നീലന്റെ ലാഘവത്താൽ പരിഭ്രാന്തനായ രാവണനെ കണ്ട്, അവസരം കിട്ടിയ വാനരന്മാർ ആഹ്ലാദിച്ചു കൂക്കിവിളിച്ചു. വാനരന്മാരുടെ നാദത്താൽ ക്ഷുഭിതനും പരിഭ്രമം നിറഞ്ഞ ഹൃദയമുള്ളവനുമായ രാവണന് ഒന്നും ചെയ്യാൻ തോന്നിയില്ല. പിന്നെ ആഗ്നേയാസ്ത്രം ചേർത്ത ഒരു ശരം എടുത്ത് നിശാചരനായ രാവണൻ ധ്വജശീർഷത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന നീലനെ നോക്കി പറഞ്ഞു: ‘കപേ, പരമമായ മായയോടൊപ്പം ലാഘവവും നിനക്കുണ്ട്. വാനരാ, കഴിയുമെങ്കിൽ നിന്റെ ജീവൻ രക്ഷിക്കുക; നീ ആ ആ സ്വരൂപങ്ങളെ പലതവണ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എങ്കിലും ഞാൻ എയ്യുന്ന, അസ്ത്രം ചേർത്ത ഈ സായകം ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന നിന്നെ ജീവനിൽനിന്നു വേർപെടുത്തും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാബാഹുവായ രാക്ഷസേശ്വരൻ രാവണൻ ബാണത്തെ അസ്ത്രവുമായി ചേർത്ത് സേനാപതി നീലനെ അടിച്ചു. അസ്ത്രത്തോടെ വിട്ട ബാണം മാറിൽ ഏറ്റ നീലൻ എരിഞ്ഞുകൊണ്ട് പെട്ടെന്നു ഭൂമിയിൽ വീണു. പിതാവായ അഗ്നിയുടെ മാഹാത്മ്യത്തിന്റെ സംയോഗത്താലും തന്റെ തേജസ്സിനാലും അവൻ മുട്ടുകുത്തി ഭൂമിയിൽ വീണു; പ്രാണൻ വേർപെട്ടില്ല. വാനരൻ ബോധമറ്റുകിടക്കുന്നതു കണ്ട് യുദ്ധോത്സുകനായ ദശഗ്രീവൻ മേഘനാദംപോലെ മുഴങ്ങുന്ന രഥത്തിൽ സൗമിത്രിയുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ഹനുമാന്റെ വാക്ക് വീരധർമത്തിന്റെ ആദർശമാണ് — മറ്റൊരാളുമായി പൊരുതുന്ന ശത്രുവിനെ ആക്രമിക്കരുത്. നീലന്റെ ലാഘവം ഈ സർഗത്തിലെ അദ്ഭുതദൃശ്യങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് — ചെറുരൂപത്തിൽ അവൻ ധ്വജത്തിലും വില്ലിലും കിരീടത്തിലും ക്രമത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു, രാവണനെ പരിഹസിക്കുന്നതുപോലെ. രാവണനും വിസ്മയിക്കുകയും പരിഭ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — അവന്റെ ഗർവം ഒരു നിമിഷം തകർന്നു. ആഗ്നേയാസ്ത്രം നീലനെ കൊല്ലുന്നില്ല, കാരണം അവൻ അഗ്നിയുടെ പുത്രനാണ് — പിതാവ് പുത്രനെ ദഹിപ്പിക്കുകയില്ല എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. 77-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സോഽശ്വകര്ണദ്രുമാന്’ എന്ന് അച്ചടി; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘അശ്വകര്ണാന് ധവാന്’. ഇവിടെ ‘ശക്തോഽസി’, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ശക്നോഷി’ (രണ്ടിനും ‘നിനക്കു കഴിയുമെങ്കിൽ’ എന്നർഥം). നീലൻ ‘അപതത്’ — വീണത് — മുട്ടുകുത്തി മാത്രമാണ്; അവൻ പൂർണമായി വീണില്ല, അതിനാൽ ജീവിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഇടവേളയും പ്രധാനമാണ് — തളർന്നിരുന്ന അവൻ ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത് വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനു സജ്ജനാകുന്നു, എന്നാൽ നീലന്റെ യുദ്ധത്തിൽ ഇടപെടുന്നില്ല; ഇതു വാനരന്മാരുടെയും ധർമബോധമാണ്. നീലന്റെ യുദ്ധതന്ത്രവും രസകരമാണ് — ബലംകൊണ്ട് രാവണനെ ജയിക്കാനാവില്ലെന്നറിഞ്ഞ് അവൻ ലാഘവം ആശ്രയിക്കുന്നു; ചെറുരൂപമെടുത്ത് രാവണന്റെ ശരീരത്തിനു തൊട്ടടുത്തുതന്നെ നിൽക്കുന്നു, അവിടെ രാവണന്റെ ബാണങ്ങൾക്ക് പ്രഹരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ധ്വജം, വില്ലിന്റെ അറ്റം, കിരീടം എന്നീ മൂന്നിടങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ ഉയർന്നുയർന്നുവരുന്ന രാവണഗൗരവത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളാണ് — നീലൻ അവയ്ക്കെല്ലാം മുകളിൽ ഇരുന്ന് രാവണനെ അപമാനിക്കുന്നു. രാമലക്ഷ്മണഹനുമാന്മാരുടെ വിസ്മയം നീലന്റെ കൗശലത്തിനു തെളിവാണ്. വാനരന്മാരുടെ ആർപ്പുവിളി രാവണനെ പരിഭ്രമിപ്പിക്കുന്നു — ‘ന കിഞ്ചിത്പ്രത്യപദ്യത’ (ഒന്നും ചെയ്യാൻ തോന്നിയില്ല); ഒരു നിമിഷം അവൻ എന്തു ചെയ്യണമെന്നറിയാതെ കുഴങ്ങുന്നു. ഒടുവിൽ അവൻ ദിവ്യാസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കുന്നു; ഇതു രാവണന്റെ അസാമർഥ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സാധാരണബാണങ്ങൾകൊണ്ട് നീലനെ ജയിക്കാൻ അവനു കഴിഞ്ഞില്ല. ‘താനി താന്യാത്മരൂപാണി സൃജസി’ (ആ ആ സ്വരൂപങ്ങളെ നീ സൃഷ്ടിക്കുന്നു) എന്ന രാവണന്റെ വാക്കിൽ — നീലന്റെ ലാഘവം അവന് മായയായി തോന്നുന്നു. അസ്ത്രപ്രഹരമേറ്റിട്ടും നീലൻ ജീവിക്കുന്നു, കാരണം പിതാവായ അഗ്നിയാണ് അവന്റെ രക്ഷകൻ; ഇവിടെ ദൈവശക്തിയും മാനുഷപരാക്രമവും ഒന്നിക്കുന്നു. സർഗത്തിന്റെ ഈ ഭാഗത്ത് നാലു വാനരവീരന്മാർ — സുഗ്രീവൻ, യൂഥപന്മാർ, ഹനുമാൻ, നീലൻ — ക്രമത്തിൽ രാവണനുമായി പൊരുതുന്നു; ഓരോരുത്തരും അൽപം സാഫല്യം നേടി ഒടുവിൽ പരാജയപ്പെടുന്നു; ഇതിലൂടെ രാവണന്റെ ബലത്തിന്റെ മഹത്ത്വം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതെല്ലാം രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ വരവിനുള്ള ഭൂമികയാണ്. നീലന്റെ നേർക്കുള്ള രാവണന്റെ ആദ്യ ആക്രമണം ‘പരമർമാഭിഭേദനൈഃ’ — മർമസ്ഥാനങ്ങളെ പിളർക്കുന്ന — ശരങ്ങളാലാണ്; നീലൻ മലമുടി എറിയുന്നു, രാവണൻ ഏഴു ശരങ്ങൾകൊണ്ട് അതിനെ പിളർക്കുന്നു — സുഗ്രീവന്റെ മലമുടിക്കുണ്ടായ അതേ പരിണാമം. പിന്നെ നീലൻ മരങ്ങളുടെ വർഷം ചൊരിയുന്നു — അശ്വകർണങ്ങളും സാലങ്ങളും പൂത്ത മാവുകളും; ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘ചൂതം’ എന്നതിനെ മാവ് എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. രാവണൻ അവയെല്ലാം മുറിച്ചുകളഞ്ഞ് മേഘം പർവതത്തിൽ പെയ്യുന്നതുപോലെ ശരവർഷം ചൊരിയുന്നു; അപ്പോൾ നീലൻ ചെറുരൂപമെടുത്ത് ധ്വജത്തിലേക്കു ചാടിക്കയറുന്നു. ഹനുമാനും ലക്ഷ്മണനും രാമനും — മൂന്നു മഹാവീരന്മാർ — വിസ്മയിച്ചുവെന്ന് കവി പറയുന്നു; അതിനാൽ നീലന്റെ കൗശലം അസാധാരണമാണ്. രാവണനും ‘കപിലാഘവവിസ്മിതഃ’ (കപിയുടെ ലാഘവത്തിൽ വിസ്മയിച്ചവൻ) ആണ് — ശത്രുപോലും പ്രശംസിക്കുന്നു. ആഗ്നേയാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രയോഗം വിരോധാഭാസമാണ് — അഗ്നിയുടെ അസ്ത്രം അഗ്നിയുടെ പുത്രനെതിരെ; അതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ബോധംകെടുക മാത്രം ചെയ്തത്, മരിച്ചില്ല. ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ ഒടുവിൽ രാവണൻ ലക്ഷ്മണന്റെ നേർക്കു പോകുന്നു — ‘രണോത്സുകഃ’ (യുദ്ധോത്സുകൻ) എന്ന്; യുദ്ധംകൊണ്ട് അവന് ഇപ്പോഴും തൃപ്തിയായിട്ടില്ല. നീലന്റെ പരാക്രമം അൽപനേരത്തേക്കുള്ളതാണെങ്കിലും സ്മരണീയമാണ്; കാരണം അവൻ ഒറ്റയ്ക്ക് രാവണനെ പരിഭ്രമിപ്പിക്കാൻ കഴിഞ്ഞവനാണ്. ആ വീരൻ ബലംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ബുദ്ധികൊണ്ടും പൊരുതുന്നു; അതാണ് വാനരസേനയുടെ സവിശേഷത.

രണമധ്യത്തിൽ ലക്ഷ്മണനെ നേരിട്ട്, അവനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി, ജ്വലിച്ചുകൊണ്ടു നിൽക്കുന്ന പ്രതാപവാനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ വില്ലു വലിച്ചു മുഴക്കി. ദീനതയില്ലാത്ത മനസ്സുള്ള സൗമിത്രി അളവറ്റ വില്ലു മുഴക്കുന്ന അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘നിശാചരേന്ദ്രാ, ഇന്ന് എന്നെ നേരിടുക; വാനരന്മാരോടു പൊരുതാൻ നീ യോഗ്യനല്ല.’ മാറ്റൊലി നിറഞ്ഞ അവന്റെ വാക്കും ഉഗ്രമായ ഞാണൊലിയും കേട്ട് രാജാവായ രാവണൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന സൗമിത്രിയെ സമീപിച്ച് രോഷത്തോടെ പറഞ്ഞു: ‘രാഘവാ, ഭാഗ്യവശാൽ നീ എന്റെ ദൃഷ്ടിപഥത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നു — അന്ത്യത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നവനും വിപരീതബുദ്ധിയുമായ നീ; ഈ നിമിഷംതന്നെ എന്റെ ബാണവലകളാൽ തകർക്കപ്പെട്ട് നീ മൃത്യുലോകത്തിലേക്കു പോകും.’ പുറത്തേക്കു തള്ളിനിൽക്കുന്ന മൂർച്ചയേറിയ ദംഷ്ട്രകളോടെ ഗർജിക്കുന്ന അവനോട് ഒട്ടും വിസ്മയിക്കാതെ സൗമിത്രി പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, മഹാപ്രഭാവരായ വീരന്മാർ ഗർജിക്കാറില്ല; പാപികളിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, നീ വീമ്പു പറയുന്നു. രാക്ഷസേന്ദ്രാ, നിന്റെ വീര്യവും ബലവും പ്രതാപവും പരാക്രമവും എനിക്കറിയാം; ശരവും വില്ലും കൈയിലേന്തി ഞാൻ നിൽക്കുന്നു; വരിക, വ്യർഥമായ വീമ്പുകൊണ്ട് എന്തു കാര്യം?’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ കോപിച്ച രാക്ഷസാധിപൻ നല്ല തൂവലുള്ള ഏഴു ശരങ്ങൾ എയ്തു; ലക്ഷ്മണൻ സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രിതമായ തൂവലുകളും മൂർച്ചയേറിയ മുനയുമുള്ള ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് അവയെ മുറിച്ചു. ഉടൽ മുറിഞ്ഞ സർപ്പരാജന്മാരെപ്പോലെ പെട്ടെന്നു മുറിഞ്ഞുവീണ അവയെ കണ്ട് ലങ്കേശ്വരൻ ക്രോധത്തിനു വശംവദനായി; മൂർച്ചയേറിയ മറ്റു ബാണങ്ങളും എയ്തു. രാമാനുജൻ തന്റെ വില്ലിൽനിന്നു തീവ്രമായ ബാണവർഷം ചൊരിഞ്ഞു; ക്ഷുരങ്ങൾ, അർധചന്ദ്രങ്ങൾ, ഉത്തമമായ കർണികൾ, ഭല്ലങ്ങൾ എന്നിവയാൽ രാവണന്റെ ശരങ്ങളെ മുറിച്ചു; ഒട്ടും പതറിയില്ല. ആ ആ ബാണവലകൾ വ്യർഥമാകുന്നതു കണ്ട് ദേവശത്രുക്കളുടെ രാജാവ് ലക്ഷ്മണന്റെ ലാഘവത്തിൽ വിസ്മയിച്ചു; വീണ്ടും മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങൾ എയ്തു. മഹേന്ദ്രനു തുല്യനായ ലക്ഷ്മണനും മൂർച്ചയേറിയ മുനകളുള്ളതും ഇടിമിന്നൽപോലെ ഭീമവേഗമുള്ളതും അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നതുമായ ശരങ്ങൾ വില്ലിൽ തൊടുത്ത് രാക്ഷസാധിപനെ വധിക്കാനായി എയ്തു. രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ആ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളെ മുറിച്ചുകളഞ്ഞു; കാലാഗ്നിക്കു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള, സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവ് നൽകിയ ഒരു ശരംകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ നെറ്റിയിൽ അടിച്ചു. രാവണന്റെ സായകമേറ്റ് പീഡിതനായ ലക്ഷ്മണൻ അയഞ്ഞ പിടിയോടെ വില്ലു പിടിച്ചുകൊണ്ട് ഇളകിയാടി; പ്രയാസപ്പെട്ട് വീണ്ടും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് അവൻ ദേവേന്ദ്രശത്രുവിന്റെ വില്ലു മുറിച്ചു. വില്ലു മുറിഞ്ഞ അവനെ ദാശരഥി മൂർച്ചയേറിയ മൂന്നു ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് അടിച്ചു; സായകമേറ്റു പീഡിതനായ രാജാവ് ഇളകിയാടി, പ്രയാസപ്പെട്ട് വീണ്ടും ബോധം വീണ്ടെടുത്തു. വില്ലു മുറിഞ്ഞവനും ശരങ്ങളേറ്റവനും മേദസ്സു നനഞ്ഞ ശരീരമുള്ളവനും രക്തത്തിൽ കുളിച്ചവനും ഉഗ്രശക്തിയുള്ളവനുമായ ആ ദേവശത്രു യുദ്ധത്തിൽ സ്വയംഭൂ നൽകിയ ശക്തി എന്ന ആയുധം കൈയിലെടുത്തു. പുകയോടുകൂടിയ അഗ്നിപോലുള്ളതും യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നതും ജ്വലിക്കുന്നതുമായ ആ ശക്തിയെ രാക്ഷസരാഷ്ട്രനാഥൻ വേഗത്തിൽ സൗമിത്രിയുടെ നേർക്ക് എറിഞ്ഞു. പാഞ്ഞുവരുന്ന അതിനെ ഭരതാനുജൻ അസ്ത്രങ്ങളാലും ഹോമാഗ്നിപോലുള്ള ബാണങ്ങളാലും അടിച്ചു; എങ്കിലും ആ ശക്തി ദാശരഥിയുടെ വിശാലമായ മാറിൽ തുളച്ചുകയറി. ശക്തിമാനായ രഘുവീരൻ ശക്തിയേറ്റ് ഭൂമിയിൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ കിടന്നു; പിടയുന്ന അവനെ രാജാവായ രാവണൻ പെട്ടെന്നു സമീപിച്ച് ഇരുകൈകളാലും ബലമായി പിടിച്ചു. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് സംയമത്തിന്റെ ആദർശമാണ് — ‘ന ഗർജന്തി മഹാപ്രഭാവാഃ’ (മഹാപ്രഭാവർ ഗർജിക്കാറില്ല) എന്ന്; വീരന്മാർ കർമംകൊണ്ടാണു സംസാരിക്കുന്നത്, വാക്കുകൊണ്ടല്ല. ഇരുവരുടെയും ശരയുദ്ധം തുല്യമാണ് — പ്രഹരവും പ്രതിപ്രഹരവും; ക്ഷുരം, അർധചന്ദ്രം, കർണി, ഭല്ലം എന്നിങ്ങനെ ബാണങ്ങളുടെ തരങ്ങൾ പറയപ്പെടുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് നൽകിയ ശരവും ശക്തിയുമാണ് രാവണന്റെ അവസാനത്തെ ആയുധങ്ങൾ; അവയാലാണ് അവൻ ലക്ഷ്മണനെ വീഴ്ത്തുന്നത്. 102-ാം ശ്ലോകവും (‘സ ബാണജാലാന്യപി…’) 110-ാം ശ്ലോകവും (‘സ ശക്തിമാഞ്…’) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; 93-ാം ശ്ലോകവും ഇല്ല. ‘ന വാനരാംസ്ത്വം പ്രതിയോദ്ധുമർഹസി’ എന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ വെല്ലുവിളി — വാനരന്മാർ നിനക്കു തുല്യരല്ല, ഞാനാണ് നിന്റെ എതിരാളി — എന്നത് വീരനു യോജിച്ച വാക്കാണ്. രഘുവംശത്തിലെ എല്ലാവരെയും ശത്രുക്കളായി കരുതി രാവണനും ലക്ഷ്മണനെ ‘രാഘവാ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. ‘അന്തഗാമീ വിപരീതബുദ്ധിഃ’ (അന്ത്യത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നവൻ, വിപരീതബുദ്ധി) എന്ന അവന്റെ വാക്ക് വിപരീതമായാണു ഫലിക്കുന്നത് — ഇങ്ങനെ പറയുന്നവൻതന്നെയാണ് വിനാശത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നത്. ഇരുവരുടെയും ശരയുദ്ധം തുല്യമാണെങ്കിലും ലക്ഷ്മണന്റെ ലാഘവം കൂടുതൽ ശ്രേഷ്ഠമാണ്; രാവണനും ‘വിസിസ്മിയേ’ (വിസ്മയിച്ചു). ബ്രഹ്മാവ് നൽകിയ ശരം ലക്ഷ്മണനെ ബോധംകെടുത്തുന്നു; എന്നാൽ അവൻ വീണ്ടും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് രാവണന്റെ വില്ലു മുറിക്കുന്നു — വീരന്റെ അദമ്യത. മൂന്നു ബാണങ്ങളേറ്റ രാവണനും ബോധംകെടുന്നു — ഇരുവർക്കും തുല്യമായ ആഘാതം. അപ്പോൾ രാവണൻ ബ്രഹ്മാവ് നൽകിയ അവസാനത്തെ ശക്തി പ്രയോഗിക്കുന്നു; ലക്ഷ്മണന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾക്കുപോലും അതിനെ തടുക്കാനാവില്ല. ‘തഥാപി സാ തസ്യ വിവേശ ശക്തിഃ’ (എങ്കിലും ആ ശക്തി അവനിൽ തുളച്ചുകയറി) — ബ്രഹ്മവരത്തിന്റെ ശക്തി ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതാണ്. ഈ ഖണ്ഡത്തിലെ എല്ലാ ശ്ലോകങ്ങളും ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ്; അതിനാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യവും വേഗവും വർധിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടിയിൽ രാവണന്റെ ഗുണങ്ങൾ — വീര്യം, ബലം, പ്രതാപം, പരാക്രമം — അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു; അവൻ ശത്രുവിനെ അവഗണിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ അവന്റെ വീമ്പിനെ നിന്ദിക്കുന്നു. ‘പാപകൃതാം വരിഷ്ഠ’ (പാപികളിൽ ശ്രേഷ്ഠാ) എന്നത് വ്യംഗ്യോക്തിയാണ് — സീതാപഹരണത്തിന്റെ ഓർമപ്പെടുത്തൽ. ശക്തിയുടെ വർണന ഭീഷണമാണ് — പുകയോടുകൂടിയ അഗ്നിപോലെ, വാനരന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നത്, ജ്വലിക്കുന്നത്; ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘പുകയോടുകൂടിയ അഗ്നി’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘വിധൂമ’ (പുകയില്ലാത്ത) എന്ന വിപരീതപാഠമാണ്. ‘ഹുതാഗ്നികൽപൈഃ’ — ഹോമാഗ്നിപോലുള്ള — ബാണങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണൻ ശക്തിയെ തടുക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു — അവന്റെ പ്രയത്നം പൂർണമാണ്, എന്നാൽ ദൈവം പ്രബലമാണ്.

ഹിമവാനെയോ മന്ദരത്തെയോ മേരുവിനെയോ ദേവന്മാരോടുകൂടിയ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയോ രാവണന് കൈകൾകൊണ്ട് ഉയർത്താൻ കഴിയും; എന്നാൽ ഭരതാനുജനായ ലക്ഷ്മണനെ കഴിഞ്ഞില്ല. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശക്തിയാൽ മാറിടത്തിനു നടുവിൽ അടിയേറ്റിട്ടും സൗമിത്രി, ചിന്തയ്ക്കതീതമായ വിഷ്ണുവിന്റെ അംശമാണ് താൻ എന്ന് തന്നെക്കുറിച്ച് അനുസ്മരിച്ചു. അപ്പോൾ ദേവന്മാർക്കു മുള്ളായ രാവണൻ ദാനവദർപ്പം നശിപ്പിക്കുന്ന ആ സൗമിത്രിയെ കൈകൾകൊണ്ടു ഞെരുക്കിയിട്ടും അവനെ അനക്കാൻ — ഇളക്കാൻ — കഴിവുള്ളവനായില്ല. അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ വായുപുത്രൻ രാവണന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു; വജ്രംപോലുള്ള മുഷ്ടികൊണ്ട് അവന്റെ മാറിൽ അടിച്ചു. ആ മുഷ്ടിപ്രഹരത്താൽ രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ മുട്ടുകുത്തി ഭൂമിയിൽ വീണു, ഇളകിയാടി, വീണു. അവന്റെ വായകളിൽനിന്നും കണ്ണുകളിൽനിന്നും ചെവികളിൽനിന്നും ധാരാളം രക്തം ഒഴുകി; തല ചുറ്റി നിശ്ചേഷ്ടനായി അവൻ രഥത്തിന്റെ തട്ടിൽ ഇരുന്നുപോയി. അവൻ ബോധമറ്റ് മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു; നിലയുറപ്പിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഭീമപരാക്രമനായ രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ ബോധമറ്റുകിടക്കുന്നതു കണ്ട് ഋഷിമാരും വാനരന്മാരും ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ആർത്തുവിളിച്ചു. പിന്നെ തേജസ്വിയായ ഹനുമാൻ രാവണനാൽ പീഡിതനായ ലക്ഷ്മണനെ ഇരുകൈകളാലും എടുത്ത് രാഘവന്റെ അടുത്തേക്കു കൊണ്ടുവന്നു. വായുപുത്രന്റെ സൗഹൃദത്താലും പരമമായ ഭക്തിയാലും, ശത്രുക്കൾക്ക് അനക്കാനാവാത്തവനായിരുന്നിട്ടും ആ ലക്ഷ്മണൻ കപിക്കു ഭാരമില്ലാത്തവനായി. യുദ്ധത്തിൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട സൗമിത്രിയെ വിട്ട് ആ ശക്തി രാവണന്റെ ആ രഥത്തിൽ വീണ്ടും തന്റെ സ്ഥാനത്തു തിരിച്ചെത്തി. മഹാതേജസ്വിയായ രാവണനും ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങൾ എടുത്തു, വലിയ വില്ലും കൈയിലെടുത്തു. ശത്രുനാശകനായ ലക്ഷ്മണനും ചിന്തയ്ക്കതീതമായ വിഷ്ണുവിന്റെ അംശമാണ് താൻ എന്ന് അനുസ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ആശ്വാസം പ്രാപിച്ചു, ശല്യമില്ലാത്തവനായി. മഹാവീരന്മാർ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട വാനരന്മാരുടെ മഹാസൈന്യത്തെ യുദ്ധത്തിൽ കണ്ട് രാഘവൻ രാവണന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ഇവിടെ രാമായണത്തിന്റെ ഒരു ഗൂഢതത്ത്വം പ്രകടമാകുന്നു — ലക്ഷ്മണൻ വിഷ്ണുവിന്റെ അംശമാണ്; അതിനാൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളെ ഉയർത്താൻ കഴിവുള്ള രാവണനുപോലും അവനെ അനക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. എന്നാൽ ഹനുമാൻ ഭക്തിയാൽ അവനെ സുഖമായി വഹിക്കുന്നു — ഭക്തിയുടെ ശക്തി ബലത്തേക്കാൾ വലുതാണെന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു. ശത്രുക്കൾക്ക് അനക്കാനാവാത്തത് ഭക്തനു ലഘുവാണ്. ഹനുമാന്റെ മുഷ്ടിപ്രഹരം രാവണനേൽക്കുന്ന ആദ്യത്തെ ഗുരുതരമായ ആഘാതമാണ് — വായിൽനിന്നും കണ്ണിൽനിന്നും ചെവിയിൽനിന്നും രക്തം ഒഴുകുന്നു. 113-ാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ന പ്രഭുഃ’ എന്ന പദവിഭാഗം അച്ചടിയനുസരിച്ചാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘അപ്രഭുഃ’ (കഴിവില്ലാത്തവൻ). 112-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ സ്ഥാനം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലേതിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് — അവിടെ അത് ഹിമവാനെക്കുറിച്ചുള്ള ശ്ലോകത്തിനു മുമ്പാണ്. 116-ഉം 117.1-ഉം വൾഗേറ്റിന്റെ സവിശേഷതകളാണ്; 119-ാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. രാവണന്റെ അസാമർഥ്യത്തിന്റെ വർണന വിരോധാഭാസത്തിലൂടെയാണ് — ഹിമവാനെയും മേരുവിനെയും മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഉയർത്താൻ കഴിവുള്ളവൻ ഒരു മനുഷ്യനെ അനക്കാൻ കഴിയാതെ നിൽക്കുന്നു; ഈ വിരോധം ലക്ഷ്മണന്റെ ദിവ്യത്വത്തെ പ്രകടമാക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ മുഷ്ടി ‘വജ്രകൽപഃ’ (വജ്രംപോലുള്ളത്) ആണ് — ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രത്താൽപോലും ഇളകാത്ത രാവണൻ വാനരന്റെ മുഷ്ടിയേറ്റു ബോധംകെട്ടു. ശക്തി സ്വയം രാവണന്റെ രഥത്തിലേക്കു തിരിച്ചുവരുന്നു — കർമം ചെയ്തശേഷം ഉടമയുടെ അടുത്തേക്കു മടങ്ങുക എന്നതാണ് ബ്രഹ്മാവു നൽകിയ ആയുധത്തിന്റെ സവിശേഷത. ഇരുവരും — രാവണനും ലക്ഷ്മണനും — മോഹാലസ്യത്തിൽനിന്ന് ആശ്വാസം പ്രാപിക്കുന്നു, യുദ്ധം വീണ്ടും ആരംഭിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ രാമൻ സ്വയം രംഗത്തെത്തുന്നു. ‘രഥോപസ്ഥ ഉപാവിശത്’ (രഥത്തിന്റെ തട്ടിൽ ഇരുന്നുപോയി) — രാവണൻ രഥത്തിന്റെ തട്ടിൽ നിശ്ചേഷ്ടനായി ഇരിക്കുന്നു; രാജാവിന്റെ അവസ്ഥ ദയനീയമാണ്. ഹനുമാൻ ലക്ഷ്മണനെ രാമന്റെ അടുത്തേക്കു കൊണ്ടുവരുന്നു — യുദ്ധത്തിലും അവൻ സേവകധർമം മറക്കുന്നില്ല; ആദ്യം സ്വാമിയുടെ സഹോദരന്റെ രക്ഷ, പിന്നെ ശത്രുവധം. ഇതാണ് ഹനുമാന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ സാരം. ലക്ഷ്മണന്റെ ആശ്വാസം ‘വിശല്യഃ’ (ശല്യമില്ലാത്തവൻ) എന്നാണ് — ശക്തി സ്വയം പുറത്തുപോയതിനാൽ ശരീരത്തിൽ ശല്യം അവശേഷിച്ചില്ല; വിഷ്ണ്വംശത്തിന്റെ സ്മരണയാൽ അവൻ വീണ്ടും സ്വസ്ഥനും യുദ്ധസജ്ജനുമായി. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ മൂന്നു നിമിഷങ്ങളുണ്ട് — രാവണന്റെ അസാമർഥ്യം, ഹനുമാന്റെ പ്രഹരം, ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രത്യാശ്വാസം — എല്ലാം രാമപക്ഷത്തിന് അനുകൂലം.

പിന്നെ ഹനുമാൻ ആ രാമന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘വിഷ്ണു ഗരുഡന്റെമേൽ കയറി ദേവശത്രുവിനെ ശിക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ അങ്ങ് എന്റെ മുതുകിൽ കയറി രാക്ഷസനെ ശിക്ഷിക്കണം.’ വായുപുത്രൻ പറഞ്ഞ ആ വാക്കു കേട്ട് രാഘവൻ ഉടൻ മഹാകപിയായ ഹനുമാന്റെമേൽ കയറി. മനുജാധിപനായ രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ രഥത്തിലിരിക്കുന്ന രാവണനെ കണ്ടു; അവനെ നോക്കി മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ, ക്രുദ്ധനായി ആയുധമുയർത്തിയ വിഷ്ണു വൈരോചനനായ ബലിയുടെ നേർക്കു പായുന്നതുപോലെ, രാവണന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. വജ്രം അരയ്ക്കുന്നതുപോലുള്ള കഠിനവും തീവ്രവുമായ ഞാണൊലി അവൻ മുഴക്കി; ഗംഭീരമായ സ്വരത്തിൽ രാക്ഷസേന്ദ്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘നിൽക്ക്, നിൽക്ക്; രാക്ഷസശാർദൂലാ, എനിക്ക് ഇത്തരം അപ്രിയം ചെയ്തിട്ട് നീ എവിടെപ്പോയി മോചനം നേടും? നീ ഇന്ദ്രന്റെയോ വൈവസ്വതന്റെയോ സൂര്യന്റെയോ സ്വയംഭൂവിന്റെയോ വൈശ്വാനരന്റെയോ ശങ്കരന്റെയോ അടുത്തേക്കു പോയാലും, പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും പോയാലും, ഇന്ന് എന്റെ കണ്ണിൽപ്പെട്ട നീ രക്ഷപ്പെടുകയില്ല. ഇന്നു നിന്റെ ശക്തിയേറ്റ് പെട്ടെന്നു വിഷാദത്തിലാണ്ട ഇവൻതന്നെയാണ്, രാക്ഷസഗണരാജാവേ, ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ പുത്രപൗത്രന്മാരോടുകൂടിയ നിനക്കു മൃത്യു. ജനസ്ഥാനത്തിൽ വാസമുറപ്പിച്ചിരുന്ന, ശ്രേഷ്ഠായുധങ്ങളേന്തിയ, അത്യദ്ഭുതദർശനരായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരെ ഇവനാലാണ് ശരങ്ങൾകൊണ്ടു കൊന്നൊടുക്കിയത്.’ രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് മഹാബലനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ മഹാരോഷം ബാധിച്ച്, പൂർവവൈരം ഓർത്തുകൊണ്ട്, യുദ്ധത്തിൽ രാഘവനെ വഹിക്കുന്ന മഹാവേഗമുള്ള വായുപുത്രനെ കാലാഗ്നിജ്വാലകൾപോലുള്ള ജ്വലിക്കുന്ന ശരങ്ങൾകൊണ്ട് അടിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസന്റെ സായകങ്ങളേറ്റിട്ടും സ്വാഭാവികതേജസ്സുള്ള ആ ഹനുമാന്റെ തേജസ്സ് പിന്നെയും വർധിച്ചു. അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ രാവണൻ മുറിവേൽപ്പിച്ച വാനരശാർദൂലനെ കണ്ട് ക്രോധത്തിനു വശംവദനായി. ഇവിടെ ഹനുമാൻ ഗരുഡന്റെ സ്ഥാനവും രാമൻ വിഷ്ണുവിന്റെ സ്ഥാനവും ഏൽക്കുന്നു — ഈ ദൃശ്യം രാമന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ വാക്ക് അവന്റെ ദൃഢനിശ്ചയത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനമാണ് — മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും എവിടെയും രാവണന് ആശ്രയമില്ല. ഇവിടെ രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ പരാക്രമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ‘ജനസ്ഥാനത്തിലെ പതിനാലായിരം’ എന്ന്; വാസ്തവത്തിൽ അരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ രാമൻതന്നെയാണ് അവരെ കൊന്നത്; അതിനാൽ ‘ഏതേന’ (ഇവനാൽ) എന്ന പദത്തെ ചിലർ ‘രാമനാൽത്തന്നെ’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു; ഹിന്ദിഭാഷ്യമാകട്ടെ ‘ഈ രഘുവംശീയനായ രാജകുമാരൻ’ എന്ന് ലക്ഷ്മണനെ പരാമർശിക്കുന്നതായി എടുക്കുന്നു. ഹനുമാനോടുള്ള രാവണന്റെ പൂർവവൈരം — ലങ്കാദഹനവും അക്ഷവധവും. ഹനുമാന്റെ തേജസ്സ് ആഘാതങ്ങളാൽ വർധിക്കുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ സ്വഭാവം. 125-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും 132-ാം ശ്ലോകവും 133.2-ഉം 134.1-ഉം വൾഗേറ്റിന്റെ സവിശേഷതകളാണ്; 126-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അധികാർധമാണ് (6.047.118e). ഹനുമാന്റെ നിർദേശം ഭക്തിയുടെ പരമമായ ആവിഷ്കാരമാണ് — വിഷ്ണുവിനു ഗരുഡനെന്നപോലെ അവൻ സ്വയം വാഹനമാകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാമൻ രഥിയായിരുന്നില്ല, രാവണനാകട്ടെ രഥത്തിലായിരുന്നു; ഹനുമാന്റെ മുതുകുതന്നെ രാമന്റെ രഥമായി — ഇങ്ങനെ ഇരുവർക്കും തുല്യത സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. രാമന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യം ‘തിഷ്ഠ തിഷ്ഠ’ (നിൽക്ക്, നിൽക്ക്) എന്ന വെല്ലുവിളി, പിന്നെ രാവണന്റെ നിരാശ്രയത്വത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനം, പിന്നെ ലക്ഷ്മണന്റെ പരാക്രമത്തിന്റെ സ്മരണ; ഇതിലൂടെ, താൻ കൊന്നുവെന്നു കരുതുന്നവൻതന്നെയാണ് തന്റെ മൃത്യു എന്ന് രാവണൻ അറിയുന്നു. ‘സപുത്രപൗത്രസ്യ’ (പുത്രപൗത്രന്മാരോടുകൂടിയ) — രാവണന്റെ സമ്പൂർണകുലത്തിന്റെ വിനാശം സൂചിതമാണ്. രാവണൻ രാമനെ നേരിട്ടല്ല, രാമന്റെ വാഹനമായ ഹനുമാനെയാണ് പ്രഹരിക്കുന്നത് — ഇതു കണ്ട് രാമന്റെ ക്രോധം ഉണരുന്നു; സേവകന്റെ ക്ലേശം സ്വാമിയുടെ ക്രോധത്തിനു കാരണമാകുന്നു. ‘സ്വഭാവതേജോയുക്തസ്യ ഭൂയസ്തേജോഽഭ്യവർധത’ (സ്വാഭാവികതേജസ്സുള്ളവന്റെ തേജസ്സ് പിന്നെയും വർധിച്ചു) എന്നതാണ് ഹനുമാന്റെ സവിശേഷത — ആഘാതങ്ങളാൽ അവന്റെ ബലം ക്ഷയിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് വിറകുകൊണ്ട് അഗ്നിയെന്നപോലെ വർധിക്കുന്നു.

രാമൻ രാവണന്റെ രഥത്തിനടുത്തുചെന്ന്, ചക്രങ്ങളോടും കുതിരകളോടും ധ്വജത്തോടും കുടയോടും മഹാപതാകയോടും സാരഥിയോടും ഇടിവാൾ, ശൂലം, വാൾ എന്നിവയോടുംകൂടിയ ആ രഥത്തെ മൂർച്ചയേറിയ ശരമുനകൾകൊണ്ടു മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. പിന്നെ, ഭഗവാൻ ഇന്ദ്രൻ വജ്രംകൊണ്ടു മേരുവിനെ അടിച്ചതുപോലെ, വജ്രത്തിനും ഇടിമിന്നലിനും തുല്യമായ ബാണംകൊണ്ട് അവൻ ഇന്ദ്രശത്രുവായ രാവണനെ വിശാലവും സുന്ദരവുമായ മാറിടത്തിൽ വേഗത്തിൽ അടിച്ചു. വജ്രപാതങ്ങളാലും ഇടിമിന്നൽപ്രഹരങ്ങളാലും പതറുകയോ ഇളകുകയോ ചെയ്യാതിരുന്ന ആ രാജാവ്, ആ വീരൻ, രാമബാണമേറ്റ് അത്യന്തം പീഡിതനായി ഇളകിയാടി, വില്ലു താഴെയിട്ടു. പിടയുന്ന അവനെ കണ്ട് മഹാത്മാവായ രാമൻ ജ്വലിക്കുന്ന ഒരു അർധചന്ദ്രബാണം എടുത്തു; അതുകൊണ്ട് രാക്ഷസാധിപന്റെ സൂര്യവർണമായ കിരീടം പെട്ടെന്നു മുറിച്ചു. വിഷമില്ലാത്ത സർപ്പംപോലെ, ജ്വാലകൾ അണഞ്ഞ് പ്രകാശമില്ലാത്ത സൂര്യനെപ്പോലെ, ശോഭ നഷ്ടപ്പെട്ട്, കിരീടശിഖരം മുറിഞ്ഞ ആ രാക്ഷസേന്ദ്രനോട് രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ പറഞ്ഞു: ‘നീ മഹത്തും അതിഭീകരവുമായ കർമം ചെയ്തു; എന്റെ പ്രമുഖവീരന്മാരെയും നീ കൊന്നു; എങ്കിലും നീ തളർന്നിരിക്കുകയാണെന്നു നിശ്ചയിച്ച് ഞാൻ ശരങ്ങളാൽ നിന്നെ മൃത്യുവിനു വശംവദനാക്കുന്നില്ല. രാത്രിഞ്ചരരാജാവേ, യുദ്ധത്തിൽ നീ പീഡിതനാണെന്ന് എനിക്കറിയാം; പോകൂ, ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ച് ആശ്വാസം നേടി രഥിയും വില്ലാളിയുമായി വീണ്ടും പുറപ്പെടുക; അപ്പോൾ രഥത്തിലിരുന്ന് നീ എന്റെ ബലം കാണും.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ദർപ്പവും ഹർഷവും നശിച്ചവനും വില്ലു മുറിഞ്ഞവനും കുതിരകളും സാരഥിയും കൊല്ലപ്പെട്ടവനും ശരങ്ങളാൽ പീഡിതനും മഹാകിരീടം തകർന്നവനുമായ ആ രാജാവ് പെട്ടെന്നു ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. മഹാബലനും ദാനവന്മാരുടെയും ദേവന്മാരുടെയും ശത്രുവുമായ ആ രജനീചരേന്ദ്രൻ ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ആ മഹായുദ്ധത്തിന്റെ മുന്നണിയിൽ വാനരന്മാരെ ശല്യമുക്തരാക്കി. ദേവേന്ദ്രശത്രുവായ അവൻ തകർക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ഭൂതഗണങ്ങളും സമുദ്രങ്ങളോടുകൂടിയ ദിക്കുകളും ഋഷിമാരോടും മഹാസർപ്പങ്ങളോടുംകൂടി കരയിലെയും വെള്ളത്തിലെയും ജീവികളും ആഹ്ലാദിച്ചു. ഇവിടെ രാമന്റെ ധർമയുദ്ധത്തിന്റെ പരമമായ ആദർശം കാണാം — തളർന്നവനും ആയുധമില്ലാത്തവനും രഥമില്ലാത്തവനുമായ ശത്രുവിനെ അവൻ കൊല്ലുന്നില്ല; മറിച്ച് വീണ്ടും ഒരുങ്ങിവരാൻ അനുവാദം നൽകുന്നു. ഈ ദയ ദൗർബല്യമല്ല, ആത്മവിശ്വാസമാണ് — ഒരുങ്ങിവന്നാലും രാവണനെ താൻ ജയിക്കുമെന്ന് അവനറിയാം. കിരീടം മുറിക്കുന്നത് രാജാവിന്റെ അപമാനത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ്; ‘വിഷമില്ലാത്ത സർപ്പം’, ‘ജ്വാലയണഞ്ഞ സൂര്യൻ’ എന്നീ ഉപമകളാൽ രാവണന്റെ തേജസ്സിന്റെയും ദർപ്പത്തിന്റെയും നാശം ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഒടുവിൽ രാമൻ ആദ്യം സ്വന്തം സൈനികരുടെ ചികിത്സ നടത്തുന്നു — വാനരന്മാരെ ശല്യമുക്തരാക്കുന്നു; അവന്റെ കരുണ എല്ലായിടത്തുമുണ്ട്. എല്ലാ ശ്ലോകങ്ങളും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; 143-ാം ശ്ലോകം (‘പ്രയാഹി ജാനാമി…’) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഹർഷം സർഗത്തെ മംഗളത്തോടെ അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. ‘യോ വജ്രപാതാശനിസന്നിപാതാന്ന ചുക്ഷുഭേ’ (വജ്രപാതങ്ങളാലും ഇടിമിന്നൽപ്രഹരങ്ങളാലും പതറാതിരുന്നവൻ) എന്ന ശ്ലോകം രാവണന്റെ പൂർവഗൗരവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇപ്പോഴത്തെ അവന്റെ പരാജയം കൂടുതൽ തീവ്രമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ ബാണം ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തേക്കാൾ ശക്തമാണ് — വജ്രംകൊണ്ടു സാധിക്കാത്തത് രാമബാണംകൊണ്ടു സാധിച്ചു. രാവണന്റെ പരാജയം സമ്പൂർണമാണ് — രഥവും കുതിരകളും സാരഥിയും ധ്വജവും കുടയും വില്ലും കിരീടവും നഷ്ടപ്പെട്ടു; പ്രാണൻ മാത്രം അവശേഷിച്ചു, അതും രാമന്റെ ദയയാൽ. രാവണന്റെ ലങ്കാപ്രവേശം ‘സഹസാ’ (പെട്ടെന്ന്) ആണ് — ലജ്ജയാലും ഭയത്താലും അവൻ വേഗം പോകുന്നു. ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ആഹ്ലാദിച്ചുവെന്നു പറയുന്നു — രാവണൻ ഇരുകൂട്ടരുടെയും ശത്രുവായിരുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ പരാജയം എല്ലാവരുടെയും ഹർഷത്തിനു കാരണമായി. ഈ പരാജയമാണ് അടുത്ത കുംഭകർണപ്രബോധനത്തിനു കാരണമാകുന്നത്.

When Nīla, bull among the monkeys, had killed Prahasta, the guardian of the rākṣasa army, the host of the rākṣasa king, with its terrible weapons, vast and surging as the ocean, broke and fled. The survivors went to Rāvaṇa, overlord of the rākṣasas, and told him that his commander Prahasta had been killed by Nīla, the son of the Fire-god, and when he heard them the king fell into a rage. Tormented by anger, his heart overwhelmed with grief at Prahasta's death, he addressed the chiefs of his rākṣasa troops as Indra addresses the leaders of the gods: "An enemy is not to be despised. These are the enemies who have killed the commander of my army — a man who could crush the forces of Indra himself — together with his followers and his elephants. So, to destroy my enemies and to win, I will go myself, without a second thought, to the front of this extraordinary battle. Today I will burn up that monkey army, and Rāma and Lakṣmaṇa with it, with floods of arrows, as blazing fires burn a forest. Today I will glut the earth with the blood of monkeys." For the first time something in Rāvaṇa's mind had changed. Until now he had looked on the monkeys with contempt; now he admitted himself that an enemy must not be despised, for a man who could have routed Indra's army had been killed by them. His "without a second thought" cuts two ways: he was resolute, but he was also rash, not weighing where it would lead. The front of the battle is where the chief warriors fight, and the king had resolved to go there himself.

Having said this, Rāvaṇa, the enemy of the king of the immortals, mounted his chariot, which blazed like fire and shone with its own splendour, yoked to rows of the finest horses. To the blare of conches, kettle-drums and tabors, to warriors slapping their arms, shouting their war-cries and roaring like lions — the signs of fighting spirit — and honoured with holy hymns of praise, the great king of the rākṣasas set out. Prahasta's march had been dogged by evil omens; Rāvaṇa's was attended by hymns and auspicious music. Surrounded by flesh-eating rākṣasas as big as mountains and dark as clouds, their eyes blazing like fire, he shone like Rudra, lord of the immortals, surrounded by his ghostly hosts — a fitting image, for Rāvaṇa was known as a devotee of Śiva, and it shows both his greatness and his terror. Then the mighty king burst suddenly out of the city and saw the fierce monkey army, roaring like the great ocean and like the thunderclouds, poised for battle with trees and rocks in hand. The two armies faced each other, equal in strength.

When Rāma, his arms like great serpents, glorious and followed by his army, saw that fearsome rākṣasa host, he said to Vibhīṣaṇa, best of warriors: "Whose is this army that nothing can shake? It is thronged with flags, banners and parasols of every kind, bristling with darts, swords, tridents and other weapons, manned by fearless warriors and full of elephants as big as Mount Mahendra." Rāma praised the army's splendour; he judged the enemy's strength as it truly was, without contempt. Vibhīṣaṇa, as valiant as Indra, heard Rāma's words and told him about the flower of that army, the great bulls among the rākṣasas, pointing to each in turn as though with his finger, so that the reader too seems to stand on the field and see them. "King, the warrior on the elephant's neck, his face coppery as the rising sun, who makes the elephant's head sway as he comes, is Akampana. The one in the chariot with the lion banner, brandishing a bow like Indra's rainbow and gleaming like an elephant with fierce, bared tusks, is Indrajit, foremost by virtue of his boons. That archer as huge as the Vindhya, Asta and Mahendra mountains, a great chariot-fighter and great hero, standing in his chariot and stretching a bow of matchless size, is Atikāya, 'the huge', for his body is enormous beyond measure. The one with eyes coppery as the rising sun, mounted on a fierce elephant loud with clanging bells, and roaring, is the hero Mahodara. The one on a horse with trappings of gold, gleaming like a mountain wrapped in evening clouds, brandishing a dart wreathed in rays, is Piśāca, swift as a thunderbolt. The one holding a sharp trident, bright as lightning and swift as a thunderbolt, riding a lordly bull white as the moon, is the famous Triśiras. The one like a cloud in form, broad-chested and well built, intent, with the lord of serpents on his banner, stretching and brandishing his bow as he comes, is Kumbha. The one who comes grasping an iron bar studded with gold and diamonds, blazing and smoking, the very standard of the rākṣasa army, is Nikumbha, of wonderful and terrible deeds. The one who stands out on a chariot bright as fire, flying flags and stocked with bows, swords and quivers, is Narāntaka, who fights with mountain peaks. And the one who shines amid spirits of every terrible shape, with the faces of tigers, camels, great elephants, deer and horses and with rolling eyes — he has crushed the pride even of the gods. Where that fine white parasol shines like the moon, with its slender ribs, there the great lord of the rākṣasas shines like Rudra among his spirits. Wearing a diadem, his face lit by swinging earrings, his body as terrible as the Himālaya and the Vindhya, he who humbled the pride of great Indra and of Yama, the lord of the rākṣasas shines like the sun." Here all the leaders of Rāvaṇa's army are shown together, and each of them will be killed, one by one, in the sargas to come. Each has his own mount, banner, weapon and form — elephant, chariot, horse, bull. Vibhīṣaṇa's account was like a spy's report to Rāma, for he knew every secret of the enemy's forces. The description of Rāvaṇa comes last and is the longest, climbing from his parasol to his ghostly retinue, to his diadem, earrings and body, and finally to his deeds, the humbler of Indra and Yama; twice he is compared, to Rudra and to the sun, to show his splendour and his terror at once. Indrajit's epithet recalls the boons he had won from Brahmā, and Atikāya's very name describes his body. All these heroes were Rāvaṇa's sons or brothers; the whole strength of his house had come out together. The account served both Rāma, who needed to know the enemy, and the reader, who is told here of the battles to come, as Kumbhakarṇa, Atikāya, Indrajit and the rest come out one by one.

Then Rāma, subduer of his enemies, answered Vibhīṣaṇa: "Ah, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, blazes with great splendour. He shines with rays like the sun and is as hard to look at; wrapped in such brilliance, I cannot clearly make out his form. No hero among the gods or the dānavas could have a body like the one that shines on this lord of the rākṣasas. All his warriors are like mountains, all fight with mountains, all carry blazing weapons. Surrounded by those blazing, fierce, terrible-looking spirits, this king of the rākṣasas looks like Death surrounded by spirits in bodily form. By good fortune this evil one has come within my sight today. Today I will let loose the anger that was born when Sītā was carried off." Rāma granted his enemy's splendour, greater in his eyes than any god's or demon's, yet in the same breath he remembered that Rāvaṇa was an evil man and that he had carried off Sītā; beauty and brilliance do not wash sin away. Rāma's anger was not a private grudge but the defence of dharma, and "by good fortune" shows his gladness too, that the enemy he had sought so long stood before him at last. Having said this, valiant Rāma took up his bow, drew out a fine arrow and stood ready, with Lakṣmaṇa behind him. But it was Rāvaṇa who attacked the monkey army first, so Rāma did not fight at once. Rāvaṇa, meanwhile, said to his mighty rākṣasas: "Take your posts at the gates, the highways, the houses and the gate-towers, and stay there at ease and without fear. If the forest-dwellers learn that I have come out here with you all, they will see their opening, band together and suddenly storm the city, hard to take as it is, and violate it while it stands empty." It was a wise arrangement: he went to battle himself but did not neglect the city's defence, fearing that the monkeys might break into it empty. His order also kept his soldiers from fear; they would be safe in the city, and the burden of battle would be the king's. When he had dismissed his ministers and the rākṣasas had gone to their posts, he tore into the ocean-flood of the monkeys as a great fish, a whale, tears through the brimming sea — a single warrior cleaving a whole army.

When he saw the lord of the rākṣasas bearing down on the battle, his arrows and bow blazing, Sugrīva, lord of the monkeys, tore up a great mountain top and ran at him. He took that mountain peak with its many trees on its slopes and hurled it at the night-roamer; Rāvaṇa saw it hurtling at him and cut it apart with arrows feathered with gold. When the peak, with its tall, fine trees, had been shattered and had fallen to the earth, the lord of the rākṣasa world fitted to his bow an arrow like a great serpent, like Death itself. It was as swift as the wind, it blazed like fire and threw off sparks, and it was as mighty as great Indra's thunderbolt; in his anger Rāvaṇa loosed it to kill Sugrīva. Loosed from Rāvaṇa's arm, blazing like Indra's thunderbolt, the shaft reached Sugrīva and pierced him with force, as the fierce spear hurled by Skanda pierced Mount Krauñca, a spear that could split a mountain. Stricken by the arrow, his senses reeling, the hero fell groaning to the ground, and when they saw him lying senseless the rākṣasas roared with joy. Sugrīva was the monkeys' king, and his fall broke their spirit. Then the troop-leaders Gavākṣa, Gavaya, Suṣeṇa, Ṛṣabha, Jyotimukha and Nala, all famous heroes, swelled their bodies to great size, tore up rocks and rushed together at the lord of the rākṣasas. But Rāvaṇa's speed of hand made every blow useless: with hundreds of sharp-pointed arrows he struck their rocks aside, and with nets of arrows fletched with bright gold — his splendour showed even in battle — he pierced the monkey lords themselves. Pierced by the arrows of the enemy of the gods, those huge monkey lords fell to the ground, and then he covered the fierce monkey army with nets of arrows. Struck down and falling, crying out again and again, pierced by the barbs of fear, those heroic monkeys, tormented by Rāvaṇa's arrows, went for refuge to Rāma, the refuge of all, the one who cherishes all who come to him. Even in flight they ran not away from the enemy but towards their protector. Until now Rāvaṇa had not suffered a single defeat, and his first battle opened with victory.

Then the great-souled Rāma took up his bow and went forward at once. But Lakṣmaṇa came to him with folded hands and spoke to him with earnest purpose: "Noble brother, I am quite enough to kill this evil one. I will destroy him; give me leave, my lord." He asked not out of pride but to serve his brother. Rāma, of great splendour and true valour, said to him: "Go, Lakṣmaṇa, and put all your effort into the fight. Rāvaṇa is enormously strong and his prowess in battle is wondrous; when he is roused, not even the three worlds could withstand him, of that there is no doubt. Look for his weak points and watch your own, so the enemy cannot take advantage of them; guard yourself carefully, with your eyes and with your bow." That is the whole art of war in brief: seek out the enemy's weaknesses and protect your own, stay watchful with the eye and guarded with the bow. Rāma spoke of his enemy's strength as it truly was, neither exaggerating it nor making light of it. Hearing Rāghava's words, Sumitrā's son embraced him, paid him honour, bowed to him and went into battle. Lakṣmaṇa's humility in asking his elder's leave with folded hands, and Rāma's affection in embracing him as he sent him, make a tender scene in the middle of the war. Lakṣmaṇa saw Rāvaṇa, his arms long and strong as an elephant's trunk, his terrible, blazing bow raised, covering with showers of arrows the monkeys whose bodies lay torn and scattered.

Seeing Rāvaṇa, the mighty Hanumān, son of the Wind, warded off the nets of arrows and ran at him. Reaching his chariot, wise Hanumān raised his right arm and spoke to frighten Rāvaṇa: "You won immunity from death at the hands of gods, dānavas, gandharvas and yakṣas, and of rākṣasas too; but from monkeys you have something to fear. Here is my right arm raised, with its five fingers spread like branches; it will drive out the life that has lived so long in your body." Hanumān was pointing to the gap in Brahmā's boon: Rāvaṇa, despising monkeys and men, had never asked to be safe from them. Hearing Hanumān, Rāvaṇa of terrible prowess, his eyes red with anger, answered: "Strike quickly, monkey, and without fear, and win lasting fame. When I have taken the measure of your valour, I will destroy you." Cruel as he was, Rāvaṇa was a hero, ready to take his enemy's first blow, and his challenge was in keeping with the warrior's code. The son of the Wind answered: "Remember that I have already struck down your son Akṣa." The memory of Prince Akṣa was a thorn in Rāvaṇa's heart; his grief for his son woke again. At that, mighty Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, struck the son of the Wind on the chest with the flat of his hand. Struck by that blow, Hanumān reeled again and again; but the wise and spirited monkey stood still for a moment, steadied himself, and in fury struck the enemy of the gods with the flat of his hand in turn. This was single combat at its most direct — no weapons, no missiles, only bare hands. Struck by the great monkey, ten-necked Rāvaṇa shook like a mountain in an earthquake. The ṛṣis, the monkeys, the siddhas, the gods and the asuras, all the worlds that were watching the duel, cried out to see Rāvaṇa slapped like that in battle. Then Rāvaṇa recovered and said: "Well done, monkey! Your valour makes you an enemy worth my praise." To praise one's enemy is the mark of a hero. Hanumān answered: "Shame on my valour, that you are still alive, Rāvaṇa! Strike me once more, fool — why boast? Then my fist will send you to the house of Yama." Humility and pride mingled in his answer; he condemned his own strength because a single blow had not killed Rāvaṇa, for to him success meant nothing short of Rāvaṇa's death. At the words of the son of the Wind, Rāvaṇa's anger blazed up. His eyes red, the mighty king clenched his right fist with all his effort and brought it down with force on the monkey's chest. Struck on his broad chest, Hanumān reeled again and again, but he did not fall. So the duel kept to its rules: first Rāvaṇa struck, then Hanumān; then Rāvaṇa recovered and praised, and Hanumān reproached himself; then Rāvaṇa struck with his fist. Hanumān, too, kept the warrior's code, striking only when his enemy bade him.

Seeing mighty Hanumān dazed, the ten-necked king of the rākṣasas, a great chariot-warrior, turned his chariot quickly against Nīla. With terrible arrows like serpents, which pierced the very vitals, he set Nīla, commander of the monkey army, ablaze. Hard pressed by the flood of arrows, Nīla hurled a mountain top with one hand at the lord of the rākṣasas. Hanumān, meanwhile, spirited and great-hearted, had recovered and was eager to fight again; looking about him, he said in anger: "Rāvaṇa is engaged with Nīla. It is not right to attack a man who is fighting someone else." That is the warrior's code at its purest, and the monkeys, too, knew what was right. Then mighty Rāvaṇa struck the peak with seven sharp-pointed arrows and it fell in pieces, as Sugrīva's had. Seeing the mountain peak shattered, Nīla, commander of the monkey army and slayer of enemy heroes, blazed with anger like the fire at the end of time. He hurled aśvakarṇa trees, sālas, mango trees in full flower and many other kinds of trees into the battle. Rāvaṇa met the trees and cut them down, and rained a terrible shower of arrows on the son of Fire. Drenched with arrows as a great mountain is drenched by a cloud, Nīla knew he could not beat Rāvaṇa by strength, so he turned to nimbleness: he made himself small and leapt onto the top of Rāvaṇa's banner, staying so close to Rāvaṇa's body that his arrows could not reach him. Seeing the son of Fire perched on his banner-top, Rāvaṇa blazed with anger, and Nīla roared. He hopped from the top of the banner to the tip of the bow and from there to the top of the diadem, three perches each higher than the last, each a sign of Rāvaṇa's majesty, and by sitting on all of them he mocked the king. Lakṣmaṇa, Hanumān and Rāma, three great heroes, were amazed to see it, and that shows how rare his skill was. Mighty Rāvaṇa too was astonished at the monkey's agility — even the enemy admired it — and he took up the blazing, wondrous weapon of Fire. The monkeys, seeing their chance, shouted with joy to see Rāvaṇa flustered in battle by Nīla's nimbleness, and the shouting maddened Rāvaṇa; his heart confused, for a moment he could not decide what to do. His pride was broken, if only for a moment. Then, taking an arrow charged with the Fire-weapon, the night-roamer looked up at Nīla standing on his banner-top and said: "Monkey, you are nimble and full of powerful tricks. Save your life if you can, monkey. You make these copies of yourself again and again" — so quick was Nīla that he seemed to be working illusions — "yet this arrow I loose, charged with a divine weapon, will strip you of your life however you try to guard it." That he needed a divine weapon shows that ordinary arrows could not overcome Nīla. Having said this, mighty-armed Rāvaṇa fitted the weapon to the arrow and struck the monkey commander. Hit in the chest by the arrow loosed with the weapon, Nīla, burning, fell suddenly to the ground. But by virtue of his father's greatness and his own fiery energy he only fell to his knees, and was not parted from life: a weapon of fire turned against the son of Fire, and a father does not burn his son. Here divine power and a hero's own prowess worked together. Seeing the monkey senseless, ten-necked Rāvaṇa, still eager for battle and not yet sated, drove against Sumitrā's son in his chariot that thundered like a cloud. In this part of the sarga four of the monkey champions — Sugrīva, the troop-leaders, Hanumān and Nīla — each met Rāvaṇa in turn, each won some small success, and each was beaten in the end. That establishes how great Rāvaṇa's strength was, and prepares for the coming of Rāma and Lakṣmaṇa. Nīla's moment was short but memorable, for he alone was able to throw Rāvaṇa into confusion, fighting with his wits as well as his strength.

Reaching Lakṣmaṇa in the thick of the fight, the powerful lord of the rākṣasas checked him and stood there blazing, twanging his bow. Sumitrā's son, undaunted, said to him as he twanged his immeasurable bow: "Deal with me today, lord of the night-roamers. You should not be fighting monkeys." The monkeys, he meant, were no match for Rāvaṇa; he, Lakṣmaṇa, was his opponent — a hero's proper challenge. Hearing his ringing words and the fierce twang of his bowstring, King Rāvaṇa came up to Sumitrā's son and said in a rage: "By good fortune you have come within my sight, Rāghava, heading for your end, your mind perverted. This very moment you will go to the world of the dead, crushed by my nets of arrows." He called Lakṣmaṇa Rāghava, counting every son of Raghu's line his enemy; and his words about a mind perverted and heading for its end would come true of himself. Unperturbed, Sumitrā's son answered him as he roared with his sharp fangs bared: "King, men of real power do not roar; you are only boasting, you best of evildoers. I know your valour, lord of the rākṣasas, your strength, your might and your prowess. Here I stand with bow and arrows in hand. Come on — what use is idle boasting?" His answer is a model of self-command: heroes speak with their deeds, not their words. He did not belittle his enemy's strength, but he scorned his bragging, and "best of evildoers" was a barb that recalled the carrying off of Sītā. Stung, the lord of the rākṣasas loosed seven well-feathered arrows, and Lakṣmaṇa cut them apart with arrows fletched with bright gold, sharp at point and edge. Seeing his arrows suddenly cut down, like great serpents chopped in pieces, the lord of Laṅkā fell into a rage and loosed more sharp arrows. Rāma's younger brother poured a fierce shower of arrows from his bow, and with razor-headed, crescent-headed, barbed and broad-headed shafts cut down Rāvaṇa's arrows, and was not shaken. Seeing net after net of arrows come to nothing, the king of the enemies of the gods marvelled at Lakṣmaṇa's speed of hand and again loosed sharp arrows. Lakṣmaṇa, like great Indra, fitted to his bow sharp arrows, terrible and swift as thunderbolts and bright as fire, and loosed them to kill the lord of the rākṣasas. The two were evenly matched, blow for blow, but Lakṣmaṇa's speed was the greater. The lord of the rākṣasas cut down those arrows, and struck Lakṣmaṇa on the forehead with an arrow bright as the fire at the end of time, a gift of Brahmā the Self-born. Stricken by Rāvaṇa's arrow, Lakṣmaṇa reeled, his bow slack in his hand; but with an effort he came to his senses and cut the bow of the enemy of the king of the gods — such was his unbreakable spirit. With the bow gone, the son of Daśaratha struck him with three sharp arrows, and the king in his turn reeled under them and only with difficulty came to himself; both had taken the same blow. His bow cut, struck by arrows, his limbs wet with fat and drenched in blood, the enemy of the gods, fearsome in his power, seized in the battle a spear given him by Brahmā, the last of his weapons. It was like a smoking fire, blazing, the terror of the monkeys in battle, and the lord of the rākṣasa kingdom hurled it with all his force at Sumitrā's son. As it flew at him, Bharata's younger brother struck at it with divine weapons and with arrows like sacrificial fires; his effort was complete, yet fate was stronger, for the spear entered his broad chest. The power of Brahmā's boon could not be turned aside. Struck by the spear, the mighty hero of the Raghus lay on the ground as if burning, and King Rāvaṇa ran up to him as he writhed and seized him with force in his arms.

Rāvaṇa could have lifted Himavat, Mandara or Meru in his arms, or all three worlds with their gods, but he could not lift Bharata's younger brother. Though struck in the chest by Brahmā's spear, Sumitrā's son remembered who he was: an unfathomable portion of Viṣṇu. So the thorn in the side of the gods crushed in his arms Sumitrā's son, the humbler of the dānavas' pride, and yet he could not so much as move him. Here the Rāmāyaṇa reveals a hidden truth: Lakṣmaṇa was a part of Viṣṇu, and so Rāvaṇa, who could lift the three worlds, could not stir him. The contrast shows Lakṣmaṇa's divinity: the one who could raise Himavat and Meru could not raise one man. Then the son of the Wind rushed at Rāvaṇa in fury and struck him on the chest with a fist like a thunderbolt. At that blow Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, sank to his knees, reeled and fell. Blood poured from his mouths, his eyes and his ears; spinning, motionless, he sank down on the floor of his chariot, senseless and in a swoon, unable to keep his place — a pitiful state for a king. It was the first serious blow Rāvaṇa had taken; he whom Indra's thunderbolt had not shaken was felled by a monkey's fist. Seeing Rāvaṇa of terrible prowess senseless in the fight, the ṛṣis, the monkeys, the gods and the asuras cried out. Then mighty Hanumān took Lakṣmaṇa, whom Rāvaṇa had struck down, in his arms and carried him to Rāghava's side. Because of the Wind-son's friendship and his supreme devotion, the one whom no enemy could move became light for the monkey. Devotion, the poet shows, is stronger than force: what is immovable to enemies is light to a devotee. Even in battle Hanumān did not forget his duty as a servant — first to protect his master's brother, then to deal with the enemy — and that is the essence of his character. Leaving Sumitrā's son, overcome in battle, the spear went back by itself to its place in Rāvaṇa's chariot, as a weapon given by Brahmā does, returning to its master when its work is done. Mighty Rāvaṇa too came to his senses in that great battle, took up sharp arrows and seized his great bow. And Lakṣmaṇa, destroyer of his enemies, remembering himself as an unfathomable portion of Viṣṇu, recovered and was free of the dart, for the spear had gone and left no barb in him. All three turns of this passage — Rāvaṇa's helplessness, Hanumān's blow, Lakṣmaṇa's recovery — went in Rāma's favour. Then, seeing the great monkey army lying in the field with its great heroes struck down, Rāghava himself rushed at Rāvaṇa.

Hanumān went after him and said: "Climb on my back and punish the rākṣasa, as Viṣṇu, mounted on Garuḍa, punishes the enemy of the gods." That offer was the highest expression of his devotion: he wanted to be Rāma's mount, as Garuḍa is Viṣṇu's. Rāma was on foot and Rāvaṇa in a chariot; now Hanumān's back would be Rāma's chariot, and the two would meet as equals. Hearing the Wind-son's words, Rāghava at once climbed onto the great monkey. In this scene Hanumān takes the place of Garuḍa and Rāma of Viṣṇu, and it points to Rāma's divinity. The lord of men saw Rāvaṇa in his chariot on the field, and at the sight the mighty prince rushed at him as Viṣṇu in wrath, weapon raised, rushed at Bali, son of Virocana. He made his bowstring twang, harsh and fierce as the crash of a thunderbolt, and spoke to the lord of the rākṣasas in a deep voice: "Stand! Stand! After doing me such a wrong, where can you go to escape, tiger among rākṣasas? Go to Indra, to Yama, to the Sun, to Brahmā the Self-born, to Agni or to Śiva, or flee in all ten directions — even then you will not escape me today. The one you struck down with your spear today, who fell at once into despair, he will be your death in battle today, king of the rākṣasa hosts, and the death of your sons and grandsons. It was he whose arrows killed the fourteen thousand rākṣasas of Janasthāna, wondrous to look on and armed with the finest weapons." Rāma's words proclaimed his resolve: nowhere in the three worlds was there refuge for Rāvaṇa. They had three parts — the challenge, the declaration that Rāvaṇa had nowhere to hide, and the reminder of Lakṣmaṇa's prowess, so that Rāvaṇa would know the man he thought dead would be his death — and "sons and grandsons" foretold the ruin of his whole house. In the Araṇya Kāṇḍa it was Rāma himself who killed the fourteen thousand, and so some take the "he" here to mean Rāma; as it stands, Rāma is pointing to his brother. Hearing Rāghava's words, the mighty lord of the rākṣasas was seized with great rage, and remembering his old grudge against Hanumān — the burning of Laṅkā and the killing of Akṣa — he struck the swift son of the Wind, as he carried Rāghava through the battle, with blazing arrows like the flames of the fire at the end of time. He struck the mount, not Rāma himself. But though the rākṣasa's arrows struck him in the battle, the fiery energy that was Hanumān's by nature only grew greater, as fire grows with fuel: blows did not weaken him, they made him stronger. Then Rāma of great splendour, seeing that tiger among monkeys wounded by Rāvaṇa, gave way to anger, for the suffering of his servant roused the master's wrath.

Advancing on Rāvaṇa's chariot, Rāma cut it to pieces with sharp arrow-points — its wheels, horses, banner, parasol and great flag, its charioteer, its thunderbolts, tridents and swords. Then, as the blessed Indra struck Meru with his thunderbolt, he struck Indra's enemy full on his broad, handsome chest with an arrow like a thunderbolt. The king whom the crash of thunderbolts and lightning had never shaken or moved, that hero, struck by Rāma's arrow, reeled in agony and let fall his bow. Recalling Rāvaṇa's old glory makes his defeat now all the sharper: what Indra's thunderbolt could not do, Rāma's arrow did. Seeing him reel, great-souled Rāma took up a blazing crescent-headed arrow and with it at once cut off the lord of the rākṣasas' diadem, bright as the sun. To cut off a king's crown is the height of humiliation. Rāvaṇa was now like a snake without its venom, like a sun with its rays quenched and giving no light; his glory gone, the crest of his diadem cut away, he stood before Rāma, and Rāma spoke to him on the battlefield: "You have done a great and terrible deed, and you have killed my finest heroes. Still, seeing that you are exhausted, I will not bring you under death with my arrows. Go — I know you are worn out by the battle. Go into Laṅkā, king of the night-roamers, get your breath back, and then come out again with your chariot and your bow; then, standing in your chariot, you will see my strength." Here is the highest ideal of righteous war: Rāma would not kill an enemy who was exhausted, disarmed and without a chariot, but gave him leave to come back ready to fight again. This was not weakness but mercy grounded in confidence; he knew he would conquer Rāvaṇa even when he was prepared. So addressed, his pride and joy destroyed, his bow cut, his horses and charioteer killed, racked by arrows and his great diadem broken, the king hurried into Laṅkā, in shame and in fear. His defeat was complete: chariot, horses, charioteer, banner, parasol, bow and crown were gone, and only his life remained, and that by Rāma's mercy. When that mighty king of the night-roamers, enemy of dānavas and gods, had gone into the city, Rāma and Lakṣmaṇa, at the front of that great battle, first drew the arrows from the wounded monkeys; his compassion reached everywhere. And when the enemy of the king of the gods had been broken, the gods and asuras, the hosts of beings, the quarters of the world and the oceans, the ṛṣis and the great serpents, and every creature of land and water rejoiced, for Rāvaṇa had been the enemy of gods and asuras alike. So the sarga ends in gladness; and this defeat will lead Rāvaṇa to wake Kumbhakarṇa.