युद्धाय कृतोद्यमं निर्गच्छन्तं प्रहस्तं दृष्ट्वा अरिंदमः रामः सस्मितं विभीषणम् उवाच — ‘बलेन महता वृतः महावेगः कः एषः सुमहाकायः आगच्छति? अस्य रूपं बलं पौरुषं च कीदृशम्? हे महाबाहो, एतं वीर्यवन्तं निशाचरं मे आचक्ष्व।’ राघवस्य वचनं श्रुत्वा विभीषणः प्रत्युवाच — ‘एषः रावणस्य सेनापतिः प्रहस्तः नाम राक्षसः। सः लङ्कायां राक्षसेन्द्रस्य त्रिभागेन बलेन संवृतः, वीर्यवान्, अस्त्रवित्, शूरः, सुप्रख्यातपराक्रमः च।’ रामस्य स्मितं तस्य निर्भयतां दर्शयति — महान् शत्रुः आगच्छति, तथापि सः शान्तः। सः विभीषणं पृच्छति, यतः सः लङ्कायाः सर्वान् वीरान् जानाति; एषः विभीषणस्य उपयोगः युद्धे पुनः पुनः दृश्यते। ‘त्रिभागबलसंवृतः’ इति — लङ्कायाः सम्पूर्णसेनायाः तृतीयः भागः प्रहस्तेन सह निर्गतः इति हिन्दीभाष्यम् अपि व्याचष्टे। अस्य सर्गस्य प्रथमाः चत्वारः श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति; तत्र सर्गः ‘ततः प्रहस्तं निर्यान्तं भीमं भीमपराक्रमम्’ इति पञ्चमेन श्लोकेन आरभ्यते। चतुर्थः श्लोकः षट्पादः, विभीषणस्य परिचयवाक्यं सम्पूर्णम् एकस्मिन् एव श्लोके समापयति। अयं संवादः अग्रिमसर्गे रावणस्य आगमने पुनः विस्तरेण दृश्यते, यत्र विभीषणः सर्वान् राक्षसवीरान् एकैकशः परिचाययति।

ततः भीमं भीमपराक्रमं गर्जन्तं सुमहाकायं राक्षसैः अभिसंवृतं निर्यान्तं प्रहस्तं बलीयसां वानराणां महती सेना ददर्श। तेषां वानराणां घोषः अभिसंजातः, ते प्रहस्तम् अभिगर्जन्ति स्म। जयम् इच्छतां वानरान् अभिधावतां राक्षसानां हस्तेषु खड्गाः, शक्तयः, ऋष्टयः, शूलाः, बाणाः, मुसलानि, गदाः, परिघाः, प्रासाः, विविधाः परश्वधाः, विचित्राणि धनूंषि च प्रगृहीतानि अराजन्त। युद्धकामाः प्लवंगमाः अपि पुष्पितान् पादपान्, गिरीन्, विपुलाः दीर्घाः शिलाः च जगृहुः। तेषाम् अन्योन्यम् आसाद्य सुमहान् संग्रामः अभूत् — एके अश्मवृष्टिं, अपरे शरवर्षं वर्षन्ति स्म। अत्र आयुधानां द्विविधा सूची दत्ता — राक्षसानां निर्मितानि लोहमयानि शस्त्राणि, वानराणां तु प्रकृतिदत्तानि वृक्षशिलाः। उभयोः अपि वर्षणम् उपमितम् — अश्मवृष्टिः शरवृष्टिः च मेघाः इव वर्षन्ति। ‘पुष्पितान्’ इति पदं रोचकम् — युद्धे अपि वनस्य सौन्दर्यं कविः न विस्मरति; पुष्पितैः वृक्षैः एव वानराः प्रहरन्ति। समीक्षिते ‘अतिसंजातरोषाणाम्’ इति पाठः, अत्र ‘अभिसंजातघोषाणाम्’ — अत्र वानराणां क्रोधस्य स्थाने घोषः उक्तः। समीक्षिते ‘पुष्पितान् वानरर्षभाः’ इति, अत्र ‘पुष्पितांस्तु गिरींस्तथा’। वानराः प्रहस्तस्य नाम प्रभावं च न विगणय्य तस्य अभिमुखं गर्जन्ति — पूर्वसर्गेषु धूम्राक्षवज्रदंष्ट्राकम्पनानां वधात् तेषां उत्साहः वर्धितः। युद्धस्य आरम्भः समानः — उभौ पक्षौ समानेन उत्साहेन परस्परं प्रहरतः। शस्त्राणां ‘अराजन्त’ इति क्रिया सूचयति यत् तानि सूर्यप्रकाशे दीप्यन्ते स्म — युद्धस्य आरम्भे सेनायाः वैभवं कविः न उपेक्षते, यद्यपि तत् शीघ्रं नश्यति।

युद्धे बहवः राक्षसाः बहून् वानरपुङ्गवान्, बहवः वानराः अपि बहून् राक्षसान् निजघ्नुः। केचित् शूलैः प्रमथिताः, केचित् परमायुधैः, केचित् परिघैः आहताः, केचित् परश्वधैः छिन्नाः। केचित् निरुच्छ्वासाः जगतीतले पतिताः, केचित् इषुसंधानेन साधिताः विभिन्नहृदयाः अभवन्। केचित् खड्गैः द्विधा कृताः स्फुरन्तः भुवि पतिताः; शूरैः राक्षसैः वानराः पार्श्वतः विदारिताः। संक्रुद्धैः वानरैः अपि राक्षसौघाः समन्ततः पादपैः गिरिशृङ्गैः च वसुधातले सम्पिष्टाः। वज्रस्पर्शतलैः हस्तैः मुष्टिभिः च भृशं हताः राक्षसाः आस्येभ्यः शोणितं वमन्ति स्म, तेषां दशनानि नेत्राणि च विशीर्णानि। आर्तस्वनं स्वनतां सिंहनादं च नर्दतां हरीणां रक्षसां च तुमुलः शब्दः बभूव। क्रुद्धाः वानराः राक्षसाः च वीरमार्गम् अनुव्रताः विवृत्तवदनाः क्रूराः अभीतवत् कर्माणि चक्रुः। अत्र ‘बहवः… बहून्… बहवः… बहून्’ इति पुनरुक्त्या युद्धस्य सममितिः व्यापकता च दर्शिता — न एकः पक्षः एव जयति। मृत्योः प्रकाराः विविधाः क्रमेण उक्ताः — शूलेन, परिघेण, परश्वधेन, बाणेन, खड्गेन, वृक्षेण, शिलया, मुष्टिना च। एतेन कविः युद्धस्य भीषणतां प्रत्यक्षां करोति। ‘वीरमार्गमनुव्रताः’ इति — पलायनं विना मरणं वीराणां मार्गः; उभौ पक्षौ तम् एव अनुसरतः। शब्दस्य द्वैविध्यम् अपि — आर्तस्वनः आहतानां, सिंहनादः विजयिनाम्। वानराणां मुष्टिप्रहाराः ‘वज्रस्पर्शतलैः’ इति विशेषणेन गौरविताः — तेषां हस्ताः एव आयुधानि। समीक्षिते ‘इषुसंतानसंदिताः’ इति पाठः, अत्र ‘इषुसंधानसाधिताः’; तत्र ‘धरणीतले’, अत्र ‘जगतीतले’ इति। एवं युद्धस्य प्रथमः भागः अनिर्णीतः एव। उभयोः पक्षयोः हानिः समाना इति कविः निष्पक्षतया वर्णयति; राक्षसाः अपि वीराः, न केवलं भीरवः। किन्तु वानराणां पक्षे रामस्य धर्मः अस्ति, अतः अन्ते तेषां विजयः निश्चितः।

नरान्तकः, कुम्भहनुः, महानादः, समुन्नतः च इति एते सर्वे प्रहस्तसचिवाः वनौकसः जघ्नुः। तेषु शीघ्रं निपतत्सु वानरान् च निघ्नत्सु द्विविदः गिरिशृङ्गेण एकं नरान्तकं जघान। दुर्मुखः कपिः पुनः उत्थाय विपुलं द्रुमं गृहीत्वा क्षिप्रहस्तं राक्षसं समुन्नतम् अपोथयत्। तेजस्वी जाम्बवान् सुसंक्रुद्धः महतीं शिलां प्रगृह्य महानादस्य वक्षसि पातयामास। अथ वीर्यवान् कुम्भहनुः तत्र तारेण आसाद्य महता वृक्षेण सद्यः प्राणान् संत्याजितः। तत् कर्म अमृष्यमाणः रथम् आस्थितः प्रहस्तः धनुष्पाणिः वनौकसां घोरं कदनं चकार। तदा उभयोः सेनयोः आवर्तः इव संजज्ञे, क्षुभितस्य अप्रमेयस्य सागरस्य इव निःस्वनः अभवत्। रणदुर्मदः राक्षसः प्रहस्तः संक्रुद्धः महता शरौघेण परमाहवे वानरान् अर्दयामास। चत्वारः सचिवाः चतुर्भिः वानरवीरैः हताः — प्रत्येकस्य राक्षसस्य प्रतियोद्धा पृथक्, येन वानरसेनायाः वीराणां सामर्थ्यं दर्शितम्। द्विविदः शैलशृङ्गेण, दुर्मुखः द्रुमेण, जाम्बवान् शिलया, तारः वृक्षेण — आयुधानि अपि विविधानि। अत्र सचिवानां वधः प्रहस्तस्य क्रोधस्य कारणम्; स्वसहायानां नाशं दृष्ट्वा सः स्वयं युद्धे प्रविशति। ‘आवर्त इव’ इति उपमा सेनयोः भ्रमणं, सम्मिश्रणं च दर्शयति — यथा जले आवर्तः सर्वं स्वस्मिन् आकर्षति। समीक्षिते कुम्भहनोः वधः ‘वृक्षेणाभिहतो मूर्ध्नि प्राणांस्तत्याज राक्षसः’ इति, अत्र ‘वृक्षेण महता सद्यः प्राणान्संत्याजयद्रणे’ इति भिन्नः पाठः। तथैव ‘महता हि शरौघेण प्रहस्तो युद्धकोविदः’ इति तत्र, अत्र ‘राक्षसो रणदुर्मदः’। प्रहस्तस्य रथात् शरवर्षणं रथिनः लाभं दर्शयति — वानराः पदातयः, सः दूरात् प्रहरति। सचिवानां वधः क्रमेण एकैकेन श्लोकेन उक्तः, येन प्रत्येकस्य वानरवीरस्य पराक्रमः पृथक् स्मर्यते। दुर्मुखस्य ‘पुनरुत्थाय’ इति पदं सूचयति यत् सः पूर्वं पतितः आसीत्, तथापि पुनः उत्थाय शत्रुं जघान — वानराणां धैर्यस्य उदाहरणम्।

वानराणां राक्षसानां च घोरैः शरीरैः मेदिनी अतिचिता बभूव, पर्वतैः इव संवृता। रुधिरौघेण प्रच्छन्ना सा मही माधवे मासि पुष्पितैः पलाशैः संछन्ना इव प्रकाशते स्म। ततः कविः युद्धभूमिं नदीरूपेण वर्णयति — तस्याः हतवीरौघाः वप्राः तटाः, भग्नानि आयुधानि महाद्रुमाः, शोणितौघाः महातोयं, सा च यमसागरं गच्छति। यकृत्प्लीहानि तस्याः महापङ्कः, विनिकीर्णानि अन्त्राणि शैवालम्, भिन्नाः कायाः शिरांसि च मीनाः, अङ्गावयवाः केशाः च शाद्वलम्, तृणम् इव। गृध्राः हंसाः इव, कङ्काः सारसाः इव तां सेवन्ते; मेदः फेनः, आर्तानां स्तनितं च तस्याः निःस्वनः। कापुरुषाणां दुस्तारां तां युद्धभूमिमयीं नदीं, घनापाये हंससारससेवितां नदीम् इव, राक्षसाः कपिमुख्याः च तेरुः, यथा गजयूथपाः पद्मरजसा ध्वस्तां नलिनीं तरन्ति। एषः रूपकः रामायणस्य प्रसिद्धेषु वर्णनेषु अन्यतमः — भीषणं दृश्यं सुन्दरस्य नद्याः उपमानैः वर्णितम्, येन बीभत्सः रसः अद्भुतेन मिश्रितः। वसन्ते पुष्पितानां पलाशानाम् उपमा रक्तवर्णं स्पष्टयति। ‘कापुरुषदुस्तारां’ इति — भीरवः एनां तर्तुं न शक्नुवन्ति, वीराः तु गजाः पद्मिनीम् इव लीलया तरन्ति। नद्याः प्रत्येकम् अवयवं — तटाः, वृक्षाः, जलं, पङ्कः, शैवालं, मीनाः, तृणं, पक्षिणः, फेनः, ध्वनिः — युद्धस्य किञ्चित् वस्तु भवति; एवं रूपकं सम्पूर्णम्। ‘यमसागरगामिनी’ इति — यथा नदी सागरं प्रति गच्छति, तथा एषा रुधिरनदी यमलोकं प्रति, मृतानां प्राणान् वहन्ती। समीक्षिते ‘गृध्रहंसगणाकीर्णाम्’ इति, अत्र ‘गृध्रहंसवराकीर्णाम्’। द्वात्रिंशः त्रयस्त्रिंशः च श्लोकौ एकं वाक्यं — ‘तां नदीं … तेरुः’। अस्मिन् वर्णने कविः युद्धस्य भीषणतां सौन्दर्येण आवृणोति, न तु निगूहति — पाठकः उभयं युगपत् अनुभवति, भयं विस्मयं च। वीराणां कृते युद्धं नदीतरणम् इव साधारणं कर्म इति अपि सूच्यते।

ततः स्यन्दने स्थितं बाणौघान् सृजन्तं प्लवंगमान् विधमन्तं प्रहस्तं नीलः तरसा ददर्श। यथा वायुः आकाशे महत् अभ्रबलं बलात् उद्धूनोति, तथा नीलः राक्षससेनां व्यधमत्। युद्धे अभिद्रुतं तं समीक्ष्य वाहिनीपतिः प्रहस्तः आदित्यवर्णेन रथेन नीलम् एव अभिदुद्रुवे। धन्विनां श्रेष्ठः सः परमाहवे धनुः विकृष्य नीलाय बाणान् व्यसृजत्। ते विशिखाः नीलं प्राप्य विनिर्भिद्य रोषिताः पन्नगाः इव महावेगाः महीं जग्मुः। ज्वलनोपमैः निशितैः शरैः अभिहतः महाकपिः नीलः आपतन्तं परमदुर्धर्षं प्रहस्तं वृक्षम् उत्पाट्य ताडयामास। तेन अभिहतः क्रुद्धः राक्षसपुंगवः नर्दन् प्लवंगानां चमूपतौ शरवर्षाणि ववर्ष। दुरात्मनः राक्षसस्य तान् बाणगणान् वारयितुम् अपारयन् नीलः निमीलितः सन् तान् प्रत्यगृह्णात्, यथा गोवृषः शीघ्रम् आगतं शारदं वर्षं सहते। एवम् एव प्रहस्तस्य दुरासदान् शरवर्षान् नीलः निमीलिताक्षः सहसा सेहे। शरवर्षेण रोषितः महाबलः नीलः महता सालेन प्रहस्तस्य हयान् प्रजघान। ततः रोषपरीतात्मा नीलः तस्य दुरात्मनः धनुः तरसा बभञ्ज, पुनः पुनः ननाद च। तेन विधनुः कृतः वाहिनीपतिः प्रहस्तः घोरं मुसलं प्रगृह्य स्यन्दनात् अवपुप्लुवे। अत्र नीलस्य युद्धनीतिः बुद्धिमती — सः प्रथमं शरवर्षं सहते, ततः हयान् हत्वा रथं निश्चलं करोति, ततः धनुः भङ्क्त्वा प्रहस्तं भूमौ योद्धुं बाधते; एवं शत्रोः सर्वे लाभाः क्रमेण नष्टाः। गोवृषस्य उपमा सुन्दरी — यथा वृषभः शरद्वर्षे नेत्रे निमील्य निश्चलः तिष्ठति, तथा नीलः बाणवर्षे। नीलः अग्नेः पुत्रः इति प्रसिद्धम्, अतः तस्य सहनशक्तिः अद्भुता। ३५–३८ श्लोकाः (वायोः उपमा, प्रहस्तस्य रथेन आक्रमणं, शरमोक्षः) ४४ श्लोकः च समीक्षिते न सन्ति; ४१तमः श्लोकः षट्पादः, तस्य प्रथमः अर्धः ‘तस्य बाणगणानेव…’ वुल्गेटमात्रः। ‘निमीलिताक्षः’ इति पदं द्विवारम् आवर्तते — सहनस्य तीव्रतां दर्शयितुम्। रथात् अवप्लवनं प्रहस्तस्य विवशतां सूचयति — अधुना उभौ पदाती समानौ। प्रहस्तस्य पक्षे अपि गुणाः उक्ताः — सः धन्विनां श्रेष्ठः, तस्य रथः आदित्यवर्णः, तस्य शराः ज्वलनोपमाः पन्नगाः इव च। एवं शत्रोः महत्त्वं स्वीकृत्य एव कविः नीलस्य विजयं गौरवयति। नीलस्य प्रथमः प्रहारः वृक्षेण प्रहस्तस्य शरीरे, द्वितीयः सालेन हयेषु, तृतीयः धनुषि — प्रत्येकं प्रहारं शत्रोः किञ्चित् साधनं नाशयति। ‘पुनः पुनः ननाद’ इति नीलस्य उत्साहं दर्शयति — धनुर्भङ्गे सः जयघोषं करोति। यत् नीलः बाणान् ‘प्रत्यगृह्णात्’ इति — स्वशरीरेण स्वीकृतवान् — तत् तस्य साहसस्य पराकाष्ठा; सः बाणान् निवारयितुं न प्रयतते, केवलं सहते, अवसरं च प्रतीक्षते। एषा धैर्यपूर्वकं प्रतीक्षा एव तस्य विजयस्य मूलम्; बलात् अधिकं धैर्यं युद्धे फलति इति उपदेशः।

तौ उभौ वाहिनीमुख्यौ जातवैरौ तरस्विनौ क्षतजेन सिक्ताङ्गौ प्रभिन्नौ कुञ्जरौ इव स्थितौ। सुतीक्ष्णाभिः दंष्ट्राभिः इतरेतरम् उल्लिखन्तौ तौ सिंहशार्दूलसदृशौ सिंहशार्दूलचेष्टितौ आस्ताम्। विक्रान्तविजयौ समरेषु अनिवर्तिनौ वीरौ तौ वृत्रवासवौ इव यशः प्राप्तुं काङ्क्षमाणौ आस्ताम्। तदा परमायत्तः प्रहस्तः मुसलेन नीलस्य ललाटे आजघान, ततः शोणितं सुस्राव। ततः शोणितदिग्धाङ्गः महाकपिः क्रुद्धः महान्तं तरुं प्रगृह्य प्रहस्तस्य उरसि विससर्ज। तं प्रहारम् अचिन्त्य सः महत् मुसलं प्रगृह्य बलिनं नीलं प्लवङ्गमं बलात् अभिदुद्राव। उग्रवेगं संरब्धम् आपतन्तं तं सम्प्रेक्ष्य महावेगः महाकपिः महाशिलां जग्राह। मृधे मुसलयोधिनः युद्धाभिकामस्य प्रहस्तस्य मूर्ध्नि नीलः तूर्णं शिलाम् अपातयत्। कपिमुख्येन नीलेन विमुक्ता सा घोरा महती शिला प्रहस्तस्य शिरः बहुधा बिभेद। सः गतासुः गतश्रीकः गतसत्त्वः गतेन्द्रियः छिन्नमूलः द्रुमः इव सहसा भूमौ पपात। विभिन्नशिरसः तस्य शिरसः शरीरात् च बहु शोणितं सुस्राव, यथा गिरेः प्रस्रवणम्। अत्र उपमानाः क्रमेण तीव्राः — प्रभिन्नौ मत्तगजौ, सिंहशार्दूलौ, वृत्रवासवौ; युद्धं पशुस्तरात् दैवस्तरं प्रति उन्नीयते। वृत्रेन्द्रयोः उपमा नीलस्य विजयं सूचयति, यतः इन्द्रः वृत्रं जघान। ‘गतासुः गतश्रीकः गतसत्त्वः गतेन्द्रियः’ इति चतुर्भिः ‘गत’-पदैः मृत्योः पूर्णता वर्णिता — प्राणाः, शोभा, बलम्, इन्द्रियाणि च सर्वाणि गतानि। मुसलस्य प्रतिकारः शिलया — अन्तिमः प्रहारः शिरसि, यथा अकम्पनस्य अपि। समीक्षिते ‘सा तेन कपिमुख्येन’ इति, अत्र ‘नीलेन कपिमुख्येन’ इति नामग्रहणम्; तत्र ‘क्षतजदिग्धाङ्गौ’, अत्र ‘क्षतजसिक्ताङ्गौ’; तत्र ‘परमायस्तस्तस्य सुस्राव’, अत्र ‘परमायत्तस्ततः सुस्राव’। नीलस्य ललाटात् रक्तस्रावः, प्रहस्तस्य शिरसः शरीरात् च रक्तप्रवाहः — द्वयोः अपि शिरसि प्रहारः, किन्तु एकः जीवति, अन्यः म्रियते। प्रस्रवणस्य उपमा प्रहस्तस्य पर्वताकारं शरीरं स्मारयति। अत्र युद्धं अन्तिमे क्षणे अतिवेगेन निर्णीयते — प्रहस्तः मुसलेन धावति, नीलः शिलां गृह्णाति, एकेन एव प्रहारेण सर्वं समाप्तम्। ‘परमायत्तः’ इति पदं प्रहस्तस्य पूर्णप्रयत्नं दर्शयति — सः सर्वशक्त्या प्रहरति, किन्तु नीलः सहते। ‘तमचिन्त्यप्रहारं’ इति प्रहस्तस्य अपि धैर्यं सूचितम् — तरोः प्रहारं सः न गणयति। एवं द्वयोः अपि वीरयोः सहनशक्तिः समाना, भेदः केवलं भाग्ये धर्मे च। नीलस्य ललाटात् रक्तस्रावः अपि तं न निवर्तयति; रक्तदिग्धाङ्गः सः अधिकं क्रुद्धः भूत्वा प्रहरति — यथा पूर्वसर्गे शरविद्धः हनूमान्। छिन्नमूलद्रुमस्य उपमा अपि सार्थिका — यथा मूलच्छिन्नः वृक्षः सहसा पतति, तथा रावणस्य सेनायाः मूलभूतः प्रहस्तः पतितः।

नीलेन प्रहस्ते हते तत् अकम्प्यं महाबलम् अहृष्टानां राक्षसानां सैन्यं लङ्काम् अभिजगाम। वाहिनीपतौ निहते ते समवस्थातुं न शेकुः, यथा सेतुबन्धं विशीर्णं समासाद्य सलिलं न तिष्ठति। तस्मिन् चमूमुख्ये हते निरुद्यमाः ते राक्षसाः रक्षःपतेः रावणस्य गृहं गत्वा ध्यानमूकत्वम् आगताः; तीव्रं शोकार्णवं प्राप्ताः ते विसंज्ञाः इव अभवन्। ततः सुकृतेन कर्मणा प्रशस्यमानः विजयी महाबलः यूथपः नीलः सलक्ष्मणेन रामेण समेत्य प्रहृष्टरूपः बभूव। सेतोः उपमा सुन्दरी — यथा सेतुः जलं धारयति, भग्ने सेतौ जलं प्रवहति, तथा सेनापतिः एव सेनां धारयति; तस्मिन् हते सेना विशीर्णा। ‘ध्यानमूकत्वम्’ इति पदं राक्षसानां मनोदशां सुष्ठु वर्णयति — ते चिन्तया मूकाः, वक्तुम् अपि न शक्नुवन्ति। षष्टितमः श्लोकः एकेन एव अर्धेन निबद्धः, पूर्वश्लोकस्य वाक्यं पूरयति। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते, नीलस्य गौरवेण सर्गं समापयति। प्रहस्तः रावणस्य प्रधानसेनापतिः आसीत्; तस्य वधेन रावणस्य सेनायाः स्तम्भः एव भग्नः — अतः अग्रिमे सर्गे रावणः स्वयं युद्धाय निर्गच्छति। नीलस्य रामलक्ष्मणाभ्यां समागमः तस्य पुरस्कारः — स्वामिनोः प्रशंसा एव सेवकस्य परमं फलम्। एवं सर्गः आरम्भे रामस्य प्रश्नेन, अन्ते च रामेण सह नीलस्य समागमेन वलयितः।

యుద్ధానికి సన్నద్ధుడై బయలుదేరుతున్న ప్రహస్తుని చూసి శత్రుదమనుడైన రాముడు చిరునవ్వుతో విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మహాసైన్యంతో చుట్టుముట్టబడి మహావేగంతో వస్తున్న ఈ మహాకాయుడు ఎవరు? ఇతని రూపం, బలం, పౌరుషం ఎలాంటివి? ఓ మహాబాహూ, ఈ వీర్యవంతుడైన నిశాచరుని గురించి నాకు చెప్పు.’ రాఘవుని మాట విని విభీషణుడు ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘ఇతడు రావణుని సేనాపతి, ప్రహస్తుడనే రాక్షసుడు. లంకలో రాక్షసేంద్రుని సైన్యంలో మూడవ భాగంతో కూడి ఉన్నవాడు, వీర్యవంతుడు, అస్త్రవేత్త, శూరుడు, సుప్రసిద్ధ పరాక్రమం గలవాడు.’ రాముని చిరునవ్వు అతని నిర్భయత్వాన్ని చూపుతుంది — మహాశత్రువు వస్తున్నా అతడు శాంతంగా ఉన్నాడు. లంకలోని వీరులందరూ విభీషణునికి తెలుసు కాబట్టి రాముడు అతనినే అడుగుతాడు; యుద్ధంలో విభీషణుని ఈ ఉపయోగం మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. ‘త్రిభాగబలసంవృతః’ — లంక మొత్తం సైన్యంలో మూడవ భాగం ప్రహస్తునితో బయలుదేరిందని హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా వివరిస్తుంది. ఈ సర్గలోని మొదటి నాలుగు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అక్కడ సర్గ ‘తతః ప్రహస్తం నిర్యాంతం భీమం భీమపరాక్రమమ్’ అనే ఐదవ శ్లోకంతో ఆరంభమవుతుంది. నాలుగవ శ్లోకం షట్పాది, విభీషణుని పరిచయవాక్యాన్ని పూర్తిగా ఒకే శ్లోకంలో ముగిస్తుంది. ఈ సంవాదం తరువాతి సర్గలో రావణుడు వచ్చినప్పుడు మళ్ళీ విస్తారంగా కనిపిస్తుంది, అక్కడ విభీషణుడు రాక్షసవీరులందరినీ ఒక్కొక్కరిగా పరిచయం చేస్తాడు.

అప్పుడు భయంకరుడు, భయంకర పరాక్రమం గలవాడు, గర్జిస్తున్నవాడు, మహాకాయుడు, రాక్షసులచే చుట్టుముట్టబడి బయలుదేరుతున్నవాడు అయిన ప్రహస్తుని బలవంతులైన వానరుల మహాసేన చూసింది. ఆ వానరుల ఘోష పుట్టింది, వారు ప్రహస్తుని మీదికి గర్జించారు. విజయం కోరుతూ వానరుల మీదికి పరుగెత్తుతున్న రాక్షసుల చేతులలో ఖడ్గాలు, శక్తులు, ఋష్టులు, శూలాలు, బాణాలు, ముసలాలు, గదలు, పరిఘలు, ప్రాసాలు, రకరకాల గండ్రగొడ్డళ్ళు, విచిత్రమైన ధనుస్సులు పట్టబడి ప్రకాశించాయి. యుద్ధం కోరుకునే వానరులు కూడా పూచిన చెట్లను, కొండలను, విశాలమైన పొడవైన శిలలను పట్టుకున్నారు. వారు ఒకరినొకరు ఢీకొనడంతో అతి గొప్ప సంగ్రామం జరిగింది — కొందరు రాళ్ళ వాన, మరికొందరు బాణాల వాన కురిపించారు. ఇక్కడ ఆయుధాల రెండు రకాల జాబితా ఇవ్వబడింది — రాక్షసులవి తయారుచేసిన ఇనుప శస్త్రాలు, వానరులవి ప్రకృతి ఇచ్చిన చెట్లూ శిలలూ. రెండింటి కురిపించడమూ ఉపమించబడింది — రాళ్ళ వానా బాణాల వానా మేఘాల్లా కురుస్తాయి. ‘పుష్పితాన్’ (పూచిన) అనే పదం ఆసక్తికరమైనది — యుద్ధంలో కూడా కవి వనసౌందర్యాన్ని మరువడు; పూచిన చెట్లతోనే వానరులు కొడతారు. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘అతిసంజాతరోషాణామ్’ అనే పాఠం ఉండగా ఇక్కడ ‘అభిసంజాతఘోషాణామ్’ అని ఉంది — ఇక్కడ వానరుల క్రోధానికి బదులు ఘోష చెప్పబడింది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘పుష్పితాన్ వానరర్షభాః’ అని ఉండగా ఇక్కడ ‘పుష్పితాంస్తు గిరీంస్తథా’ అని ఉంది. వానరులు ప్రహస్తుని పేరునూ ప్రభావాన్నీ లెక్కచేయకుండా అతని ఎదుట గర్జిస్తారు — పూర్వ సర్గలలో ధూమ్రాక్షుడు, వజ్రదంష్ట్రుడు, అకంపనుడు వధించబడటంతో వారి ఉత్సాహం పెరిగింది. యుద్ధారంభం సమానంగా ఉంది — రెండు పక్షాలూ సమానమైన ఉత్సాహంతో ఒకరినొకరు కొట్టుకుంటాయి. శస్త్రాలకు ‘అరాజంత’ (ప్రకాశించాయి) అనే క్రియ అవి సూర్యకాంతిలో మెరుస్తున్నాయని సూచిస్తుంది — యుద్ధారంభంలో సేనా వైభవాన్ని కవి ఉపేక్షించడు, అది త్వరలో నశించేదే అయినా.

యుద్ధంలో అనేకమంది రాక్షసులు అనేకమంది వానరశ్రేష్ఠులను, అనేకమంది వానరులు కూడా అనేకమంది రాక్షసులను చంపారు. కొందరు శూలాలతో నలిగిపోయారు, కొందరు శ్రేష్ఠమైన ఆయుధాలతో, కొందరు పరిఘలతో కొట్టబడ్డారు, కొందరు గండ్రగొడ్డళ్ళతో నరకబడ్డారు. కొందరు ఊపిరి ఆగిపోయి నేలమీద పడ్డారు, కొందరు బాణసంధానంతో కొట్టబడి గుండెలు చీలినవారయ్యారు. కొందరు ఖడ్గాలతో రెండుగా నరకబడి గిలగిలలాడుతూ నేలపై పడ్డారు; శూరులైన రాక్షసులు వానరుల పార్శ్వాలను చీల్చారు. బాగా కోపించిన వానరులు కూడా రాక్షస సమూహాలను అన్నివైపులా చెట్లతో, కొండశిఖరాలతో నేలమీద నలిపివేశారు. వజ్రస్పర్శ వంటి అరచేతులతో, పిడికిళ్ళతో గట్టిగా కొట్టబడిన రాక్షసులు నోళ్ళ నుండి రక్తం కక్కారు, వారి పళ్ళూ కళ్ళూ చితికిపోయాయి. ఆర్తస్వరాలతో అరిచే, సింహనాదాలు చేసే వానరుల, రాక్షసుల తుములమైన శబ్దం పుట్టింది. కోపించిన వానరులూ రాక్షసులూ వీరమార్గాన్ని అనుసరిస్తూ, నోళ్ళు తెరిచి, క్రూరులై, భయం లేనివారిలా కార్యాలు చేశారు. ఇక్కడ ‘అనేకులు… అనేకులను… అనేకులు… అనేకులను’ అనే పునరుక్తితో యుద్ధపు సమతుల్యతా వ్యాపకత్వమూ చూపబడ్డాయి — ఏ ఒక్క పక్షమూ గెలవడం లేదు. మరణ విధానాలు రకరకాలుగా వరుసగా చెప్పబడ్డాయి — శూలంతో, పరిఘతో, గండ్రగొడ్డలితో, బాణంతో, ఖడ్గంతో, చెట్టుతో, శిలతో, పిడికిలితో. దీనితో కవి యుద్ధపు భీషణత్వాన్ని కళ్ళకు కట్టినట్లు చేస్తాడు. ‘వీరమార్గమనువ్రతాః’ (వీరమార్గాన్ని అనుసరించినవారు) — పారిపోకుండా మరణించడమే వీరుల మార్గం; రెండు పక్షాలూ దానినే అనుసరిస్తాయి. శబ్దం కూడా రెండు రకాలు — ఆర్తస్వరం గాయపడినవారిది, సింహనాదం విజేతలది. వానరుల పిడికిలిపోట్లు ‘వజ్రస్పర్శతలైః’ (వజ్రస్పర్శ వంటి అరచేతులతో) అనే విశేషణంతో గౌరవించబడ్డాయి — వారి చేతులే ఆయుధాలు. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఇషుసంతానసందితాః’ అనే పాఠం ఉండగా ఇక్కడ ‘ఇషుసంధానసాధితాః’ అని ఉంది; అక్కడ ‘ధరణీతలే’, ఇక్కడ ‘జగతీతలే’ అని ఉంది. ఈ విధంగా యుద్ధపు మొదటి భాగం అనిర్ణీతంగానే ఉంది. రెండు పక్షాల నష్టమూ సమానమేనని కవి నిష్పక్షపాతంగా వర్ణిస్తాడు; రాక్షసులు కూడా వీరులే, కేవలం పిరికివారు కారు. కానీ వానరుల పక్షంలో రాముని ధర్మం ఉంది, కాబట్టి చివరకు వారి విజయం నిశ్చితం.

నరాంతకుడు, కుంభహనువు, మహానాదుడు, సమున్నతుడు అనే ఈ ప్రహస్తుని మంత్రులందరూ వనవాసులైన వానరులను చంపారు. వారు వేగంగా మీదపడుతూ వానరులను చంపుతుండగా ద్వివిదుడు ఒక కొండశిఖరంతో నరాంతకుని ఒక్కనిని చంపాడు. దుర్ముఖుడనే వానరుడు మళ్ళీ లేచి విశాలమైన చెట్టును పట్టుకొని, చురుకైన చేతులు గల రాక్షసుడు సమున్నతుని మట్టుపెట్టాడు. తేజస్వి అయిన జాంబవంతుడు మిక్కిలి కోపించి పెద్ద శిలను పట్టుకొని మహానాదుని వక్షస్థలం మీద పడవేశాడు. అప్పుడు వీర్యవంతుడైన కుంభహనువు అక్కడ తారుని ఎదుర్కొని, అతడు పెద్ద చెట్టుతో కొట్టగా వెంటనే ప్రాణాలు విడిచాడు. ఆ కార్యాన్ని సహించలేక రథం ఎక్కిన ప్రహస్తుడు చేత ధనుస్సుతో వనవాసులైన వానరులను ఘోరంగా సంహరించాడు. అప్పుడు రెండు సేనలలో సుడిగుండం వంటిది ఏర్పడింది, క్షోభించిన అపారమైన సముద్రం వంటి ఘోష పుట్టింది. రణదుర్మదుడైన రాక్షసుడు ప్రహస్తుడు మిక్కిలి కోపించి మహాయుద్ధంలో పెద్ద బాణసమూహంతో వానరులను పీడించాడు. నలుగురు మంత్రులు నలుగురు వానరవీరులచే చంపబడ్డారు — ప్రతి రాక్షసునికీ వేరే ప్రతియోధుడు, దీనితో వానరసేనలోని వీరుల సామర్థ్యం చూపబడింది. ద్వివిదుడు కొండశిఖరంతో, దుర్ముఖుడు చెట్టుతో, జాంబవంతుడు శిలతో, తారుడు వృక్షంతో — ఆయుధాలు కూడా వేర్వేరు. ఇక్కడ మంత్రుల వధే ప్రహస్తుని క్రోధానికి కారణం; తన సహాయకుల నాశనాన్ని చూసి అతడు స్వయంగా యుద్ధంలో ప్రవేశిస్తాడు. ‘ఆవర్త ఇవ’ (సుడిగుండంలా) అనే ఉపమ సేనల భ్రమణాన్నీ కలగలుపునూ చూపుతుంది — నీటిలో సుడిగుండం అన్నిటినీ తనలోకి లాక్కున్నట్లు. సమీక్షిత సంస్కరణలో కుంభహనువు వధ ‘వృక్షేణాభిహతో మూర్ధ్ని ప్రాణాంస్తత్యాజ రాక్షసః’ (తలమీద చెట్టుతో కొట్టబడి రాక్షసుడు ప్రాణాలు విడిచాడు) అని ఉంది, ఇక్కడ ‘వృక్షేణ మహతా సద్యః ప్రాణాన్సంత్యాజయద్రణే’ అనే భిన్నమైన పాఠం ఉంది. అలాగే అక్కడ ‘మహతా హి శరౌఘేణ ప్రహస్తో యుద్ధకోవిదః’ అని ఉండగా ఇక్కడ ‘రాక్షసో రణదుర్మదః’ అని ఉంది. ప్రహస్తుడు రథం నుండి బాణాలు కురిపించడం రథికుని ప్రయోజనాన్ని చూపుతుంది — వానరులు కాలిబంట్లు, అతడు దూరం నుండి కొడతాడు. మంత్రుల వధ ఒక్కొక్క శ్లోకంలో వరుసగా చెప్పబడింది, దానివల్ల ప్రతి వానరవీరుని పరాక్రమం విడిగా స్మరించబడుతుంది. దుర్ముఖుని విషయంలో ‘పునరుత్థాయ’ (మళ్ళీ లేచి) అనే పదం అతడు ఇంతకుముందు పడిపోయాడని సూచిస్తుంది, అయినా మళ్ళీ లేచి శత్రువును చంపాడు — వానరుల ధైర్యానికి ఉదాహరణ.

వానరుల, రాక్షసుల భయంకరమైన శరీరాలతో భూమి నిండిపోయి, పర్వతాలతో కప్పబడినట్లయింది. రక్తప్రవాహంతో కప్పబడిన ఆ భూమి మాధవమాసంలో — వైశాఖంలో — పూచిన మోదుగ చెట్లతో కప్పబడినట్లు ప్రకాశించింది. తరువాత కవి యుద్ధభూమిని నదిరూపంలో వర్ణిస్తాడు — హతులైన వీరుల రాశులు దాని గట్లు, విరిగిన ఆయుధాలు గట్లపై మహావృక్షాలు, రక్తప్రవాహాలు దాని మహాజలం, అది యమసముద్రం వైపు ప్రవహిస్తుంది. కాలేయాలూ ప్లీహాలూ దాని లోతైన బురద, చెల్లాచెదురైన పేగులు నాచు, చీలిన శరీరాలూ తలలూ చేపలు, అవయవాలూ వెంట్రుకలూ పచ్చిక, గడ్డి వంటివి. గద్దలు హంసల వలె, కంకపక్షులు సారసాల వలె దానిని సేవిస్తాయి; మేదస్సు దాని నురుగు, ఆర్తుల మూలుగులు దాని ఘోష. పిరికివారికి దాటరాని యుద్ధభూమిమయమైన ఆ నదిని, మేఘాలు తొలగిన శరత్కాలంలో హంసలూ సారసాలూ సేవించే నదిలాంటి దానిని, రాక్షసులూ వానరముఖ్యులూ దాటారు — గజయూథపతులు పద్మపరాగంతో కలుషితమైన కొలనును దాటినట్లు. ఈ రూపకం రామాయణంలోని ప్రసిద్ధ వర్ణనలలో ఒకటి — భీషణమైన దృశ్యం సుందరమైన నది ఉపమానాలతో వర్ణించబడింది, దానివల్ల బీభత్సరసం అద్భుతరసంతో కలిసింది. వసంతంలో పూచిన మోదుగల ఉపమ ఎరుపు రంగును స్పష్టం చేస్తుంది. ‘కాపురుషదుస్తారాం’ (పిరికివారికి దాటరానిది) — పిరికివారు దీనిని దాటలేరు, వీరులు మాత్రం ఏనుగులు కొలనును దాటినట్లు అవలీలగా దాటుతారు. నదిలోని ప్రతి అవయవమూ — గట్లు, చెట్లు, నీరు, బురద, నాచు, చేపలు, గడ్డి, పక్షులు, నురుగు, ధ్వని — యుద్ధంలోని ఏదో ఒక వస్తువవుతుంది; ఈ విధంగా రూపకం సంపూర్ణమైనది. ‘యమసాగరగామినీ’ (యమసముద్రం వైపు ప్రవహించేది) — నది సముద్రం వైపు సాగినట్లే ఈ రక్తనది మృతుల ప్రాణాలను మోసుకుంటూ యమలోకం వైపు సాగుతుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘గృధ్రహంసగణాకీర్ణామ్’ అని ఉండగా ఇక్కడ ‘గృధ్రహంసవరాకీర్ణామ్’ అని ఉంది. ముప్పై రెండవ, ముప్పై మూడవ శ్లోకాలు ఒకే వాక్యం — ‘తాం నదీం … తేరుః’ (ఆ నదిని … దాటారు). ఈ వర్ణనలో కవి యుద్ధపు భీషణత్వాన్ని సౌందర్యంతో కప్పుతాడు, కానీ దాచిపెట్టడు — పాఠకుడు భయమూ విస్మయమూ రెండింటినీ ఏకకాలంలో అనుభవిస్తాడు. వీరులకు యుద్ధం నదిని దాటడం వంటి సాధారణ కార్యమని కూడా సూచించబడుతుంది.

అప్పుడు రథంలో నిలిచి బాణసమూహాలను విడుస్తూ వానరులను చెల్లాచెదురు చేస్తున్న ప్రహస్తుని నీలుడు వేగంగా చూశాడు. గాలి ఆకాశంలో పెద్ద మేఘసమూహాన్ని బలంగా చెదరగొట్టినట్లు నీలుడు రాక్షససేనను చెదరగొట్టాడు. యుద్ధంలో తన మీదికి దూసుకువస్తున్న అతనిని చూసి సేనాపతి ప్రహస్తుడు సూర్యవర్ణమైన రథంతో నీలుని మీదికే దూసుకువెళ్ళాడు. ధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడైన అతడు మహాయుద్ధంలో ధనుస్సును సారించి నీలుని మీద బాణాలు విడిచాడు. ఆ బాణాలు నీలుని చేరి అతనిని చీల్చి, కోపించిన సర్పాల వలె మహావేగంతో భూమిలోకి దూసుకుపోయాయి. అగ్నివంటి వాడి బాణాలతో కొట్టబడిన మహాకపి నీలుడు మీదికి వస్తున్న అతి దుర్ధర్షుడైన ప్రహస్తుని ఒక చెట్టును పెకలించి కొట్టాడు. అతనిచేత కొట్టబడి కోపించిన రాక్షసశ్రేష్ఠుడు గర్జిస్తూ వానర సేనాపతి మీద బాణవర్షాలు కురిపించాడు. దురాత్ముడైన రాక్షసుని ఆ బాణసమూహాలను నివారించలేక నీలుడు కళ్ళు మూసుకొని వాటిని తన మీద స్వీకరించాడు — ఆబోతు హఠాత్తుగా వచ్చిన శరత్కాలపు వానను సహించినట్లు. ఈ విధంగానే ప్రహస్తుని దుస్సహమైన బాణవర్షాలను నీలుడు కళ్ళు మూసుకొని ఒక్కసారిగా సహించాడు. బాణవర్షంతో కోపించిన మహాబలుడు నీలుడు పెద్ద సాలవృక్షంతో ప్రహస్తుని గుర్రాలను చంపాడు. తరువాత క్రోధంతో నిండిన మనస్సుతో నీలుడు ఆ దురాత్ముని ధనుస్సును వేగంగా విరిచాడు, మళ్ళీ మళ్ళీ గర్జించాడు. అతనిచేత ధనుస్సు లేనివానిగా చేయబడిన సేనాపతి ప్రహస్తుడు ఘోరమైన ముసలాన్ని పట్టుకొని రథం నుండి కిందికి దూకాడు. ఇక్కడ నీలుని యుద్ధనీతి తెలివైనది — అతడు మొదట బాణవర్షాన్ని సహిస్తాడు, తరువాత గుర్రాలను చంపి రథాన్ని నిశ్చలం చేస్తాడు, తరువాత ధనుస్సును విరిచి ప్రహస్తుని నేలమీద పోరాడేలా బలవంతపెడతాడు; ఈ విధంగా శత్రువు ప్రయోజనాలన్నీ వరుసగా నశిస్తాయి. ఆబోతు ఉపమ సుందరమైనది — శరత్కాలపు వానలో ఎద్దు కళ్ళు మూసుకొని నిశ్చలంగా నిలిచినట్లు నీలుడు బాణవర్షంలో నిలిచాడు. నీలుడు అగ్నిపుత్రుడని ప్రసిద్ధి, అందుకే అతని సహనశక్తి అద్భుతమైనది. 35–38 శ్లోకాలు (గాలి ఉపమ, ప్రహస్తుడు రథంతో దాడిచేయడం, బాణాలు విడవడం), 44వ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; 41వ శ్లోకం షట్పాది, దాని మొదటి అర్ధభాగం ‘తస్య బాణగణానేవ…’ ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది. ‘నిమీలితాక్షః’ (కళ్ళు మూసుకున్నవాడు) అనే పదం రెండుసార్లు వస్తుంది — సహనపు తీవ్రతను చూపడానికి. రథం నుండి కిందికి దూకడం ప్రహస్తుని నిస్సహాయతను సూచిస్తుంది — ఇప్పుడు ఇద్దరూ కాలిబంట్లుగా సమానులు. ప్రహస్తుని పక్షంలో కూడా గుణాలు చెప్పబడ్డాయి — అతడు ధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడు, అతని రథం సూర్యవర్ణమైనది, అతని బాణాలు అగ్నివంటివి, సర్పాల వంటివి. ఈ విధంగా శత్రువు గొప్పతనాన్ని అంగీకరించే కవి నీలుని విజయాన్ని గౌరవిస్తాడు. నీలుని మొదటి దెబ్బ చెట్టుతో ప్రహస్తుని శరీరం మీద, రెండవది సాలవృక్షంతో గుర్రాల మీద, మూడవది ధనుస్సు మీద — ప్రతి దెబ్బా శత్రువు సాధనాలలో ఒకదానిని నాశనం చేస్తుంది. ‘పునః పునః ననాద’ (మళ్ళీ మళ్ళీ గర్జించాడు) అనేది నీలుని ఉత్సాహాన్ని చూపుతుంది — ధనుస్సు విరిగినప్పుడు అతడు జయఘోష చేస్తాడు. నీలుడు బాణాలను ‘ప్రత్యగృహ్ణాత్’ — తన శరీరంతో స్వీకరించాడు — అనేది అతని సాహసానికి పరాకాష్ఠ; అతడు బాణాలను నివారించడానికి ప్రయత్నించడు, కేవలం సహిస్తాడు, అవకాశం కోసం ఎదురుచూస్తాడు. ఈ ధైర్యంతో కూడిన నిరీక్షణే అతని విజయానికి మూలం; యుద్ధంలో బలం కంటే ధైర్యమే ఎక్కువ ఫలిస్తుందనేది ఇక్కడి ఉపదేశం.

బద్ధవైరులైన, వేగవంతులైన ఆ ఇద్దరు సేనాముఖ్యులు రక్తంతో తడిసిన అవయవాలతో మదించిన రెండు ఏనుగుల వలె నిలిచారు. అతి వాడి కోరలతో ఒకరినొకరు చీరుకుంటూ వారు సింహం-పెద్దపులి వలె ఉన్నారు, సింహం-పెద్దపులి వలె చేష్టించారు. పరాక్రమంతో విజయాలు సాధించినవారు, యుద్ధాలలో వెనుదిరగని ఆ వీరులిద్దరూ వృత్రుడు-ఇంద్రుని వలె యశస్సు పొందగోరారు. అప్పుడు సర్వప్రయత్నంతో ప్రహస్తుడు ముసలంతో నీలుని నుదుట కొట్టాడు, దానితో రక్తం స్రవించింది. అప్పుడు రక్తంతో తడిసిన అవయవాలు గల మహాకపి కోపించి పెద్ద చెట్టును పట్టుకొని ప్రహస్తుని వక్షస్థలం మీదికి విసిరాడు. ఆ దెబ్బను లెక్కచేయకుండా అతడు పెద్ద ముసలాన్ని పట్టుకొని బలవంతుడైన వానరుడు నీలుని మీదికి బలంగా దూసుకువెళ్ళాడు. ఉగ్రవేగంతో, ఆవేశంతో మీదికి వస్తున్న అతనిని చూసి మహావేగుడైన మహాకపి ఒక మహాశిలను పట్టుకున్నాడు. యుద్ధంలో ముసలంతో పోరాడే, యుద్ధకాముకుడైన ప్రహస్తుని తలమీద నీలుడు వేగంగా శిలను పడవేశాడు. కపిముఖ్యుడైన నీలుడు విసిరిన ఆ ఘోరమైన మహాశిల ప్రహస్తుని తలను అనేక ముక్కలుగా చీల్చింది. ప్రాణం పోయి, శోభ పోయి, బలం పోయి, ఇంద్రియాలు పోయి అతడు వేరు తెగిన చెట్టులా హఠాత్తుగా నేలమీద పడ్డాడు. చీలిన తల గల అతని తలనుండీ శరీరం నుండీ కొండనుండి జలపాతంలా విస్తారంగా రక్తం స్రవించింది. ఇక్కడ ఉపమానాలు క్రమంగా తీవ్రమవుతాయి — మదించిన ఏనుగులు, సింహం-పెద్దపులి, వృత్రుడు-ఇంద్రుడు; యుద్ధం పశుస్థాయి నుండి దైవస్థాయికి ఎత్తబడుతుంది. ఇంద్రుడు వృత్రుని చంపాడు కాబట్టి వృత్ర-ఇంద్రుల ఉపమ నీలుని విజయాన్ని సూచిస్తుంది. ‘గతాసుః గతశ్రీకః గతసత్త్వః గతేంద్రియః’ అనే నాలుగు ‘గత’ పదాలతో మరణపు సంపూర్ణత వర్ణించబడింది — ప్రాణాలూ, శోభా, బలమూ, ఇంద్రియాలూ అన్నీ పోయాయి. ముసలానికి ప్రతీకారం శిలతో — చివరి దెబ్బ తలమీద, అకంపనుని విషయంలో లాగానే. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సా తేన కపిముఖ్యేన’ అని ఉండగా ఇక్కడ ‘నీలేన కపిముఖ్యేన’ అని పేరు చెప్పబడింది; అక్కడ ‘క్షతజదిగ్ధాంగౌ’, ఇక్కడ ‘క్షతజసిక్తాంగౌ’; అక్కడ ‘పరమాయస్తస్తస్య సుస్రావ’, ఇక్కడ ‘పరమాయత్తస్తతః సుస్రావ’. నీలుని నుదుటి నుండి రక్తస్రావం, ప్రహస్తుని తల నుండీ శరీరం నుండీ రక్తప్రవాహం — ఇద్దరికీ తలమీదే దెబ్బ, కానీ ఒకడు బ్రతుకుతాడు, మరొకడు మరణిస్తాడు. జలపాతపు ఉపమ ప్రహస్తుని పర్వతాకార శరీరాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ఇక్కడ యుద్ధం చివరి క్షణంలో అతివేగంగా నిర్ణయమవుతుంది — ప్రహస్తుడు ముసలంతో పరుగెత్తుతాడు, నీలుడు శిలను పట్టుకుంటాడు, ఒక్క దెబ్బతోనే అంతా ముగుస్తుంది. ‘పరమాయత్తః’ అనే పదం ప్రహస్తుని సంపూర్ణ ప్రయత్నాన్ని చూపుతుంది — అతడు సర్వశక్తితో కొడతాడు, కానీ నీలుడు సహిస్తాడు. ‘తమచింత్యప్రహారం’ (ఆ దెబ్బను లెక్కచేయకుండా) అనేదానితో ప్రహస్తుని ధైర్యం కూడా సూచించబడింది — చెట్టు దెబ్బను అతడు లెక్కచేయడు. ఈ విధంగా ఇద్దరు వీరుల సహనశక్తీ సమానమే, భేదం కేవలం భాగ్యంలోనూ ధర్మంలోనూ. నుదుటి నుండి రక్తం కారుతున్నా నీలుడు వెనుదిరగడు; రక్తంతో తడిసిన అవయవాలతో అతడు మరింత కోపించి కొడతాడు — పూర్వ సర్గలో బాణాలతో గాయపడిన హనుమంతుని వలె. వేరు తెగిన చెట్టు ఉపమ కూడా సార్థకమైనది — వేరు తెగిన చెట్టు హఠాత్తుగా కూలినట్లు రావణుని సేనకు మూలాధారమైన ప్రహస్తుడు కూలిపోయాడు.

నీలుడు ప్రహస్తుని చంపగా, ఎవరూ కదిలించలేని ఆ మహాబలమైన సైన్యం సంతోషం కోల్పోయిన రాక్షసులతో లంకకు తిరిగివెళ్ళింది. సేనాపతి హతుడవడంతో వారు నిలవలేకపోయారు — తెగిన ఆనకట్టను చేరిన నీరు నిలవనట్లు. ఆ సేనాముఖ్యుడు హతుడవడంతో ఉత్సాహం కోల్పోయిన ఆ రాక్షసులు రాక్షసపతి రావణుని ఇంటికి వెళ్ళి చింతతో మూగబోయారు; తీవ్రమైన శోకసముద్రంలో మునిగిన వారు స్పృహ కోల్పోయినట్లయ్యారు. అప్పుడు తన సత్కార్యానికి ప్రశంసలు పొందుతూ విజయుడైన మహాబలుడు యూథపతి నీలుడు లక్ష్మణునితో కూడిన రాముని చేరి సంతోషంతో వెలిగిపోయాడు. ఆనకట్ట ఉపమ సుందరమైనది — ఆనకట్ట నీటిని నిలిపినట్లు, ఆనకట్ట తెగితే నీరు ప్రవహించినట్లు, సేనాపతే సేనను నిలుపుతాడు; అతడు హతుడైతే సేన చెదిరిపోతుంది. ‘ధ్యానమూకత్వమ్’ (చింతతో మూగబోవడం) అనే పదం రాక్షసుల మనఃస్థితిని చక్కగా వర్ణిస్తుంది — వారు చింతతో మూగవారయ్యారు, మాట్లాడలేకపోతున్నారు. అరవయ్యవ శ్లోకం ఒకే అర్ధభాగంతో రచించబడి, పూర్వశ్లోకపు వాక్యాన్ని పూర్తిచేస్తుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఉండి నీలుని గౌరవంతో సర్గను ముగిస్తుంది. ప్రహస్తుడు రావణుని ప్రధాన సేనాపతి; అతని వధతో రావణుని సేనకు స్తంభమే విరిగిపోయింది — అందుకే తరువాతి సర్గలో రావణుడు స్వయంగా యుద్ధానికి బయలుదేరుతాడు. రామలక్ష్మణులతో నీలుని సమాగమమే అతనికి పురస్కారం — ప్రభువుల ప్రశంసే సేవకునికి పరమఫలం. ఈ విధంగా సర్గ ఆరంభంలో రాముని ప్రశ్నతో, చివర రామునితో నీలుని సమాగమంతో వలయాకారంగా ముగుస్తుంది.

போருக்கு முனைந்து புறப்பட்டு வரும் பிரஹஸ்தனைக் கண்டு, பகைவரை அடக்கும் ராமன் புன்முறுவலோடு விபீஷணனிடம் சொன்னான்: ‘பெரும்படை சூழ, பெருவேகத்தோடு வரும் இந்தப் பேருடலன் யார்? இவனுடைய தோற்றமும் வலிமையும் ஆண்மையும் எத்தகையவை? நீண்ட கைகளுடையவனே, வீரியமுடைய இந்த நிசாசரனைப் பற்றி எனக்குச் சொல்.’ ராகவனின் சொல்லைக் கேட்டு விபீஷணன் மறுமொழி கூறினான்: ‘இவன் ராவணனின் படைத்தலைவன், பிரஹஸ்தன் என்ற பெயருடைய ராக்ஷசன். இலங்கையில் ராக்ஷச அரசனின் படையில் மூன்றில் ஒரு பங்கு இவனைச் சூழ்ந்துள்ளது; இவன் வீரியமுடையவன், அஸ்திரங்களை அறிந்தவன், சூரன், புகழ்பெற்ற பராக்கிரமமுடையவன்.’ ராமனின் புன்முறுவல் அவனுடைய அச்சமின்மையைக் காட்டுகிறது — பெரிய பகைவன் வருகிறான், ஆயினும் அவன் அமைதியாக இருக்கிறான். இலங்கையின் வீரர்கள் அனைவரையும் விபீஷணன் அறிவான் என்பதால் ராமன் அவனிடம் கேட்கிறான்; போரில் விபீஷணனின் இந்தப் பயன் மீண்டும் மீண்டும் காணப்படுகிறது. ‘த்ரிபாகபலஸம்வ்ருத:’ — இலங்கையின் மொத்தப் படையில் மூன்றில் ஒரு பங்கு பிரஹஸ்தனோடு புறப்பட்டது என்று இந்தி உரையும் விளக்குகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தின் முதல் நான்கு சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அங்கே சர்க்கம் ‘தத: ப்ரஹஸ்தம் நிர்யாந்தம் பீமம் பீமபராக்ரமம்’ என்ற ஐந்தாம் சுலோகத்தோடு தொடங்குகிறது. நான்காம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது; விபீஷணனின் அறிமுகச் சொல் முழுவதையும் அது ஒரே சுலோகத்தில் முடிக்கிறது. இந்த உரையாடல் அடுத்த சர்க்கத்தில் ராவணன் வரும்போது மீண்டும் விரிவாகக் காணப்படுகிறது; அங்கே விபீஷணன் ராக்ஷச வீரர்கள் அனைவரையும் ஒவ்வொருவராக அறிமுகப்படுத்துகிறான்.

பின்னர் அச்சந்தருபவனும், அச்சந்தரும் பராக்கிரமமுடையவனும், கர்ஜிப்பவனும், பேருடலனும், ராக்ஷசர்கள் சூழப் புறப்பட்டு வருபவனுமான பிரஹஸ்தனை, வலிமைமிக்க வானரர்களின் பெரும்படை கண்டது. அந்த வானரர்களிடையே பேரொலி எழுந்தது; அவர்கள் பிரஹஸ்தனை நோக்கிக் கர்ஜித்தனர். வெற்றியை விரும்பி வானரர்களை நோக்கி ஓடிவரும் ராக்ஷசர்களின் கைகளில் வாள்கள், சக்திகள், ரிஷ்டிகள், சூலங்கள், அம்புகள், உலக்கைகள், கதைகள், பரிகங்கள், பிராசங்கள், பலவகைக் கோடரிகள், வண்ணமிகு விற்கள் ஆகியவை ஏந்தப்பட்டு ஒளிர்ந்தன. போரை விரும்பிய வானரர்களும் பூத்த மரங்களையும் மலைகளையும் அகன்ற நீண்ட பாறைகளையும் எடுத்துக்கொண்டனர். அவர்கள் ஒருவரையொருவர் நெருங்கியதும் மிகப் பெரிய போர் மூண்டது — சிலர் கல் மழை பொழிந்தனர், சிலர் அம்பு மழை பொழிந்தனர். இங்கே ஆயுதங்களின் இருவகைப் பட்டியல் தரப்படுகிறது — ராக்ஷசர்களுடையவை செய்யப்பட்ட இரும்பு ஆயுதங்கள், வானரர்களுடையவையோ இயற்கை தந்த மரங்களும் பாறைகளும். இரு தரப்பின் பொழிவும் உவமிக்கப்படுகிறது — கல் மழையும் அம்பு மழையும் மேகங்களைப் போலப் பொழிகின்றன. ‘புஷ்பிதான்’ — ‘பூத்த’ — என்ற சொல் சுவையானது; போரிலும் கவிஞர் காட்டின் அழகை மறப்பதில்லை; பூத்த மரங்களாலேயே வானரர்கள் அடிக்கிறார்கள். திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘அதிஸஞ்ஜாதரோஷாணாம்’ (சினம் மிகுந்த) என்பது பாடம், இங்கே ‘அபிஸஞ்ஜாதகோஷாணாம்’ (முழக்கம் எழுந்த) — இங்கே வானரர்களின் சினத்துக்குப் பதிலாக முழக்கம் சொல்லப்படுகிறது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘புஷ்பிதான் வானரர்ஷபா:’ என்று உள்ளது, இங்கே ‘புஷ்பிதாம்ஸ்து கிரீம்ஸ்ததா’. வானரர்கள் பிரஹஸ்தனின் பெயரையும் செல்வாக்கையும் பொருட்படுத்தாமல் அவனை எதிர்நோக்கிக் கர்ஜிக்கிறார்கள் — முந்தைய சர்க்கங்களில் தூம்ராக்ஷன், வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன், அகம்பனன் ஆகியோரின் வதத்தால் அவர்களுடைய ஊக்கம் பெருகியுள்ளது. போரின் தொடக்கம் சமநிலையில் உள்ளது — இரு தரப்பும் சம ஊக்கத்தோடு ஒன்றையொன்று தாக்குகின்றன. ஆயுதங்கள் ‘ஒளிர்ந்தன’ என்ற வினை அவை கதிரொளியில் மின்னின என்பதைக் குறிக்கிறது — போரின் தொடக்கத்தில் படையின் மேன்மையைக் கவிஞர் புறக்கணிப்பதில்லை; அது விரைவில் அழிந்துபோவதாயினும்.

போரில் பல ராக்ஷசர்கள் பல வானர வீரர்களைக் கொன்றனர்; பல வானரர்களும் பல ராக்ஷசர்களைக் கொன்றனர். சிலர் சூலங்களால் நசுக்கப்பட்டனர், சிலர் சிறந்த ஆயுதங்களால், சிலர் பரிகங்களால் அடிக்கப்பட்டனர், சிலர் கோடரிகளால் வெட்டப்பட்டனர். சிலர் மூச்சற்றுத் தரையில் விழுந்தனர்; சிலர் அம்புகளைத் தொடுத்து எய்யப்பட்டு இதயம் பிளந்தவர்களாயினர். சிலர் வாள்களால் இரண்டாகப் பிளக்கப்பட்டுத் துடித்தபடி தரையில் விழுந்தனர்; சூரர்களான ராக்ஷசர்களால் வானரர்கள் விலாப்புறத்தில் கிழிக்கப்பட்டனர். சினங்கொண்ட வானரர்களாலும் ராக்ஷசக் கூட்டங்கள் எல்லாப் பக்கங்களிலும் மரங்களாலும் மலைச் சிகரங்களாலும் தரையோடு நசுக்கப்பட்டன. வஜ்ராயுதம் போன்ற தொடுகையுடைய உள்ளங்கைகளாலும் முஷ்டிகளாலும் கடுமையாக அடிக்கப்பட்ட ராக்ஷசர்கள் வாயிலிருந்து குருதியைக் கக்கினர்; அவர்களுடைய பற்களும் கண்களும் சிதைந்தன. வேதனைக் குரல் எழுப்புபவர்களும் சிங்க முழக்கம் செய்பவர்களுமான வானரர்கள், ராக்ஷசர்களின் கொந்தளிப்பான பேரொலி எழுந்தது. சினங்கொண்ட வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் வீரர்களின் வழியைப் பின்பற்றி, வாயைப் பிளந்தபடி, கொடியவர்களாய், அச்சமற்றவர்கள் போலச் செயல்பட்டனர். இங்கே ‘பலர்… பலரை… பலர்… பலரை’ என்ற மீள்கூற்றால் போரின் சமநிலையும் பரப்பும் காட்டப்படுகின்றன — ஒரு தரப்பு மட்டும் வெல்லவில்லை. மரணத்தின் வகைகள் வரிசையாகச் சொல்லப்படுகின்றன — சூலத்தால், பரிகத்தால், கோடரியால், அம்பால், வாளால், மரத்தால், பாறையால், முஷ்டியால். இதனால் கவிஞர் போரின் கொடுமையைக் கண்முன் நிறுத்துகிறார். ‘வீரமார்கமனுவ்ரதா:’ — ‘வீரர்களின் வழியைப் பின்பற்றியவர்கள்’ — ஓடாமல் மடிவதே வீரர்களின் வழி; இரு தரப்பும் அதையே பின்பற்றுகின்றன. ஒலியும் இருவகை — அடிபட்டவர்களின் வேதனைக் குரல், வெல்பவர்களின் சிங்க முழக்கம். வானரர்களின் முஷ்டி அடிகள் ‘வஜ்ராயுதம் போன்ற தொடுகையுடைய உள்ளங்கைகள்’ என்ற அடைமொழியால் பெருமைப்படுத்தப்படுகின்றன — அவர்களுடைய கைகளே ஆயுதங்கள். திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘இஷுஸந்தானஸந்திதா:’ என்பது பாடம், இங்கே ‘இஷுஸந்தானஸாதிதா:’; அங்கே ‘தரணீதலே’, இங்கே ‘ஜகதீதலே’. இவ்வாறு போரின் முதல் பகுதி முடிவில்லாமலே உள்ளது. இரு தரப்பின் இழப்பும் சமம் என்று கவிஞர் நடுநிலையோடு வருணிக்கிறார்; ராக்ஷசர்களும் வீரர்களே, வெறும் கோழைகள் அல்லர். ஆயினும் வானரர்களின் பக்கம் ராமனின் தர்மம் உள்ளது; ஆகவே இறுதியில் அவர்களுக்கே வெற்றி உறுதி.

நராந்தகன், கும்பஹனு, மகாநாதன், சமுன்னதன் என்ற பிரஹஸ்தனின் அமைச்சர்கள் அனைவரும் காட்டில் வாழும் வானரர்களைக் கொன்றனர். அவர்கள் விரைந்து பாய்ந்து வானரர்களைக் கொன்றுகொண்டிருந்தபோது, த்விவிதன் மலைச் சிகரத்தால் அவர்களில் ஒருவனான நராந்தகனைக் கொன்றான். துர்முகன் என்ற வானரன் மீண்டும் எழுந்து ஒரு பெரிய மரத்தைப் பற்றிக்கொண்டு, விரைந்த கையுடைய ராக்ஷசனான சமுன்னதனை அடித்து வீழ்த்தினான். ஒளிமிக்க ஜாம்பவான் கடுஞ்சினம் கொண்டு ஒரு பெரிய பாறையை எடுத்து மகாநாதனின் மார்பில் வீழ்த்தினான். பின்னர் வீரியமுடைய கும்பஹனுவை அங்கே தாரன் எதிர்கொண்டு, பெரிய மரத்தால் உடனே உயிர் துறக்கச் செய்தான். அந்தச் செயலைப் பொறுக்காத பிரஹஸ்தன், தேரில் நின்று, கையில் வில்லேந்தி, வானரர்களிடையே கொடிய அழிவை நிகழ்த்தினான். அப்போது இரு படைகளுக்குமிடையே ஒரு நீர்ச்சுழல் போன்ற நிலை உண்டானது; கொந்தளிக்கும் அளவிடற்கரிய கடலின் பேரொலி போன்ற முழக்கம் எழுந்தது. போரில் செருக்குடைய ராக்ஷசனான பிரஹஸ்தன் கடுஞ்சினம் கொண்டு அந்தப் பெரும்போரில் பெரும் அம்புத்திரளால் வானரர்களை வாட்டினான். நான்கு அமைச்சர்களும் நான்கு வானர வீரர்களால் கொல்லப்பட்டனர் — ஒவ்வொரு ராக்ஷசனுக்கும் தனி எதிரி; இதனால் வானரப் படையின் வீரர்களின் வல்லமை காட்டப்படுகிறது. த்விவிதன் மலைச் சிகரத்தால், துர்முகன் மரத்தால், ஜாம்பவான் பாறையால், தாரன் மரத்தால் — ஆயுதங்களும் பலவகை. இங்கே அமைச்சர்களின் வதமே பிரஹஸ்தனின் சினத்துக்குக் காரணம்; தன் துணைவர்களின் அழிவைக் கண்டு அவனே போரில் இறங்குகிறான். ‘ஆவர்த்த இவ’ — ‘நீர்ச்சுழல் போல’ — என்ற உவமை இரு படைகளின் சுழற்சியையும் கலப்பையும் காட்டுகிறது — நீரில் சுழல் எல்லாவற்றையும் தன்னுள் இழுப்பது போல. திறனாய்வுப் பதிப்பில் கும்பஹனுவின் வதம் ‘வ்ருக்ஷேணாபிஹதோ மூர்த்னி ப்ராணாம்ஸ்தத்யாஜ ராக்ஷஸ:’ (தலையில் மரத்தால் அடிக்கப்பட்ட ராக்ஷசன் உயிர் துறந்தான்) என்று உள்ளது; இங்கே ‘வ்ருக்ஷேண மஹதா ஸத்ய: ப்ராணான்ஸந்த்யாஜயத்ரணே’ என்ற வேறு பாடம். அவ்வாறே அங்கே ‘மஹதா ஹி ஶரௌகேண ப்ரஹஸ்தோ யுத்தகோவித:’ என்று உள்ளது, இங்கே ‘ராக்ஷஸோ ரணதுர்மத:’. பிரஹஸ்தன் தேரிலிருந்து அம்பு மழை பொழிவது தேர்வீரனின் சாதகத்தைக் காட்டுகிறது — வானரர்கள் காலாட்கள், அவன் தொலைவிலிருந்து தாக்குகிறான். அமைச்சர்களின் வதம் ஒவ்வொன்றும் ஒவ்வொரு சுலோகத்தில் சொல்லப்படுகிறது; இதனால் ஒவ்வொரு வானர வீரனின் பராக்கிரமமும் தனித்தனியே நினைவுகூரப்படுகிறது. துர்முகனைப் பற்றிய ‘புனருத்தாய’ — ‘மீண்டும் எழுந்து’ — என்ற சொல் அவன் முன்பு விழுந்திருந்தான் என்பதைக் குறிக்கிறது; ஆயினும் மீண்டும் எழுந்து பகைவனைக் கொன்றான் — வானரர்களின் மனவுறுதிக்கு ஓர் எடுத்துக்காட்டு.

வானரர்களுடையவும் ராக்ஷசர்களுடையவும் கோரமான உடல்களால் பூமி மிகவும் நிறைந்து, மலைகளால் மூடப்பட்டது போல ஆயிற்று. குருதிப் பெருக்கால் மூடப்பட்ட அந்த நிலம், மாதவ மாதமான வைகாசியில் பூத்த முருக்க மரங்களால் மூடப்பட்டது போல ஒளிர்ந்தது. பின்னர் கவிஞர் போர்க்களத்தை ஓர் ஆறாக வருணிக்கிறார் — கொல்லப்பட்ட வீரர்களின் குவியல்கள் அதன் கரைகள், உடைந்த ஆயுதங்கள் பெருமரங்கள், குருதிப் பெருக்கே அதன் பெருவெள்ளம்; அது யமனின் கடலை நோக்கிச் செல்கிறது. கல்லீரலும் மண்ணீரலும் அதன் பெருஞ்சேறு, சிதறிய குடல்கள் அதன் பாசி, பிளந்த உடல்களும் தலைகளும் அதன் மீன்கள், உறுப்புகளும் மயிரும் அதன் பசும்புல். கழுகுகள் அன்னங்களைப் போலவும், கங்கப் பறவைகள் நாரைகளைப் போலவும் அதை நாடுகின்றன; கொழுப்பு அதன் நுரை, வேதனைப்படுபவர்களின் அலறல் அதன் ஒலி. கோழைகளால் கடக்க முடியாததும், போர்க்களமே வடிவானதுமான அந்த ஆற்றை — மழைக்காலம் முடிந்தபின் அன்னங்களும் நாரைகளும் நாடும் ஆற்றைப் போன்றதை — ராக்ஷசர்களும் வானரத் தலைவர்களும், தாமரை மகரந்தத்தால் மூடப்பட்ட தாமரைக் குளத்தை யானைக்கூட்டத் தலைவர்கள் கடப்பது போலக் கடந்தனர். இந்த உருவகம் ராமாயணத்தின் புகழ்பெற்ற வருணனைகளில் ஒன்று — கொடிய காட்சி அழகிய ஆற்றின் உவமைகளால் வருணிக்கப்படுகிறது; இதனால் அருவருப்புச் சுவை வியப்புச் சுவையோடு கலக்கிறது. வசந்தத்தில் பூத்த முருக்க மரங்களின் உவமை சிவப்பு நிறத்தைத் தெளிவாக்குகிறது. ‘காபுருஷதுஸ்தாராம்’ — ‘கோழைகளால் கடக்க முடியாதது’ — அச்சமுடையவர்கள் இதைக் கடக்க முடியாது; வீரர்களோ யானைகள் தாமரைக் குளத்தைக் கடப்பது போல விளையாட்டாகக் கடக்கிறார்கள். ஆற்றின் ஒவ்வொரு உறுப்பும் — கரைகள், மரங்கள், நீர், சேறு, பாசி, மீன்கள், புல், பறவைகள், நுரை, ஒலி — போரின் ஏதோ ஒரு பொருளாகிறது; இவ்வாறு உருவகம் முழுமை பெறுகிறது. ‘யமஸாகரகாமினீ’ — ‘யமனின் கடலை நோக்கிச் செல்வது’ — ஆறு கடலை நோக்கிச் செல்வது போல இந்தக் குருதியாறு இறந்தவர்களின் உயிர்களைச் சுமந்துகொண்டு யமலோகத்தை நோக்கிச் செல்கிறது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘க்ருத்ரஹம்ஸகணாகீர்ணாம்’ என்று உள்ளது, இங்கே ‘க்ருத்ரஹம்ஸவராகீர்ணாம்’. முப்பத்திரண்டாம், முப்பத்து மூன்றாம் சுலோகங்கள் ஒரே வாக்கியம் — ‘அந்த ஆற்றை… கடந்தனர்’. இந்த வருணனையில் கவிஞர் போரின் கொடுமையை அழகால் போர்த்துகிறார், மறைப்பதில்லை — வாசகர் அச்சம், வியப்பு இரண்டையும் ஒரே நேரத்தில் உணர்கிறார். வீரர்களுக்குப் போர் ஆற்றைக் கடப்பது போன்ற சாதாரணச் செயல் என்பதும் குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது.

பின்னர் தேரில் நின்று அம்புத்திரள்களை ஏவியபடி வானரர்களைச் சிதறடிக்கும் பிரஹஸ்தனை நீலன் விரைவில் கண்டான். காற்று வானில் பெரும் மேகத்திரளை வலிமையோடு அலைக்கழிப்பது போல, நீலன் ராக்ஷசப் படையைச் சிதறடித்தான். போரில் தன்னை நோக்கி ஓடிவரும் அவனைக் கண்டு, படைத்தலைவனான பிரஹஸ்தன் சூரியனின் நிறமுடைய தேரில் நீலனையே நோக்கிப் பாய்ந்தான். வில்லாளிகளில் சிறந்த அவன் அந்தப் பெரும்போரில் வில்லை வளைத்து நீலன்மீது அம்புகளை ஏவினான். அந்த அம்புகள் நீலனை அடைந்து அவனைத் துளைத்துக்கொண்டு, சினங்கொண்ட பாம்புகளைப் போலப் பெருவேகத்தோடு மண்ணுக்குள் புகுந்தன. தீ போன்ற கூரிய அம்புகளால் அடிக்கப்பட்ட பெருவானரனான நீலன், பாய்ந்து வரும் மிக வெல்லற்கரிய பிரஹஸ்தனை ஒரு மரத்தைப் பிடுங்கி அடித்தான். அதனால் அடிக்கப்பட்ட ராக்ஷச வீரன் சினங்கொண்டு முழங்கியபடி வானரப் படைத்தலைவன்மேல் அம்பு மழைகளைப் பொழிந்தான். தீய உள்ளமுடைய அந்த ராக்ஷசனின் அம்புத்திரள்களைத் தடுக்க முடியாத நீலன், காளை விரைந்து வரும் கூதிர்கால மழையைத் தாங்குவது போலக் கண்களை மூடிக்கொண்டு அவற்றை ஏற்றான். இவ்வாறே பிரஹஸ்தனின் தாங்கற்கரிய அம்பு மழைகளை நீலன் கண்களை மூடியவாறு தாங்கிக்கொண்டான். அம்பு மழையால் சினமூட்டப்பட்ட பெருவலிமையுடைய நீலன் ஒரு பெரிய ஆச்சா மரத்தால் பிரஹஸ்தனின் குதிரைகளைக் கொன்றான். பின்னர் சினம் சூழ்ந்த உள்ளத்துடைய நீலன் அந்தத் தீயவனின் வில்லை வலிமையோடு முறித்து மீண்டும் மீண்டும் முழங்கினான். அவனால் வில் இழந்தவனாக்கப்பட்ட படைத்தலைவன் பிரஹஸ்தன் கொடிய உலக்கையை எடுத்துக்கொண்டு தேரிலிருந்து கீழே குதித்தான். இங்கே நீலனின் போர்முறை அறிவார்ந்தது — முதலில் அம்பு மழையைத் தாங்குகிறான், பின்னர் குதிரைகளைக் கொன்று தேரை அசைவற்றதாக்குகிறான், பின்னர் வில்லை முறித்துப் பிரஹஸ்தனைத் தரையில் போரிட வைக்கிறான்; இவ்வாறு பகைவனின் சாதகங்கள் எல்லாம் வரிசையாக அழிகின்றன. காளையின் உவமை அழகானது — கூதிர்கால மழையில் காளை கண்களை மூடிக்கொண்டு அசையாமல் நிற்பது போல, அம்பு மழையில் நீலன். நீலன் அக்னியின் மைந்தன் என்பது பெயர்பெற்ற செய்தி; ஆகவே அவனுடைய தாங்குதிறன் வியப்புக்குரியது. 35–38 சுலோகங்களும் (காற்றின் உவமை, பிரஹஸ்தன் தேரோடு தாக்குதல், அம்பு ஏவுதல்) 44ஆம் சுலோகமும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; 41ஆம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது; அதன் முதல் பாதியான ‘தஸ்ய பாணகணானேவ…’ வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. ‘நிமீலிதாக்ஷ:’ — ‘கண்களை மூடியவன்’ — என்ற சொல் இருமுறை வருகிறது — தாங்குதலின் கடுமையைக் காட்ட. தேரிலிருந்து குதிப்பது பிரஹஸ்தனின் வழியற்ற நிலையைக் குறிக்கிறது — இப்போது இருவரும் சமமான காலாட்கள். பிரஹஸ்தனின் தரப்பிலும் நற்பண்புகள் சொல்லப்படுகின்றன — அவன் வில்லாளிகளில் சிறந்தவன், அவனுடைய தேர் சூரியனின் நிறமுடையது, அவனுடைய அம்புகள் தீ போன்றவை, பாம்புகள் போன்றவை. இவ்வாறு பகைவனின் பெருமையை ஏற்றுக்கொண்டே கவிஞர் நீலனின் வெற்றியைப் பெருமைப்படுத்துகிறார். நீலனின் முதல் அடி மரத்தால் பிரஹஸ்தனின் உடலில், இரண்டாவது ஆச்சா மரத்தால் குதிரைகளில், மூன்றாவது வில்லில் — ஒவ்வோர் அடியும் பகைவனின் ஏதோ ஒரு கருவியை அழிக்கிறது. ‘மீண்டும் மீண்டும் முழங்கினான்’ என்பது நீலனின் ஊக்கத்தைக் காட்டுகிறது — வில் முறிந்ததும் வெற்றி முழக்கம் செய்கிறான். நீலன் அம்புகளை ‘ஏற்றான்’ — தன் உடலாலேயே பெற்றுக்கொண்டான் — என்பது அவனுடைய துணிவின் உச்சம்; அவன் அம்புகளைத் தடுக்க முயலவில்லை, தாங்கிக்கொண்டு தக்க வாய்ப்புக்காகக் காத்திருக்கிறான். மனவுறுதியோடு கூடிய இந்தக் காத்திருப்பே அவனுடைய வெற்றியின் வேர்; போரில் வலிமையைவிட மனவுறுதியே பயன் தரும் என்பது இதன் படிப்பினை.

பகை மூண்டவர்களும் வேகமுடையவர்களுமான அந்த இரு படைத்தலைவர்களும், உடல் முழுவதும் குருதி தோய்ந்து, மதம் பெருகிய இரு யானைகளைப் போல நின்றனர். மிகக் கூரிய கோரைப்பற்களால் ஒருவரையொருவர் கீறுபவர்களைப் போல, அவர்கள் சிங்கமும் புலியும் போன்றவர்களாய், சிங்கமும் புலியும் போலவே செயல்பட்டனர். பராக்கிரமத்தால் வெற்றி பெறுபவர்களும், போர்களில் பின்வாங்காதவர்களுமான அந்த வீரர்கள் இருவரும் விருத்திரனும் இந்திரனும் போலப் புகழை அடைய விரும்பினர். அப்போது முழு முயற்சியோடு பிரஹஸ்தன் உலக்கையால் நீலனின் நெற்றியில் அடித்தான்; அதிலிருந்து குருதி பெருகியது. பின்னர் உடல் குருதியில் தோய்ந்த பெருவானரன் சினங்கொண்டு ஒரு பெரிய மரத்தைப் பற்றிப் பிரஹஸ்தனின் மார்பில் வீசினான். அந்த அடியைப் பொருட்படுத்தாமல் அவன் பெரிய உலக்கையை எடுத்துக்கொண்டு வலிமைமிக்க வானரனான நீலனை நோக்கி வலிமையோடு பாய்ந்தான். கொடிய வேகத்தோடு சீற்றத்துடன் பாய்ந்து வரும் அவனைக் கண்டு, பெருவேகமுடைய பெருவானரன் ஒரு பெரும்பாறையைப் பற்றினான். போரில் உலக்கையால் போரிடுபவனும் போரை விரும்புபவனுமான பிரஹஸ்தனின் தலையில் நீலன் விரைவில் அந்தப் பாறையை வீழ்த்தினான். வானரத் தலைவனான நீலன் வீசிய அந்தக் கொடிய பெரும்பாறை பிரஹஸ்தனின் தலையைப் பல துண்டுகளாகப் பிளந்தது. உயிர் போனவனாய், ஒளி போனவனாய், வலிமை போனவனாய், புலன்கள் போனவனாய், அவன் வேர் அறுந்த மரம் போலச் சட்டெனத் தரையில் விழுந்தான். பிளந்த தலையிலிருந்தும் உடலிலிருந்தும் மலையிலிருந்து அருவி பெருகுவது போல மிகுந்த குருதி பெருகியது. இங்கே உவமைகள் படிப்படியாகக் கடுமையாகின்றன — மதம் பெருகிய யானைகள், சிங்கமும் புலியும், விருத்திரனும் இந்திரனும்; போர் விலங்கு நிலையிலிருந்து தெய்வ நிலைக்கு உயர்த்தப்படுகிறது. விருத்திரன்-இந்திரன் உவமை நீலனின் வெற்றியைக் குறிப்பால் உணர்த்துகிறது; ஏனெனில் இந்திரன் விருத்திரனைக் கொன்றான். ‘கதாஸு: கதஶ்ரீக: கதஸத்த்வ: கதேந்த்ரிய:’ என்ற நான்கு ‘போன’ என்ற சொற்களால் மரணத்தின் முழுமை வருணிக்கப்படுகிறது — உயிர், ஒளி, வலிமை, புலன்கள் எல்லாம் போயின. உலக்கைக்கு மறுமொழி பாறையால் — இறுதி அடி தலையில், அகம்பனனுக்கு நேர்ந்தது போலவே. திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸா தேன கபிமுக்யேன’ (அந்த வானரத் தலைவனால்) என்று உள்ளது, இங்கே ‘நீலேன கபிமுக்யேன’ என்று பெயர் சொல்லப்படுகிறது; அங்கே ‘க்ஷதஜதிக்தாங்கௌ’, இங்கே ‘க்ஷதஜஸிக்தாங்கௌ’; அங்கே ‘பரமாயஸ்தஸ்தஸ்ய ஸுஸ்ராவ’, இங்கே ‘பரமாயத்தஸ்தத: ஸுஸ்ராவ’. நீலனின் நெற்றியிலிருந்து குருதி பெருகுகிறது, பிரஹஸ்தனின் தலையிலிருந்தும் உடலிலிருந்தும் குருதி பெருகுகிறது — இருவருக்கும் தலையிலேயே அடி; ஆயினும் ஒருவன் வாழ்கிறான், மற்றவன் மடிகிறான். அருவியின் உவமை பிரஹஸ்தனின் மலை போன்ற உடலை நினைவூட்டுகிறது. இங்கே போர் இறுதிக் கணத்தில் மிக வேகமாக முடிவுக்கு வருகிறது — பிரஹஸ்தன் உலக்கையோடு ஓடி வருகிறான், நீலன் பாறையைப் பற்றுகிறான், ஒரே அடியில் எல்லாம் முடிகிறது. ‘பரமாயத்த:’ — ‘முழு முயற்சியோடு’ — என்ற சொல் பிரஹஸ்தனின் முழு முனைப்பைக் காட்டுகிறது — அவன் முழு வலிமையோடு அடிக்கிறான், ஆனால் நீலன் தாங்குகிறான். ‘தமசிந்த்யப்ரஹாரம்’ — ‘அந்த அடியைப் பொருட்படுத்தாமல்’ — என்பதால் பிரஹஸ்தனின் மனவுறுதியும் குறிக்கப்படுகிறது — மரத்தின் அடியை அவன் ஒரு பொருட்டாக எண்ணவில்லை. இவ்வாறு இரு வீரர்களின் தாங்குதிறனும் சமம்; வேறுபாடு ஊழிலும் தர்மத்திலும் மட்டுமே. நெற்றியிலிருந்து பெருகும் குருதியும் நீலனைப் பின்வாங்கச் செய்யவில்லை; குருதி தோய்ந்த உடலோடு அவன் இன்னும் சினங்கொண்டு அடிக்கிறான் — முந்தைய சர்க்கத்தில் அம்பால் துளைக்கப்பட்ட அனுமனைப் போல. வேர் அறுந்த மரத்தின் உவமையும் பொருள் நிறைந்தது — வேர் அறுந்த மரம் சட்டென விழுவது போல, ராவணனின் படைக்கு வேர் போன்ற பிரஹஸ்தன் விழுந்தான்.

நீலனால் பிரஹஸ்தன் கொல்லப்பட்டதும், அசைக்க முடியாததாக இருந்த அந்தப் பெருவலிமையுடைய ராக்ஷசப் படை மகிழ்ச்சியிழந்து இலங்கையை நோக்கிச் சென்றது. அணை உடைந்ததும் நீர் நிற்காதது போல, படைத்தலைவன் கொல்லப்பட்டதும் அவர்களால் நிலைகொள்ள முடியவில்லை. அந்தப் படைத்தலைவன் கொல்லப்பட்டதும், முயற்சியிழந்த அந்த ராக்ஷசர்கள் ராக்ஷச அரசனான ராவணனின் மாளிகைக்குச் சென்று, கவலையால் ஊமைகளாயினர்; கடுந்துயரக் கடலில் வீழ்ந்த அவர்கள் உணர்வற்றவர்கள் போல ஆயினர். பின்னர் தான் நன்கு செய்த செயலுக்காகப் புகழப்பட்ட, வெற்றி பெற்ற, பெருவலிமையுடைய படைத்தலைவனான நீலன், லக்ஷ்மணனோடு கூடிய ராமனைச் சந்தித்து மகிழ்ச்சி பொங்கும் தோற்றம் கொண்டான். அணையின் உவமை அழகானது — அணை நீரைத் தாங்கி நிற்கிறது, அணை உடைந்தால் நீர் பெருக்கெடுக்கிறது; அவ்வாறே படைத்தலைவனே படையைத் தாங்குகிறான்; அவன் கொல்லப்பட்டதும் படை சிதைந்தது. ‘த்யானமூகத்வம்’ — ‘கவலையால் ஊமையாதல்’ — என்ற சொல் ராக்ஷசர்களின் மனநிலையை நன்கு வருணிக்கிறது — அவர்கள் கவலையால் ஊமைகளானார்கள், பேசவும் முடியவில்லை. அறுபதாம் சுலோகம் ஒரே பாதியில் அமைந்தது; அது முந்தைய சுலோகத்தின் வாக்கியத்தை நிறைவு செய்கிறது. இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில், நீலனின் பெருமையோடு சர்க்கத்தை முடிக்கிறது. பிரஹஸ்தன் ராவணனின் முதன்மைப் படைத்தலைவன்; அவனுடைய வதத்தால் ராவணனின் படையின் தூணே முறிந்தது — ஆகவே அடுத்த சர்க்கத்தில் ராவணனே போருக்குப் புறப்படுகிறான். ராம லக்ஷ்மணரோடு நீலன் சேர்வதே அவனுக்கான பரிசு — தலைவர்களின் புகழ்ச்சியே பணியாளனுக்கு மிக உயர்ந்த பயன். இவ்வாறு சர்க்கம் தொடக்கத்தில் ராமனின் கேள்வியாலும், இறுதியில் ராமனோடு நீலன் சேர்வதாலும் வளையமிடப்படுகிறது.

ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿ ಹೊರಟುಬರುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ಕಂಡು ಶತ್ರುದಮನನಾದ ರಾಮನು ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಬರುತ್ತಿರುವ ಈ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಶರೀರದವನು ಯಾರು? ಇವನ ರೂಪ, ಬಲ, ಪೌರುಷ ಎಂತಹವು? ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಈ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ನಿಶಾಚರನ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ತಿಳಿಸು.’ ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಭೀಷಣನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಇವನು ರಾವಣನ ಸೇನಾಪತಿ, ಪ್ರಹಸ್ತನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸ. ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಸೈನ್ಯದ ಮೂರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಇವನು ವೀರ್ಯವಂತ, ಅಸ್ತ್ರವಿದ, ಶೂರ, ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪರಾಕ್ರಮಿ.’ ರಾಮನ ಮುಗುಳ್ನಗೆ ಅವನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮಹಾಶತ್ರು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಶಾಂತ. ಅವನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಲಂಕೆಯ ಎಲ್ಲ ವೀರರನ್ನೂ ಅವನು ಬಲ್ಲನು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಈ ಉಪಯೋಗ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ತ್ರಿಭಾಗಬಲಸಂವೃತಃ’ — ಲಂಕೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೈನ್ಯದ ಮೂರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಪ್ರಹಸ್ತನೊಡನೆ ಹೊರಟಿತು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವು ‘ತತಃ ಪ್ರಹಸ್ತಂ ನಿರ್ಯಾಂತಂ ಭೀಮಂ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಮ್’ ಎಂಬ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ವಿಭೀಷಣನ ಪರಿಚಯವಾಕ್ಯವನ್ನು ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂವಾದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಬಂದಾಗ ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸವೀರರನ್ನೂ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆಮೇಲೆ ಭೀಕರನೂ ಭೀಕರಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ, ಅತಿದೊಡ್ಡ ಶರೀರದೊಡನೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಹೊರಟುಬರುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರ ಮಹಾಸೇನೆ ಕಂಡಿತು. ಆ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಘೋಷ ಎದ್ದಿತು; ಅವರು ಪ್ರಹಸ್ತನತ್ತ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಜಯವನ್ನು ಬಯಸಿ ವಾನರರತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗಗಳು, ಶಕ್ತಿಗಳು, ಋಷ್ಟಿಗಳು, ಶೂಲಗಳು, ಬಾಣಗಳು, ಮುಸಲಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಪರಿಘಗಳು, ಪ್ರಾಸಗಳು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಕೊಡಲಿಗಳು, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಧನುಸ್ಸುಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರೂ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ವಿಶಾಲವಾದ ಉದ್ದುದ್ದ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದರು. ಪರಸ್ಪರ ಎದುರಾದ ಅವರ ನಡುವೆ ಮಹಾಸಂಗ್ರಾಮ ನಡೆಯಿತು — ಕೆಲವರು ಕಲ್ಲಿನ ಮಳೆಯನ್ನು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಪಟ್ಟಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರದು ತಯಾರಿಸಿದ ಲೋಹದ ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ವಾನರರದಾದರೋ ಪ್ರಕೃತಿ ಕೊಟ್ಟ ಮರಗಳೂ ಬಂಡೆಗಳೂ. ಎರಡರ ಸುರಿಮಳೆಯನ್ನೂ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕಲ್ಲುಮಳೆಯೂ ಬಾಣಮಳೆಯೂ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಸುರಿಯುತ್ತವೆ. ‘ಪುಷ್ಪಿತಾನ್’ (ಹೂಬಿಟ್ಟ) ಎಂಬ ಪದ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಕವಿ ಕಾಡಿನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದಲೇ ವಾನರರು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅತಿಸಂಜಾತರೋಷಾಣಾಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಭಿಸಂಜಾತಘೋಷಾಣಾಮ್’ — ಇಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಕ್ರೋಧದ ಬದಲು ಘೋಷವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪುಷ್ಪಿತಾನ್ ವಾನರರ್ಷಭಾಃ’ ಎಂದಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಪುಷ್ಪಿತಾಂಸ್ತು ಗಿರೀಂಸ್ತಥಾ’. ವಾನರರು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಹೆಸರನ್ನೂ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಅವನ ಎದುರಿಗೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ, ಅಕಂಪನರ ವಧೆಯಿಂದ ಅವರ ಉತ್ಸಾಹ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ ಸಮಾನವಾದುದು — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳು ಸಮಾನ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆಯುತ್ತವೆ. ಶಸ್ತ್ರಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಅರಾಜಂತ’ (ಹೊಳೆದವು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಅವು ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಮಿನುಗುತ್ತಿದ್ದವು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ವೈಭವವನ್ನು ಕವಿ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಬೇಗನೆ ನಾಶವಾಗುವುದಾದರೂ.

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಅನೇಕ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕೊಂದರು, ಅನೇಕ ವಾನರರೂ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದರು. ಕೆಲವರು ಶೂಲಗಳಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟರು, ಕೆಲವರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳಿಂದ, ಕೆಲವರು ಪರಿಘಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು, ಕೆಲವರು ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟರು. ಕೆಲವರು ಉಸಿರು ನಿಂತು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು; ಕೆಲವರು ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಾಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಹೃದಯ ಸೀಳಿಹೋದವರಾದರು. ಕೆಲವರು ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಎರಡು ತುಂಡಾಗಿ ಒದ್ದಾಡುತ್ತ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು; ಶೂರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ವಾನರರು ಪಕ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟರು. ಸಂಕ್ರುದ್ಧರಾದ ವಾನರರಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಗುಂಪುಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಹಿಸುಕಲ್ಪಟ್ಟವು. ವಜ್ರದಂತಹ ಸ್ಪರ್ಶದ ಅಂಗೈಗಳಿಂದಲೂ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಾಯಿಗಳಿಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರಿದರು; ಅವರ ಹಲ್ಲುಗಳೂ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ಚೂರಾದವು. ಆರ್ತಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ, ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ತುಮುಲ ಶಬ್ದ ಉಂಟಾಯಿತು. ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ವೀರಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಬಾಯಿ ತೆರೆದು, ಕ್ರೂರರಾಗಿ, ಭಯವೇ ಇಲ್ಲದವರಂತೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನೇಕರು… ಅನೇಕರನ್ನು… ಅನೇಕರು… ಅನೇಕರನ್ನು’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಸಮತೆಯೂ ವ್ಯಾಪಕತೆಯೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಒಂದೇ ಪಕ್ಷ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮೃತ್ಯುವಿನ ಬಗೆಬಗೆಯ ರೀತಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಶೂಲದಿಂದ, ಪರಿಘದಿಂದ, ಕೊಡಲಿಯಿಂದ, ಬಾಣದಿಂದ, ಖಡ್ಗದಿಂದ, ಮರದಿಂದ, ಬಂಡೆಯಿಂದ, ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ವೀರಮಾರ್ಗಮನುವ್ರತಾಃ’ — ಓಡಿಹೋಗದೆ ಮಡಿಯುವುದು ವೀರರ ಮಾರ್ಗ; ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳು ಅದನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ. ಶಬ್ದದಲ್ಲೂ ಎರಡು ಬಗೆ — ಆರ್ತಸ್ವರ ಗಾಯಗೊಂಡವರದು, ಸಿಂಹನಾದ ಗೆದ್ದವರದು. ವಾನರರ ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರಗಳು ‘ವಜ್ರಸ್ಪರ್ಶತಲೈಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಅವರ ಕೈಗಳೇ ಆಯುಧಗಳು. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಇಷುಸಂತಾನಸಂದಿತಾಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಷುಸಂಧಾನಸಾಧಿತಾಃ’; ಅಲ್ಲಿ ‘ಧರಣೀತಲೇ’, ಇಲ್ಲಿ ‘ಜಗತೀತಲೇ’. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಅನಿರ್ಣೀತವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಹಾನಿ ಸಮಾನ ಎಂದು ಕವಿ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಕ್ಷಸರೂ ವೀರರೇ, ಕೇವಲ ಹೇಡಿಗಳಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಾನರರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಧರ್ಮವಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ವಿಜಯ ನಿಶ್ಚಿತ.

ನರಾಂತಕ, ಕುಂಭಹನು, ಮಹಾನಾದ, ಸಮುನ್ನತ — ಪ್ರಹಸ್ತನ ಈ ಎಲ್ಲ ಸಚಿವರೂ ವನವಾಸಿಗಳಾದ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಂದರು. ಅವರು ವೇಗವಾಗಿ ಎರಗುತ್ತ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರಲು, ದ್ವಿವಿದನು ಗಿರಿಶಿಖರದಿಂದ ಒಬ್ಬನಾದ ನರಾಂತಕನನ್ನು ಕೊಂದನು. ದುರ್ಮುಖನೆಂಬ ಕಪಿಯು ಮತ್ತೆ ಎದ್ದುನಿಂತು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಮರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಚುರುಕುಗೈಯ ರಾಕ್ಷಸ ಸಮುನ್ನತನನ್ನು ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿದನು. ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಜಾಂಬವಂತನು ಅತಿಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮಹಾನಾದನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಆಮೇಲೆ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಕುಂಭಹನುವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ತಾರನು ಎದುರಿಸಿ, ದೊಡ್ಡ ಮರದಿಂದ ಕೂಡಲೇ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಸಹಿಸದೆ, ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಾನರರ ಘೋರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಳಿಯಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಯಿತು; ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡ ಅಪಾರ ಸಾಗರದಂತಹ ಗರ್ಜನೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ರಣದುರ್ಮದನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಮಹಾಶರಸಮೂಹದಿಂದ ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದನು. ನಾಲ್ವರು ಸಚಿವರು ನಾಲ್ವರು ವಾನರವೀರರಿಂದ ಹತರಾದರು — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತಿಯೋಧ; ಇದರಿಂದ ವಾನರಸೇನೆಯ ವೀರರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ದ್ವಿವಿದನು ಶೈಲಶಿಖರದಿಂದ, ದುರ್ಮುಖನು ಮರದಿಂದ, ಜಾಂಬವಂತನು ಬಂಡೆಯಿಂದ, ತಾರನು ವೃಕ್ಷದಿಂದ — ಆಯುಧಗಳೂ ಬಗೆಬಗೆಯವು. ಇಲ್ಲಿ ಸಚಿವರ ವಧೆಯೇ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣ; ತನ್ನ ಸಹಾಯಕರ ನಾಶವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಆವರ್ತ ಇವ’ (ಸುಳಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸೇನೆಗಳ ಸುತ್ತುವಿಕೆಯನ್ನೂ ಬೆರೆಯುವಿಕೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸುಳಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತನ್ನೊಳಕ್ಕೆ ಸೆಳೆಯುವಂತೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕುಂಭಹನುವಿನ ವಧೆ ‘ವೃಕ್ಷೇಣಾಭಿಹತೋ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಪ್ರಾಣಾಂಸ್ತತ್ಯಾಜ ರಾಕ್ಷಸಃ’ ಎಂದಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ವೃಕ್ಷೇಣ ಮಹತಾ ಸದ್ಯಃ ಪ್ರಾಣಾನ್ಸಂತ್ಯಾಜಯದ್ರಣೇ’ ಎಂಬ ಭಿನ್ನ ಪಾಠವಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅಲ್ಲಿ ‘ಮಹತಾ ಹಿ ಶರೌಘೇಣ ಪ್ರಹಸ್ತೋ ಯುದ್ಧಕೋವಿದಃ’, ಇಲ್ಲಿ ‘ರಾಕ್ಷಸೋ ರಣದುರ್ಮದಃ’. ರಥದಿಂದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಬಾಣಮಳೆ ಸುರಿಸುವುದು ರಥಿಕನ ಅನುಕೂಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವಾನರರು ಕಾಲಾಳುಗಳು, ಅವನು ದೂರದಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಸಚಿವರ ವಧೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಒಂದೊಂದು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಾನರವೀರನ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನೆನಪಿನಲ್ಲುಳಿಯುತ್ತದೆ. ದುರ್ಮುಖನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಪುನರುತ್ಥಾಯ’ (ಮತ್ತೆ ಎದ್ದು) ಎಂಬ ಪದ ಅವನು ಮೊದಲು ಬಿದ್ದಿದ್ದನೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಮತ್ತೆ ಎದ್ದು ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದನು — ವಾನರರ ಧೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ.

ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಘೋರ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಭೂಮಿ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು, ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದಂತಾಯಿತು. ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಭೂಮಿ ಮಾಧವಮಾಸದಲ್ಲಿ (ವಸಂತದಲ್ಲಿ) ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಆಮೇಲೆ ಕವಿ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯನ್ನು ನದಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹತವೀರರ ರಾಶಿಗಳೇ ಅದರ ದಡಗಳು, ಮುರಿದ ಆಯುಧಗಳೇ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳು, ರಕ್ತಪ್ರವಾಹಗಳೇ ಅದರ ಅಪಾರ ಜಲ, ಅದು ಯಮನೆಂಬ ಸಾಗರದತ್ತ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಯಕೃತ್ತು-ಪ್ಲೀಹೆಗಳೇ ಅದರ ದಟ್ಟ ಕೆಸರು, ಚೆಲ್ಲಿಬಿದ್ದ ಕರುಳುಗಳೇ ಪಾಚಿ, ಸೀಳಿದ ದೇಹಗಳೂ ತಲೆಗಳೂ ಮೀನುಗಳು, ಅಂಗಾವಯವಗಳೂ ಕೂದಲುಗಳೂ ಹಸಿರುಹುಲ್ಲಿನಂತೆ. ಹದ್ದುಗಳು ಹಂಸಗಳಂತೆ, ಕಂಕಪಕ್ಷಿಗಳು ಸಾರಸಗಳಂತೆ ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಕೊಬ್ಬೇ ಅದರ ನೊರೆ, ನೊಂದವರ ನರಳಾಟವೇ ಅದರ ಸದ್ದು. ಹೇಡಿಗಳಿಗೆ ದಾಟಲಸಾಧ್ಯವಾದ, ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯೇ ಆಗಿದ್ದ ಆ ನದಿಯನ್ನು — ಮಳೆಗಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಹಂಸ-ಸಾರಸಗಳು ಸೇವಿಸುವ ನದಿಯಂತಿದ್ದ ಅದನ್ನು — ರಾಕ್ಷಸರೂ ಕಪಿಮುಖ್ಯರೂ ದಾಟಿದರು, ಗಜಯೂಥಪತಿಗಳು ಕಮಲಪರಾಗದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಕಮಲಸರೋವರವನ್ನು ದಾಟುವಂತೆ. ಈ ರೂಪಕ ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು — ಭೀಷಣ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಸುಂದರವಾದ ನದಿಯ ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಬೀಭತ್ಸರಸ ಅದ್ಭುತರಸದೊಡನೆ ಬೆರೆತಿದೆ. ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗದ ಉಪಮೆ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಪುರುಷದುಸ್ತಾರಾಮ್’ — ಹೇಡಿಗಳು ಇದನ್ನು ದಾಟಲಾರರು, ವೀರರಾದರೋ ಆನೆಗಳು ಕಮಲಸರೋವರವನ್ನು ದಾಟುವಂತೆ ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ದಾಟುತ್ತಾರೆ. ನದಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಯವವೂ — ದಡಗಳು, ಮರಗಳು, ನೀರು, ಕೆಸರು, ಪಾಚಿ, ಮೀನುಗಳು, ಹುಲ್ಲು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ನೊರೆ, ಸದ್ದು — ಯುದ್ಧದ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ವಸ್ತುವಾಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ರೂಪಕ ಸಂಪೂರ್ಣ. ‘ಯಮಸಾಗರಗಾಮಿನೀ’ — ನದಿ ಸಾಗರದತ್ತ ಹರಿಯುವಂತೆ ಈ ರಕ್ತನದಿ ಸತ್ತವರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು ಯಮಲೋಕದತ್ತ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಗೃಧ್ರಹಂಸಗಣಾಕೀರ್ಣಾಮ್’ ಎಂದಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಗೃಧ್ರಹಂಸವರಾಕೀರ್ಣಾಮ್’. ಮೂವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯ — ‘ತಾಂ ನದೀಂ … ತೇರುಃ’ (ಆ ನದಿಯನ್ನು … ದಾಟಿದರು). ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಆವರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ — ಓದುಗನು ಭಯ ಮತ್ತು ವಿಸ್ಮಯ ಎರಡನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೀರರಿಗೆ ಯುದ್ಧವು ನದಿ ದಾಟುವಂತಹ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾರ್ಯ ಎಂಬುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಆಮೇಲೆ ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತ ವಾನರರನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ನೀಲನು ವೇಗವಾಗಿ ಕಂಡನು. ಗಾಳಿಯು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಚದುರಿಸುವಂತೆ ನೀಲನು ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯನ್ನು ಚದುರಿಸಿದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ಧಾವಿಸಿಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಸೂರ್ಯವರ್ಣದ ರಥದಲ್ಲಿ ನೀಲನತ್ತಲೇ ಧಾವಿಸಿದನು. ಧನ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು ನೀಲನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಬಾಣಗಳು ನೀಲನನ್ನು ತಲುಪಿ, ಅವನನ್ನು ಸೀಳಿ, ಕೆರಳಿದ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಹೊಕ್ಕವು. ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಕಪಿ ನೀಲನು, ಎರಗಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅತಿದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ಒಂದು ಮರವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಹೊಡೆದನು. ಅದರಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ವಾನರಸೇನಾಪತಿಯ ಮೇಲೆ ಬಾಣಮಳೆಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ದುರಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗದೆ ನೀಲನು ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು — ಹೋರಿಯು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಬಂದ ಶರತ್ಕಾಲದ ಮಳೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುವಂತೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಹಸ್ತನ ದುಸ್ಸಹವಾದ ಬಾಣಮಳೆಗಳನ್ನು ನೀಲನು ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿ ತಕ್ಷಣ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡನು. ಬಾಣಮಳೆಯಿಂದ ಕೆರಳಿದ ಮಹಾಬಲ ನೀಲನು ದೊಡ್ಡ ಸಾಲವೃಕ್ಷದಿಂದ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದನು. ಆಮೇಲೆ ರೋಷದಿಂದ ತುಂಬಿದ ನೀಲನು ಆ ದುರಾತ್ಮನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಮುರಿದುಹಾಕಿ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಅವನಿಂದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಘೋರವಾದ ಮುಸಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಥದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಹಾರಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ನೀಲನ ಯುದ್ಧನೀತಿ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯದು — ಅವನು ಮೊದಲು ಬಾಣಮಳೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ರಥವನ್ನು ನಿಶ್ಚಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮುರಿದು ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೋರಾಡುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಶತ್ರುವಿನ ಎಲ್ಲ ಅನುಕೂಲಗಳೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೋರಿಯ ಉಪಮೆ ಸುಂದರ — ಎತ್ತು ಶರತ್ಕಾಲದ ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವಂತೆ ನೀಲನು ಬಾಣಮಳೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ನೀಲನು ಅಗ್ನಿಯ ಮಗನೆಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸಹನಶಕ್ತಿ ಅದ್ಭುತ. 35–38 ಶ್ಲೋಕಗಳು (ಗಾಳಿಯ ಉಪಮೆ, ಪ್ರಹಸ್ತನ ರಥದಿಂದ ಆಕ್ರಮಣ, ಬಾಣಪ್ರಯೋಗ) ಮತ್ತು 44ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; 41ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು, ಅದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ‘ತಸ್ಯ ಬಾಣಗಣಾನೇವ…’ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ನಿಮೀಲಿತಾಕ್ಷಃ’ (ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿದವನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಸಹನೆಯ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ. ರಥದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಹಾರುವುದು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಈಗ ಇಬ್ಬರೂ ಕಾಲಾಳುಗಳು, ಸಮಾನರು. ಪ್ರಹಸ್ತನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೂ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಧನ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಅವನ ರಥ ಸೂರ್ಯವರ್ಣದ್ದು, ಅವನ ಬಾಣಗಳು ಅಗ್ನಿಯಂತಹವು, ಸರ್ಪಗಳಂತಹವು. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುವಿನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡೇ ಕವಿ ನೀಲನ ವಿಜಯವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೀಲನ ಮೊದಲ ಪ್ರಹಾರ ಮರದಿಂದ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ, ಎರಡನೆಯದು ಸಾಲವೃಕ್ಷದಿಂದ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಮೂರನೆಯದು ಧನುಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಹಾರವೂ ಶತ್ರುವಿನ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಸಾಧನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು’ ಎಂಬುದು ನೀಲನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಧನುಸ್ಸು ಮುರಿದಾಗ ಅವನು ಜಯಘೋಷ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನೀಲನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ‘ಪ್ರತ್ಯಗೃಹ್ಣಾತ್’ — ತನ್ನ ಶರೀರದಿಂದಲೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು — ಎಂಬುದು ಅವನ ಸಾಹಸದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ; ಅವನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಕಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಾನೆ. ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಕಾಯುವಿಕೆಯೇ ಅವನ ವಿಜಯದ ಮೂಲ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಲಕ್ಕಿಂತ ಧೈರ್ಯ ಹೆಚ್ಚು ಫಲ ಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಉಪದೇಶ.

ಪರಸ್ಪರ ವೈರ ಹುಟ್ಟಿದ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸೇನಾಮುಖ್ಯರೂ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಅಂಗಗಳೊಡನೆ ಮದ ಸುರಿಯುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ಆನೆಗಳಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಅತಿಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಗೀರುತ್ತ ಅವರು ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳಂತಿದ್ದರು, ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳಂತೆಯೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ವಿಜಯ ಗಳಿಸಿದ್ದ, ಸಮರಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಹಿಂದಿರುಗದ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರೂ ವೃತ್ರ-ಇಂದ್ರರಂತೆ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಮುಸಲದಿಂದ ನೀಲನ ಹಣೆಗೆ ಹೊಡೆದನು; ಅದರಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯಿತು. ಆಮೇಲೆ ರಕ್ತದಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾಕಪಿಯು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಮರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಆ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಅವನು ದೊಡ್ಡ ಮುಸಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಲಶಾಲಿ ವಾನರ ನೀಲನತ್ತ ರಭಸದಿಂದ ಧಾವಿಸಿದನು. ಉಗ್ರವೇಗದಿಂದ ಆವೇಶಗೊಂಡು ಎರಗಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾವೇಗಿಯಾದ ಮಹಾಕಪಿಯು ಒಂದು ಮಹಾಶಿಲೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ರಣದಲ್ಲಿ ಮುಸಲದಿಂದ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಯುದ್ಧಕಾಮಿಯಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ನೀಲನು ಬೇಗನೆ ಆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಬೀಳಿಸಿದನು. ಕಪಿಮುಖ್ಯನಾದ ನೀಲನು ಬಿಟ್ಟ ಆ ಘೋರವಾದ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆ ಪ್ರಹಸ್ತನ ತಲೆಯನ್ನು ಅನೇಕ ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಒಡೆಯಿತು. ಪ್ರಾಣ ಹೋಗಿ, ಶೋಭೆ ಹೋಗಿ, ಬಲ ಹೋಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹೋಗಿ ಅವನು ಬೇರು ಕಡಿದ ಮರದಂತೆ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಒಡೆದ ತಲೆಯುಳ್ಳ ಅವನ ತಲೆಯಿಂದಲೂ ಶರೀರದಿಂದಲೂ ಬೆಟ್ಟದ ಝರಿಯಂತೆ ಬಹಳ ರಕ್ತ ಹರಿಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮಾನಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತವೆ — ಮದ ಸುರಿಯುವ ಆನೆಗಳು, ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳು, ವೃತ್ರ-ಇಂದ್ರರು; ಯುದ್ಧವನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಟ್ಟದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಏರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೃತ್ರ-ಇಂದ್ರರ ಉಪಮೆ ನೀಲನ ವಿಜಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರನು ವೃತ್ರನನ್ನು ಕೊಂದನು. ‘ಗತಾಸುಃ ಗತಶ್ರೀಕಃ ಗತಸತ್ತ್ವಃ ಗತೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ‘ಗತ’ ಪದಗಳಿಂದ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಂಪೂರ್ಣತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಪ್ರಾಣ, ಶೋಭೆ, ಬಲ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಹೋದವು. ಮುಸಲಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಬಂಡೆ — ಕೊನೆಯ ಪ್ರಹಾರ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ, ಅಕಂಪನನ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಾ ತೇನ ಕಪಿಮುಖ್ಯೇನ’ ಎಂದಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ನೀಲೇನ ಕಪಿಮುಖ್ಯೇನ’ ಎಂದು ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷತಜದಿಗ್ಧಾಂಗೌ’, ಇಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷತಜಸಿಕ್ತಾಂಗೌ’; ಅಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಾಯಸ್ತಸ್ತಸ್ಯ ಸುಸ್ರಾವ’, ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಾಯತ್ತಸ್ತತಃ ಸುಸ್ರಾವ’. ನೀಲನ ಹಣೆಯಿಂದ ರಕ್ತಸ್ರಾವ, ಪ್ರಹಸ್ತನ ತಲೆಯಿಂದಲೂ ಶರೀರದಿಂದಲೂ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹ — ಇಬ್ಬರಿಗೂ ತಲೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ಪ್ರಹಾರ, ಆದರೆ ಒಬ್ಬನು ಬದುಕುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಸಾಯುತ್ತಾನೆ. ಝರಿಯ ಉಪಮೆ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ಶರೀರವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವು ಕೊನೆಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅತಿವೇಗದಿಂದ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ — ಪ್ರಹಸ್ತನು ಮುಸಲದೊಡನೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ನೀಲನು ಬಂಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ, ಒಂದೇ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಪರಮಾಯತ್ತಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಪೂರ್ಣಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ನೀಲನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತಮಚಿಂತ್ಯಪ್ರಹಾರಮ್’ (ಆ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಧೈರ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮರದ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಅವನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ಸಹನಶಕ್ತಿಯೂ ಸಮಾನ; ಭೇದ ಕೇವಲ ಭಾಗ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ. ಹಣೆಯಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ನೀಲನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ರಕ್ತಲೇಪಿತ ಅಂಗಗಳೊಡನೆ ಅವನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ಹನುಮಂತನಂತೆ. ಬೇರು ಕಡಿದ ಮರದ ಉಪಮೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಬೇರು ಕಡಿದ ಮರ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಬೀಳುವಂತೆ, ರಾವಣನ ಸೇನೆಗೆ ಮೂಲಾಧಾರವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಬಿದ್ದನು.

ನೀಲನಿಂದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹತನಾಗಲು, ಅಲುಗಾಡಿಸಲಾಗದಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಬಲವಾದ, ಹರ್ಷ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯ ಲಂಕೆಯತ್ತ ಹಿಂದಿರುಗಿತು. ಸೇನಾಪತಿ ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ಅವರು ನೆಲೆನಿಲ್ಲಲಾರದೆ ಹೋದರು — ಒಡೆದುಹೋದ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ತಲುಪಿದ ನೀರು ನಿಲ್ಲದಂತೆ. ಆ ಸೇನಾಮುಖ್ಯನು ಹತನಾಗಲು ಉತ್ಸಾಹ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಕ್ಷಸಪತಿ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಮೂಕರಾದರು; ತೀವ್ರವಾದ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡವರಂತಾದರು. ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ಸತ್ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ವಿಜಯಿಯೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಯೂಥಪತಿ ನೀಲನು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಸೇರಿ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಉಪಮೆ ಸುಂದರ — ಅಣೆಕಟ್ಟು ನೀರನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡುತ್ತದೆ, ಅದು ಒಡೆದರೆ ನೀರು ಹರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸೇನಾಪತಿಯೇ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನು ಹತನಾದರೆ ಸೇನೆ ಚದುರಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ‘ಧ್ಯಾನಮೂಕತ್ವಮ್’ (ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಮೂಕರಾಗುವಿಕೆ) ಎಂಬ ಪದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೋದಶೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಮೂಕರು, ಮಾತನಾಡಲೂ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅರವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ನೀಲನ ಗೌರವದೊಡನೆ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನು ರಾವಣನ ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿದ್ದನು; ಅವನ ವಧೆಯಿಂದ ರಾವಣನ ಸೇನೆಯ ಆಧಾರಸ್ತಂಭವೇ ಮುರಿಯಿತು — ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ನೀಲನ ಸಮಾಗಮವೇ ಅವನಿಗೆ ಬಹುಮಾನ — ಒಡೆಯರ ಪ್ರಶಂಸೆಯೇ ಸೇವಕನಿಗೆ ಪರಮ ಫಲ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನೊಡನೆ ನೀಲನ ಸಮಾಗಮದಿಂದ ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങി പുറപ്പെട്ടുവരുന്ന പ്രഹസ്തനെ കണ്ട് ശത്രുനാശകനായ രാമൻ പുഞ്ചിരിയോടെ വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, മഹാവേഗത്തോടെ വരുന്ന ഈ അതികായൻ ആരാണ്? ഇവന്റെ രൂപവും ബലവും പൗരുഷവും എങ്ങനെയുള്ളതാണ്? മഹാബാഹോ, വീര്യവാനായ ഈ നിശാചരനെക്കുറിച്ച് എന്നോടു പറയുക.’ രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് വിഭീഷണൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഇവൻ രാവണന്റെ സേനാപതിയായ പ്രഹസ്തൻ എന്ന രാക്ഷസനാണ്. ലങ്കയിലെ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ മൂന്നിലൊരു ഭാഗത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനും വീര്യവാനും അസ്ത്രജ്ഞനും ശൂരനും പരാക്രമത്തിൽ അതിപ്രസിദ്ധനുമാണ് ഇവൻ.’ രാമന്റെ പുഞ്ചിരി അവന്റെ നിർഭയത്വം കാണിക്കുന്നു — മഹാശത്രു വരുന്നു, എങ്കിലും അവൻ ശാന്തനാണ്. ലങ്കയിലെ എല്ലാ വീരന്മാരെയും അറിയുന്നതുകൊണ്ടാണ് അവൻ വിഭീഷണനോടു ചോദിക്കുന്നത്; വിഭീഷണന്റെ ഈ ഉപയോഗം യുദ്ധത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കാണാം. ‘ത്രിഭാഗബലസംവൃതഃ’ എന്നതിന് — ലങ്കയിലെ മുഴുവൻ സൈന്യത്തിന്റെ മൂന്നിലൊന്ന് പ്രഹസ്തനോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു എന്ന് — ഹിന്ദിഭാഷ്യവും വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിലെ ആദ്യത്തെ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അവിടെ ‘തതഃ പ്രഹസ്തം നിര്യാന്തം ഭീമം ഭീമപരാക്രമമ്’ എന്ന അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തോടെയാണ് സർഗം ആരംഭിക്കുന്നത്. നാലാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; വിഭീഷണന്റെ പരിചയവാക്യം മുഴുവനും അത് ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ പൂർത്തിയാക്കുന്നു. ഈ സംഭാഷണം അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാവണൻ വരുമ്പോൾ വീണ്ടും വിസ്തരിച്ചു കാണാം; അവിടെ വിഭീഷണൻ രാക്ഷസവീരന്മാരെ ഓരോരുത്തരെയായി പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു.

പിന്നെ ഭീമനും ഭീമപരാക്രമനും ഗർജിക്കുന്നവനും അതികായനും രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനുമായി പുറപ്പെട്ടുവരുന്ന പ്രഹസ്തനെ ബലശാലികളായ വാനരന്മാരുടെ മഹാസൈന്യം കണ്ടു. ആ വാനരന്മാരുടെ ഘോഷം ഉയർന്നു; അവർ പ്രഹസ്തനു നേരേ ഗർജിച്ചു. വിജയം കൊതിച്ച് വാനരന്മാരുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞടുക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ കൈകളിൽ വാളുകൾ, ശക്തികൾ, ഋഷ്ടികൾ, ശൂലങ്ങൾ, ബാണങ്ങൾ, മുസലങ്ങൾ, ഗദകൾ, പരിഘങ്ങൾ, പ്രാസങ്ങൾ, പലതരം മഴുക്കൾ, വിചിത്രമായ വില്ലുകൾ എന്നിവ ഏന്തിയിരുന്നത് ശോഭിച്ചു. യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന വാനരന്മാരും പൂത്ത മരങ്ങളും മലകളും വലിയ നീണ്ട പാറകളും കൈയിലെടുത്തു. അവർ അന്യോന്യം ഏറ്റുമുട്ടിയപ്പോൾ അതിമഹത്തായ സംഗ്രാമം നടന്നു — ചിലർ കല്ലുമഴയും മറ്റു ചിലർ ശരമഴയും പെയ്യിച്ചു. ഇവിടെ ആയുധങ്ങളുടെ രണ്ടുതരം പട്ടിക നൽകിയിരിക്കുന്നു — രാക്ഷസന്മാരുടേത് നിർമിച്ച ലോഹായുധങ്ങൾ, വാനരന്മാരുടേതാകട്ടെ പ്രകൃതി നൽകിയ മരങ്ങളും പാറകളും. ഇരുകൂട്ടരുടെയും വർഷണം ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — കല്ലുമഴയും ശരമഴയും മേഘങ്ങളെപ്പോലെ പെയ്യുന്നു. ‘പുഷ്പിതാൻ’ (പൂത്ത) എന്ന പദം രസകരമാണ് — യുദ്ധത്തിലും കാടിന്റെ സൗന്ദര്യം കവി മറക്കുന്നില്ല; പൂത്ത മരങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെയാണ് വാനരന്മാർ പ്രഹരിക്കുന്നത്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘അതിസംജാതരോഷാണാമ്’ എന്നാണു പാഠം, ഇവിടെ ‘അഭിസംജാതഘോഷാണാമ്’ — ഇവിടെ വാനരന്മാരുടെ ക്രോധത്തിനു പകരം ഘോഷമാണു പറയുന്നത്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പുഷ്പിതാന് വാനരര്ഷഭാഃ’ എന്നും ഇവിടെ ‘പുഷ്പിതാംസ്തു ഗിരീംസ്തഥാ’ എന്നും. പ്രഹസ്തന്റെ പേരോ പ്രഭാവമോ കണക്കാക്കാതെ വാനരന്മാർ അവനു നേരേ ഗർജിക്കുന്നു — മുൻസർഗങ്ങളിൽ ധൂമ്രാക്ഷൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, അകമ്പനൻ എന്നിവരുടെ വധത്താൽ അവരുടെ ഉത്സാഹം വർധിച്ചിരിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭം സമതുലിതമാണ് — ഇരുപക്ഷവും ഒരേ ഉത്സാഹത്തോടെ പരസ്പരം പ്രഹരിക്കുന്നു. ആയുധങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ‘അരാജന്ത’ (ശോഭിച്ചു) എന്ന ക്രിയ അവ സൂര്യപ്രകാശത്തിൽ തിളങ്ങിയിരുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യുദ്ധാരംഭത്തിലെ സൈന്യവൈഭവം വേഗം നശിക്കുമെങ്കിലും കവി അതിനെ അവഗണിക്കുന്നില്ല.

യുദ്ധത്തിൽ അനേകം രാക്ഷസന്മാർ അനേകം വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെയും അനേകം വാനരന്മാർ അനേകം രാക്ഷസന്മാരെയും കൊന്നു. ചിലർ ശൂലങ്ങളാൽ ചതഞ്ഞു, ചിലർ ശ്രേഷ്ഠായുധങ്ങളാൽ, ചിലർ പരിഘങ്ങളുടെ അടിയേറ്റു, ചിലർ മഴുക്കളാൽ മുറിഞ്ഞു. ചിലർ ശ്വാസമറ്റ് നിലത്തു വീണു; ചിലർ ബാണങ്ങൾ തൊടുത്ത് എയ്തതിനാൽ ഹൃദയം പിളർന്നവരായി. ചിലർ വാളുകളാൽ രണ്ടായി മുറിഞ്ഞ് പിടഞ്ഞുകൊണ്ടു നിലത്തു വീണു; ശൂരരായ രാക്ഷസന്മാർ വാനരന്മാരുടെ പാർശ്വങ്ങൾ പിളർന്നു. ക്രുദ്ധരായ വാനരന്മാരും രാക്ഷസക്കൂട്ടങ്ങളെ നാലുപാടും മരങ്ങൾകൊണ്ടും മലമുടികൾകൊണ്ടും നിലത്തിട്ടു ചതച്ചു. വജ്രസ്പർശമുള്ള കൈത്തലങ്ങളാലും മുഷ്ടികളാലും കഠിനമായി പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട രാക്ഷസന്മാർ വായിൽനിന്നു രക്തം ഛർദിച്ചു; അവരുടെ പല്ലുകളും കണ്ണുകളും തകർന്നു. ആർത്തനാദം മുഴക്കുന്നവരും സിംഹനാദം ഗർജിക്കുന്നവരുമായ വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ തുമുലശബ്ദം ഉയർന്നു. ക്രുദ്ധരായ വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും വീരമാർഗം പിന്തുടർന്ന്, വായ് പിളർന്ന് ക്രൂരരായി, ഭയമില്ലാത്തവരെപ്പോലെ കർമങ്ങൾ ചെയ്തു. ഇവിടെ ‘ബഹവഃ… ബഹൂൻ… ബഹവഃ… ബഹൂൻ’ (അനേകർ… അനേകരെ… അനേകർ… അനേകരെ) എന്ന ആവർത്തനത്താൽ യുദ്ധത്തിന്റെ സമതുലിതാവസ്ഥയും വ്യാപ്തിയും കാണിക്കുന്നു — ഒരു പക്ഷം മാത്രമല്ല ജയിക്കുന്നത്. മരണത്തിന്റെ പലവിധ രീതികൾ ക്രമത്തിൽ പറയപ്പെടുന്നു — ശൂലം, പരിഘം, മഴു, ബാണം, വാൾ, മരം, പാറ, മുഷ്ടി എന്നിവയാൽ. ഇതിലൂടെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണതയെ പ്രത്യക്ഷമാക്കുന്നു. ‘വീരമാർഗമനുവ്രതാഃ’ (വീരമാർഗം പിന്തുടർന്നവർ) — ഓടിപ്പോകാതെയുള്ള മരണമാണ് വീരന്മാരുടെ മാർഗം; ഇരുപക്ഷവും അതുതന്നെ പിന്തുടരുന്നു. ശബ്ദത്തിനും രണ്ടു തരമുണ്ട് — പ്രഹരമേറ്റവരുടെ ആർത്തനാദവും വിജയികളുടെ സിംഹനാദവും. വാനരന്മാരുടെ മുഷ്ടിപ്രഹരങ്ങൾ ‘വജ്രസ്പർശതലൈഃ’ (വജ്രസ്പർശമുള്ള കൈത്തലങ്ങളാൽ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ മഹത്ത്വപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു — അവരുടെ കൈകൾതന്നെയാണ് ആയുധങ്ങൾ. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഇഷുസംതാനസംദിതാഃ’ എന്നു പാഠം, ഇവിടെ ‘ഇഷുസംധാനസാധിതാഃ’; അവിടെ ‘ധരണീതലേ’, ഇവിടെ ‘ജഗതീതലേ’. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടം തീരുമാനമാകാതെതന്നെ നിൽക്കുന്നു. ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും നഷ്ടം തുല്യമാണെന്ന് കവി നിഷ്പക്ഷമായി വർണിക്കുന്നു; രാക്ഷസന്മാരും വീരന്മാരാണ്, വെറും ഭീരുക്കളല്ല. എന്നാൽ വാനരപക്ഷത്ത് രാമന്റെ ധർമമുണ്ട്; അതിനാൽ ഒടുവിൽ അവരുടെ വിജയം നിശ്ചിതമാണ്.

നരാന്തകൻ, കുംഭഹനു, മഹാനാദൻ, സമുന്നതൻ എന്നീ പ്രഹസ്തസചിവന്മാരെല്ലാം വനവാസികളെ കൊന്നൊടുക്കി. അവർ വേഗം പാഞ്ഞുവന്ന് വാനരന്മാരെ കൊല്ലുമ്പോൾ ദ്വിവിദൻ ഒരു മലമുടികൊണ്ട് നരാന്തകനെ ഒറ്റയ്ക്കു കൊന്നു. ദുർമുഖൻ എന്ന കപി വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റ്, ഒരു വലിയ മരം കൈയിലെടുത്ത്, കൈവേഗമുള്ള സമുന്നതൻ എന്ന രാക്ഷസനെ അടിച്ചുവീഴ്ത്തി. തേജസ്വിയായ ജാംബവാൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി ഒരു വലിയ പാറ എടുത്ത് മഹാനാദന്റെ മാറിൽ വീഴ്ത്തി. പിന്നെ വീര്യവാനായ കുംഭഹനുവിനെ താരൻ അവിടെ നേരിട്ട് ഒരു വലിയ മരംകൊണ്ട് ക്ഷണത്തിൽ പ്രാണൻ വെടിയിച്ചു. ആ കർമം സഹിക്കാനാവാതെ രഥത്തിലിരുന്ന പ്രഹസ്തൻ വില്ലേന്തി വനവാസികളുടെ ഘോരമായ കൂട്ടക്കൊല നടത്തി. അപ്പോൾ ഇരുസൈന്യങ്ങളിലും ഒരു ചുഴിപോലെ ഉണ്ടായി; ഇളകിമറിയുന്ന അളവറ്റ സമുദ്രത്തിന്റേതുപോലുള്ള ശബ്ദം ഉയർന്നു. യുദ്ധത്തിൽ മദിക്കുന്ന രാക്ഷസനായ പ്രഹസ്തൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി മഹാശരവർഷത്താൽ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ പീഡിപ്പിച്ചു. നാലു സചിവന്മാർ നാലു വാനരവീരന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു — ഓരോ രാക്ഷസനും വെവ്വേറെ എതിരാളി; അതിലൂടെ വാനരസേനയിലെ വീരന്മാരുടെ സാമർഥ്യം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ദ്വിവിദൻ മലമുടികൊണ്ടും, ദുർമുഖൻ മരംകൊണ്ടും, ജാംബവാൻ പാറകൊണ്ടും, താരൻ വൃക്ഷംകൊണ്ടും — ആയുധങ്ങളും വിവിധമാണ്. ഇവിടെ സചിവന്മാരുടെ വധമാണ് പ്രഹസ്തന്റെ ക്രോധത്തിനു കാരണം; തന്റെ സഹായികളുടെ നാശം കണ്ട് അവൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിൽ ഇറങ്ങുന്നു. ‘ആവർത്ത ഇവ’ (ചുഴിപോലെ) എന്ന ഉപമ സൈന്യങ്ങളുടെ ചുറ്റിത്തിരിയലും കൂടിക്കലരലും കാണിക്കുന്നു — വെള്ളത്തിലെ ചുഴി എല്ലാറ്റിനെയും തന്നിലേക്കു വലിച്ചെടുക്കുന്നതുപോലെ. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കുംഭഹനുവിന്റെ വധം ‘വൃക്ഷേണാഭിഹതോ മൂര്ധ്നി പ്രാണാംസ്തത്യാജ രാക്ഷസഃ’ (മരംകൊണ്ടു തലയ്ക്കടിയേറ്റ് ആ രാക്ഷസൻ പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞു) എന്നാണ്; ഇവിടെ ‘വൃക്ഷേണ മഹതാ സദ്യഃ പ്രാണാന്സംത്യാജയദ്രണേ’ എന്ന വ്യത്യസ്തപാഠം. അതുപോലെ ‘മഹതാ ഹി ശരൌഘേണ പ്രഹസ്തോ യുദ്ധകോവിദഃ’ എന്ന് അവിടെ; ഇവിടെ ‘രാക്ഷസോ രണദുര്മദഃ’. രഥത്തിൽനിന്നുള്ള പ്രഹസ്തന്റെ ശരവർഷം രഥിക്കുള്ള മേന്മ കാണിക്കുന്നു — വാനരന്മാർ കാലാളുകളാണ്, അവൻ ദൂരെനിന്നു പ്രഹരിക്കുന്നു. സചിവന്മാരുടെ വധം ഓരോ ശ്ലോകത്തിലായി ക്രമത്തിൽ പറയപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ഓരോ വാനരവീരന്റെയും പരാക്രമം പ്രത്യേകം ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. ദുർമുഖനെക്കുറിച്ചുള്ള ‘പുനരുത്ഥായ’ (വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റ്) എന്ന പദം അവൻ മുമ്പു വീണുപോയിരുന്നുവെന്നും എങ്കിലും വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റ് ശത്രുവിനെ കൊന്നുവെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വാനരന്മാരുടെ ധൈര്യത്തിന് ഉദാഹരണം.

വാനരന്മാരുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും ഘോരശരീരങ്ങൾകൊണ്ട് ഭൂമി നിറഞ്ഞു, മലകളാൽ മൂടപ്പെട്ടതുപോലെയായി. രക്തപ്രവാഹത്താൽ മൂടപ്പെട്ട ആ ഭൂമി മാധവമാസത്തിൽ — വസന്തത്തിൽ — പൂത്ത പലാശങ്ങളാൽ (ചമതകളാൽ) മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ പ്രകാശിച്ചു. പിന്നെ കവി യുദ്ധഭൂമിയെ ഒരു നദിയായി വർണിക്കുന്നു — കൊല്ലപ്പെട്ട വീരന്മാരുടെ കൂമ്പാരങ്ങളാണ് അതിന്റെ കരകൾ, തകർന്ന ആയുധങ്ങളാണ് വൻമരങ്ങൾ, രക്തപ്രവാഹമാണ് അതിലെ മഹാജലം; അത് യമസാഗരത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നു. കരളും പ്ലീഹയുമാണ് അതിലെ ചെളി, ചിതറിക്കിടക്കുന്ന കുടലുകളാണ് പായൽ, മുറിഞ്ഞ ശരീരങ്ങളും തലകളുമാണ് മത്സ്യങ്ങൾ, അവയവങ്ങളും തലമുടിയുമാണ് പുൽപ്പരപ്പ്. കഴുകന്മാർ ഹംസങ്ങളെപ്പോലെയും കങ്കപ്പക്ഷികൾ സാരസങ്ങളെപ്പോലെയും അതിനെ ആശ്രയിക്കുന്നു; മേദസ്സാണ് പത, ആർത്തരുടെ ഞരക്കമാണ് അതിന്റെ ഒഴുക്കിന്റെ ശബ്ദം. ഭീരുക്കൾക്കു കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള, യുദ്ധഭൂമിമയമായ ആ നദിയെ — വർഷകാലം കഴിഞ്ഞ് ഹംസങ്ങളും സാരസങ്ങളും ആശ്രയിക്കുന്ന നദിയെന്നപോലെ — രാക്ഷസന്മാരും കപിമുഖ്യന്മാരും കടന്നു; ആനക്കൂട്ടങ്ങളുടെ നേതാക്കൾ താമരപ്പൂമ്പൊടിയാൽ കലങ്ങിയ താമരപ്പൊയ്ക കടക്കുന്നതുപോലെ. ഈ രൂപകം രാമായണത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ വർണനകളിൽ ഒന്നാണ് — ഭീഷണമായ ദൃശ്യം സുന്ദരമായ നദിയുടെ ഉപമാനങ്ങളാൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ ബീഭത്സരസം അദ്ഭുതരസവുമായി കലരുന്നു. വസന്തത്തിൽ പൂത്ത പലാശങ്ങളുടെ ഉപമ ചുവപ്പുനിറത്തെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘കാപുരുഷദുസ്താരാം’ (ഭീരുക്കൾക്കു കടക്കാനാവാത്തത്) — ഭീരുക്കൾക്ക് ഇതു കടക്കാൻ കഴിയില്ല; വീരന്മാരാകട്ടെ ആനകൾ താമരപ്പൊയ്കയെന്നപോലെ ലീലയായി കടക്കുന്നു. നദിയുടെ ഓരോ അവയവവും — കരകൾ, മരങ്ങൾ, ജലം, ചെളി, പായൽ, മത്സ്യങ്ങൾ, പുല്ല്, പക്ഷികൾ, പത, ശബ്ദം — യുദ്ധത്തിലെ ഏതെങ്കിലും വസ്തുവാകുന്നു; ഇങ്ങനെ രൂപകം സമ്പൂർണമാണ്. ‘യമസാഗരഗാമിനീ’ (യമസാഗരത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നവൾ) — നദി സമുദ്രത്തിലേക്കു പോകുന്നതുപോലെ ഈ രക്തനദി മരിച്ചവരുടെ പ്രാണനുകളെ വഹിച്ചുകൊണ്ട് യമലോകത്തിലേക്കു പോകുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഗൃധ്രഹംസഗണാകീര്ണാമ്’ എന്നും ഇവിടെ ‘ഗൃധ്രഹംസവരാകീര്ണാമ്’ എന്നും. മുപ്പത്തിരണ്ടും മുപ്പത്തിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങൾ ഒറ്റ വാക്യമാണ് — ‘താം നദീം … തേരുഃ’ (ആ നദിയെ … കടന്നു). ഈ വർണനയിൽ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണതയെ സൗന്ദര്യംകൊണ്ടു പൊതിയുന്നു, മറയ്ക്കുന്നില്ല — വായനക്കാരൻ ഭയവും വിസ്മയവും രണ്ടും ഒരേസമയം അനുഭവിക്കുന്നു. വീരന്മാർക്ക് യുദ്ധം ഒരു നദി കടക്കുന്നതുപോലെ സാധാരണമായ കർമമാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

പിന്നെ രഥത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ബാണക്കൂട്ടങ്ങൾ വർഷിക്കുകയും വാനരന്മാരെ ചിതറിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രഹസ്തനെ നീലൻ വേഗത്തിൽ കണ്ടു. ആകാശത്തിൽ കാറ്റ് വലിയ മേഘക്കൂട്ടത്തെ ബലമായി പറത്തിക്കളയുന്നതുപോലെ നീലൻ രാക്ഷസസേനയെ ചിതറിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ തന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞുവരുന്ന അവനെ കണ്ട് സേനാപതിയായ പ്രഹസ്തൻ സൂര്യവർണമുള്ള രഥത്തിൽ നീലന്റെ നേർക്കുതന്നെ പാഞ്ഞു. വില്ലാളികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ വില്ലു വലിച്ച് നീലന്റെ നേർക്കു ബാണങ്ങൾ എയ്തു. ആ ബാണങ്ങൾ നീലനിൽ തറച്ച് അവനെ തുളച്ചുകടന്ന്, ക്രുദ്ധരായ സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ മഹാവേഗത്തോടെ ഭൂമിയിൽ ചെന്നുതറച്ചു. അഗ്നിപോലുള്ള മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങളേറ്റ മഹാകപിയായ നീലൻ പാഞ്ഞടുക്കുന്ന പരമദുർധർഷനായ പ്രഹസ്തനെ ഒരു മരം പിഴുതെടുത്ത് അടിച്ചു. അതിന്റെ അടിയേറ്റ് ക്രുദ്ധനായ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് വാനരസേനാപതിയുടെമേൽ ശരവർഷങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞു. ദുരാത്മാവായ ആ രാക്ഷസന്റെ ബാണക്കൂട്ടങ്ങളെ തടുക്കാൻ കഴിയാതെ നീലൻ കണ്ണടച്ച് അവയെ ഏറ്റുവാങ്ങി — പെട്ടെന്നു വന്നെത്തിയ ശരത്കാലമഴയെ ഒരു കാള സഹിക്കുന്നതുപോലെ. ഇങ്ങനെതന്നെ പ്രഹസ്തന്റെ ദുസ്സഹമായ ശരവർഷങ്ങളെ നീലൻ കണ്ണടച്ച് പെട്ടെന്നു സഹിച്ചു. ശരവർഷത്താൽ ക്രുദ്ധനായ മഹാബലനായ നീലൻ ഒരു വലിയ സാലവൃക്ഷംകൊണ്ട് പ്രഹസ്തന്റെ കുതിരകളെ അടിച്ചുകൊന്നു. പിന്നെ രോഷം നിറഞ്ഞ നീലൻ ആ ദുരാത്മാവിന്റെ വില്ല് വേഗത്തിൽ ഒടിച്ചു; വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. അവനാൽ വില്ലില്ലാത്തവനാക്കപ്പെട്ട സേനാപതി പ്രഹസ്തൻ ഘോരമായ ഒരു മുസലം കൈയിലെടുത്ത് രഥത്തിൽനിന്നു ചാടിയിറങ്ങി. ഇവിടെ നീലന്റെ യുദ്ധതന്ത്രം ബുദ്ധിപൂർവമാണ് — ആദ്യം അവൻ ശരവർഷം സഹിക്കുന്നു, പിന്നെ കുതിരകളെ കൊന്ന് രഥത്തെ നിശ്ചലമാക്കുന്നു, പിന്നെ വില്ലൊടിച്ച് പ്രഹസ്തനെ നിലത്തിറങ്ങി പൊരുതാൻ നിർബന്ധിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ ശത്രുവിന്റെ എല്ലാ മേന്മകളും ക്രമത്തിൽ നശിക്കുന്നു. കാളയുടെ ഉപമ സുന്ദരമാണ് — ശരത്കാലമഴയിൽ കാള കണ്ണടച്ച് അനങ്ങാതെ നിൽക്കുന്നതുപോലെ ബാണവർഷത്തിൽ നീലൻ നിൽക്കുന്നു. നീലൻ അഗ്നിയുടെ പുത്രനാണെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ സഹനശക്തി അദ്ഭുതകരമാണ്. 35–38 ശ്ലോകങ്ങളും (കാറ്റിന്റെ ഉപമ, പ്രഹസ്തന്റെ രഥത്തിലുള്ള ആക്രമണം, ശരമോക്ഷം) 44-ാം ശ്ലോകവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; 41-ാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ ആദ്യാർധമായ ‘തസ്യ ബാണഗണാനേവ…’ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘നിമീലിതാക്ഷഃ’ (കണ്ണടച്ചവൻ) എന്ന പദം സഹനത്തിന്റെ തീവ്രത കാണിക്കാൻ രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു. രഥത്തിൽനിന്നു ചാടിയിറങ്ങുന്നത് പ്രഹസ്തന്റെ നിസ്സഹായാവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇപ്പോൾ ഇരുവരും കാലാളുകളായി തുല്യരാണ്. പ്രഹസ്തന്റെ പക്ഷത്തും ഗുണങ്ങൾ പറയപ്പെടുന്നു — അവൻ വില്ലാളികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനാണ്, അവന്റെ രഥം സൂര്യവർണമാണ്, അവന്റെ ശരങ്ങൾ അഗ്നിപോലെയും സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെയുമാണ്. ഇങ്ങനെ ശത്രുവിന്റെ മഹത്ത്വം അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് കവി നീലന്റെ വിജയത്തെ മഹത്ത്വപ്പെടുത്തുന്നത്. നീലന്റെ ആദ്യപ്രഹരം മരംകൊണ്ട് പ്രഹസ്തന്റെ ശരീരത്തിൽ, രണ്ടാമത്തേത് സാലവൃക്ഷംകൊണ്ട് കുതിരകളിൽ, മൂന്നാമത്തേത് വില്ലിൽ — ഓരോ പ്രഹരവും ശത്രുവിന്റെ ഓരോ ഉപാധിയെ നശിപ്പിക്കുന്നു. ‘പുനഃ പുനഃ നനാദ’ (വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ചു) എന്നത് നീലന്റെ ഉത്സാഹം കാണിക്കുന്നു — വില്ലൊടിഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ ജയഘോഷം മുഴക്കുന്നു. നീലൻ ബാണങ്ങളെ ‘പ്രത്യഗൃഹ്ണാത്’ — സ്വശരീരംകൊണ്ട് ഏറ്റുവാങ്ങി — എന്നത് അവന്റെ സാഹസത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ്; ബാണങ്ങളെ തടുക്കാൻ അവൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല, സഹിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു, അവസരം കാത്തിരിക്കുന്നു. ധൈര്യപൂർവമായ ഈ കാത്തിരിപ്പുതന്നെയാണ് അവന്റെ വിജയത്തിന്റെ മൂലം; യുദ്ധത്തിൽ ബലത്തേക്കാൾ ധൈര്യമാണ് ഫലം നൽകുന്നത് എന്നതാണ് ഉപദേശം.

സേനാമുഖ്യന്മാരും വൈരം മുളച്ചവരും വേഗശാലികളുമായ അവർ ഇരുവരും രക്തത്തിൽ കുളിച്ച ശരീരങ്ങളോടെ മദംപൊട്ടിയ രണ്ട് ആനകളെപ്പോലെ നിന്നു. അതിമൂർച്ചയുള്ള ദംഷ്ട്രകൾകൊണ്ട് പരസ്പരം മാന്തിക്കീറുന്ന അവർ സിംഹത്തെയും പുലിയെയും പോലെയുള്ളവരും സിംഹത്തിന്റെയും പുലിയുടെയും ചേഷ്ടകളുള്ളവരുമായിരുന്നു. പരാക്രമംകൊണ്ടു വിജയം നേടിയവരും യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്തവരുമായ ആ വീരന്മാർ വൃത്രനെയും ഇന്ദ്രനെയുംപോലെ യശസ്സ് നേടാൻ കൊതിച്ചു. അപ്പോൾ പരമപ്രയത്നത്തോടെ പ്രഹസ്തൻ മുസലംകൊണ്ട് നീലന്റെ നെറ്റിയിൽ അടിച്ചു; അതിൽനിന്നു രക്തം ഒഴുകി. പിന്നെ രക്തം പുരണ്ട ശരീരത്തോടെ മഹാകപി ക്രുദ്ധനായി ഒരു വലിയ മരം എടുത്ത് പ്രഹസ്തന്റെ മാറിലേക്ക് എറിഞ്ഞു. ആ പ്രഹരം വകവയ്ക്കാതെ അവൻ വലിയ മുസലം കൈയിലെടുത്ത് ബലവാനായ വാനരൻ നീലന്റെ നേർക്കു ശക്തിയോടെ പാഞ്ഞു. ഉഗ്രവേഗത്തോടെ ക്രോധാവേശത്തിൽ പാഞ്ഞുവരുന്ന അവനെ കണ്ട് മഹാവേഗമുള്ള മഹാകപി ഒരു മഹാശില കൈയിലെടുത്തു. യുദ്ധത്തിൽ മുസലംകൊണ്ടു പൊരുതുന്ന, യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന പ്രഹസ്തന്റെ തലയിൽ നീലൻ വേഗം ആ ശില വീഴ്ത്തി. കപിമുഖ്യനായ നീലൻ എറിഞ്ഞ ആ ഘോരമായ മഹാശില പ്രഹസ്തന്റെ ശിരസ്സിനെ പല കഷണങ്ങളായി പിളർന്നു. പ്രാണൻ പോയവനും ശോഭ പോയവനും ബലം പോയവനും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പോയവനുമായി അവൻ വേരറ്റ മരംപോലെ പെട്ടെന്നു നിലത്തു വീണു. തല പിളർന്ന അവന്റെ ശിരസ്സിൽനിന്നും ശരീരത്തിൽനിന്നും, മലയിൽനിന്ന് അരുവിയെന്നപോലെ, ധാരാളം രക്തം ഒഴുകി. ഇവിടെ ഉപമാനങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ തീവ്രമാകുന്നു — മദംപൊട്ടിയ ആനകൾ, സിംഹവും പുലിയും, വൃത്രനും ഇന്ദ്രനും; യുദ്ധം മൃഗതലത്തിൽനിന്ന് ദേവതലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തപ്പെടുന്നു. ഇന്ദ്രൻ വൃത്രനെ കൊന്നതിനാൽ വൃത്രേന്ദ്രന്മാരുടെ ഉപമ നീലന്റെ വിജയത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഗതാസുഃ ഗതശ്രീകഃ ഗതസത്ത്വഃ ഗതേന്ദ്രിയഃ’ എന്ന നാലു ‘ഗത’ (പോയ) പദങ്ങളാൽ മരണത്തിന്റെ പൂർണത വർണിക്കപ്പെടുന്നു — പ്രാണനും ശോഭയും ബലവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും എല്ലാം പോയി. മുസലത്തിനു മറുപടി ശിലകൊണ്ട് — അവസാനപ്രഹരം തലയിൽ, അകമ്പനന്റേതുപോലെതന്നെ. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സാ തേന കപിമുഖ്യേന’ എന്നാണ്; ഇവിടെ ‘നീലേന കപിമുഖ്യേന’ എന്ന് പേരെടുത്തുപറയുന്നു; അവിടെ ‘ക്ഷതജദിഗ്ധാങ്ഗൌ’, ഇവിടെ ‘ക്ഷതജസിക്താങ്ഗൌ’; അവിടെ ‘പരമായസ്തസ്തസ്യ സുസ്രാവ’, ഇവിടെ ‘പരമായത്തസ്തതഃ സുസ്രാവ’. നീലന്റെ നെറ്റിയിൽനിന്നു രക്തസ്രാവം, പ്രഹസ്തന്റെ ശിരസ്സിൽനിന്നും ശരീരത്തിൽനിന്നും രക്തപ്രവാഹം — ഇരുവർക്കും തലയിലാണു പ്രഹരം; എന്നാൽ ഒരാൾ ജീവിക്കുന്നു, മറ്റേയാൾ മരിക്കുന്നു. അരുവിയുടെ ഉപമ പ്രഹസ്തന്റെ പർവതാകാരമായ ശരീരത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ യുദ്ധം അവസാനനിമിഷത്തിൽ അതിവേഗം തീരുമാനിക്കപ്പെടുന്നു — പ്രഹസ്തൻ മുസലവുമായി പായുന്നു, നീലൻ ശില എടുക്കുന്നു, ഒരൊറ്റ പ്രഹരംകൊണ്ട് എല്ലാം അവസാനിക്കുന്നു. ‘പരമായത്തഃ’ (പരമപ്രയത്നത്തോടെ) എന്ന പദം പ്രഹസ്തന്റെ പൂർണപ്രയത്നം കാണിക്കുന്നു — സർവശക്തിയോടെ അവൻ പ്രഹരിക്കുന്നു, എന്നാൽ നീലൻ സഹിക്കുന്നു. ‘തമചിന്ത്യപ്രഹാരം’ (ആ പ്രഹരം വകവയ്ക്കാതെ) എന്നതിൽ പ്രഹസ്തന്റെയും ധൈര്യം സൂചിതമാണ് — മരത്തിന്റെ പ്രഹരം അവൻ കണക്കാക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ഇരുവീരന്മാരുടെയും സഹനശക്തി തുല്യമാണ്; വ്യത്യാസം ഭാഗ്യത്തിലും ധർമത്തിലും മാത്രം. നെറ്റിയിൽനിന്നുള്ള രക്തസ്രാവവും നീലനെ പിന്തിരിപ്പിക്കുന്നില്ല; രക്തം പുരണ്ട ശരീരത്തോടെ അവൻ കൂടുതൽ ക്രുദ്ധനായി പ്രഹരിക്കുന്നു — മുൻസർഗത്തിൽ ശരമേറ്റ ഹനുമാനെപ്പോലെ. വേരറ്റ മരത്തിന്റെ ഉപമയും അർഥവത്താണ് — വേരറ്റ വൃക്ഷം പെട്ടെന്നു വീഴുന്നതുപോലെ രാവണസേനയുടെ മൂലസ്തംഭമായ പ്രഹസ്തൻ വീണു.

നീലൻ പ്രഹസ്തനെ കൊന്നപ്പോൾ, ഇളക്കാനാവാത്തതായിരുന്ന ആ മഹാസൈന്യം — സന്തോഷം നഷ്ടപ്പെട്ട രാക്ഷസന്മാരുടെ സൈന്യം — ലങ്കയിലേക്കു മടങ്ങി. സേനാപതി കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ, തകർന്ന ചിറയിലെത്തിയ വെള്ളം നിൽക്കാത്തതുപോലെ, അവർക്ക് ഉറച്ചുനിൽക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ആ സേനാമുഖ്യൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതോടെ ഉത്സാഹമറ്റ രാക്ഷസന്മാർ രാക്ഷസപതിയായ രാവണന്റെ ഭവനത്തിലെത്തി ചിന്തയിലാണ്ട് മൂകരായി; തീവ്രമായ ശോകസമുദ്രത്തിൽ വീണ അവർ ബോധംകെട്ടവരെപ്പോലെയായി. പിന്നെ താൻ നന്നായി ചെയ്ത കർമത്താൽ പ്രശംസിക്കപ്പെട്ട, വിജയിയും മഹാബലനുമായ യൂഥപതി നീലൻ ലക്ഷ്മണസഹിതനായ രാമനെ ചെന്നുകണ്ട് അത്യന്തം ആഹ്ലാദഭരിതനായി. ചിറയുടെ ഉപമ സുന്ദരമാണ് — ചിറ വെള്ളത്തെ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നു, ചിറ തകർന്നാൽ വെള്ളം ഒഴുകിപ്പോകുന്നു; അതുപോലെ സേനാപതിയാണ് സൈന്യത്തെ ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തുന്നത്; അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ സൈന്യം ചിതറുന്നു. ‘ധ്യാനമൂകത്വം’ (ചിന്തയാലുള്ള മൂകത) എന്ന പദം രാക്ഷസന്മാരുടെ മനോനില നന്നായി വർണിക്കുന്നു — ചിന്തയാൽ അവർ മൂകരാണ്, സംസാരിക്കാൻപോലും കഴിയുന്നില്ല. അറുപതാം ശ്ലോകം ഒരു അർധം മാത്രമുള്ളതാണ്; അത് മുൻശ്ലോകത്തിലെ വാക്യം പൂർത്തിയാക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; നീലന്റെ മഹത്ത്വത്തോടെ അതു സർഗം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. പ്രഹസ്തൻ രാവണന്റെ പ്രധാനസേനാപതിയായിരുന്നു; അവന്റെ വധത്തോടെ രാവണസേനയുടെ തൂണുതന്നെ തകർന്നു — അതിനാൽ അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാവണൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരുമായുള്ള നീലന്റെ കൂടിക്കാഴ്ചയാണ് അവന്റെ പുരസ്കാരം — സ്വാമിമാരുടെ പ്രശംസതന്നെയാണ് സേവകന്റെ പരമഫലം. ഇങ്ങനെ ആരംഭത്തിൽ രാമന്റെ ചോദ്യവും അവസാനത്തിൽ രാമനുമായുള്ള നീലന്റെ കൂടിക്കാഴ്ചയുംകൊണ്ട് സർഗം വലയം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

When Rāma, subduer of his enemies, saw Prahasta coming out bent on battle, he turned to Vibhīṣaṇa with a smile — a great enemy was approaching, and he was entirely calm — and asked: "Who is this, so huge of body, coming on at such speed with a great army round him? What are his form, his strength and his manhood like? Tell me about this valiant night-roamer." He asked Vibhīṣaṇa because Vibhīṣaṇa knew every hero in Laṅkā, and this is the use he is put to again and again in the war. Hearing Rāghava's question, Vibhīṣaṇa answered: "That is Rāvaṇa's commander, the rākṣasa called Prahasta. He comes with a third of all the forces the rākṣasa king has in Laṅkā. He is valiant, skilled with missiles, a hero whose prowess is well known." The same exchange will return at greater length when Rāvaṇa himself comes out, and Vibhīṣaṇa names the rākṣasa heroes one by one.

Then the great army of mighty monkeys saw Prahasta coming out — terrible, of terrible prowess, huge of body, roaring and surrounded by rākṣasas — and a clamour went up among them as they roared back at him. They cared nothing for his name or his power; the deaths of Dhūmrākṣa, Vajradaṃṣṭra and Akampana had raised their spirits. The weapons in the hands of the rākṣasas, as they charged the monkeys eager for victory, flashed in the sun: swords, spears, double-edged blades, tridents, arrows and pestles, maces, iron bars and darts, axes of many kinds, and bows of every sort. The monkeys, eager to fight, took up flowering trees — even in battle the poet does not forget the beauty of the forest — and hills and great long slabs of rock. The rākṣasas' weapons were forged of iron, the monkeys' were given by nature. As the two sides closed a great battle began, one side raining stones and the other arrows, like clouds pouring down rain. Both came on with equal zeal, and the poet does not neglect the splendour of the armies at the start, though it would soon be gone.

In that fight many rākṣasas killed many monkey champions, and many monkeys killed many rākṣasas; the repetition shows how even and how widespread the slaughter was, with neither side yet winning. The poet lists the ways men died, one after another, to set the horror before our eyes. Some were crushed by tridents and some by other fine weapons; some were struck down with iron bars, some hacked apart with axes. Some fell lifeless on the ground; some, struck by well-aimed arrows, had their hearts split open. Some were cut in two by swords and fell writhing on the earth; heroic rākṣasas ripped monkeys open at the flanks. And the furious monkeys, on every side, pounded hosts of rākṣasas into the ground with trees and mountain peaks. Struck hard by palms that fell like thunderbolts and by fists — the monkeys' hands were their weapons — the rākṣasas vomited blood, their teeth and eyes smashed. The wounded crying out in pain and the victors roaring like lions, the din of monkeys and rākṣasas was tremendous. Enraged monkeys and rākṣasas, mouths agape and cruel, followed the path of heroes, which is to die rather than flee, and fought as if they knew no fear. The poet is fair to both sides and the losses were equal — the rākṣasas were heroes too, not cowards — but on the monkeys' side stood Rāma's dharma, and so their final victory was sure. For now the first stage of the battle was undecided.

Prahasta's four ministers, Narāntaka, Kumbhahanu, Mahānāda and Samunnata, all struck down forest-dwellers. As they swooped down on the monkeys and killed them, each met his own monkey champion, each killed with a different weapon, so that every monkey hero's deed is remembered on its own. Dvivida killed Narāntaka with a mountain peak. The monkey Durmukha, who had fallen, sprang up again with a huge tree and crushed the quick-handed rākṣasa Samunnata — an example of the monkeys' grit. The mighty Jāmbavān, in a towering rage, seized a huge rock and brought it down on Mahānāda's chest. And valiant Kumbhahanu, closing with Tāra, was made to give up his life on the spot by a great tree. Unable to bear the loss of his companions, Prahasta entered the fight himself: standing in his chariot, bow in hand, he made terrible slaughter among the forest-dwellers, with the advantage of a mounted archer striking at monkeys on foot from afar. Something like a whirlpool arose between the two armies, drawing everything into itself, and the roar was like that of the boundless ocean in turmoil. The rākṣasa, wild in battle and in a fury, tormented the monkeys in that great fight with a flood of arrows.

The earth was so heaped with the dreadful bodies of monkeys and rākṣasas that it seemed covered with mountains, and flooded with streams of blood it glowed like a land covered with palāśa trees in flower in the spring month of Mādhava, as red as their blossoms. Then the poet pictures the battlefield as a river, in one of the Rāmāyaṇa's most famous descriptions. Its banks were the heaps of slain heroes; its great trees were the broken weapons; its mighty waters were the streams of blood, and it flowed to the ocean of Yama, carrying the lives of the dead as a river flows to the sea. Livers and spleens were its deep mud, scattered entrails its moss, severed bodies and heads its fish, limbs and hair its grass. Vultures were its swans and herons its cranes; fat was its foam, and the groans of the wounded were the sound of its waters. Every part of a river — banks, trees, water, mud, moss, fish, grass, birds, foam, sound — is some part of the battle, and the metaphor is complete. That river of the battlefield, hard for cowards to cross, looked like a river at the end of the rains crowded with swans and cranes, and the rākṣasas and the monkey chiefs crossed it as the leaders of elephant herds cross a lotus pool dusted with pollen. Cowards cannot cross it; heroes cross it as easily as elephants a lotus pool, as if battle were no more than fording a river. The poet does not hide the horror under the beauty; the reader feels both at once, the dread and the wonder.

Then Nīla swiftly caught sight of Prahasta standing in his chariot, loosing floods of arrows and destroying the monkeys, and he scattered the rākṣasa army as the wind scatters a great mass of clouds in the sky. Seeing him charging through the battle, Prahasta, commander of the army, drove straight at Nīla in his chariot bright as the sun. Drawing his bow in that great fight, the best of bowmen loosed arrows at Nīla. They reached Nīla, pierced him through, and passed on into the earth at great speed like angry serpents. The poet grants the enemy his greatness — the finest of bowmen, a chariot like the sun, arrows like fire and like snakes — and so makes Nīla's victory the more glorious. Struck by sharp arrows like fire, the great monkey tore up a tree and struck the formidable Prahasta as he came on. Struck, the bull among rākṣasas roared in rage and rained showers of arrows on the commander of the monkey army. Nīla could not ward off the flights of arrows of that evil rākṣasa, so he took them on his body with his eyes shut, as a bull takes a sudden autumn shower, standing still with its eyes closed. Twice the poet says his eyes were closed, to show how hard the enduring was. Nīla, known as the son of Agni, the god of fire, bore Prahasta's unbearable arrows with wonderful endurance. He did not try to stop them; he bore them and waited for his chance, and that patient waiting was the root of his victory — in war, steadiness bears more fruit than strength. Then, roused by the arrows, mighty Nīla struck down Prahasta's horses with a great sāla tree, and in his fury broke the evil one's bow by force and roared again and again, a shout of triumph. His plan was a wise one: first he endured the arrows; then, killing the horses, he pinned the chariot down; then, breaking the bow, he forced Prahasta to fight on foot — each blow took away one of the enemy's advantages. Left without a bow, Prahasta, commander of the army, seized a dreadful pestle and leapt down from his chariot, and now the two stood on foot as equals.

Those two leaders of armies, fierce and bitter enemies, stood with their limbs drenched in blood like two elephants in rut. Tearing at each other with their sharp teeth, they looked like a lion and a tiger and fought like a lion and a tiger. Bold heroes who had won victories and never turned back in battle, they strove for glory like Vṛtra and Indra. The images climb from beasts to gods, and the last of them hints at the outcome, for Indra killed Vṛtra. Then Prahasta, putting all his strength into it, struck Nīla on the forehead with the pestle, and blood streamed down. Smeared with blood, the great monkey was only angrier, as Hanumān had been when wounded; he seized a great tree and hurled it at Prahasta's chest. Prahasta, too, was hardy — he paid no heed to the blow, but took up his great pestle and charged the mighty monkey Nīla with all his strength. The two were equal in endurance; what divided them was fortune and dharma. Seeing him rushing on in fury with fearful speed, the great monkey, swift as he was, seized a huge rock and brought it down on the head of Prahasta as he came on, pestle in hand, eager to fight. Hurled by Nīla, chief of the monkeys, that huge, dreadful rock split Prahasta's head into pieces — the last blow fell on the head, as it had with Akampana. Lifeless, his glory gone, his strength gone, his senses gone, he fell suddenly to the ground like a tree cut at the root; so the pillar of Rāvaṇa's army fell. Much blood poured from his shattered head and from his body, like a spring streaming from a mountain, for his body was the size of a mountain. Both warriors had been struck on the head; one lived and one died. At the end the fight was decided in a rush, with a single blow.

With Prahasta killed by Nīla, the great army of the rākṣasas, once unshakeable, went back to Laṅkā in dejection. With their commander dead they could not hold their ground, like water that reaches a broken dam: as the dam holds back the water, so a commander holds his army together, and when he falls it pours away. Their leader gone, the rākṣasas lost all heart. They went to the palace of Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, and fell silent, lost in thought, too troubled even to speak; sunk in a deep ocean of grief, they were like men who had lost their senses. Prahasta had been Rāvaṇa's chief commander, and with his death the mainstay of the rākṣasa army was broken; in the next sarga Rāvaṇa himself goes out to fight. Then Nīla, the mighty victor and troop-leader, praised for his great deed, went to Rāma and Lakṣmaṇa and was filled with joy, for a servant's highest reward is his masters' praise. So the sarga, which began with Rāma's question about Prahasta, ends with Nīla at Rāma's side.