अकम्पनस्य वधं श्रुत्वा राक्षसेश्वरः रावणः क्रुद्धः अभवत्, किन्तु तस्य मुखे किञ्चित् दैन्यम् अपि आसीत्; सः सचिवान् उदैक्षत। मुहूर्तं ध्यात्वा मन्त्रिभिः सह संविचार्य च राक्षसाधिपः रावणः पूर्वाह्णे सर्वान् गुल्मान् — सेनायाः स्थानानि — अवेक्षितुं लङ्कां पुरीं परिययौ। सः राजा राक्षसगणैः रक्षितां, बहुभिः गुल्मैः आवृतां, पताकाभिः ध्वजैः च मालिनीं तां नगरीं ददर्श। शत्रुभिः रुद्धां नगरीं दृष्ट्वा राक्षसेश्वरः रावणः काले युद्धकोविदं प्रहस्तम् आत्मनः हितं वचनम् उवाच। अत्र रावणस्य मनोदशा द्विविधा — क्रोधः दैन्यं च; क्रमशः सेनापतीनां वधेन तस्य आत्मविश्वासः शिथिलः भवति, तथापि सः न निवर्तते। सः स्वयं पुरीं परिक्रम्य रक्षाव्यवस्थां पश्यति — एषः राज्ञः उचितः व्यापारः। ‘रुद्धां नगरीम्’ इति पदेन स्थितेः गम्भीरता स्पष्टा — लङ्का चतुर्दिक्षु शत्रुभिः परिवृता। द्वितीयः श्लोकः षट्पादः, तस्य मध्यमं ‘ततस्तु रावणः पूर्वदिवसे राक्षसाधिपः’ इति अर्धं समीक्षिते नास्ति। हिन्दीभाष्यं ‘पूर्वदिवसे’ इति दिनस्य पूर्वभागे इति व्याचष्टे। रावणस्य सचिवान् प्रति उदीक्षणम् अपि अर्थपूर्णम् — सः तेषां मुखेषु सान्त्वनम्, उपायं वा अन्विष्यति। प्रहस्तः तस्य मातुलः प्रधानसेनापतिः च इति प्रसिद्धम्; अतः अन्तिमः विश्वासः तस्मिन् एव।

‘हे युद्धविशारद, सहसा पीडितस्य समीपे उपनिविष्टशत्रोः अस्य पुरस्य युद्धात् अन्यं मोक्षम् अहं न पश्यामि। एतादृशं भारं अहं वा, कुम्भकर्णः वा, मम सेनापतिः त्वं वा, इन्द्रजित् वा, निकुम्भः वा वोढुं शक्नुयात्। अतः त्वं शीघ्रं बलम् आदाय परिगृह्य च, यत्र सर्वे वनौकसः सन्ति, तत्र विजयाय अभिनिर्याहि। तव निर्याणात् एव तूर्णं चलिता हरिवाहिनी, नर्दतां राक्षसेन्द्राणां नादं श्रुत्वा, द्रविष्यति। वानराः चपलाः अविनीताः चलचित्ताः च; यथा द्विपाः सिंहनादं न सहन्ते, तथा ते तव नादं न सहिष्यन्ते। तस्मिन् बले विद्रुते, हे प्रहस्त, सौमित्रिणा सह रामः निरालम्बः अवशः च तव वशम् एष्यति। युद्धे मरणं संशयितम् — भवेत् वा न वा — सा आपत् श्रेयसी; युद्धं विना निश्चितं मरणं तु न श्रेयः। प्रतिकूलम् अनुकूलं वा यत् त्वं नः हितं मन्यसे, तत् वद।’ अत्र रावणः आत्मानम् अपि योद्धृषु गणयति, किन्तु प्रथमं प्रहस्तं प्रेषयति। वानराणां विषये तस्य अवज्ञा पुनः दृश्यते — ‘चपलाः अविनीताः’ इति; पूर्वसर्गेषु वानराणां पराक्रमं दृष्ट्वा अपि सः तान् तुच्छान् मन्यते। ‘आपत्संशयिता श्रेयः’ इति वचनं नीतिशास्त्रस्य सूत्रम् इव — यत्र मरणं निश्चितं तत्र संशययुक्ता विपत् अपि वरम्। अन्ते रावणः प्रहस्तस्य मतं पृच्छति, ‘प्रतिलोमानुलोमं वा’ इति — अप्रियम् अपि वक्तुं अनुज्ञां ददाति; एषः राज्ञः विवेकस्य लक्षणम्। समीक्षिते ‘निर्याणादेव ते नूनं चपला हरिवाहिनी’ इति पाठः, अत्र ‘तूर्णं च चलिता’ इति। रावणस्य योजना सरला — सेनायाः भङ्गे नायकौ निराश्रयौ भविष्यतः।

रावणेन एवम् उक्तः वाहिनीपतिः प्रहस्तः, यथा असुराणाम् इन्द्रं बलिं शुक्राचार्यः उशना, तथा राक्षसेन्द्रम् इदम् उवाच — ‘राजन्, पूर्वम् एव कुशलैः मन्त्रिभिः सह अस्माभिः अयं विषयः मन्त्रितः, परस्परं समवेक्ष्य विवादः अपि अस्माकं वृत्तः। सीतायाः प्रदानेन एव श्रेयः इति मया निश्चितम् आसीत्; अप्रदाने पुनः युद्धम् इति अपि अस्माभिः तथा एव दृष्टम्। तथापि दानैः मानैः विविधैः सान्त्वैः च त्वया सततं काले काले पूजितः अहं तव हितं किं न कुर्याम्? मम जीवितं, पुत्राः, दाराः, धनानि च रक्ष्याणि न सन्ति। पश्य, अहं त्वदर्थे युद्धे मम जीवितं जुहूषामि।’ एवं भर्तारं रावणम् उक्त्वा वाहिनीपतिः प्रहस्तः पुरतः स्थितान् बलाध्यक्षान् उवाच — ‘राक्षसानां महद्बलं शीघ्रं मम समीपम् आनयत। अद्य मम बाणानां वेगेन रणाजिरे हतानां वनौकसां मांसेन मांसादाः पक्षिणः तृप्यन्तु।’ तस्य तत् वचनं श्रुत्वा महाबलाः बलाध्यक्षाः सज्जाः अभवन्। प्रहस्तस्य वचनं निष्ठायाः आदर्शः — सः रावणस्य नीतिं न अनुमन्यते, सीतायाः प्रत्यर्पणम् एव श्रेयः इति स्पष्टं वदति; तथापि स्वामिनः उपकारं स्मृत्वा प्राणान् अर्पयति। विभीषणस्य मार्गात् अयं मार्गः भिन्नः — विभीषणः धर्मं निश्चित्य स्वामिनं त्यक्तवान्, प्रहस्तः तु मतभेदे सति अपि स्वामिनं न त्यजति। ‘जुहूषन्तम्’ इति पदेन युद्धं यज्ञेन उपमितं, जीवितं च हविषा — सः स्वयं यज्ञे आहुतिः भवितुम् इच्छति। उशनसः उपमा प्रहस्तस्य बुद्धिमत्तां नीतिज्ञतां च सूचयति। ‘तस्य तद्वचनं श्रुत्वा’ इति अर्धं समीक्षितस्य ‘इत्युक्तास्ते प्रहस्तेन’ इत्यस्य स्थाने मुद्रितम्। प्रहस्तस्य आज्ञा अपि तस्य आत्मविश्वासं दर्शयति — सः न केवलं युद्धं करिष्यामि इति वदति, अपितु पक्षिणां तृप्तिं प्रतिजानीते। एवं मतभेदः, कृतज्ञता, वीरदर्पः च इति त्रयः भावाः एकस्मिन् एव वक्तरि दृश्यन्ते।

बलाध्यक्षाः तस्मिन् राक्षसमन्दिरे बलम् उद्योजयामासुः। मुहूर्तेन सा लङ्का नानाविधैः भीमैः आयुधैः युक्तैः गजैः इव राक्षसवीरैः समाकुला बभूव। केचित् हुताशनं तर्पयन्ति स्म, केचित् ब्राह्मणान् नमस्यन्ति स्म; आज्यस्य गन्धं वहन् सुरभिः मारुतः ववौ। अभिमन्त्रिताः विविधाकाराः स्रजः जगृहुः, संग्रामसज्जाः संहृष्टाः राक्षसाः तदा युद्धवेषं धारयन्ति स्म। धनुर्धराः कवचिनः राक्षसाः वेगात् आप्लुत्य राजानं रावणं प्रेक्ष्य प्रहस्तं पर्यवारयन्। ततः राजानम् आमन्त्र्य भैरवां भेरीम् आहत्य युक्तः प्रहस्तः सज्जकल्पितं रथम् आरुरोह। सः रथः महाजवैः हयैः युक्तः, सम्यक् सूतेन सुसंयतः, महाजलदस्य इव निर्घोषवान्, साक्षात् चन्द्रार्कयोः इव भास्वरः, उरगध्वजेन दुर्धर्षः, सुवरूथः, स्वपस्करः, सुवर्णजालेन संयुक्तः, श्रिया प्रहसन् इव च आसीत्। रावणेन अर्पितशासनः प्रहस्तः तं रथम् आस्थाय निर्ययौ। अत्र राक्षसानाम् अपि धार्मिकाः आचाराः वर्णिताः — अग्निहोत्रं, ब्राह्मणानां नमस्कारः, मन्त्रपूताः मालाः च; युद्धात् पूर्वं मङ्गलकर्माणि सर्वत्र क्रियन्ते। रथस्य वर्णनं विस्तृतं — तस्य वेगः, शब्दः, तेजः, ध्वजः, रक्षावरणं, उपकरणानि, सुवर्णजालं च क्रमेण उक्तानि। ‘प्रहसन्तमिव श्रिया’ इति रमणीया कल्पना — रथः स्वशोभया अन्यान् उपहसति इव। हिन्दीभाष्यम् अपि उपहसन् इव इति विकल्पेन व्याचष्टे। एतत् सर्वं वैभवम् अग्रिमानाम् अशुभनिमित्तानां पृष्ठभूमिः। कविः प्रथमं मङ्गलं वैभवं च वर्णयति, येन अग्रिमः पतनः अधिकं तीव्रः प्रतीयते — यत् यावत् उन्नतं, तस्य पतनं तावत् भीषणम्। रावणं प्रेक्ष्य प्रहस्तस्य परिवारणम् इति राजभक्तेः सूचकम् — सैनिकाः राज्ञः अनुमतिं दृष्ट्वा एव सेनापतिम् अनुसरन्ति। भेर्याः आघातः युद्धप्रस्थानस्य औपचारिकः आरम्भः। ‘सुरभिर्मारुतो ववौ’ इति शुभलक्षणम् अपि अत्र उक्तं, किन्तु तत् राक्षसानां स्वकृतानां कर्मणां फलम्, न दैवस्य अनुग्रहः।

महता बलेन वृतः प्रहस्तः लङ्कायाः तूर्णं निर्ययौ। तदा पर्जन्यस्य निनदसदृशः दुन्दुभीनां निर्घोषः, वादित्राणां च निनदः मेदिनीं पूरयन् इव उदभूत्। वाहिनीपतौ प्रयाते शङ्खानां शब्दः अपि अश्रूयत; घोरान् स्वरान् निनदन्तः भीमरूपाः महाकायाः राक्षसाः प्रहस्तस्य पुरःसराः अग्रतः जग्मुः। नरान्तकः, कुम्भहनुः, महानादः, समुन्नतः च इति चत्वारः प्रहस्तस्य सचिवाः तं परिवार्य निर्ययुः। सुघोरेण व्यूढेन गजयूथसदृशेन महता बलेन वृतः सः पूर्वद्वारात् निर्ययौ। सागरसदृशेन तेन बलेन वृतः क्रुद्धः प्रहस्तः कालान्तकयमः इव निर्ययौ। तस्य निर्याणघोषेण नर्दतां राक्षसानां च शब्देन लङ्कायां सर्वाणि भूतानि विकृतैः स्वरैः विनेदुः। मांसशोणितभोजनाः खगाः निर्मेघम् आकाशम् आविश्य रथं प्रति अपसव्यानि मण्डलानि चक्रुः। पावकज्वालाः वमन्त्यः घोराः शिवाः ववाशिरे, अन्तरिक्षात् उल्का पपात, वायुः परुषं ववौ। अत्र शुभम् अशुभं च मिश्रितम् — वादित्राणां मङ्गलशब्दः, ततः प्राणिनां विकृतस्वराः, खगानाम् अपसव्यं भ्रमणं, शिवानां ज्वालावमनं च। सव्यम् अपसव्यं वा प्रदक्षिणम् अप्रदक्षिणं च निमित्तशास्त्रे महत्त्वपूर्णे; अपसव्यं मण्डलं मृत्युं सूचयति। ‘कालान्तकयमोपमः’ इति त्रिपदा उपमा प्रहस्तस्य भीषणतां दर्शयति, किन्तु तस्य एव मृत्युः समीपः। तृतीये त्रिंशे च श्लोके षट्पादौ; ‘वादित्राणां च निनदः’ इति ‘प्रहस्तसचिवा ह्येते’ इति च अर्धे समीक्षिते न स्तः, ‘नरान्तकः कुम्भहनुः’ इति अर्धं तु समीक्षिते अग्रिमसर्गे (६.०४६.०१५a) एव अस्ति। पूर्वद्वारात् निर्गमनं रणनीत्या अपि सूचितम् — तत्र नीलः वानरसेनापतिः रक्षति, अतः अग्रिमः सङ्घर्षः तेन सह। सेनायाः वर्णने त्रयः उपमानाः — गजयूथः, सागरः, कालः — क्रमेण तस्याः घनता विस्तारः घोरता च उक्ताः। लङ्कायां सर्वभूतानां विकृतस्वराः इति नगरवासिनाम् अपि भयं सूचयति, यतः ते अपि युद्धस्य परिणामं शङ्कन्ते।

परस्परम् अभिसंरब्धाः ग्रहाः न प्रकाशन्ते स्म। खरनिर्घोषाः मेघाः राक्षसस्य रथस्य उपरि रुधिरं ववर्षुः, तस्य पुरःसरान् च सिषिचुः। तस्य केतोः मूर्धनि दक्षिणामुखः गृध्रः विलीनः, उभयतः पार्श्वं नदन् तस्य समग्रां श्रियम् आहरत्। संग्रामम् अवगाहमानस्य तस्य हयसादिनः सूतस्य हस्तात् बहुशः प्रतोदः न्यपतत्। या तस्य निर्याणकाले भास्वरा सुदुर्लभा च श्रीः आसीत्, सा मुहूर्तेन ननाश; समे अपि भूमौ हयाः स्खलिताः। गुणैः पौरुषेण च प्रख्यातं तं निर्यान्तं प्रहस्तं नानाप्रहरणा कपिसेना युद्धे अभ्यवर्तत। ततः वृक्षान् आरुजतां गुर्वीः शिलाः गृह्णतां हरीणां सुतुमुलः घोषः समजायत। नदतां राक्षसानां गर्जतां वानराणां च उभे सैन्ये प्रमुदिते आस्ताम्। वेगवतां समर्थानाम् अन्योन्यवधकाङ्क्षिणां परस्परम् आह्वयतां महान् निनादः अश्रूयत। ततः दुर्मतिः प्रहस्तः विजयाय कपिराजस्य वाहिनीम् अभिप्रतस्थे, विवृद्धवेगां तां चमूं च विवेश, यथा मुमूर्षुः शलभः विभावसुं प्रविशति। केतौ गृध्रस्य उपवेशनं, दक्षिणामुखत्वं च यमस्य दिशं सूचयति; रक्तवर्षं, सारथेः हस्तात् प्रतोदस्य पतनं, समे स्थले हयानां स्खलनं च सर्वाणि पराजयस्य निमित्तानि। सर्गस्य अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः, तस्य उपमा च सर्वस्य सर्गस्य सारः — शलभः दीपं मृत्युं जानन् अपि प्रविशति, तथा प्रहस्तः अपि; ‘दुर्मतिः’ इति विशेषणं तस्य मोहं सूचयति, यद्यपि सः एव पूर्वं सीताप्रदानं श्रेयः इति उक्तवान्। अष्टत्रिंशस्य पूर्वार्धं ‘नदन्नुभयतः पार्श्वं…’ चत्वारिंशस्य द्विचत्वारिंशस्य च आरम्भौ वुल्गेटविशेषाः; चत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः। उभयोः सेनयोः ‘प्रमुदिते’ इति वर्णनं युद्धोत्साहं दर्शयति — वीराः युद्धं उत्सवम् इव मन्यन्ते। वानराः अपि निर्भयाः प्रहस्तस्य सम्मुखं गच्छन्ति, न तस्य आगमनं प्रतीक्षन्ते। अस्य सर्गस्य रचना रोचिका — आरम्भे रावणस्य दैन्यं, मध्ये प्रहस्तस्य निष्ठा वैभवं च, अन्ते निमित्तैः सूचितः विनाशः। एवं कविः अग्रिमस्य सर्गस्य प्रहस्तवधस्य भूमिकां सम्पूर्णतया रचयति। पाठकः अत्र एव जानाति यत् प्रहस्तः न प्रत्यागमिष्यति। तस्य निष्ठा तु सर्वदा स्मरणीया, यतः सः स्वामिनः कृते प्राणान् अर्पयति।

అకంపనుని వధను విని రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు కోపించాడు, కానీ అతని ముఖంలో కొంత దైన్యం కూడా కనిపించింది; అతడు మంత్రుల వైపు చూశాడు. ఒక ముహూర్తకాలం ధ్యానించి, మంత్రులతో కలిసి ఆలోచించి, రాక్షసాధిపతి రావణుడు పూర్వాహ్ణంలో అన్ని గుల్మాలనూ — సేనలు నిలిచిన స్థానాలను — పరిశీలించడానికి లంకానగరమంతా తిరిగాడు. రాక్షసగణాలతో రక్షించబడి, అనేక గుల్మాలతో ఆవరించబడి, పతాకాలతో ధ్వజాలతో మాలలు ధరించినట్లున్న ఆ నగరాన్ని ఆ రాజు చూశాడు. శత్రువులు ముట్టడించిన నగరాన్ని చూసి రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు తగిన సమయంలో యుద్ధకోవిదుడైన ప్రహస్తునితో తనకు హితమైన మాట పలికాడు. ఇక్కడ రావణుని మనఃస్థితి రెండు విధాలు — క్రోధమూ దైన్యమూ; సేనాపతులు ఒకరి తర్వాత ఒకరు వధించబడుతుండటంతో అతని ఆత్మవిశ్వాసం సడలుతోంది, అయినా అతడు వెనుకకు తగ్గడు. అతడు స్వయంగా నగరమంతా తిరిగి రక్షణ ఏర్పాట్లను చూస్తాడు — ఇది రాజుకు తగిన కార్యం. ‘రుద్ధాం నగరీమ్’ (ముట్టడించబడిన నగరం) అనే పదంతో పరిస్థితి తీవ్రత స్పష్టమవుతుంది — లంక నాలుగు దిక్కులా శత్రువులతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది. రెండవ శ్లోకం షట్పాది; దాని మధ్యలోని ‘తతస్తు రావణః పూర్వదివసే రాక్షసాధిపః’ అనే అర్ధభాగం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘పూర్వదివసే’ అనే పదాన్ని ‘రోజు యొక్క పూర్వభాగంలో’ అని వివరిస్తుంది. రావణుడు మంత్రుల వైపు చూడటం కూడా అర్థవంతమే — అతడు వారి ముఖాలలో ఊరటనో ఉపాయాన్నో వెతుకుతున్నాడు. ప్రహస్తుడు అతని మేనమామ, ప్రధాన సేనాపతి అని ప్రసిద్ధి; అందుకే చివరి నమ్మకం అతని మీదే.

‘ఓ యుద్ధవిశారదా, శత్రువు హఠాత్తుగా వచ్చి సమీపంలో విడిదిచేసి పీడిస్తున్న ఈ నగరానికి యుద్ధం తప్ప మరో విముక్తి నాకు కనిపించడం లేదు. ఇలాంటి భారాన్ని నేనో, కుంభకర్ణుడో, నా సేనాపతివైన నీవో, ఇంద్రజిత్తో, నికుంభుడో మాత్రమే మోయగలరు. కాబట్టి నీవు వెంటనే సైన్యాన్ని తీసుకొని, సమకూర్చుకొని, వనవాసులైన వానరులందరూ ఉన్నచోటికి విజయం కోసం బయలుదేరు. నీవు బయలుదేరగానే చలించిన వానరసేన, గర్జించే రాక్షసవీరుల నాదం విని త్వరగా పారిపోతుంది. వానరులు చపలులు, వినయం లేనివారు, చంచలచిత్తులు; ఏనుగులు సింహనాదాన్ని సహించలేనట్లే వారు నీ నాదాన్ని సహించలేరు. ఆ సేన పారిపోగానే, ఓ ప్రహస్తా, సౌమిత్రితో కూడిన రాముడు ఆధారం లేనివాడై, నిస్సహాయుడై నీ వశమవుతాడు. యుద్ధంలో మరణం సందేహాస్పదం — కావచ్చు, కాకపోవచ్చు — అలాంటి ఆపద శ్రేయస్కరమే; యుద్ధం లేకుండా నిశ్చితమైన మరణం మాత్రం శ్రేయస్కరం కాదు. ప్రతికూలమైనా అనుకూలమైనా నీవు మాకు ఏది హితమని భావిస్తావో అది చెప్పు.’ ఇక్కడ రావణుడు తనను కూడా యోధులలో లెక్కించుకుంటాడు, కానీ మొదట ప్రహస్తుని పంపుతాడు. వానరుల పట్ల అతని అవజ్ఞ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది — ‘చపలులు, వినయం లేనివారు’ అని; పూర్వ సర్గలలో వానరుల పరాక్రమాన్ని చూసినా అతడు వారిని తుచ్ఛులుగానే భావిస్తాడు. ‘ఆపత్సంశయితా శ్రేయః’ (సందేహంతో కూడిన ఆపదే మేలు) అనే మాట నీతిశాస్త్ర సూత్రం వంటిది — మరణం నిశ్చితమైనచోట సందేహంతో కూడిన విపత్తైనా మేలు. చివరకు రావణుడు ‘ప్రతిలోమానులోమం వా’ (ప్రతికూలమైనా అనుకూలమైనా) అని ప్రహస్తుని అభిప్రాయం అడుగుతాడు — అప్రియమైనది చెప్పడానికి కూడా అనుమతిస్తాడు; ఇది రాజు వివేకానికి లక్షణం. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నిర్యాణాదేవ తే నూనం చపలా హరివాహినీ’ అని పాఠం ఉండగా, ఇక్కడ ‘తూర్ణం చ చలితా’ అని ఉంది. రావణుని పథకం సరళమైనది — సేన భగ్నమైతే ఇద్దరు నాయకులూ నిరాశ్రయులవుతారు.

రావణుడు ఇలా అనగా సేనాపతి ప్రహస్తుడు, అసురేంద్రుడైన బలితో శుక్రాచార్యుడు ఉశనసుడు పలికినట్లు, రాక్షసేంద్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, ఇంతకుముందే నేర్పరులైన మంత్రులతో కలిసి మేము ఈ విషయాన్ని చర్చించాము, ఒకరినొకరు పరిశీలించుకుంటూ మా మధ్య వివాదం కూడా జరిగింది. సీతను తిరిగి ఇవ్వడంలోనే శ్రేయస్సు ఉందని నేను నిశ్చయించాను; ఇవ్వకపోతే యుద్ధం తప్పదని కూడా మేము అలాగే గ్రహించాము. అయినా దానాలతో, సన్మానాలతో, రకరకాల సాంత్వనాలతో నీవు ఎప్పటికప్పుడు నన్ను సదా గౌరవించావు; నీకు హితమైనది నేను ఎందుకు చేయను? నా ప్రాణం, పుత్రులు, భార్యలు, ధనం — ఇవేవీ నాకు కాపాడుకోవలసినవి కావు. చూడు, నీ కోసం యుద్ధంలో నా ప్రాణాన్ని ఆహుతి చేయబోతున్నాను.’ ఇలా ప్రభువైన రావణునితో చెప్పి సేనాపతి ప్రహస్తుడు ఎదుట నిలిచిన సేనాధ్యక్షులతో ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసుల మహాసైన్యాన్ని త్వరగా నా దగ్గరకు తీసుకురండి. ఈనాడు రణభూమిలో నా బాణాల వేగానికి హతులైన వనవాసుల మాంసంతో మాంసాహారులైన పక్షులు తృప్తి చెందుగాక.’ అతని ఆ మాట విని మహాబలులైన సేనాధ్యక్షులు సన్నద్ధులయ్యారు. ప్రహస్తుని మాట నిష్ఠకు ఆదర్శం — అతడు రావణుని నీతిని అంగీకరించడు, సీతను తిరిగి అప్పగించడమే శ్రేయస్కరమని స్పష్టంగా చెబుతాడు; అయినా ప్రభువు చేసిన ఉపకారాన్ని తలచుకొని ప్రాణాలను అర్పిస్తాడు. ఈ మార్గం విభీషణుని మార్గానికి భిన్నమైనది — విభీషణుడు ధర్మాన్ని నిశ్చయించుకొని ప్రభువును విడిచిపెట్టాడు, ప్రహస్తుడు మాత్రం అభిప్రాయభేదం ఉన్నా ప్రభువును విడువడు. ‘జుహూషంతమ్’ (ఆహుతి చేయగోరుతున్న) అనే పదంతో యుద్ధం యజ్ఞంతోనూ, ప్రాణం హవిస్సుతోనూ పోల్చబడ్డాయి — అతడు స్వయంగా యజ్ఞంలో ఆహుతి కావాలనుకుంటున్నాడు. ఉశనసుని ఉపమానం ప్రహస్తుని బుద్ధిమత్తనూ నీతిజ్ఞతనూ సూచిస్తుంది. ‘తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా’ అనే అర్ధభాగం సమీక్షిత సంస్కరణలోని ‘ఇత్యుక్తాస్తే ప్రహస్తేన’ అనే దానికి బదులుగా ముద్రించబడింది. ప్రహస్తుని ఆజ్ఞ కూడా అతని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని చూపుతుంది — అతడు యుద్ధం చేస్తానని మాత్రమే అనడు, పక్షుల తృప్తిని కూడా ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. ఈ విధంగా అభిప్రాయభేదం, కృతజ్ఞత, వీరదర్పం అనే మూడు భావాలు ఒకే వక్తలో కనిపిస్తాయి.

సేనాధ్యక్షులు ఆ రాక్షసనగరంలో సైన్యాన్ని సన్నద్ధం చేశారు. ముహూర్తకాలంలోనే ఆ లంక రకరకాల భయంకరమైన ఆయుధాలు ధరించిన, ఏనుగుల వంటి రాక్షసవీరులతో కిక్కిరిసిపోయింది. కొందరు అగ్నిని ఆహుతులతో తృప్తిపరిచారు, కొందరు బ్రాహ్మణులకు నమస్కరించారు; నెయ్యి సువాసనను మోసుకొంటూ సుగంధభరితమైన గాలి వీచింది. అభిమంత్రించిన రకరకాల ఆకారాల మాలలను స్వీకరించి, సంగ్రామానికి సిద్ధమైన రాక్షసులు సంతోషంతో అప్పుడు యుద్ధవేషం ధరించారు. ధనుస్సులు ధరించి కవచాలు తొడిగిన రాక్షసులు వేగంగా దూకి, రాజైన రావణుని చూసి ప్రహస్తుని చుట్టుముట్టారు. తరువాత రాజు అనుమతి తీసుకొని, భయంకరమైన భేరిని మోగించి, సన్నద్ధుడైన ప్రహస్తుడు సిద్ధం చేయబడిన రథాన్ని ఎక్కాడు. ఆ రథం మహావేగం గల గుర్రాలతో కూడి, సారథిచేత చక్కగా నియంత్రించబడి, మహామేఘంలా గంభీరంగా ఘోషిస్తూ, సాక్షాత్తు చంద్రసూర్యుల వలె ప్రకాశిస్తూ, సర్పధ్వజంతో ఎదిరించరానిదై, చక్కని రక్షణావరణంతో, మంచి ఉపకరణాలతో, బంగారు జాలంతో అలంకరించబడి, తన శోభతో నవ్వుతున్నట్లుగా ఉంది. రావణుని ఆజ్ఞను పొందిన ప్రహస్తుడు ఆ రథం ఎక్కి బయలుదేరాడు. ఇక్కడ రాక్షసుల ధార్మిక ఆచారాలు కూడా వర్ణించబడ్డాయి — అగ్నిహోత్రం, బ్రాహ్మణులకు నమస్కారం, మంత్రపూతమైన మాలలు; యుద్ధానికి ముందు మంగళకర్మలు అంతటా జరుగుతాయి. రథవర్ణన విస్తృతమైనది — దాని వేగం, శబ్దం, తేజస్సు, ధ్వజం, రక్షణావరణం, ఉపకరణాలు, బంగారు జాలం వరుసగా చెప్పబడ్డాయి. ‘ప్రహసంతమివ శ్రియా’ (శోభతో నవ్వుతున్నట్లు) అనేది రమణీయమైన కల్పన — రథం తన శోభతో ఇతరులను పరిహసిస్తున్నట్లుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘పరిహాసం చేస్తున్నట్లుగా’ అనే ప్రత్యామ్నాయ వివరణ ఇస్తుంది. ఈ వైభవమంతా రాబోయే అశుభ నిమిత్తాలకు నేపథ్యం. కవి మొదట మంగళాన్నీ వైభవాన్నీ వర్ణిస్తాడు, దానివల్ల తరువాతి పతనం మరింత తీవ్రంగా అనిపిస్తుంది — ఏది ఎంత ఉన్నతమో, దాని పతనం అంత భీషణం. రావణుని చూసి ప్రహస్తుని చుట్టుముట్టడం రాజభక్తికి సూచకం — సైనికులు రాజు అనుమతిని చూసిన తరువాతే సేనాపతిని అనుసరిస్తారు. భేరిని మోగించడం యుద్ధప్రస్థానానికి లాంఛనప్రాయమైన ఆరంభం. ‘సురభిర్మారుతో వవౌ’ (సుగంధభరితమైన గాలి వీచింది) అనే శుభలక్షణం కూడా ఇక్కడ చెప్పబడింది, కానీ అది రాక్షసులు స్వయంగా చేసిన కర్మల ఫలితం, దైవానుగ్రహం కాదు.

మహాసైన్యంతో చుట్టుముట్టబడిన ప్రహస్తుడు లంక నుండి త్వరగా బయలుదేరాడు. అప్పుడు మేఘగర్జన వంటి దుందుభుల ఘోషా, వాద్యాల నాదమూ భూమిని నింపుతున్నట్లు పుట్టాయి. సేనాపతి బయలుదేరగానే శంఖాల ధ్వని కూడా వినిపించింది; ఘోరమైన స్వరాలతో గర్జిస్తూ భీకరరూపులైన మహాకాయులైన రాక్షసులు ప్రహస్తునికి ముందు నడుస్తూ అగ్రభాగాన సాగారు. నరాంతకుడు, కుంభహనువు, మహానాదుడు, సమున్నతుడు అనే నలుగురు ప్రహస్తుని మంత్రులు అతనిని చుట్టుముట్టి బయలుదేరారు. అతి ఘోరంగా వ్యూహంగా ఏర్పడిన, ఏనుగుల గుంపు వంటి మహాసైన్యంతో చుట్టుముట్టబడి అతడు తూర్పు ద్వారం నుండి బయలుదేరాడు. సముద్రం వంటి ఆ సైన్యంతో కూడి కోపించిన ప్రహస్తుడు కాలుని, అంతకుని, యముని వలె బయలుదేరాడు. అతని ప్రయాణఘోషకూ, గర్జించే రాక్షసుల శబ్దానికీ లంకలోని ప్రాణులన్నీ వికృతమైన స్వరాలతో అరిచాయి. మాంసమూ రక్తమూ తినే పక్షులు మేఘాలు లేని ఆకాశంలోకి ప్రవేశించి రథం చుట్టూ అపసవ్యంగా — ఎడమవైపు నుండి — మండలాలు తిరిగాయి. అగ్నిజ్వాలలు కక్కుతూ ఘోరమైన నక్కలు ఊళ వేశాయి, అంతరిక్షం నుండి ఉల్క రాలిపడింది, గాలి కఠినంగా వీచింది. ఇక్కడ శుభమూ అశుభమూ కలగలిసి ఉన్నాయి — వాద్యాల మంగళధ్వని, తరువాత ప్రాణుల వికృతస్వరాలు, పక్షుల అపసవ్య భ్రమణం, నక్కల జ్వాలావమనం. సవ్యం-అపసవ్యం, ప్రదక్షిణం-అప్రదక్షిణం అనేవి నిమిత్తశాస్త్రంలో ముఖ్యమైనవి; అపసవ్య మండలం మృత్యువును సూచిస్తుంది. ‘కాలాంతకయమోపమః’ (కాలుని, అంతకుని, యముని పోలినవాడు) అనే మూడు పదాల ఉపమ ప్రహస్తుని భీషణత్వాన్ని చూపుతుంది, కానీ అతని మృత్యువే సమీపంలో ఉంది. మూడవదీ ముప్పయ్యవదీ శ్లోకాలు షట్పాదులు; ‘వాదిత్రాణాం చ నినదః’, ‘ప్రహస్తసచివా హ్యేతే’ అనే అర్ధభాగాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు, ‘నరాంతకః కుంభహనుః’ అనే అర్ధభాగం మాత్రం సమీక్షిత సంస్కరణలో తరువాతి సర్గలోనే (6.046.015a) ఉంది. తూర్పు ద్వారం నుండి బయలుదేరడం రణనీతిపరంగా కూడా సూచనాత్మకం — అక్కడ వానర సేనాపతి నీలుడు కాపలా ఉన్నాడు, కాబట్టి తరువాతి సంఘర్షణ అతనితోనే. సేనావర్ణనలో మూడు ఉపమానాలు — ఏనుగుల గుంపు, సముద్రం, కాలుడు — వరుసగా దాని దట్టతనాన్నీ విస్తారాన్నీ ఘోరత్వాన్నీ చెబుతాయి. లంకలోని ప్రాణులన్నీ వికృతస్వరాలతో అరవడం నగరవాసుల భయాన్ని కూడా సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే వారు కూడా యుద్ధ పరిణామాన్ని శంకిస్తున్నారు.

ఒకదానితో ఒకటి తలపడుతున్నట్లున్న గ్రహాలు ప్రకాశించలేదు. కర్కశంగా గర్జించే మేఘాలు రాక్షసుని రథం మీద రక్తం కురిపించాయి, అతని ముందు నడిచేవారిని తడిపాయి. అతని ధ్వజం శిఖరం మీద దక్షిణముఖంగా ఒక గద్ద వాలి, రెండు వైపులా అరుస్తూ అతని శోభనంతా హరించింది. సంగ్రామంలోకి చొచ్చుకుపోతున్న అతని సారథి — గుర్రాలను నడిపేవాని — చేతి నుండి ముల్లుకర్ర పలుమార్లు జారిపడింది. బయలుదేరే సమయంలో అతనికి ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అతి దుర్లభమైన శోభ ముహూర్తంలో నశించింది; సమతలమైన నేల మీద కూడా గుర్రాలు తడబడ్డాయి. గుణాలతోనూ పౌరుషంతోనూ ప్రఖ్యాతుడై బయలుదేరుతున్న ఆ ప్రహస్తుని మీదికి రకరకాల ఆయుధాలు ధరించిన వానరసేన యుద్ధంలో ఎదురువచ్చింది. అప్పుడు చెట్లను పెరికి, బరువైన శిలలను పట్టుకుంటున్న వానరుల అతి తుములమైన ఘోష పుట్టింది. గర్జించే రాక్షసులూ, అరిచే వానరులూ — రెండు సైన్యాలూ ఉత్సాహంతో పొంగిపోయాయి. వేగవంతులు, సమర్థులు, ఒకరినొకరు చంపగోరుతూ పరస్పరం సవాలు చేసుకుంటున్నవారి మహానాదం వినిపించింది. అప్పుడు దుర్మతి అయిన ప్రహస్తుడు విజయం కోసం కపిరాజు సైన్యం వైపు సాగాడు, చావుకు సిద్ధమైన మిడత అగ్నిలో ప్రవేశించినట్లు, వేగం పెరిగిన ఆ సేనలోకి ప్రవేశించాడు. ధ్వజం మీద గద్ద వాలడం, అది దక్షిణముఖంగా ఉండటం యముని దిక్కును సూచిస్తాయి; రక్తవర్షం, సారథి చేతి నుండి ముల్లుకర్ర జారడం, సమతలంలో గుర్రాలు తడబడటం — ఇవన్నీ పరాజయ నిమిత్తాలు. సర్గలోని చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది, దాని ఉపమ సర్గమంతటి సారం — మిడత మృత్యువని తెలిసినా దీపంలోకి ప్రవేశించినట్లే ప్రహస్తుడు కూడా; ‘దుర్మతిః’ అనే విశేషణం అతని మోహాన్ని సూచిస్తుంది, సీతను అప్పగించడమే శ్రేయస్కరమని ఇంతకుముందు చెప్పినవాడు అతడే అయినా. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకం పూర్వార్ధం ‘నదన్నుభయతః పార్శ్వం…’, నలభయ్యవ, నలభై రెండవ శ్లోకాల ఆరంభాలు ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) విశేషాలు; నలభయ్యవ శ్లోకం షట్పాది. రెండు సేనలూ ‘ప్రముదితే’ (ఉత్సాహంతో పొంగిపోయాయి) అనే వర్ణన యుద్ధోత్సాహాన్ని చూపుతుంది — వీరులు యుద్ధాన్ని ఉత్సవంలా భావిస్తారు. వానరులు కూడా నిర్భయంగా ప్రహస్తునికి ఎదురువెళ్తారు, అతడు వచ్చేవరకు ఎదురుచూడరు. ఈ సర్గ రచన ఆసక్తికరమైనది — ఆరంభంలో రావణుని దైన్యం, మధ్యలో ప్రహస్తుని నిష్ఠా వైభవమూ, చివర నిమిత్తాలు సూచించే వినాశం. ఈ విధంగా కవి తరువాతి సర్గలోని ప్రహస్తవధకు పూర్తి భూమికను సిద్ధం చేస్తాడు. ప్రహస్తుడు తిరిగిరాడని పాఠకునికి ఇక్కడే తెలిసిపోతుంది. అయినా అతని నిష్ఠ ఎల్లప్పుడూ స్మరించదగినది, ఎందుకంటే అతడు ప్రభువు కోసం ప్రాణాలను అర్పిస్తున్నాడు.

அகம்பனன் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டு ராக்ஷசர்களின் தலைவனான ராவணன் சினங்கொண்டான்; ஆயினும் அவன் முகத்தில் சிறிது தளர்ச்சியும் இருந்தது; அவன் தன் அமைச்சர்களை நோக்கினான். ஒரு முகூர்த்த நேரம் சிந்தித்து, அமைச்சர்களோடு கலந்தாலோசித்த பின், ராக்ஷச அரசனான ராவணன் முற்பகலில் எல்லாக் குல்மங்களையும் — படையின் நிலைகளையும் — பார்வையிட இலங்கை நகரைச் சுற்றி வந்தான். ராக்ஷசக் கூட்டங்களால் காக்கப்பட்டதும், பல படை நிலைகளால் சூழப்பட்டதும், பதாகைகளாலும் கொடிகளாலும் மாலையணிந்தது போல விளங்கியதுமான அந்த நகரை அந்த அரசன் கண்டான். பகைவர்களால் முற்றுகையிடப்பட்ட நகரைக் கண்டு, ராக்ஷசர்களின் தலைவனான ராவணன் தக்க நேரத்தில், போர்க்கலையில் வல்ல பிரஹஸ்தனிடம் தனக்கு நலம் தரும் சொல்லைச் சொன்னான். இங்கே ராவணனின் மனநிலை இருவகை — சினமும் தளர்ச்சியும்; படைத்தலைவர்கள் ஒருவர்பின் ஒருவராகக் கொல்லப்படுவதால் அவனுடைய தன்னம்பிக்கை தளர்கிறது; ஆயினும் அவன் பின்வாங்குவதில்லை. அவனே நகரைச் சுற்றி வந்து காவல் ஏற்பாடுகளைப் பார்வையிடுகிறான் — இது ஓர் அரசனுக்குத் தகுந்த செயல். ‘முற்றுகையிடப்பட்ட நகரம்’ என்ற சொல்லால் நிலைமையின் கடுமை தெளிவாகிறது — இலங்கை நான்கு திசைகளிலும் பகைவர்களால் சூழப்பட்டுள்ளது. இரண்டாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது; அதன் நடுப்பாதியான ‘ததஸ்து ராவண: பூர்வதிவஸே ராக்ஷஸாதிப:’ என்பது திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. இந்தி உரை ‘பூர்வதிவஸே’ என்பதற்கு ‘பகலின் முற்பகுதியில்’ என்று விளக்கம் தருகிறது. ராவணன் அமைச்சர்களை நோக்குவதும் பொருள் நிறைந்தது — அவர்களுடைய முகங்களில் ஆறுதலையோ ஒரு வழியையோ தேடுகிறான். பிரஹஸ்தன் அவனுடைய தாய்மாமனும் முதன்மைப் படைத்தலைவனும் என்பது பெயர்பெற்ற செய்தி; ஆகவே இறுதி நம்பிக்கை அவனிடமே.

‘போர்க்கலையில் வல்லவனே, திடீரென நெருக்கடிக்கு உள்ளானதும், பகைவர்கள் அருகில் வந்து முகாமிட்டிருப்பதுமான இந்த நகருக்குப் போரைத் தவிர வேறு விடுதலையை நான் காணவில்லை. இத்தகைய சுமையை நானோ, கும்பகர்ணனோ, என் படைத்தலைவனான நீயோ, இந்திரஜித்தோ, நிகும்பனோதான் சுமக்க முடியும். ஆகவே நீ விரைவில் படையைத் திரட்டி அழைத்துக்கொண்டு, காட்டில் வாழும் வானரர்கள் எல்லோரும் இருக்கும் இடத்துக்கு வெற்றிக்காகப் புறப்படு. நீ புறப்பட்ட மாத்திரத்திலேயே விரைவில் கலங்கிய வானரப் படை, முழங்கும் ராக்ஷசத் தலைவர்களின் முழக்கத்தைக் கேட்டு ஓடிவிடும். வானரர்கள் சபலமானவர்கள், அடக்கமற்றவர்கள், நிலையற்ற மனமுடையவர்கள்; யானைகள் சிங்க முழக்கத்தைத் தாங்காதது போல அவர்கள் உன் முழக்கத்தைத் தாங்க மாட்டார்கள். அந்தப் படை சிதறி ஓடியதும், பிரஹஸ்தா, சௌமித்திரியோடு கூடிய ராமன் பற்றுக்கோடின்றி, வேறு வழியின்றி உன் வசமாவான். போரில் மரணம் ஐயத்துக்குரியது — நேரலாம், நேராமலும் போகலாம் — அந்த ஆபத்தே மேலானது; போரின்றி உறுதியாக வரும் மரணமோ நல்லதல்ல. பிடிக்காததோ பிடித்ததோ, எதை எங்களுக்கு நலம் என்று நீ கருதுகிறாயோ, அதைச் சொல்.’ இங்கே ராவணன் தன்னையும் போர்வீரர்களில் ஒருவனாக எண்ணுகிறான்; ஆயினும் முதலில் பிரஹஸ்தனையே அனுப்புகிறான். வானரர்களைப் பற்றிய அவனுடைய இகழ்ச்சி மீண்டும் தெரிகிறது — ‘சபலமானவர்கள், அடக்கமற்றவர்கள்’ என்று; முந்தைய சர்க்கங்களில் வானரர்களின் பராக்கிரமத்தைக் கண்ட பின்னும் அவன் அவர்களை அற்பமாகவே கருதுகிறான். ‘ஆபத்ஸம்ஶயிதா ஶ்ரேய:’ என்ற சொல் நீதிசாஸ்திரத்தின் ஒரு சூத்திரம் போன்றது — மரணம் உறுதியான இடத்தில் ஐயத்துக்குரிய ஆபத்தே மேல். இறுதியில் ராவணன் ‘ப்ரதிலோமானுலோமம் வா’ — ‘பிடிக்காததோ பிடித்ததோ’ — என்று பிரஹஸ்தனின் கருத்தைக் கேட்கிறான்; விரும்பத்தகாததையும் சொல்ல அனுமதி தருகிறான்; இது அரசனின் விவேகத்தின் அடையாளம். திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘நிர்யாணாதேவ தே நூனம் சபலா ஹரிவாஹினீ’ என்பது பாடம்; இங்கே ‘தூர்ணம் ச சலிதா’ என்று உள்ளது. ராவணனின் திட்டம் எளிமையானது — படை சிதைந்தால் தலைவர்கள் இருவரும் ஆதரவற்றவர்கள் ஆவார்கள்.

ராவணன் இவ்வாறு சொன்னதும், அசுரர்களின் தலைவனான பலியிடம் சுக்கிராசாரியாரான உசனஸ் பேசுவது போல, படைத்தலைவனான பிரஹஸ்தன் ராக்ஷசர்களின் தலைவனிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘அரசே, முன்பே திறமையான அமைச்சர்களோடு சேர்ந்து நாங்கள் இந்த விஷயத்தைப் பற்றி ஆலோசித்தோம்; ஒருவர் கருத்தை ஒருவர் ஆராய்ந்து எங்களுக்குள் விவாதமும் நடந்தது. சீதையைத் திருப்பிக் கொடுப்பதிலேயே நலம் என்று நான் முடிவு செய்திருந்தேன்; கொடுக்காவிட்டால் போர் என்பதையும் நாங்கள் அப்படியே கண்டோம். ஆயினும் கொடைகளாலும் மரியாதைகளாலும் பலவகை இன்சொற்களாலும் நீ அவ்வப்போது இடைவிடாமல் என்னைப் போற்றி வந்திருக்கிறாய்; உனக்கு நலம் தருவதை நான் ஏன் செய்யாமல் இருப்பேன்? என் உயிரும், மக்களும், மனைவியரும், செல்வங்களும் காக்கப்பட வேண்டியவை அல்ல. பார், உனக்காகப் போரில் என் உயிரை நான் வேள்வித் தீயில் ஆகுதியாக இடப்போகிறேன்.’ தன் தலைவனான ராவணனிடம் இவ்வாறு சொன்ன பின் படைத்தலைவனான பிரஹஸ்தன் தன் முன் நின்ற படைத்தளபதிகளிடம் சொன்னான்: ‘ராக்ஷசர்களின் பெரும்படையை விரைவில் என்னிடம் கொண்டு வாருங்கள். இன்று என் அம்புகளின் வேகத்தால் போர்க்களத்தில் கொல்லப்படும் வானரர்களின் இறைச்சியால் ஊனுண்ணும் பறவைகள் நிறைவடையட்டும்.’ அவனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, பெருவலிமையுடைய படைத்தளபதிகள் ஆயத்தமானார்கள். பிரஹஸ்தனின் சொல் விசுவாசத்தின் முன்மாதிரி — அவன் ராவணனின் கொள்கையை ஏற்கவில்லை; சீதையைத் திருப்பிக் கொடுப்பதே நலம் என்று தெளிவாகச் சொல்கிறான்; ஆயினும் தலைவன் செய்த நன்றியை நினைந்து உயிரைக் கொடுக்கிறான். இந்த வழி விபீஷணனின் வழியிலிருந்து வேறுபட்டது — விபீஷணன் தர்மத்தைத் தீர்மானித்துத் தலைவனைக் கைவிட்டான்; பிரஹஸ்தனோ கருத்து வேறுபாடு இருந்தும் தலைவனைக் கைவிடவில்லை. ‘ஜுஹூஷந்தம்’ — ‘ஆகுதியாக இட விரும்புபவன்’ — என்ற சொல்லால் போர் வேள்விக்கும், உயிர் அவிசுக்கும் உவமிக்கப்படுகின்றன — அவனே வேள்வியில் ஆகுதியாக விரும்புகிறான். உசனஸின் உவமை பிரஹஸ்தனின் அறிவுக்கூர்மையையும் நீதியறிவையும் குறிக்கிறது. ‘தஸ்ய தத்வசனம் ஶ்ருத்வா’ என்ற பாதி, திறனாய்வுப் பதிப்பின் ‘இத்யுக்தாஸ்தே ப்ரஹஸ்தேன’ என்பதன் இடத்தில் அச்சிடப்பட்டுள்ளது. பிரஹஸ்தனின் ஆணையும் அவனுடைய தன்னம்பிக்கையைக் காட்டுகிறது — ‘போர் செய்வேன்’ என்று மட்டும் சொல்லாமல், பறவைகளின் நிறைவுக்கே உறுதி கூறுகிறான். இவ்வாறு கருத்து வேறுபாடு, நன்றியுணர்வு, வீரச்செருக்கு என்ற மூன்று உணர்வுகள் ஒரே பேச்சாளனிடம் காணப்படுகின்றன.

படைத்தளபதிகள் அந்த ராக்ஷச மாளிகையில் படையைத் திரட்டி ஆயத்தப்படுத்தினார்கள். ஒரு முகூர்த்த நேரத்தில் அந்த இலங்கை, பலவகைக் கொடிய ஆயுதங்களைத் தாங்கிய, யானைகளைப் போன்ற ராக்ஷச வீரர்களால் நிறைந்து பரபரத்தது. சிலர் தீயை ஆகுதிகளால் நிறைவித்தனர், சிலர் அந்தணர்களை வணங்கினர்; நெய்யின் மணத்தைச் சுமந்துகொண்டு நறுமணமுடைய காற்று வீசியது. மந்திரத்தால் புனிதமாக்கப்பட்ட பலவகை மாலைகளை அவர்கள் அணிந்தனர்; போருக்கு ஆயத்தமான ராக்ஷசர்கள் மகிழ்ச்சியோடு அப்போது போர்க்கோலம் பூண்டனர். வில்லேந்தியவர்களும் கவசம் அணிந்தவர்களுமான ராக்ஷசர்கள் வேகமாகத் தாவி வந்து, அரசனான ராவணனைக் கண்டுவிட்டுப் பிரஹஸ்தனைச் சூழ்ந்துகொண்டனர். பின்னர் அரசனிடம் விடைபெற்று, அச்சந்தரும் பேரிகையை முழக்கி, ஆயத்தமான பிரஹஸ்தன் போருக்கு அணிசெய்யப்பட்ட தேரில் ஏறினான். அந்தத் தேர் பெருவேகமுடைய குதிரைகள் பூட்டப்பட்டது, திறமையான தேரோட்டியால் நன்கு அடக்கி நடத்தப்பட்டது, பெருமேகம் போல முழங்குவது, நேரில் சந்திரனும் சூரியனும் போல ஒளிர்வது, பாம்புக்கொடியால் அணுகற்கரியது, நல்ல காப்புறையுடையது, நல்ல கருவிகளுடையது, பொன்வலையால் அணிசெய்யப்பட்டது; தன் அழகால் சிரிப்பது போலவும் இருந்தது. ராவணனின் ஆணையைப் பெற்ற பிரஹஸ்தன் அந்தத் தேரில் ஏறிப் புறப்பட்டான். இங்கே ராக்ஷசர்களின் சமயச் சடங்குகளும் வருணிக்கப்படுகின்றன — அக்னிஹோத்திரம், அந்தணர்களை வணங்குதல், மந்திரத்தால் புனிதமான மாலைகள்; போருக்கு முன் மங்கலச் சடங்குகள் எங்கும் செய்யப்படுகின்றன. தேரின் வருணனை விரிவானது — அதன் வேகம், ஒலி, ஒளி, கொடி, காப்புறை, கருவிகள், பொன்வலை ஆகியவை வரிசையாகச் சொல்லப்படுகின்றன. ‘ப்ரஹஸந்தமிவ ஶ்ரியா’ — ‘தன் அழகால் சிரிப்பது போல’ — என்பது இனிய கற்பனை; தேர் தன் அழகால் மற்றவற்றை எள்ளி நகையாடுவது போல. இந்தி உரையும் ‘எள்ளி நகையாடுவது போல’ என்று மாற்றுப் பொருளாக விளக்குகிறது. இந்த மேன்மை முழுவதும் அடுத்து வரும் தீய சகுனங்களுக்குப் பின்னணி. கவிஞர் முதலில் மங்கலத்தையும் மேன்மையையும் வருணிக்கிறார்; அதனால் அடுத்து வரும் வீழ்ச்சி இன்னும் கடுமையாகத் தோன்றுகிறது — எது எவ்வளவு உயர்ந்ததோ, அதன் வீழ்ச்சி அவ்வளவு கொடியது. ராவணனைக் கண்டுவிட்டுப் பிரஹஸ்தனைச் சூழ்ந்தது அரசபக்தியின் அடையாளம் — வீரர்கள் அரசனின் இசைவைக் கண்ட பின்னரே படைத்தலைவனைப் பின்தொடர்கிறார்கள். பேரிகை முழக்கம் போர்ப் புறப்பாட்டின் முறையான தொடக்கம். ‘ஸுரபிர்மாருதோ வவௌ’ — ‘நறுமணக் காற்று வீசியது’ — என்ற நற்சகுனமும் இங்கே சொல்லப்படுகிறது; ஆனால் அது ராக்ஷசர்கள் தாமே செய்த சடங்குகளின் பயன், தெய்வத்தின் அருள் அல்ல.

பெரும்படை சூழப் பிரஹஸ்தன் இலங்கையிலிருந்து விரைவில் புறப்பட்டான். அப்போது இடிமேகத்தின் முழக்கம் போன்ற துந்துபிகளின் பேரொலியும், இசைக்கருவிகளின் ஒலியும் பூமியை நிரப்புவது போல எழுந்தன. படைத்தலைவன் புறப்பட்டதும் சங்குகளின் ஒலியும் கேட்டது; கொடிய குரல்களில் முழங்கியபடி, அச்சந்தரும் தோற்றமும் பேருடலும் உடைய ராக்ஷசர்கள் பிரஹஸ்தனுக்கு முன்னோடிகளாக முன்னே சென்றனர். நராந்தகன், கும்பஹனு, மகாநாதன், சமுன்னதன் என்ற பிரஹஸ்தனின் நான்கு அமைச்சர்கள் அவனைச் சூழ்ந்துகொண்டு புறப்பட்டனர். மிகக் கொடிய, அணிவகுக்கப்பட்ட, யானைக்கூட்டம் போன்ற பெரும்படை சூழ அவன் கிழக்கு வாயிலின் வழியாகப் புறப்பட்டான். கடல் போன்ற அந்தப் படை சூழ, சினங்கொண்ட பிரஹஸ்தன் உலகை அழிக்கும் காலனான யமனைப் போலப் புறப்பட்டான். அவன் புறப்பட்ட முழக்கத்தாலும், முழங்கும் ராக்ஷசர்களின் ஒலியாலும் இலங்கையில் எல்லா உயிர்களும் விகாரமான குரல்களில் அலறின. இறைச்சியையும் குருதியையும் உண்ணும் பறவைகள் மேகமற்ற வானத்தில் புகுந்து தேரைச் சுற்றி இடப்பக்கமாக வட்டமிட்டன. தீச்சுவாலைகளைக் கக்கும் கொடிய நரிகள் ஊளையிட்டன; வானிலிருந்து எரிகொள்ளி விழுந்தது; காற்று கடுமையாக வீசியது. இங்கே நல்லதும் தீயதும் கலந்துள்ளன — இசைக்கருவிகளின் மங்கல ஒலி, பின்னர் உயிர்களின் விகாரக் குரல்கள், பறவைகளின் இடப்புறச் சுழற்சி, நரிகள் தீக்கக்குதல். வலம், இடம் — வலமாகச் சுற்றுதல், இடமாகச் சுற்றுதல் — சகுன சாஸ்திரத்தில் முக்கியமானவை; இடப்புற வட்டம் மரணத்தைக் குறிக்கிறது. ‘காலாந்தகயமோபம:’ — காலன், அந்தகன், யமன் என்ற மூன்றையும் கொண்ட உவமை — பிரஹஸ்தனின் அச்சந்தரும் தன்மையைக் காட்டுகிறது; ஆயினும் அவனுடைய மரணமே அருகில் உள்ளது. மூன்றாம், முப்பதாம் சுலோகங்கள் ஆறு அடிகளுடையவை; ‘வாதித்ராணாம் ச நினத:’, ‘ப்ரஹஸ்தஸசிவா ஹ்யேதே’ என்ற பாதிகள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; ‘நராந்தக: கும்பஹனு:’ என்ற பாதியோ திறனாய்வுப் பதிப்பில் அடுத்த சர்க்கத்தில் (6.046.015a) மட்டுமே உள்ளது. கிழக்கு வாயில் வழியாகப் புறப்படுவது போர்த்தந்திரத்தையும் குறிக்கிறது — அங்கே வானரப் படைத்தலைவனான நீலன் காவல் புரிகிறான்; ஆகவே அடுத்த மோதல் அவனோடுதான். படையின் வருணனையில் மூன்று உவமைகள் — யானைக்கூட்டம், கடல், காலன் — இவற்றால் முறையே அதன் அடர்த்தி, பரப்பு, கொடுமை ஆகியவை சொல்லப்படுகின்றன. இலங்கையில் எல்லா உயிர்களின் விகாரக் குரல்கள் நகரவாசிகளின் அச்சத்தையும் குறிக்கின்றன; ஏனெனில் அவர்களும் போரின் முடிவைப் பற்றி ஐயுறுகிறார்கள்.

ஒன்றோடொன்று பகைகொண்ட கோள்கள் ஒளிரவில்லை. கழுதையின் கனைப்புப் போலக் கரடுமுரடாக முழங்கும் மேகங்கள் அந்த ராக்ஷசனின் தேரின்மேல் குருதியைப் பொழிந்தன; அவனுக்கு முன்னே சென்றவர்களையும் நனைத்தன. அவனுடைய கொடியின் உச்சியில் தெற்கு நோக்கிய ஒரு கழுகு வந்து அமர்ந்து, இருபுறமும் கத்தியபடி, அவனுடைய ஒளி முழுவதையும் பறித்தது. போருக்குள் இறங்கும் அவனுடைய தேரோட்டியின் — குதிரைகளை நடத்துபவனின் — கையிலிருந்து சாட்டை பலமுறை நழுவி விழுந்தது. புறப்படும்போது அவனிடம் இருந்த ஒளிமிக்க, மிக அரிய திருவும் ஒரு முகூர்த்த நேரத்தில் அழிந்தது; சமதரையிலும் குதிரைகள் இடறின. நற்பண்புகளாலும் ஆண்மையாலும் புகழ்பெற்ற அந்தப் பிரஹஸ்தன் புறப்பட்டு வருவதைக் கண்டு, பலவகை ஆயுதங்களைக் கொண்ட வானரப் படை போரில் அவனை எதிர்த்து வந்தது. பின்னர் மரங்களைப் பிடுங்குபவர்களும் கனமான பாறைகளை எடுப்பவர்களுமான வானரர்களின் மிகக் கொந்தளிப்பான பேரொலி எழுந்தது. முழங்கும் ராக்ஷசர்களும் கர்ஜிக்கும் வானரர்களுமான இரு படைகளும் மகிழ்ச்சியில் திளைத்தன. வேகமுடையவர்களும் வல்லவர்களும் ஒருவரையொருவர் கொல்ல விரும்புபவர்களும் ஒருவரையொருவர் அறைகூவி அழைப்பவர்களுமான அவர்களின் பெரும் முழக்கம் கேட்டது. பின்னர் தீய மதியுடைய பிரஹஸ்தன் வெற்றி பெறும் எண்ணத்தோடு வானர அரசனின் படையை நோக்கிச் சென்று, சாகப்போகும் விட்டில் பூச்சி நெருப்பில் புகுவது போல, வேகம் பெருகிய அந்தப் படைக்குள் புகுந்தான். கொடியின்மேல் கழுகு அமர்வதும், அது தெற்கு நோக்கியிருப்பதும் யமனின் திசையைக் குறிக்கின்றன; குருதி மழை, தேரோட்டியின் கையிலிருந்து சாட்டை விழுதல், சமதரையில் குதிரைகள் இடறுதல் — இவையெல்லாம் தோல்வியின் சகுனங்கள். சர்க்கத்தின் இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்தது; அதன் உவமையே சர்க்கம் முழுவதின் சாரம் — விட்டில் பூச்சி மரணம் என்று அறிந்தும் விளக்கில் புகுவது போலப் பிரஹஸ்தனும் புகுகிறான்; ‘துர்மதி:’ — ‘தீய மதியுடையவன்’ — என்ற அடைமொழி அவனுடைய மயக்கத்தைக் குறிக்கிறது; முன்பு சீதையைத் திருப்பிக் கொடுப்பதே நலம் என்று சொன்னவனும் அவனே என்றாலும். முப்பத்தெட்டாம் சுலோகத்தின் முற்பாதியான ‘நதன்னுபயத: பார்ஶ்வம்…’, நாற்பதாம், நாற்பத்திரண்டாம் சுலோகங்களின் தொடக்கங்கள் வல்கேட் பாடத்துக்கே உரியவை; நாற்பதாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது. இரு படைகளும் ‘மகிழ்ந்தன’ என்ற வருணனை போர் ஆர்வத்தைக் காட்டுகிறது — வீரர்கள் போரை ஒரு திருவிழாவாகக் கருதுகிறார்கள். வானரர்களும் அஞ்சாமல் பிரஹஸ்தனை எதிர்கொண்டு செல்கிறார்கள்; அவன் வரும்வரை காத்திருப்பதில்லை. இந்தச் சர்க்கத்தின் அமைப்பு சுவையானது — தொடக்கத்தில் ராவணனின் தளர்ச்சி, நடுவில் பிரஹஸ்தனின் விசுவாசமும் மேன்மையும், இறுதியில் சகுனங்களால் குறிக்கப்படும் அழிவு. இவ்வாறு கவிஞர் அடுத்த சர்க்கத்தில் வரும் பிரஹஸ்தன் வதத்துக்கான களத்தை முழுமையாக அமைக்கிறார். வாசகர் இங்கேயே பிரஹஸ்தன் திரும்பி வரமாட்டான் என்று அறிகிறார். ஆயினும் அவனுடைய விசுவாசம் என்றும் நினைவுகூரத்தக்கது; ஏனெனில் அவன் தன் தலைவனுக்காக உயிரைக் கொடுக்கிறான்.

ಅಕಂಪನನ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಾದ ರಾವಣನು ಕ್ರುದ್ಧನಾದನು; ಆದರೆ ಅವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೈನ್ಯವೂ ಇತ್ತು. ಅವನು ಸಚಿವರತ್ತ ನೋಡಿದನು. ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಆಲೋಚಿಸಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ, ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಾದ ರಾವಣನು ಪೂರ್ವಾಹ್ಣದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಗುಲ್ಮಗಳನ್ನೂ — ಸೇನೆಯ ಠಾಣೆಗಳನ್ನೂ — ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಸುತ್ತಿದನು. ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ಅನೇಕ ಗುಲ್ಮಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಪತಾಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಧ್ವಜಗಳಿಂದಲೂ ಮಾಲೆ ತೊಟ್ಟಂತಿದ್ದ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ಆ ರಾಜನು ಕಂಡನು. ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ನಗರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಸಮಯೋಚಿತವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕೋವಿದನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನಿಗೆ ತನಗೆ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮನೋದಶೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ದೈನ್ಯ. ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಹತರಾಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಸಡಿಲಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ; ಆದರೂ ಅವನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸ್ವತಃ ಪುರವನ್ನು ಸುತ್ತಿ ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜನಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯ. ‘ರುದ್ಧಾಂ ನಗರೀಮ್’ (ಮುತ್ತಿಗೆಗೊಳಗಾದ ನಗರಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ಥಿತಿಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಲಂಕೆ ನಾಲ್ಕೂ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಅದರ ನಡುವಿನ ‘ತತಸ್ತು ರಾವಣಃ ಪೂರ್ವದಿವಸೇ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪಃ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಪೂರ್ವದಿವಸೇ’ ಎಂಬುದನ್ನು ‘ದಿನದ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಸಚಿವರತ್ತ ನೋಡುವುದೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಅವರ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಾಂತ್ವನವನ್ನೋ ಉಪಾಯವನ್ನೋ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನು ಅವನ ಸೋದರಮಾವನೂ ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಪತಿಯೂ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೊನೆಯ ವಿಶ್ವಾಸ ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ.

‘ಯುದ್ಧವಿಶಾರದನೇ, ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಪೀಡಿತವಾದ, ಶತ್ರುಗಳು ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿರುವ ಈ ಪುರಕ್ಕೆ ಯುದ್ಧವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆ. ಇಂತಹ ಭಾರವನ್ನು ನಾನಾಗಲಿ, ಕುಂಭಕರ್ಣನಾಗಲಿ, ನನ್ನ ಸೇನಾಪತಿಯಾದ ನೀನಾಗಲಿ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಾಗಲಿ, ನಿಕುಂಭನಾಗಲಿ ಹೊರಬಲ್ಲೆವು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಬೇಗನೆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಅದನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಿ, ವನವಾಸಿಗಳಾದ ವಾನರರೆಲ್ಲ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಡು. ನೀನು ಹೊರಟ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ, ಗರ್ಜಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ, ವಾನರಸೇನೆ ಕೂಡಲೇ ಕದಲಿ ಓಡಿಹೋಗುವುದು. ವಾನರರು ಚಪಲರು, ಅವಿನೀತರು, ಚಂಚಲಚಿತ್ತರು; ಆನೆಗಳು ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಸಹಿಸದಂತೆ ಅವರು ನಿನ್ನ ನಾದವನ್ನು ಸಹಿಸರು. ಪ್ರಹಸ್ತಾ, ಆ ಸೈನ್ಯ ಓಡಿಹೋದಾಗ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ನಿರಾಶ್ರಯನಾಗಿ, ಅಸಹಾಯಕನಾಗಿ ನಿನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ಬರುವನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮರಣ ಸಂಶಯಾಸ್ಪದ — ಬರಬಹುದು, ಬಾರದಿರಬಹುದು — ಅಂತಹ ಆಪತ್ತೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ; ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಮರಣವಾದರೋ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಲಿ ಅನುಕೂಲವಾಗಲಿ, ನಮಗೆ ಯಾವುದು ಹಿತವೆಂದು ನೀನು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ತನ್ನನ್ನೂ ಯೋಧರಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಮೊದಲು ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರ ಬಗ್ಗೆ ಅವನ ತಿರಸ್ಕಾರ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ‘ಚಪಲರು, ಅವಿನೀತರು’ ಎಂದು; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೂ ಅವನು ಅವರನ್ನು ತುಚ್ಛರೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಪತ್ಸಂಶಯಿತಾ ಶ್ರೇಯಃ’ ಎಂಬ ಮಾತು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಸೂತ್ರದಂತಿದೆ — ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಶಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಪತ್ತೂ ಮೇಲು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ‘ಪ್ರತಿಲೋಮಾನುಲೋಮಂ ವಾ’ (ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಲಿ ಅನುಕೂಲವಾಗಲಿ) ಎಂದು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೂ ಹೇಳಲು ಅನುಮತಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಇದು ರಾಜನ ವಿವೇಕದ ಲಕ್ಷಣ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ಯಾಣಾದೇವ ತೇ ನೂನಂ ಚಪಲಾ ಹರಿವಾಹಿನೀ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ತೂರ್ಣಂ ಚ ಚಲಿತಾ’ ಎಂದಿದೆ. ರಾವಣನ ಯೋಜನೆ ಸರಳ — ಸೇನೆ ಭಗ್ನವಾದರೆ ನಾಯಕರಿಬ್ಬರೂ ನಿರಾಶ್ರಯರಾಗುವರು.

ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಸೇನಾಪತಿಯಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನು — ಅಸುರೇಂದ್ರನಾದ ಬಲಿಗೆ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯನಾದ ಉಶನನು ಹೇಳುವಂತೆ — ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ಹಿಂದೆಯೇ ಕುಶಲರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ನಾವು ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದೇವೆ; ಪರಸ್ಪರ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ವಿವಾದವೂ ನಡೆದಿತ್ತು. ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವುದರಲ್ಲೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಎಂದು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದೆ; ಒಪ್ಪಿಸದಿದ್ದರೆ ಯುದ್ಧವೇ ಎಂಬುದನ್ನೂ ನಾವು ಹಾಗೆಯೇ ಕಂಡಿದ್ದೆವು. ಆದರೂ ದಾನಗಳಿಂದ, ಸನ್ಮಾನಗಳಿಂದ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಸಾಂತ್ವನಗಳಿಂದ ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ನಿನ್ನಿಂದ ಸತತವಾಗಿ ಪೂಜಿತನಾದ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹಿತವಾದುದನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡೆನು? ನನ್ನ ಜೀವವಾಗಲಿ, ಮಕ್ಕಳಾಗಲಿ, ಹೆಂಡತಿಯರಾಗಲಿ, ಧನವಾಗಲಿ ನನಗೆ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದವುಗಳಲ್ಲ. ನೋಡು, ನಿನಗಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಜೀವವನ್ನು ಆಹುತಿಯಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಲಿದ್ದೇನೆ.’ ಒಡೆಯನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಎದುರು ನಿಂತಿದ್ದ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ತನ್ನಿರಿ. ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳ ವೇಗದಿಂದ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಹತರಾದ ವನವಾಸಿಗಳ ಮಾಂಸದಿಂದ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ತೃಪ್ತಿಪಡಲಿ.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲರಾದ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಸಿದ್ಧರಾದರು. ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಾತು ನಿಷ್ಠೆಯ ಆದರ್ಶ — ಅವನು ರಾವಣನ ನೀತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಒಡೆಯನ ಉಪಕಾರವನ್ನು ನೆನೆದು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಾರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಈ ಮಾರ್ಗ ಭಿನ್ನ — ವಿಭೀಷಣನು ಧರ್ಮವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಒಡೆಯನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು; ಪ್ರಹಸ್ತನಾದರೋ ಮತಭೇದವಿದ್ದರೂ ಒಡೆಯನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಜುಹೂಷಂತಮ್’ (ಆಹುತಿ ನೀಡಲು ಬಯಸುವವನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಯಜ್ಞಕ್ಕೂ ಜೀವವನ್ನು ಹವಿಸ್ಸಿಗೂ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ತಾನೇ ಯಜ್ಞದ ಆಹುತಿಯಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಉಶನನ ಉಪಮೆ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನೂ ನೀತಿಜ್ಞತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತಸ್ಯ ತದ್ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ‘ಇತ್ಯುಕ್ತಾಸ್ತೇ ಪ್ರಹಸ್ತೇನ’ ಎಂಬುದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನ ಆಜ್ಞೆಯೂ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ‘ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎನ್ನುವುದಿಲ್ಲ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮತಭೇದ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ವೀರದರ್ಪ ಎಂಬ ಮೂರು ಭಾವಗಳು ಒಬ್ಬನೇ ವಕ್ತಾರನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಆ ರಾಕ್ಷಸಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದರು. ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಆ ಲಂಕೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಭೀಕರ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ, ಆನೆಗಳಂತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸವೀರರಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಕೆಲವರು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ತುಪ್ಪದ ಗಂಧವನ್ನು ಹೊತ್ತ ಸುಗಂಧಮಯ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿತು. ಅಭಿಮಂತ್ರಿತವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಅವರು ಧರಿಸಿದರು; ಸಂಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾದ, ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸರು ಆಗ ಯುದ್ಧವೇಷವನ್ನು ತೊಟ್ಟರು. ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳೂ ಕವಚಧಾರಿಗಳೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸರು ವೇಗದಿಂದ ಹಾರಿಬಂದು, ರಾಜನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿ, ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ಆಮೇಲೆ ರಾಜನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಭೈರವವಾದ ಭೇರಿಯನ್ನು ಬಾರಿಸಿ, ಸನ್ನದ್ಧನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ್ದ ರಥವನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ಆ ರಥ ಮಹಾವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದು, ಸಾರಥಿಯಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾದುದು, ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಘರ್ಜಿಸುವಂತಹುದು, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತೆ ಹೊಳೆಯುವಂತಹುದು, ಸರ್ಪಧ್ವಜದಿಂದ ದುರ್ಧರ್ಷವಾದುದು, ಉತ್ತಮ ರಕ್ಷಾಕವಚ (ವರೂಥ) ಉಳ್ಳದ್ದು, ಉತ್ತಮ ಉಪಕರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಚಿನ್ನದ ಜಾಲದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದುದು, ತನ್ನ ಶೋಭೆಯಿಂದ ನಗುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದುದು. ರಾವಣನಿಂದ ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಆ ರಥವನ್ನೇರಿ ಹೊರಟನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚಾರಗಳೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಮಂತ್ರಪೂತ ಮಾಲೆಗಳು; ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಮಂಗಲಕರ್ಮಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ರಥದ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ — ಅದರ ವೇಗ, ಶಬ್ದ, ತೇಜಸ್ಸು, ಧ್ವಜ, ರಕ್ಷಾವರಣ, ಉಪಕರಣಗಳು, ಚಿನ್ನದ ಜಾಲ ಇವುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಹಸಂತಮಿವ ಶ್ರಿಯಾ’ (ಶೋಭೆಯಿಂದ ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬುದು ರಮಣೀಯ ಕಲ್ಪನೆ — ರಥವು ತನ್ನ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಇತರರನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು’ ಎಂಬ ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ವೈಭವ ಮುಂದೆ ಬರುವ ಅಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳಿಗೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ. ಕವಿ ಮೊದಲು ಮಂಗಲವನ್ನೂ ವೈಭವವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಪತನ ಹೆಚ್ಚು ತೀವ್ರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ — ಯಾವುದು ಎಷ್ಟು ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅದರ ಪತನ ಅಷ್ಟು ಭೀಷಣ. ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದುದು ರಾಜಭಕ್ತಿಯ ಸೂಚಕ — ಸೈನಿಕರು ರಾಜನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಕಂಡೇ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭೇರಿಯನ್ನು ಬಾರಿಸುವುದು ಯುದ್ಧಪ್ರಯಾಣದ ಔಪಚಾರಿಕ ಆರಂಭ. ‘ಸುರಭಿರ್ಮಾರುತೋ ವವೌ’ (ಸುಗಂಧಮಯ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿತು) ಎಂಬ ಶುಭಲಕ್ಷಣವೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಆದರೆ ಅದು ರಾಕ್ಷಸರೇ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ, ದೈವದ ಅನುಗ್ರಹವಲ್ಲ.

ಮಹಾಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಲಂಕೆಯಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹೊರಟನು. ಆಗ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ದುಂದುಭಿಗಳ ಘೋಷವೂ ವಾದ್ಯಗಳ ನಿನಾದವೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ತುಂಬುವಂತೆ ಎದ್ದಿತು. ಸೇನಾಪತಿ ಹೊರಟಾಗ ಶಂಖಗಳ ಶಬ್ದವೂ ಕೇಳಿಬಂತು; ಘೋರವಾದ ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಭೀಕರರೂಪಿಗಳೂ ಮಹಾಕಾಯರೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸರು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮುಂದೆ ಮುಂದಾಳುಗಳಾಗಿ ನಡೆದರು. ನರಾಂತಕ, ಕುಂಭಹನು, ಮಹಾನಾದ, ಸಮುನ್ನತ ಎಂಬ ಪ್ರಹಸ್ತನ ನಾಲ್ವರು ಸಚಿವರು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಹೊರಟರು. ಅತಿಘೋರವಾದ, ವ್ಯೂಹರಚನೆಗೊಂಡ, ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡಿನಂತಿದ್ದ ಮಹಾಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅವನು ಪೂರ್ವದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಸಾಗರದಂತಿದ್ದ ಆ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕ್ರುದ್ಧ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಂತಕನಾದ ಯಮನಂತೆ ಹೊರಟನು. ಅವನ ಪ್ರಯಾಣಘೋಷದಿಂದಲೂ ಗರ್ಜಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಶಬ್ದದಿಂದಲೂ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ವಿಕೃತ ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದವು. ಮಾಂಸವನ್ನೂ ರಕ್ತವನ್ನೂ ತಿನ್ನುವ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮೋಡವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ರಥದ ಸುತ್ತ ಅಪಸವ್ಯವಾಗಿ (ಎಡದಿಂದ ಬಲಕ್ಕೆ, ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ) ಸುತ್ತತೊಡಗಿದವು. ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತ ಘೋರವಾದ ನರಿಗಳು ಊಳಿಟ್ಟವು, ಅಂತರಿಕ್ಷದಿಂದ ಉಲ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು, ಗಾಳಿ ಒರಟಾಗಿ ಬೀಸಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಶುಭವೂ ಅಶುಭವೂ ಬೆರೆತಿವೆ — ವಾದ್ಯಗಳ ಮಂಗಲಶಬ್ದ, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಕೃತಸ್ವರಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಅಪಸವ್ಯ ಭ್ರಮಣ, ನರಿಗಳ ಜ್ವಾಲಾವಮನ. ಸವ್ಯ-ಅಪಸವ್ಯ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣ-ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣ ಇವು ನಿಮಿತ್ತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದವು; ಅಪಸವ್ಯ ಮಂಡಲವು ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಲಾಂತಕಯಮೋಪಮಃ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳ ಉಪಮೆ — ಕಾಲ, ಅಂತಕ, ಯಮ — ಪ್ರಹಸ್ತನ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನದೇ ಮೃತ್ಯು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಆರು ಪಾದಗಳವು; ‘ವಾದಿತ್ರಾಣಾಂ ಚ ನಿನದಃ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧವೂ ‘ಪ್ರಹಸ್ತಸಚಿವಾ ಹ್ಯೇತೇ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧವೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ‘ನರಾಂತಕಃ ಕುಂಭಹನುಃ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧವಾದರೋ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ (6.046.015a) ಇದೆ. ಪೂರ್ವದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಡುವುದು ರಣನೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸೂಚಿತ — ಅಲ್ಲಿ ವಾನರಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನು ಕಾವಲಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಘರ್ಷಣೆ ಅವನೊಡನೆ. ಸೇನೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳು — ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡು, ಸಾಗರ, ಕಾಲ — ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅದರ ದಟ್ಟತೆ, ವಿಸ್ತಾರ ಮತ್ತು ಘೋರತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಕೃತಸ್ವರಗಳು ನಗರವಾಸಿಗಳ ಭಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರೂ ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪರಸ್ಪರ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಗ್ರಹಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುವ ಮೋಡಗಳು ರಾಕ್ಷಸನ ರಥದ ಮೇಲೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸಿದವು, ಅವನ ಮುಂದಾಳುಗಳನ್ನೂ ತೋಯಿಸಿದವು. ಅವನ ಧ್ವಜದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಒಂದು ಹದ್ದು ಕುಳಿತು, ಎರಡೂ ಪಕ್ಕಗಳತ್ತ ಕೂಗುತ್ತ, ಅವನ ಸಮಗ್ರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿತು. ಸಂಗ್ರಾಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ಸಾರಥಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಚಾವಟಿ ಹಲವು ಬಾರಿ ಜಾರಿಬಿದ್ದಿತು. ಅವನು ಹೊರಡುವಾಗ ಇದ್ದ ಆ ಹೊಳೆಯುವ, ಅತಿದುರ್ಲಭವಾದ ಶೋಭೆ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಯಿತು; ಸಮತಟ್ಟಾದ ನೆಲದಲ್ಲೂ ಕುದುರೆಗಳು ಎಡವಿದವು. ಗುಣಗಳಿಂದಲೂ ಪೌರುಷದಿಂದಲೂ ಪ್ರಖ್ಯಾತನಾದ ಆ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹೊರಟುಬರುತ್ತಿರಲು, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ವಾನರಸೇನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿತು. ಆಗ ಮರಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ, ಭಾರವಾದ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರ ಅತಿತುಮುಲವಾದ ಘೋಷ ಉಂಟಾಯಿತು. ಗರ್ಜಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ಆರ್ಭಟಿಸುವ ವಾನರರ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳು ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದ್ದವು. ವೇಗಶಾಲಿಗಳೂ ಸಮರ್ಥರೂ ಪರಸ್ಪರ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುವವರೂ ಆಗಿ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದವರ ಮಹಾನಾದ ಕೇಳಿಬಂತು. ಆಮೇಲೆ ದುರ್ಮತಿಯಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಕಪಿರಾಜನ ಸೇನೆಯತ್ತ ಹೊರಟನು; ಸಾಯಲಿರುವ ಪತಂಗವು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ, ವೇಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೇನೆಯೊಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಧ್ವಜದ ಮೇಲೆ ಹದ್ದು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಅದು ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿರುವುದು ಯಮನ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಕ್ತವೃಷ್ಟಿ, ಸಾರಥಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಚಾವಟಿ ಬೀಳುವುದು, ಸಮತಟ್ಟಾದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳು ಎಡವುವುದು — ಇವೆಲ್ಲ ಪರಾಜಯದ ನಿಮಿತ್ತಗಳು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಉಪಮೆ ಇಡೀ ಸರ್ಗದ ಸಾರ — ಪತಂಗವು ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದರೂ ದೀಪವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಹಸ್ತನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ದುರ್ಮತಿಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಮೋಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಅವನೇ ಹಿಂದೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೂ. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ‘ನದನ್ನುಭಯತಃ ಪಾರ್ಶ್ವಂ…’ ಹಾಗೂ ನಲವತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಆರಂಭಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದವು; ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳು ‘ಪ್ರಮುದಿತೆ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದ್ದವು) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವೀರರು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಉತ್ಸವದಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಾನರರೂ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಎದುರಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಅವನ ಆಗಮನಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸರ್ಗದ ರಚನೆ ಸೊಗಸಾದುದು — ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ದೈನ್ಯ, ನಡುವೆ ಪ್ರಹಸ್ತನ ನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ವೈಭವ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಮಿತ್ತಗಳಿಂದ ಸೂಚಿತವಾದ ವಿನಾಶ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪ್ರಹಸ್ತವಧೆಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹಿಂದಿರುಗಲಾರನು ಎಂಬುದನ್ನು ಓದುಗನು ಇಲ್ಲೇ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ನಿಷ್ಠೆಯಾದರೋ ಸದಾ ಸ್ಮರಣೀಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಒಡೆಯನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

അകമ്പനന്റെ വധം കേട്ട് രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ ക്രുദ്ധനായി; എങ്കിലും അവന്റെ മുഖത്ത് അൽപം ദൈന്യവും ഉണ്ടായിരുന്നു. അവൻ മന്ത്രിമാരെ ഉറ്റുനോക്കി. ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ആലോചിച്ച്, മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം നന്നായി വിചാരം ചെയ്തശേഷം, രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ പൂർവാഹ്ണത്തിൽ എല്ലാ ഗുൽമങ്ങളും — സൈന്യം നിലയുറപ്പിച്ച സ്ഥാനങ്ങൾ — പരിശോധിക്കാനായി ലങ്കാനഗരം ചുറ്റിനടന്നു. രാക്ഷസഗണങ്ങളാൽ രക്ഷിക്കപ്പെട്ടതും അനേകം ഗുൽമങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും പതാകകളും ധ്വജങ്ങളുംകൊണ്ടു മാലയണിഞ്ഞതുമായ ആ നഗരം രാജാവ് കണ്ടു. ശത്രുക്കളാൽ ഉപരോധിക്കപ്പെട്ട നഗരം കണ്ട് രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ തക്കസമയത്ത് യുദ്ധകോവിദനായ പ്രഹസ്തനോടു തനിക്കു ഹിതമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ രാവണന്റെ മനോനില രണ്ടുവിധമാണ് — ക്രോധവും ദൈന്യവും; സേനാപതിമാർ ഒന്നൊന്നായി വധിക്കപ്പെടുന്നതോടെ അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം അയയുന്നു, എങ്കിലും അവൻ പിന്മാറുന്നില്ല. അവൻ സ്വയം നഗരം ചുറ്റി രക്ഷാസംവിധാനങ്ങൾ നോക്കിക്കാണുന്നു — ഇത് ഒരു രാജാവിന് ഉചിതമായ കർമമാണ്. ‘രുദ്ധാം നഗരീം’ (ഉപരോധിക്കപ്പെട്ട നഗരം) എന്ന പദത്തിൽനിന്ന് സ്ഥിതിയുടെ ഗൗരവം വ്യക്തമാണ് — ലങ്ക നാലു ദിക്കിലും ശത്രുക്കളാൽ വലയം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. രണ്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ നടുവിലുള്ള ‘തതസ്തു രാവണഃ പൂര്വദിവസേ രാക്ഷസാധിപഃ’ എന്ന അർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘പൂർവദിവസേ’ എന്നതിനെ ‘ദിവസത്തിന്റെ മുൻഭാഗത്ത്’ (പകലിന്റെ ആദ്യപകുതിയിൽ) എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. രാവണൻ മന്ത്രിമാരെ ഉറ്റുനോക്കുന്നതും അർഥപൂർണമാണ് — അവരുടെ മുഖങ്ങളിൽ അവൻ ആശ്വാസമോ ഉപായമോ തേടുകയാണ്. പ്രഹസ്തൻ അവന്റെ മാതുലനും പ്രധാനസേനാപതിയുമാണെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ അവസാനത്തെ വിശ്വാസം അവനിൽത്തന്നെ.

‘യുദ്ധവിശാരദാ, പെട്ടെന്നു പീഡിതമായതും ശത്രുക്കൾ തൊട്ടടുത്തു താവളമടിച്ചിരിക്കുന്നതുമായ ഈ നഗരത്തിന് യുദ്ധമല്ലാതെ മറ്റൊരു മോചനമാർഗം ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ഇത്തരമൊരു ഭാരം ഞാനോ, കുംഭകർണനോ, എന്റെ സേനാപതിയായ നീയോ, ഇന്ദ്രജിത്തോ, നികുംഭനോ മാത്രമേ വഹിക്കാൻ കഴിയൂ. അതിനാൽ നീ വേഗം സൈന്യത്തെ കൂട്ടി ഒരുക്കി, വനവാസികളായ വാനരന്മാരെല്ലാം ഉള്ളിടത്തേക്കു വിജയത്തിനായി പുറപ്പെടുക. നീ പുറപ്പെടുന്നതോടെത്തന്നെ, ഗർജിക്കുന്ന രാക്ഷസവീരന്മാരുടെ നാദം കേട്ട്, ഇളകിയ വാനരവാഹിനി ഉടൻ ഓടിപ്പോകും. വാനരന്മാർ ചപലരും അച്ചടക്കമില്ലാത്തവരും ചഞ്ചലചിത്തരുമാണ്; ആനകൾ സിംഹനാദം സഹിക്കാത്തതുപോലെ അവർ നിന്റെ നാദം സഹിക്കുകയില്ല. പ്രഹസ്താ, ആ സൈന്യം ഓടിപ്പോയാൽ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം രാമൻ ആശ്രയമറ്റവനും നിസ്സഹായനുമായി നിന്റെ വശത്താകും. യുദ്ധത്തിൽ മരണം സംശയാസ്പദമാണ് — ഉണ്ടാകാം, ഉണ്ടാകാതിരിക്കാം — അത്തരം ആപത്താണ് ശ്രേയസ്കരം; യുദ്ധം കൂടാതെയുള്ള നിശ്ചിതമരണമാകട്ടെ ശ്രേയസ്കരമല്ല. പ്രതികൂലമായാലും അനുകൂലമായാലും ഞങ്ങൾക്കു ഹിതമെന്നു നീ കരുതുന്നതെന്തോ അതു പറയുക.’ ഇവിടെ രാവണൻ തന്നെയും യോദ്ധാക്കളുടെ കൂട്ടത്തിൽ എണ്ണുന്നുണ്ട്, എങ്കിലും ആദ്യം പ്രഹസ്തനെ അയയ്ക്കുന്നു. വാനരന്മാരോടുള്ള അവന്റെ അവജ്ഞ വീണ്ടും കാണാം — ‘ചപലാഃ അവിനീതാഃ’ (ചപലർ, അച്ചടക്കമില്ലാത്തവർ) എന്ന്; മുൻസർഗങ്ങളിൽ വാനരന്മാരുടെ പരാക്രമം കണ്ടിട്ടും അവൻ അവരെ നിസ്സാരരായി കരുതുന്നു. ‘ആപത്സംശയിതാ ശ്രേയഃ’ എന്ന വാക്യം നീതിശാസ്ത്രത്തിലെ ഒരു സൂത്രംപോലെയാണ് — മരണം നിശ്ചിതമായിടത്ത് സംശയമുള്ള വിപത്തുപോലും ഭേദം. ഒടുവിൽ രാവണൻ ‘പ്രതിലോമാനുലോമം വാ’ (പ്രതികൂലമോ അനുകൂലമോ) എന്നു പറഞ്ഞ് പ്രഹസ്തന്റെ അഭിപ്രായം ചോദിക്കുന്നു — അപ്രിയമായതും പറയാൻ അനുവാദം നൽകുന്നു; ഇതു രാജാവിന്റെ വിവേകത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘നിര്യാണാദേവ തേ നൂനം ചപലാ ഹരിവാഹിനീ’ എന്നാണു പാഠം; ഇവിടെ ‘തൂർണം ച ചലിതാ’ (വേഗം ഇളകിയ) എന്നാണ്. രാവണന്റെ പദ്ധതി ലളിതമാണ് — സൈന്യം ചിതറിയാൽ രണ്ടു നായകന്മാരും ആശ്രയമില്ലാത്തവരാകും.

രാവണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സേനാപതിയായ പ്രഹസ്തൻ, അസുരേന്ദ്രനായ ബലിയോട് ശുക്രാചാര്യനായ ഉശനസ്സ് എന്നപോലെ, രാക്ഷസേന്ദ്രനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, മുമ്പുതന്നെ സമർഥരായ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ഞങ്ങൾ ഈ വിഷയം ആലോചിച്ചതാണ്; പരസ്പരം പരിശോധിച്ച് ഞങ്ങൾക്കിടയിൽ തർക്കവും ഉണ്ടായി. സീതയെ തിരിച്ചുകൊടുക്കുന്നതിൽത്തന്നെയാണ് ശ്രേയസ്സ് എന്നു ഞാൻ നിശ്ചയിച്ചിരുന്നു; കൊടുത്തില്ലെങ്കിൽ യുദ്ധം എന്നും ഞങ്ങൾ അതുപോലെതന്നെ കണ്ടിരുന്നു. എങ്കിലും ദാനങ്ങളാലും ബഹുമാനങ്ങളാലും പലവിധ സാന്ത്വനങ്ങളാലും അങ്ങ് കാലാകാലങ്ങളിൽ എപ്പോഴും പൂജിച്ചിട്ടുള്ള ഞാൻ അങ്ങയുടെ ഹിതം എന്താണു ചെയ്യാത്തത്? എന്റെ ജീവനും പുത്രന്മാരും ഭാര്യമാരും ധനവും എനിക്കു കാത്തുസൂക്ഷിക്കേണ്ടവയല്ല. നോക്കൂ, അങ്ങേക്കുവേണ്ടി യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ എന്റെ ജീവനെ ഹോമിക്കാൻ ഒരുങ്ങുന്നു.’ സ്വാമിയായ രാവണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം സേനാപതിയായ പ്രഹസ്തൻ മുന്നിൽ നിന്നിരുന്ന സൈന്യാധ്യക്ഷന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസന്മാരുടെ മഹാസൈന്യത്തെ വേഗം എന്റെ അടുത്തു കൊണ്ടുവരുവിൻ. ഇന്ന് എന്റെ ബാണങ്ങളുടെ വേഗത്താൽ രണാങ്കണത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടുന്ന വനവാസികളുടെ മാംസംകൊണ്ട് മാംസഭോജികളായ പക്ഷികൾ തൃപ്തരാകട്ടെ.’ അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് മഹാബലന്മാരായ സൈന്യാധ്യക്ഷന്മാർ ഒരുങ്ങിനിന്നു. പ്രഹസ്തന്റെ വാക്ക് നിഷ്ഠയുടെ ആദർശമാണ് — രാവണന്റെ നയം അവൻ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല, സീതയെ തിരിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നതുതന്നെ ശ്രേയസ്കരമെന്നു വ്യക്തമായി പറയുന്നു; എങ്കിലും സ്വാമിയുടെ ഉപകാരം ഓർത്ത് പ്രാണൻ അർപ്പിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ മാർഗത്തിൽനിന്ന് ഈ മാർഗം വ്യത്യസ്തമാണ് — ധർമം നിശ്ചയിച്ച് വിഭീഷണൻ സ്വാമിയെ ഉപേക്ഷിച്ചു; പ്രഹസ്തനാകട്ടെ അഭിപ്രായഭേദമുണ്ടായിട്ടും സ്വാമിയെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. ‘ജുഹൂഷന്തം’ (ഹോമിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദത്താൽ യുദ്ധത്തെ യജ്ഞത്തോടും ജീവനെ ഹവിസ്സിനോടും ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — ആ യജ്ഞത്തിൽ താൻതന്നെ ആഹുതിയാകാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഉശനസ്സിനോടുള്ള ഉപമ പ്രഹസ്തന്റെ ബുദ്ധിശക്തിയെയും നീതിജ്ഞതയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘തസ്യ തദ്വചനം ശ്രുത്വാ’ എന്ന അർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ ‘ഇത്യുക്താസ്തേ പ്രഹസ്തേന’ എന്നതിനു പകരമായി അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു. പ്രഹസ്തന്റെ ആജ്ഞയും അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു — ‘യുദ്ധം ചെയ്യും’ എന്നു മാത്രമല്ല, പക്ഷികളുടെ തൃപ്തിയും അവൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ അഭിപ്രായഭേദം, കൃതജ്ഞത, വീരദർപ്പം എന്നീ മൂന്നു ഭാവങ്ങൾ ഒരേ വക്താവിൽത്തന്നെ കാണപ്പെടുന്നു.

സൈന്യാധ്യക്ഷന്മാർ ആ രാക്ഷസമന്ദിരത്തിൽ സൈന്യത്തെ യുദ്ധസജ്ജമാക്കി. ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനകം ആ ലങ്ക പലതരം ഭയങ്കരായുധങ്ങൾ ധരിച്ച, ആനകളെപ്പോലുള്ള രാക്ഷസവീരന്മാരെക്കൊണ്ടു നിറഞ്ഞു. ചിലർ അഗ്നിയെ ആഹുതികളാൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, ചിലർ ബ്രാഹ്മണരെ നമസ്കരിച്ചു; നെയ്യിന്റെ ഗന്ധം വഹിച്ചുകൊണ്ട് സുഗന്ധമുള്ള കാറ്റു വീശി. മന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രണം ചെയ്ത പലരൂപത്തിലുള്ള മാലകൾ അവർ ധരിച്ചു; യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങി സന്തുഷ്ടരായ രാക്ഷസന്മാർ അപ്പോൾ യുദ്ധവേഷം അണിഞ്ഞു. വില്ലേന്തിയവരും കവചധാരികളുമായ രാക്ഷസന്മാർ വേഗത്തിൽ കുതിച്ചെത്തി, രാജാവായ രാവണനെ നോക്കിയശേഷം, പ്രഹസ്തനെ ചുറ്റിനിന്നു. പിന്നെ രാജാവിനോടു യാത്ര ചോദിച്ച്, ഭൈരവമായ ഭേരി മുഴക്കി, ഒരുങ്ങിനിന്ന പ്രഹസ്തൻ സജ്ജമാക്കിയ രഥത്തിൽ കയറി. ആ രഥം മഹാവേഗമുള്ള കുതിരകളെ പൂട്ടിയതും സാരഥിയാൽ നന്നായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ടതും മഹാമേഘത്തിന്റേതുപോലുള്ള ഗർജനമുള്ളതും സാക്ഷാൽ ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നതും സർപ്പധ്വജത്താൽ ദുർധർഷവും നല്ല രക്ഷാവരണമുള്ളതും നല്ല ഉപകരണങ്ങളുള്ളതും സ്വർണവലകൊണ്ടു ചുറ്റിയതും തന്റെ ശോഭയാൽ ചിരിക്കുന്നതുപോലെയുള്ളതുമായിരുന്നു. രാവണന്റെ ആജ്ഞ ഏറ്റുവാങ്ങിയ പ്രഹസ്തൻ ആ രഥത്തിൽ കയറി പുറപ്പെട്ടു. ഇവിടെ രാക്ഷസന്മാരുടെയും ധാർമികാചാരങ്ങൾ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അഗ്നിഹോത്രം, ബ്രാഹ്മണരെ നമസ്കരിക്കൽ, മന്ത്രപൂതമായ മാലകൾ; യുദ്ധത്തിനുമുമ്പ് മംഗളകർമങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും ചെയ്യപ്പെടുന്നു. രഥവർണന വിസ്തൃതമാണ് — അതിന്റെ വേഗം, ശബ്ദം, തേജസ്സ്, ധ്വജം, രക്ഷാവരണം, ഉപകരണങ്ങൾ, സ്വർണവല എന്നിവ ക്രമത്തിൽ പറയപ്പെടുന്നു. ‘പ്രഹസന്തമിവ ശ്രിയാ’ (ശോഭയാൽ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ) എന്നത് മനോഹരമായ കൽപനയാണ് — രഥം തന്റെ ശോഭകൊണ്ട് മറ്റുള്ളവയെ പരിഹസിക്കുന്നതുപോലെ. ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘പരിഹസിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന് ഒരു വികൽപമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഈ വൈഭവമെല്ലാം വരാനിരിക്കുന്ന അശുഭനിമിത്തങ്ങളുടെ പശ്ചാത്തലമാണ്. കവി ആദ്യം മംഗളവും വൈഭവവും വർണിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് പിന്നാലെ വരുന്ന പതനം കൂടുതൽ തീവ്രമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു — എത്ര ഉയർന്നതാണോ അത്രയും ഭീഷണമാണ് അതിന്റെ വീഴ്ച. രാവണനെ നോക്കിയശേഷം പ്രഹസ്തനെ ചുറ്റിനിൽക്കുന്നത് രാജഭക്തിയുടെ സൂചനയാണ് — രാജാവിന്റെ അനുമതി കണ്ടശേഷം മാത്രമാണ് സൈനികർ സേനാപതിയെ അനുഗമിക്കുന്നത്. ഭേരി മുഴക്കൽ യുദ്ധപ്രയാണത്തിന്റെ ഔപചാരികമായ ആരംഭമാണ്. ‘സുരഭിർമാരുതോ വവൗ’ (സുഗന്ധമുള്ള കാറ്റു വീശി) എന്ന ശുഭലക്ഷണവും ഇവിടെ പറയുന്നുണ്ട്; എന്നാൽ അത് രാക്ഷസന്മാർ സ്വയം ചെയ്ത കർമങ്ങളുടെ ഫലമാണ്, ദൈവാനുഗ്രഹമല്ല.

മഹാസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട പ്രഹസ്തൻ ലങ്കയിൽനിന്നു വേഗം പുറപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ മഴമേഘത്തിന്റെ ഗർജനംപോലുള്ള ദുന്ദുഭികളുടെ മുഴക്കവും വാദ്യങ്ങളുടെ നാദവും ഭൂമിയെ നിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ ഉയർന്നു. സേനാപതി പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ ശംഖുകളുടെ ശബ്ദവും കേട്ടു; ഘോരസ്വരങ്ങൾ മുഴക്കിക്കൊണ്ട് ഭീമരൂപികളും മഹാകായരുമായ രാക്ഷസന്മാർ പ്രഹസ്തന്റെ മുന്നോടികളായി മുന്നിൽ നടന്നു. നരാന്തകൻ, കുംഭഹനു, മഹാനാദൻ, സമുന്നതൻ എന്നീ നാലു പ്രഹസ്തസചിവന്മാർ അവനെ ചുറ്റി പുറപ്പെട്ടു. അതിഘോരമായി വ്യൂഹം ചമച്ച, ആനക്കൂട്ടംപോലുള്ള മഹാസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അവൻ കിഴക്കേ ഗോപുരത്തിലൂടെ പുറത്തിറങ്ങി. സമുദ്രംപോലുള്ള ആ സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ക്രുദ്ധനായ പ്രഹസ്തൻ കാലനും അന്തകനും യമനുംപോലെ പുറപ്പെട്ടു. അവന്റെ പുറപ്പാടിന്റെ ഘോഷത്താലും ഗർജിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ ശബ്ദത്താലും ലങ്കയിലെ എല്ലാ ജീവികളും വികൃതസ്വരങ്ങളിൽ കരഞ്ഞു. മാംസവും രക്തവും ഭക്ഷിക്കുന്ന പക്ഷികൾ മേഘമില്ലാത്ത ആകാശത്തിൽ കടന്ന് രഥത്തിനു ചുറ്റും അപസവ്യമായി — ഇടത്തോട്ടു — വട്ടമിട്ടു. അഗ്നിജ്വാലകൾ വമിക്കുന്ന ഘോരരായ കുറുനരികൾ ഓരിയിട്ടു; ആകാശത്തുനിന്ന് ഉൽക്ക വീണു; കാറ്റ് പരുഷമായി വീശി. ഇവിടെ ശുഭവും അശുഭവും കലർന്നിരിക്കുന്നു — വാദ്യങ്ങളുടെ മംഗളശബ്ദം, പിന്നെ ജീവികളുടെ വികൃതസ്വരങ്ങൾ, പക്ഷികളുടെ അപസവ്യഭ്രമണം, കുറുനരികളുടെ ജ്വാലാവമനം. സവ്യവും അപസവ്യവും, പ്രദക്ഷിണവും അപ്രദക്ഷിണവും നിമിത്തശാസ്ത്രത്തിൽ വളരെ പ്രധാനമാണ്; അപസവ്യമായ വട്ടം മരണത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘കാലാന്തകയമോപമഃ’ (കാലനും അന്തകനും യമനുംപോലെയുള്ളവൻ) എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളുള്ള ഉപമ പ്രഹസ്തന്റെ ഭീഷണത കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവന്റെതന്നെ മരണം അടുത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു. മൂന്നാമത്തെയും മുപ്പതാമത്തെയും ശ്ലോകങ്ങൾ ആറു പാദമുള്ളവയാണ്; ‘വാദിത്രാണാം ച നിനദഃ’ എന്ന അർധവും ‘പ്രഹസ്തസചിവാ ഹ്യേതേ’ എന്ന അർധവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; ‘നരാന്തകഃ കുമ്ഭഹനുഃ’ എന്ന അർധമാകട്ടെ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അടുത്ത സർഗത്തിൽ (6.046.015a) മാത്രമാണുള്ളത്. കിഴക്കേ ഗോപുരത്തിലൂടെയുള്ള പുറപ്പാട് യുദ്ധതന്ത്രവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവിടെ വാനരസേനാപതിയായ നീലനാണു കാവൽ; അതിനാൽ അടുത്ത ഏറ്റുമുട്ടൽ അവനുമായിട്ടാണ്. സൈന്യവർണനയിൽ മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങളുണ്ട് — ആനക്കൂട്ടം, സമുദ്രം, കാലൻ; അവയിലൂടെ ക്രമത്തിൽ അതിന്റെ സാന്ദ്രതയും വിസ്താരവും ഘോരതയും പറയപ്പെടുന്നു. ലങ്കയിലെ എല്ലാ ജീവികളുടെയും വികൃതസ്വരങ്ങൾ നഗരവാസികളുടെ ഭയവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം അവരും യുദ്ധത്തിന്റെ പരിണാമത്തെക്കുറിച്ച് ആശങ്കപ്പെടുന്നു.

പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടുന്ന ഗ്രഹങ്ങൾ പ്രകാശിച്ചില്ല. കഴുതയുടെ കരച്ചിൽപോലുള്ള പരുഷഗർജനമുള്ള മേഘങ്ങൾ ആ രാക്ഷസന്റെ രഥത്തിനുമേൽ രക്തം വർഷിച്ചു; അവന്റെ മുന്നോടികളെയും നനച്ചു. അവന്റെ കൊടിമരത്തിന്റെ തുഞ്ചത്ത് തെക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് ഒരു കഴുകൻ വന്നിരുന്നു; ഇരുവശത്തേക്കും നോക്കി കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അത് അവന്റെ സമസ്തശോഭയും അപഹരിച്ചു. യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു കടക്കുമ്പോൾ കുതിരകളെ നയിക്കുന്ന അവന്റെ സാരഥിയുടെ കൈയിൽനിന്ന് ചാട്ട പലതവണ താഴെ വീണു. പുറപ്പെടുമ്പോൾ അവനുണ്ടായിരുന്ന ഉജ്ജ്വലവും അതിദുർലഭവുമായ ശോഭ ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനകം നശിച്ചു; നിരപ്പായ നിലത്തുപോലും കുതിരകൾ കാലിടറി. ഗുണങ്ങളാലും പൗരുഷത്താലും പ്രസിദ്ധനായ, പുറപ്പെട്ടുവരുന്ന ആ പ്രഹസ്തനെ നാനാവിധ ആയുധങ്ങളേന്തിയ വാനരസേന യുദ്ധത്തിൽ നേരിട്ടു. പിന്നെ മരങ്ങൾ പിഴുതെടുക്കുകയും ഭാരമുള്ള പാറകൾ കൈയിലെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വാനരന്മാരുടെ അതിതുമുലമായ ഘോഷം ഉയർന്നു. ഗർജിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെയും അലറുന്ന വാനരന്മാരുടെയും — രണ്ടു സൈന്യങ്ങളും ആഹ്ലാദഭരിതരായി. വേഗമുള്ളവരും സമർഥരും പരസ്പരം കൊല്ലാൻ കൊതിക്കുന്നവരും അന്യോന്യം വെല്ലുവിളിക്കുന്നവരുമായ അവരുടെ വലിയ നാദം കേട്ടു. അപ്പോൾ ദുർമതിയായ പ്രഹസ്തൻ വിജയത്തിനായി കപിരാജന്റെ വാഹിനിയുടെ നേർക്കു നീങ്ങി; മരിക്കാനൊരുങ്ങിയ ശലഭം അഗ്നിയിൽ കടക്കുന്നതുപോലെ, വേഗം വർധിച്ച ആ സേനയിലേക്ക് അവൻ കടന്നു. കൊടിമരത്തിൽ കഴുകൻ വന്നിരിക്കുന്നതും അതു തെക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ചിരിക്കുന്നതും യമന്റെ ദിക്കിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രക്തവർഷം, സാരഥിയുടെ കൈയിൽനിന്നു ചാട്ട വീഴൽ, നിരപ്പായ നിലത്ത് കുതിരകൾ കാലിടറൽ — ഇവയെല്ലാം പരാജയത്തിന്റെ നിമിത്തങ്ങളാണ്. സർഗത്തിന്റെ അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; അതിലെ ഉപമ സർഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ സാരവുമാണ് — മരണം അറിഞ്ഞിട്ടും ശലഭം ദീപത്തിൽ കടക്കുന്നു, അതുപോലെ പ്രഹസ്തനും; ‘ദുർമതിഃ’ എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ മോഹത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സീതയെ കൊടുക്കുന്നതാണു ശ്രേയസ്കരമെന്ന് മുമ്പു പറഞ്ഞത് അവൻതന്നെയാണെങ്കിലും. മുപ്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധമായ ‘നദന്നുഭയതഃ പാര്ശ്വം…’ എന്നതും നാൽപതാമത്തെയും നാൽപത്തിരണ്ടാമത്തെയും ശ്ലോകങ്ങളുടെ ആരംഭങ്ങളും വൾഗേറ്റിന്റെ സവിശേഷതകളാണ്; നാൽപതാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. രണ്ടു സൈന്യങ്ങളും ‘പ്രമുദിതേ’ (ആഹ്ലാദഭരിതം) എന്ന വർണന യുദ്ധോത്സാഹം കാണിക്കുന്നു — വീരന്മാർ യുദ്ധത്തെ ഉത്സവംപോലെ കരുതുന്നു. വാനരന്മാരും നിർഭയരായി പ്രഹസ്തന്റെ നേർക്കു ചെല്ലുന്നു; അവന്റെ വരവിനായി കാത്തുനിൽക്കുന്നില്ല. ഈ സർഗത്തിന്റെ രചന ആകർഷകമാണ് — ആരംഭത്തിൽ രാവണന്റെ ദൈന്യം, മധ്യത്തിൽ പ്രഹസ്തന്റെ നിഷ്ഠയും വൈഭവവും, ഒടുവിൽ നിമിത്തങ്ങളാൽ സൂചിതമായ വിനാശം. ഇങ്ങനെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ പ്രഹസ്തവധത്തിന്റെ ഭൂമിക കവി പൂർണമായി ഒരുക്കുന്നു. പ്രഹസ്തൻ തിരിച്ചുവരികയില്ലെന്ന് വായനക്കാരൻ ഇവിടെത്തന്നെ അറിയുന്നു. എങ്കിലും അവന്റെ നിഷ്ഠ എന്നും സ്മരണീയമാണ്; കാരണം സ്വാമിക്കുവേണ്ടി അവൻ പ്രാണൻ അർപ്പിക്കുന്നു.

When he heard that Akampana was dead, the lord of the rākṣasas grew angry, yet his face was a little downcast, and he looked up at his ministers, searching their faces for comfort or a plan. His mood was double, anger and dejection: with each commander killed his confidence was loosening, and still he would not turn back. He thought for a moment and took counsel with his ministers, and then, in the forenoon, Rāvaṇa, overlord of the rākṣasas, went round the city of Laṅkā himself to inspect all its garrisons, as a king should. He saw his city guarded by hosts of rākṣasas, ringed with many garrisons and garlanded with flags and banners — and besieged on every side by the enemy. Seeing Laṅkā so hemmed in, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, spoke at the right moment, for his own good, to Prahasta, who was skilled in war. Prahasta was his maternal uncle and chief commander, and Rāvaṇa's last trust lay in him.

"You are expert in war," he said. "This city is beset and suddenly hard pressed, and I see no way out for it except by fighting. Only I, or Kumbhakarṇa, or you, my commander, or Indrajit, or Nikumbha could bear such a burden. So gather a force at once, marshal it, and march out for victory to where all these forest-dwellers are. The moment you sally out, the monkey army will waver, and when it hears the rākṣasa lords roaring it will run. Monkeys are fickle, undisciplined and flighty; they will not stand your roar, any more than elephants can stand a lion's. When that army has fled, Prahasta, Rāma and Sumitrā's son will be left without support, helpless, and will fall into your power. A danger whose outcome is uncertain is better than a death made certain by not fighting. But tell me what you think is good for us, whether it agrees with me or not." Rāvaṇa counted himself among the warriors, yet he sent Prahasta first. His contempt for the monkeys showed once more; even after all their feats he called them fickle and undisciplined. His saying about uncertain danger sounds like a maxim of statecraft: where death is certain, even a doubtful peril is better. His plan was simple — break the army, and its two leaders would be left without a refuge. And in the end he asked Prahasta for his opinion and gave him leave to say even what he would not like to hear, a mark of good sense in a king.

So addressed by Rāvaṇa, Prahasta, commander of the army, answered the lord of the rākṣasas as Uśanas, the wise teacher of the asuras, answers Bali, their king. "King," he said, "we have taken counsel on this before with skilled ministers, and after weighing it we even fell to quarrelling among ourselves. My conclusion was that the good lay in giving Sītā back, and we saw just as clearly that if she were not given back there would be war. Yet you have always honoured me, with gifts and marks of respect and kind words of every sort at every season; what good would I not do for you? My life is not something to be hoarded, nor are my sons, my wives or my wealth. Watch me now pour out my life in battle for your sake, as an offering into the fire." His words are a model of loyalty. He did not agree with Rāvaṇa's policy, and said plainly that returning Sītā was the better course; yet, remembering all his master's kindness, he gave his life. His was a different path from Vibhīṣaṇa's: Vibhīṣaṇa, sure of what was right, had left his master, while Prahasta, for all his disagreement, would not. He spoke of battle as a sacrifice and of his life as the offering, and he himself would be the oblation. Having said this to his master, Prahasta turned to the officers standing before him: "Bring me the great army of the rākṣasas at once. Today let the flesh-eating birds gorge on the forest-dwellers killed on the battlefield by the force of my arrows." He did not merely promise to fight; he promised the birds their feast. Disagreement, gratitude and a warrior's pride — all three were there in the one man.

Hearing his words, the mighty officers mustered the army there in Rāvaṇa's palace, and in a moment Laṅkā was thronged with rākṣasa heroes like elephants, carrying terrible weapons of every kind. Some fed the sacred fire and others bowed to brāhmaṇas; the rākṣasas, too, kept the auspicious rites before battle. A fragrant breeze blew, carrying the scent of ghee — a fair sign, but the fruit of their own rites, not a blessing from heaven. They put on garlands of many kinds consecrated with mantras, and, ready for war and full of joy, they dressed for battle. Armed with bows and clad in armour, the rākṣasas leapt forward, looked to King Rāvaṇa, and seeing his assent gathered round Prahasta. Then Prahasta took leave of the king, had a fearful kettle-drum struck to mark the start of the march, and, armed, mounted his chariot, made ready for war. The poet describes it piece by piece: yoked to horses of great speed, well driven and well controlled by its charioteer, roaring like a great cloud, bright as the moon and sun themselves, unassailable under its serpent banner, with a fine protective frame and fine equipment, fitted with a net of gold, it seemed to laugh with its own splendour, as if mocking all others. All this splendour sets the stage for the ill omens that follow; the poet first paints the glory and the auspicious rites, so that the fall will be felt the more — the higher a thing rises, the more terrible its fall.

Mounted on that chariot and charged with Rāvaṇa's command, Prahasta went swiftly out of Laṅkā at the head of a great army. The thunder of kettle-drums rose like the roar of rain-clouds, and the music of instruments seemed to fill the earth; conches blared as the commander set out. Before Prahasta marched rākṣasas terrible in form and huge in body, roaring fearful cries, and round him went his four ministers, Narāntaka, Kumbhahanu, Mahānāda and Samunnata. He went out by the eastern gate, where Nīla, the monkey general, kept guard — so Nīla would be his opponent — in a dreadful battle array, surrounded by an army like a herd of elephants. Dense as a herd of elephants, vast as the ocean, dreadful as Death: in the midst of that army Prahasta went out in fury like Kāla, the Ender, Yama himself — and yet it was his own death that was near. At the noise of his sally and the roaring of the rākṣasas, all creatures in Laṅkā cried out in unnatural voices, as if the city's own people dreaded how the battle would end. Birds that feed on flesh and blood rose into the cloudless sky and wheeled round the chariot from right to left, the wrong way round, which foretells death. Fearsome jackals howled, vomiting flames; a meteor fell from the sky, and the wind blew harsh. The good and the ill were mingled: first the auspicious music, then the creatures' unnatural cries, the birds' leftward circling and the jackals' flames.

The planets clashed with one another and lost their light. Clouds rumbling harshly over the rākṣasa's chariot rained blood on it and drenched the men marching before him. A vulture settled on the top of his banner, facing south, the quarter of Yama, and, screeching to either side, carried off all his glory. As he plunged into the battle the goad fell again and again from his charioteer's hand; the bright splendour of his sally, so hard to come by, vanished in a moment, and his horses stumbled on level ground. Every one of these was a sign of defeat. As Prahasta, famed for his virtues and his manhood, came out, the monkey army, carrying weapons of many kinds, did not wait for him but advanced to meet him without fear. A tremendous clamour went up from the monkeys as they tore up trees and seized heavy rocks. With the rākṣasas shouting and the monkeys roaring, both armies were exultant, for heroes go to battle as to a festival. A great din rose from those swift and able warriors as they challenged one another, each eager to kill the other. Then Prahasta, his judgement clouded, advanced against the army of the monkey king to win victory, and plunged into that surging host as a moth bent on death flies into a flame. That image sums up the whole sarga: the moth enters the fire knowing it is death, and so did Prahasta — the same Prahasta who had said that giving back Sītā was the better course. The sarga moves from Rāvaṇa's dejection, through Prahasta's loyalty and splendour, to the ruin the portents announce, and so prepares his death in the next sarga. The reader already knows he will not return; but his loyalty, in giving his life for his master, deserves always to be remembered.