वानरसत्तमैः कुमुदनलादिभिः कृतं तत् सुमहत् कर्म — राक्षससेनायाः कदनं — दृष्ट्वा अकम्पनः युद्धे तीव्रं क्रोधम् आहारयामास। क्रोधेन मूर्च्छितरूपः सः परमं कार्मुकं धुन्वन्, शत्रूणां कर्म दृष्ट्वा, सारथिं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘सारथे, तत्र एव शीघ्रं रथं प्रापय, यत्र एते बलिनः वानराः रणे सुबहून् राक्षसान् घ्नन्ति। एते बलवन्तः भीमकोपाः च वानराः द्रुमैः शैलैः च प्रहरन्तः मम प्रमुखे तिष्ठन्ति। समरं श्लाघमानान् एतान् अहं निहन्तुम् इच्छामि, यतः एतैः सर्वं राक्षसबलं प्रमथितं दृश्यते।’ ततः रथिनां वरः अकम्पनः प्रचलिताश्वेन रथेन दूरात् एव शरजालैः हरीन् अभ्यपतत्। अत्र अकम्पनस्य क्रोधः न अहङ्कारमात्रं, अपितु स्वसेनायाः विनाशं दृष्ट्वा जातं दुःखम् अपि — ‘एतैः प्रमथितं सर्वं रक्षसां दृश्यते बलम्’ इति वचने तस्य व्यथा दृश्यते। सारथिं प्रति वचनं रणनीतेः सूचकम् — सः सामान्यान् सैनिकान् त्यक्त्वा येषु वीरेषु राक्षससेना नष्टा तान् एव लक्ष्यं करोति। ‘समरश्लाघिनः’ इति पदेन सः वानरान् अपि वीरान् इति स्वीकरोति, तेषां युद्धप्रीतिं च मानयति — शत्रोः गुणानां स्वीकारः वीरस्य लक्षणम्। समीक्षितसंस्करणे ‘एतेऽत्र बहवः’ इति पाठः, अत्र ‘एते च बलिनः’; तत्र ‘भीमकायाः’, अत्र ‘भीमकोपाः’ इति भेदाः। रथस्य वेगः ‘प्रचलिताश्वेन’ इति पदेन उक्तः — समीक्षिते ‘प्रजविताश्वेन’। दूरात् शरवर्षणं रथिनः लाभः, यतः वानराः समीपम् आगन्तुं न शक्नुवन्ति।

अकम्पनस्य शरैः भग्नाः वानराः रणे स्थातुम् अपि न शेकुः, योद्धुं पुनः किम् उत — ते सर्वे एव अभिदुद्रुवुः, पलायिताः। अकम्पनस्य शरान् अनुगतान् मृत्युवशम् आपन्नान् ज्ञातीन् समीक्ष्य महाबलः हनूमान् तत्र उपतस्थे। तं महाप्लवगं दृष्ट्वा सर्वे प्लवगर्षभाः वीराः समरे समेत्य संहृष्टाः तं पर्यवारयन्। व्यवस्थितं हनूमन्तं दृष्ट्वा ते प्लवगर्षभाः बलवन्तम् उपाश्रिताः स्वयम् अपि बलवन्तः बभूवुः। शैलाभं अवस्थितं हनूमन्तं प्रति अकम्पनः, यथा महेन्द्रः धाराभिः वर्षति, तथा शरैः अभिववर्ष। शरीरे पातितान् बाणौघान् अचिन्तयित्वा महाबलः कपिः अकम्पनस्य वधाय मनः दध्रे। ततः महातेजाः मारुतात्मजः हनूमान् प्रहस्य मेदिनीं कम्पयन् इव तद् रक्षः अभिदुद्राव। अत्र कविः एकं मनोवैज्ञानिकं सत्यं दर्शयति — एकस्य दृढस्य वीरस्य उपस्थित्या एव भग्नाः सैनिकाः पुनः धैर्यं लभन्ते। ‘बलवन्तमुपाश्रिताः’ इति वचनं सर्वेषां नेतॄणां कृते उपदेशः। ‘प्रहस्य’ इति पदं हनूमतः निर्भयतां सूचयति — शरवृष्टौ अपि सः हसति। ‘ज्ञातीन्’ इति पदेन हनूमतः करुणा अपि दृश्यते — सः स्वबन्धून् मृत्युमुखे पतितान् दृष्ट्वा एव युद्धे प्रविशति, न कीर्तिलोभेन। तस्य आगमनेन युद्धस्य दिशा परिवर्तिता — पलायमानाः वानराः पुनः संहताः। अकम्पनस्य शरवृष्टिः इन्द्रस्य धाराभिः उपमिता, हनूमान् च शैलेन — यथा पर्वतः वर्षाधाराः सहते, तथा हनूमान् बाणान् सहते। एषा उपमा हनूमतः स्थैर्यं दर्शयति। समीक्षितसंस्करणे ‘प्लवगयूथपाः’, ‘हरियूथपाः’ इति पाठौ, अत्र द्विवारं ‘प्लवगर्षभाः’ इति; अर्थः तु समानः। ‘मेदिनीं कम्पयन्निव’ इति पदेन तस्य वेगः गौरवं च उक्तम् — यः अकम्पनः, तस्य पुरतः पृथिवी एव कम्पते।

नर्दमानस्य तेजसा दीप्यमानस्य हनूमतः रूपं दीप्तस्य अग्नेः इव दुर्धर्षं बभूव। आत्मानम् अप्रहरणं ज्ञात्वा क्रोधसमन्वितः हरिपुङ्गवः वेगेन शैलम् उत्पाटयामास। एकेन पाणिना तं सुमहान्तं शैलं गृहीत्वा वीर्यवान् मारुतिः महानादं विनद्य तं भ्रामयामास। ततः सः राक्षसेन्द्रम् अकम्पनम् अभिदुद्राव, यथा पुरा पुरंदरः संख्ये वज्रेण नमुचिम् अभिदुद्राव। अकम्पनः तु समुद्यतं तद् गिरिशृङ्गं दृष्ट्वा दूरात् एव अर्धचन्द्रैः महाबाणैः व्यदारयत्। आकाशे एव रक्षोबाणैः विदारितं विकीर्णं पतितं च तत् पर्वताग्रं दृष्ट्वा हनूमान् क्रोधमूर्च्छितः अभवत्। रोषदर्पान्वितः सः हरिः अश्वकर्णं नाम वृक्षं समासाद्य महागिरिम् इव उच्छ्रितं तं तूर्णम् उत्पाटयामास। महास्कन्धं तम् अश्वकर्णं गृहीत्वा महाद्युतिः परया प्रीत्या युद्धे भ्रामयामास। अत्र ‘परया प्रीत्या’ इति पदं रोचकम् — क्रोधे अपि हनूमतः युद्धस्य उत्साहः आनन्दः च न नश्यति। नमुचिवधस्य उपमा हनूमन्तम् इन्द्रेण, अकम्पनं दैत्येन तुल्यं करोति, भाविनं च वधं सूचयति। अश्वकर्णः सालवृक्षविशेषः इति प्रसिद्धः। ‘अप्रहरणम्’ इति पदं हनूमतः स्वभावं दर्शयति — सः आयुधानि न धारयति, यत् समीपे लभ्यते तत् एव तस्य आयुधम्। प्रथमः प्रहारः विफलः अभवत्, किन्तु तेन हनूमतः क्रोधः द्विगुणः जातः। पर्वतात् वृक्षं प्रति परिवर्तनं युद्धनीतिः अपि — शैलः दूरात् क्षिप्तः बाणैः भिद्यते, वृक्षः तु हस्ते धृतः समीपयुद्धे उपयुज्यते। हनूमतः रूपं ‘दीप्तस्येव विभावसोः’ इति अग्निना उपमितम् — सः अग्नेः पुत्रस्य नीलस्य सखा, वायुपुत्रः च; वायुना सह अग्निः अधिकं दीप्यते इति कविः सूचयति इव। अकम्पनस्य धनुःकौशलम् अपि अत्र स्वीकृतम् — महान्तं शैलम् आकाशे एव बाणैः भेत्तुं सामान्यः योधः न शक्नोति। अतः युद्धं समानयोः वीरयोः इति दर्शितम्, येन हनूमतः विजयः अधिकं गौरवं लभते। शैलस्य विदारणं दृष्ट्वा हनूमान् न निरुत्साहः, अपितु क्रोधमूर्च्छितः — विघ्नः वीरस्य उत्साहं वर्धयति।

उरुवेगेन प्रधावन् परमक्रुद्धः हनूमान् तरसा द्रुमान् बभञ्ज, चरणैः महीं दारयन् इव। धीमान् हनुमान् गजान् सगजारोहान्, रथान् सरथिनः, पदातिगान् राक्षसान् च जघान। अन्तकम् इव क्रुद्धं, सद्रुमं, प्राणहारिणं हनूमन्तं प्रेक्ष्य राक्षसाः विप्रदुद्रुवुः। राक्षसानां भयावहं संक्रुद्धं तम् आपतन्तं दृष्ट्वा वीरः अकम्पनः चुक्षोभ ननाद च। सः देहदारणैः निशितैः चतुर्दशभिः बाणैः महावीर्यं हनूमन्तं निर्बिभेद। एवं नाराचैः तीक्ष्णशक्तिभिः च विप्रकीर्णः वीरः हनूमान् वृक्षैः प्ररूढः सानुमान् पर्वतः इव ददृशे। रक्तेन रञ्जितः महावीर्यः महाकायः महाबलः सः पुष्पितः अशोकः इव, विधूमः पावकः इव च विरराज। ततः अन्यं वृक्षम् उत्पाट्य अनुत्तमं वेगं कृत्वा सः राक्षसेन्द्रस्य अकम्पनस्य शिरसि आशु अभिजघान। क्रुद्धेन महात्मना वानरेन्द्रेण तेन वृक्षेण हतः सः राक्षसः पपात ममार च। ‘पपात च ममार च’ इति द्वाभ्यां क्रियाभ्यां वधस्य आकस्मिकता सूच्यते। शरविद्धस्य हनूमतः उपमाः सुन्दराः — शराः वृक्षाः इव, रक्तं च अशोकपुष्पाणि इव। ‘विरराज महावीर्यः’ इति श्लोकः समीक्षिते नास्ति। यः अकम्पनः देवैः अपि कम्पयितुम् अशक्यः आसीत्, सः एकेन वृक्षप्रहारेण पतितः — नाम्नः अर्थः व्यर्थः अभवत्। चतुर्दश बाणाः अपि हनूमन्तं न निवारयन्ति; सः शरविद्धः एव अग्रे गच्छति। हनूमतः पराक्रमस्य वर्णने चत्वारः सेनाङ्गाः उक्ताः — गजाः, रथाः, पदातयः, तेषां आरोहाः च — येन ज्ञायते यत् सः एकः एव सम्पूर्णां चतुरङ्गिणीं सेनां नाशयति। ‘अन्तकमिव’ इति उपमा राक्षसानां दृष्ट्या उक्ता — तेषां कृते सः साक्षात् मृत्युः। अकम्पनस्य ‘चुक्षोभ’ इति क्रिया सूचयति यत् प्रथमवारं सः अपि क्षुब्धः अभवत् — तस्य नाम्नः अर्थः अत्र एव भग्नः। समीक्षिते ‘चुक्रोध’ इति पाठः, अत्र तु ‘चुक्षोभ’। वधस्य क्षणे कविः संक्षिप्तः — एकः श्लोकः प्रहारस्य, एकः पतनस्य; दीर्घं वर्णनं नास्ति, यतः वीरस्य कर्म शीघ्रं सम्पन्नम्। शरैः विद्धः अपि हनूमान् न क्लान्तः, अपितु अधिकं शोभते — एषः विशेषः अग्रे रावणेन सह युद्धे अपि दृश्यते।

भूमौ निहतं राक्षसेन्द्रम् अकम्पनं दृष्ट्वा सर्वे राक्षसाः भूकम्पे द्रुमाः इव व्यथिताः। पराजिताः ते सर्वे त्यक्तप्रहरणाः वानरैः अभिद्रुताः त्रासात् लङ्काम् अभिययुः। मुक्तकेशाः सम्भ्रान्ताः भग्नमानाः पराजिताः ते भयात् श्रमजलं स्रवद्भिः अङ्गैः विदुद्रुवुः। भयात् अन्योन्यं प्रमथ्नन्तः ते नगरं विविशुः, सम्मूढाः च मुहुः मुहुः पृष्ठतः प्रेक्षमाणाः आसन्। तेषु राक्षसेषु लङ्कां प्रविष्टेषु महाबलाः सर्वे हरयः समेत्य हनूमन्तम् अपूजयन्। सत्त्वसम्पन्नः हनूमान् अपि प्रवृद्धः सन् यथार्हम् अनुकूलतः सर्वान् तान् हरीन् सम्प्रत्यपूजयत्। जितकाशिनः हरयः यथाप्राणं विनेदुः, तत्र च सप्राणान् एव राक्षसान् चकृषुः। यथा विष्णुः महासुरं भीमम् अमित्रनाशनम् उरुबलं चमूमुखे निहत्य वीरशोभाम् अभजत्, तथा महाकपिः मारुतिः रक्षांसि समेत्य निहत्य वीरशोभाम् अभजत्। तदा देवगणाः, स्वयं रामः, अतिबलः लक्ष्मणः, सुग्रीवप्रमुखाः प्लवंगमाः, महाबलः विभीषणः च तं कपिम् अपूजयन्। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्ते (वंशस्थे) निबद्धौ, सर्गस्य समाप्तिं गौरवेण सूचयतः। पराजितानां राक्षसानां वर्णनं करुणम् — मुक्तकेशाः, स्वेदार्द्राः, पुनः पुनः पृष्ठतः पश्यन्तः। हनूमतः विनयः अपि उल्लेख्यः — सः अपि अन्यान् वानरान् यथार्हं सत्करोति, न केवलं स्वयं पूजां स्वीकरोति। ‘सप्राणानेव राक्षसान् चकृषुः’ इति — जीवन्तः अपि राक्षसाः वानरैः आकृष्टाः, युद्धस्य क्रूरता अत्र अपि दृश्यते। रामस्य लक्ष्मणस्य च पूजा हनूमतः सर्वोत्तमं पारितोषिकम्। सर्गस्य अन्ते विष्णोः उपमा हनूमतः कर्म दैवीकार्येण तुल्यं करोति। राक्षसानां पलायनं भूकम्पे द्रुमाणां कम्पनेन उपमितम् — अकम्पनस्य पतनम् एव भूकम्पः, तेन सर्वे राक्षसाः वृक्षाः इव कम्पिताः। एषा उपमा नाम्नः विरोधम् अपि सूचयति — यः अकम्पनः इति ख्यातः, तस्य पतनेन सर्वं कम्पितम्। वानराणां हर्षः ‘यथाप्राणम्’ इति पदेन उक्तः — यावत् प्राणाः अनुमन्यन्ते तावत् उच्चैः ते विनेदुः। हनूमतः सत्कारः त्रिभिः स्तरैः वर्णितः — प्रथमं सहयोद्धृभिः वानरैः, ततः देवैः, ततः स्वामिना रामेण लक्ष्मणेन सुग्रीवेण विभीषणेन च। एवं तस्य कर्मणः महत्त्वं सर्वलोकैः स्वीकृतम्, सर्गः च तस्य कीर्त्या एव समाप्यते।

కుముదుడు, నలుడు మొదలైన వానరశ్రేష్ఠులు చేసిన ఆ మహాకార్యాన్ని — రాక్షససేన సంహారాన్ని — చూసి అకంపనుడు యుద్ధంలో తీవ్రమైన క్రోధం పొందాడు. క్రోధంతో మూర్ఛితుడైనట్లున్న అతడు శ్రేష్ఠమైన ధనుస్సును ఆడిస్తూ, శత్రువుల కార్యాన్ని చూసి సారథితో ఇలా అన్నాడు: ‘సారథీ, ఈ బలవంతులైన వానరులు రణంలో అనేక రాక్షసులను ఎక్కడ చంపుతున్నారో అక్కడికే త్వరగా రథాన్ని తీసుకువెళ్ళు. ఈ బలవంతులూ భయంకర కోపం గలవారూ అయిన వానరులు చెట్లతో, కొండలతో కొడుతూ నా ఎదుట నిలిచి ఉన్నారు. యుద్ధాన్ని ప్రశంసించే వీరిని నేను సంహరించాలనుకుంటున్నాను, ఎందుకంటే రాక్షససేన అంతా వీరి చేత మథించబడినట్లు కనిపిస్తోంది.’ తరువాత రథికులలో శ్రేష్ఠుడైన అకంపనుడు వేగంగా కదిలే గుర్రాలు గల రథంతో దూరం నుంచే బాణజాలాలతో వానరుల మీదికి దూసుకువెళ్ళాడు. ఇక్కడ అకంపనుని క్రోధం కేవలం అహంకారం కాదు, తన సేన వినాశాన్ని చూసి కలిగిన దుఃఖం కూడా — ‘రాక్షససేన అంతా వీరి చేత మథించబడినట్లు కనిపిస్తోంది’ అనే మాటలో అతని వ్యథ కనిపిస్తుంది. సారథితో చెప్పిన మాట రణనీతిని సూచిస్తుంది — అతడు సామాన్య సైనికులను విడిచి, ఏ వీరుల చేత రాక్షససేన నశించిందో వారినే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాడు. ‘సమరశ్లాఘినః’ (యుద్ధాన్ని ప్రశంసించేవారు) అనే పదంతో అతడు వానరులను కూడా వీరులుగా అంగీకరిస్తాడు, వారి యుద్ధప్రీతిని గౌరవిస్తాడు — శత్రువు గుణాలను అంగీకరించడం వీరుని లక్షణం. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఏతేఽత్ర బహవః’ (ఇక్కడ అనేకులు) అనే పాఠం, ఇక్కడ ‘ఏతే చ బలినః’ (ఈ బలవంతులు); అక్కడ ‘భీమకాయాః’ (భయంకర దేహాలు గలవారు), ఇక్కడ ‘భీమకోపాః’ (భయంకర కోపం గలవారు) అనే భేదాలున్నాయి. రథవేగం ‘ప్రచలితాశ్వేన’ (కదిలే గుర్రాలు గల) అనే పదంతో చెప్పబడింది — సమీక్షిత పాఠంలో ‘ప్రజవితాశ్వేన’ (వేగం పెంచిన గుర్రాలు గల). దూరం నుంచి బాణాలు కురిపించడం రథికునికి లాభం, ఎందుకంటే వానరులు దగ్గరికి రాలేరు.

అకంపనుని బాణాలతో భగ్నమైన వానరులు రణంలో నిలవలేకపోయారు, ఇక పోరాడడం ఎక్కడ — వారందరూ పరుగెత్తి పారిపోయారు. అకంపనుని బాణాలకు గురై మృత్యువశమవుతున్న తన జ్ఞాతులను చూసి మహాబలుడైన హనుమంతుడు అక్కడికి వచ్చాడు. ఆ మహావానరుని చూసి వీరులైన వానరశ్రేష్ఠులందరూ సమరంలో కలిసి ఆనందంతో అతనిని చుట్టుముట్టారు. స్థిరంగా నిలిచిన హనుమంతుని చూసి, బలవంతుని ఆశ్రయించిన ఆ వానరశ్రేష్ఠులు తామూ బలవంతులయ్యారు. పర్వతంలా నిలిచిన హనుమంతుని మీద అకంపనుడు, మహేంద్రుడు జలధారలు కురిపించినట్లు, బాణాలు కురిపించాడు. శరీరంపై పడిన బాణసమూహాలను లెక్కచేయకుండా మహాబలుడైన కపి అకంపనుని వధించాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. తరువాత మహాతేజస్వి, వాయుపుత్రుడు అయిన హనుమంతుడు నవ్వుతూ భూమిని కంపింపజేస్తున్నట్లు ఆ రాక్షసుని మీదికి పరుగెత్తాడు. ఇక్కడ కవి ఒక మనస్తత్వ సత్యాన్ని చూపుతాడు — ఒక్క దృఢమైన వీరుని ఉనికితోనే భగ్నమైన సైనికులు మళ్ళీ ధైర్యం పొందుతారు. ‘బలవంతుని ఆశ్రయించినవారు’ అనే మాట నాయకులందరికీ ఉపదేశం. ‘ప్రహస్య’ (నవ్వుతూ) అనే పదం హనుమంతుని నిర్భయత్వాన్ని సూచిస్తుంది — బాణవర్షంలో కూడా అతడు నవ్వుతాడు. ‘జ్ఞాతీన్’ (జ్ఞాతులను) అనే పదంతో హనుమంతుని కరుణ కూడా కనిపిస్తుంది — తన బంధువులు మృత్యుముఖంలో పడడం చూసే అతడు యుద్ధంలో ప్రవేశిస్తాడు, కీర్తి లోభంతో కాదు. అతని రాకతో యుద్ధపు దిశ మారింది — పారిపోతున్న వానరులు మళ్ళీ ఏకమయ్యారు. అకంపనుని బాణవర్షం ఇంద్రుని జలధారలతో పోల్చబడింది, హనుమంతుడు పర్వతంతో — పర్వతం వర్షధారలను సహించినట్లు హనుమంతుడు బాణాలను సహిస్తాడు. ఈ ఉపమానం హనుమంతుని స్థైర్యాన్ని చూపుతుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ప్లవగయూథపాః’, ‘హరియూథపాః’ అనే పాఠాలు, ఇక్కడ రెండుసార్లు ‘ప్లవగర్షభాః’; అర్థం మాత్రం ఒకటే. ‘మేదినీం కంపయన్నివ’ (భూమిని కంపింపజేస్తున్నట్లు) అనే పదంతో అతని వేగమూ గౌరవమూ చెప్పబడ్డాయి — అకంపనుని ఎదుట భూమియే కంపిస్తోంది.

గర్జిస్తూ తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న హనుమంతుని రూపం మండే అగ్నిలా ఎదిరించరానిదిగా అయింది. తన దగ్గర ఆయుధం లేదని తెలుసుకుని క్రోధంతో కూడిన వానరశ్రేష్ఠుడు వేగంగా ఒక పర్వతాన్ని పెకలించాడు. ఒక్క చేతితో ఆ అతి పెద్ద పర్వతాన్ని పట్టుకుని వీర్యవంతుడైన మారుతి మహానాదం చేసి దానిని గిరగిరా తిప్పాడు. తరువాత అతడు రాక్షసేంద్రుడైన అకంపనుని మీదికి పరుగెత్తాడు — పూర్వం యుద్ధంలో పురందరుడు వజ్రంతో నముచి మీదికి పరుగెత్తినట్లు. అకంపనుడు మాత్రం ఎత్తిపట్టిన ఆ పర్వతశిఖరాన్ని చూసి దూరం నుంచే అర్ధచంద్రాకార మహాబాణాలతో దానిని చీల్చివేశాడు. రాక్షసుని బాణాలతో ఆకాశంలోనే చీలి చెల్లాచెదురై పడిన ఆ పర్వతాగ్రాన్ని చూసి హనుమంతుడు క్రోధంతో మూర్ఛితుడయ్యాడు. రోషమూ దర్పమూ గల ఆ వానరుడు అశ్వకర్ణం అనే వృక్షాన్ని చేరి, మహాపర్వతంలా ఎత్తుగా ఉన్న దానిని వెంటనే పెకలించాడు. పెద్ద బోదె గల ఆ అశ్వకర్ణాన్ని పట్టుకుని మహాతేజస్వి అయిన అతడు పరమ ప్రీతితో యుద్ధంలో దానిని గిరగిరా తిప్పాడు. ఇక్కడ ‘పరయా ప్రీత్యా’ (పరమ ప్రీతితో) అనే పదం ఆసక్తికరమైనది — క్రోధంలో కూడా హనుమంతుని యుద్ధోత్సాహమూ ఆనందమూ నశించవు. నముచివధ ఉపమానం హనుమంతుని ఇంద్రునితో, అకంపనుని దైత్యునితో సమానం చేస్తుంది, రాబోయే వధను సూచిస్తుంది. అశ్వకర్ణం సాలవృక్షంలో ఒక రకమని ప్రసిద్ధి. ‘అప్రహరణమ్’ (ఆయుధం లేనివాడు) అనే పదం హనుమంతుని స్వభావాన్ని చూపుతుంది — అతడు ఆయుధాలు ధరించడు, దగ్గర ఏది దొరికితే అదే అతని ఆయుధం. మొదటి దెబ్బ విఫలమైంది, కానీ దానితో హనుమంతుని క్రోధం రెట్టింపైంది. పర్వతం నుంచి వృక్షానికి మారడం యుద్ధనీతి కూడా — దూరం నుంచి విసిరిన పర్వతం బాణాలతో చీలుతుంది, చేతిలో పట్టుకున్న వృక్షం మాత్రం దగ్గరి యుద్ధంలో ఉపయోగపడుతుంది. హనుమంతుని రూపం ‘దీప్తస్యేవ విభావసోః’ (మండే అగ్నిలా) అని అగ్నితో పోల్చబడింది — అతడు అగ్నిపుత్రుడైన నీలునికి సఖుడు, వాయుపుత్రుడు; వాయువుతో కలిసి అగ్ని మరింత ప్రజ్వలిస్తుందని కవి సూచిస్తున్నట్లుంది. అకంపనుని ధనుష్కౌశలం కూడా ఇక్కడ అంగీకరించబడింది — మహాపర్వతాన్ని ఆకాశంలోనే బాణాలతో ఛేదించడం సామాన్య యోధునికి సాధ్యం కాదు. కాబట్టి ఇది సమానులైన వీరుల యుద్ధమని చూపబడింది, దానితో హనుమంతుని విజయానికి మరింత గౌరవం లభిస్తుంది. పర్వతం చీలడం చూసి హనుమంతుడు నిరుత్సాహపడడు, క్రోధంతో మూర్ఛితుడవుతాడు — విఘ్నం వీరుని ఉత్సాహాన్ని పెంచుతుంది.

అమితవేగంతో పరుగెత్తుతూ పరమ క్రోధంతో ఉన్న హనుమంతుడు బలంగా చెట్లను విరిచాడు, పాదాలతో భూమిని చీలుస్తున్నట్లు నడిచాడు. బుద్ధిమంతుడైన హనుమంతుడు ఏనుగులను వాటిపై ఎక్కినవారితో సహా, రథాలను రథికులతో సహా, కాల్బలపు రాక్షసులను సంహరించాడు. అంతకునిలా కోపించిన, చెట్టు చేతబట్టిన, ప్రాణాలను హరించే హనుమంతుని చూసి రాక్షసులు పారిపోయారు. రాక్షసులకు భయం కలిగించే, బాగా కోపించిన అతడు మీదికి వస్తుండడం చూసి వీరుడైన అకంపనుడు కలతచెందాడు, గర్జించాడు. అతడు దేహాన్ని చీల్చే వాడి పద్నాలుగు బాణాలతో మహావీర్యుడైన హనుమంతుని చీల్చాడు. ఇలా నారాచాలతో, వాడి శక్తులతో నిండిపోయిన వీరుడు హనుమంతుడు చెట్లు మొలిచిన శిఖరాలు గల పర్వతంలా కనిపించాడు. రక్తంతో రంజితుడైన మహావీర్యుడు, మహాకాయుడు, మహాబలుడు అయిన అతడు పూచిన అశోకవృక్షంలా, పొగ లేని అగ్నిలా ప్రకాశించాడు. తరువాత మరొక చెట్టును పెకలించి సాటిలేని వేగంతో అతడు రాక్షసేంద్రుడైన అకంపనుని తలపై వెంటనే కొట్టాడు. కోపించిన మహాత్ముడైన వానరేంద్రుడు ఆ చెట్టుతో కొట్టగా ఆ రాక్షసుడు పడిపోయాడు, మరణించాడు. ‘పపాత చ మమార చ’ (పడ్డాడు, మరణించాడు) అనే రెండు క్రియలతో వధ ఆకస్మికత సూచించబడుతుంది. బాణాలు గుచ్చుకున్న హనుమంతుని ఉపమానాలు అందమైనవి — బాణాలు చెట్ల వంటివి, రక్తం అశోక పుష్పాల వంటిది. ‘విరరాజ మహావీర్యః’ అనే శ్లోకం సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. దేవతలు కూడా కంపింపజేయలేని అకంపనుడు ఒక్క వృక్షప్రహారంతో కూలిపోయాడు — అతని పేరు అర్థం వ్యర్థమైంది. పద్నాలుగు బాణాలు కూడా హనుమంతుని ఆపలేవు; బాణాలు గుచ్చుకున్నా అతడు ముందుకే సాగుతాడు. హనుమంతుని పరాక్రమ వర్ణనలో సేనలోని నాలుగు అంగాలు చెప్పబడ్డాయి — ఏనుగులు, రథాలు, కాల్బలం, వాటిపై ఎక్కినవారు — దానితో అతడు ఒక్కడే సమస్త చతురంగసేనను నాశనం చేస్తాడని తెలుస్తుంది. ‘అంతకునిలా’ అనే ఉపమానం రాక్షసుల దృష్టితో చెప్పబడింది — వారికి అతడు సాక్షాత్ మృత్యువు. అకంపనునికి ‘చుక్షోభ’ (కలతచెందాడు) అనే క్రియ మొదటిసారి అతడు కూడా కలతచెందాడని సూచిస్తుంది — అతని పేరు అర్థం ఇక్కడే భగ్నమైంది. సమీక్షిత పాఠంలో ‘చుక్రోధ’ (కోపించాడు) అనే పాఠం, ఇక్కడ మాత్రం ముద్రణలో ‘చుక్షోభ’ ఉంది. వధ క్షణంలో కవి క్లుప్తంగా ఉంటాడు — ఒక శ్లోకం దెబ్బకు, ఒకటి పతనానికి; దీర్ఘ వర్ణన లేదు, ఎందుకంటే వీరుని కార్యం త్వరగా నెరవేరింది. బాణాలు గుచ్చుకున్నా హనుమంతుడు అలసిపోడు, ఇంకా ఎక్కువగా శోభిస్తాడు — ఈ విశేషం ముందు రావణునితో యుద్ధంలో కూడా కనిపిస్తుంది.

రాక్షసేంద్రుడైన అకంపనుడు నేలపై హతుడై ఉండడం చూసి రాక్షసులందరూ భూకంపంలో చెట్లలా వ్యథ చెందారు. ఓడిపోయిన వారందరూ ఆయుధాలు విసిరివేసి, వానరులు వెంటాడగా భయంతో లంకకు వెళ్ళారు. జుట్టు విరబోసుకుని, తొట్రుపడుతూ, గర్వం భగ్నమై, ఓడిపోయిన వారు భయంతో చెమట కారుతున్న అవయవాలతో పారిపోయారు. భయంతో ఒకరినొకరు తొక్కుకుంటూ వారు నగరంలో ప్రవేశించారు, మూఢులై మాటిమాటికీ వెనక్కి తిరిగి చూస్తూ ఉన్నారు. ఆ రాక్షసులు లంకలో ప్రవేశించగానే మహాబలులైన వానరులందరూ కలిసి హనుమంతుని పూజించారు. సత్త్వసంపన్నుడైన హనుమంతుడు కూడా ఉత్సాహంతో పొంగిపోయి, ఆ వానరులందరినీ యథోచితంగా, అనుకూలంగా తిరిగి సత్కరించాడు. జయోత్సాహంతో ఉన్న వానరులు శక్తి మేరకు గర్జించారు, అక్కడ ప్రాణాలతో ఉన్న రాక్షసులను కూడా ఈడ్చుకుపోయారు. విష్ణువు శత్రునాశకుడు, మహాబలుడు అయిన భయంకర మహాసురుని సేనాముఖంలో సంహరించి వీరశోభను పొందినట్లు, మహాకపి మారుతి రాక్షసులను ఎదుర్కొని సంహరించి వీరశోభను పొందాడు. అప్పుడు దేవగణాలు, స్వయంగా రాముడు, అతిబలుడైన లక్ష్మణుడు, సుగ్రీవుడు మొదలైన వానరులు, మహాబలుడైన విభీషణుడు ఆ కపిని పూజించారు. చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో (వంశస్థంలో) రచించబడ్డాయి, సర్గ సమాప్తిని గౌరవంతో సూచిస్తాయి. ఓడిపోయిన రాక్షసుల వర్ణన కరుణాజనకమైనది — జుట్టు విరబోసుకుని, చెమటతో తడిసి, మళ్ళీ మళ్ళీ వెనక్కి చూస్తూ. హనుమంతుని వినయాన్ని కూడా ప్రస్తావించాలి — అతడు తానే పూజను స్వీకరించడమే కాదు, ఇతర వానరులను కూడా యథోచితంగా సత్కరిస్తాడు. ‘సప్రాణానేవ రాక్షసాన్ చకృషుః’ (ప్రాణాలతో ఉన్న రాక్షసులను ఈడ్చుకుపోయారు) — జీవించి ఉన్న రాక్షసులను కూడా వానరులు ఈడ్చుకుపోయారు, యుద్ధపు క్రూరత ఇక్కడ కూడా కనిపిస్తుంది. రాముని, లక్ష్మణుని పూజ హనుమంతునికి సర్వోత్తమ పారితోషికం. సర్గాంతంలో విష్ణువు ఉపమానం హనుమంతుని కార్యాన్ని దైవకార్యంతో సమానం చేస్తుంది. రాక్షసులు పారిపోవడం భూకంపంలో చెట్లు వణకడంతో పోల్చబడింది — అకంపనుని పతనమే భూకంపం, దానితో రాక్షసులందరూ చెట్లలా కంపించారు. ఈ ఉపమానం పేరులోని వైరుధ్యాన్ని కూడా సూచిస్తుంది — ‘అకంపనుడు’ (కంపించనివాడు) అని ప్రసిద్ధుడైనవాని పతనంతో సర్వమూ కంపించింది. వానరుల ఆనందం ‘యథాప్రాణమ్’ (శక్తి మేరకు) అనే పదంతో చెప్పబడింది — ప్రాణాలు అనుమతించినంత బిగ్గరగా వారు గర్జించారు. హనుమంతుని సత్కారం మూడు స్థాయిలలో వర్ణించబడింది — మొదట తోటి యోధులైన వానరుల చేత, తరువాత దేవతల చేత, తరువాత స్వామి రాముని, లక్ష్మణుని, సుగ్రీవుని, విభీషణుని చేత. ఇలా అతని కార్యపు గొప్పతనాన్ని సర్వలోకాలూ అంగీకరించాయి, సర్గ అతని కీర్తితోనే ముగుస్తుంది.

குமுதன், நளன் முதலிய வானரருள் சிறந்தவர்கள் செய்த அந்த மாபெரும் செயலை — ராக்ஷசப் படையின் படுகொலையை — கண்டு அகம்பனன் போரில் கடுஞ்சினம் கொண்டான். சினத்தால் மயங்கியவன் போல ஆன அவன், தன் சிறந்த வில்லை அசைத்தபடி, பகைவர்களின் செயலைக் கண்டு, தேரோட்டியிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘தேரோட்டியே, இந்த வலிய வானரர்கள் போர்க்களத்தில் மிகப் பல ராக்ஷசர்களைக் கொல்லும் அந்த இடத்துக்கே விரைவாகத் தேரைச் செலுத்து. வலிமையும் அச்சந்தரும் சினமும் உடைய இந்த வானரர்கள் மரங்களாலும் பாறைகளாலும் அடித்தபடி என் முன்னே நிற்கிறார்கள். போரைப் பெருமையாகக் கருதும் இவர்களை நான் கொல்ல விரும்புகிறேன்; ஏனெனில் ராக்ஷசர்களின் படை முழுவதும் இவர்களால் நசுக்கப்பட்டதாகத் தெரிகிறது.’ பின்னர் தேர்வீரர்களுள் சிறந்த அகம்பனன் விரைந்து ஓடும் குதிரைகள் பூட்டிய தேரில், தொலைவிலிருந்தே அம்புக் கூட்டங்களால் வானரர்கள்மேல் பாய்ந்தான். இங்கே அகம்பனனின் சினம் வெறும் செருக்கு மட்டுமல்ல; தன் படையின் அழிவைக் கண்டதால் பிறந்த துயரமும் ஆகும் — ‘ஏதை: ப்ரமதிதம் ஸர்வம் ரக்ஷஸாம் த்ருச்யதே பலம்’ (இவர்களால் ராக்ஷசர்களின் படை முழுவதும் நசுக்கப்பட்டதாகத் தெரிகிறது) என்ற சொற்களில் அவனுடைய வேதனை தெரிகிறது. தேரோட்டியிடம் அவன் சொன்ன சொற்கள் போர் உத்தியைக் காட்டுகின்றன — அவன் சாதாரண வீரர்களை விட்டுவிட்டு, எந்த வீரர்களால் ராக்ஷசப் படை அழிந்ததோ அவர்களையே இலக்காகக் கொள்கிறான். ‘ஸமரச்லாகின:’ (போரைப் பெருமையாகக் கருதுபவர்கள்) என்ற சொல்லால் அவன் வானரர்களையும் வீரர்கள் என்று ஏற்றுக்கொள்கிறான், அவர்களுடைய போர் ஆர்வத்தையும் மதிக்கிறான் — பகைவனின் நற்குணங்களை ஏற்பது வீரனின் இலக்கணம். திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஏதேத்ர பஹவ:’ (இங்கே இவர்கள் பலர்) என்பது பாடம், இங்கே ‘ஏதே ச பலின:’ (இந்த வலியவர்கள்); அங்கே ‘பீமகாயா:’ (அச்சந்தரும் உடலுடையவர்கள்), இங்கே ‘பீமகோபா:’ (அச்சந்தரும் சினமுடையவர்கள்) என்று வேறுபாடுகள் உள்ளன. தேரின் வேகம் ‘ப்ரசலிதாச்வேன’ (விரைந்து ஓடும் குதிரைகளுடைய) என்ற சொல்லால் சொல்லப்படுகிறது — திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ப்ரஜவிதாச்வேன’ (வேகமூட்டப்பட்ட குதிரைகளுடைய). தொலைவிலிருந்து அம்பு மழை பொழிவது தேர்வீரனுக்கு உள்ள அனுகூலம்; ஏனெனில் வானரர்களால் அருகில் வர முடியாது.

அகம்பனனின் அம்புகளால் சிதறடிக்கப்பட்ட வானரர்களால் போர்க்களத்தில் நிற்கக்கூட முடியவில்லை; போரிடுவதைப் பற்றிச் சொல்லவே வேண்டாம் — அவர்கள் அனைவரும் ஓடினர், புறமுதுகிட்டனர். அகம்பனனின் அம்புகளைத் தொடர்ந்து மரணத்தின் வசப்பட்ட தன் உறவினர்களைக் கண்டு, பெருவலிமையுடைய அனுமன் அங்கே வந்து நின்றான். அந்தப் பெரும் வானரனைக் கண்டு, வானரருள் காளைகளான வீரர்கள் அனைவரும் போர்க்களத்தில் ஒன்றுகூடி, மகிழ்ச்சியுடன் அவனைச் சூழ்ந்துகொண்டனர். உறுதியாக நிற்கும் அனுமனைக் கண்டு, அந்த வலியவனைச் சார்ந்த அந்த வானரருள் காளைகள் தாமும் வலிமை பெற்றனர். மலை போல நின்ற அனுமன்மேல், மகேந்திரன் மழைத்தாரைகளைப் பொழிவது போல, அகம்பனன் அம்புகளைப் பொழிந்தான். தன் உடல்மேல் விழுந்த அம்புக் கூட்டங்களைப் பொருட்படுத்தாமல், பெருவலிமையுடைய அந்த வானரன் அகம்பனனைக் கொல்ல மனம் கொண்டான். பின்னர் பேரொளியுடைய வாயுமைந்தனான அனுமன் சிரித்துக்கொண்டு, பூமியை நடுங்கச் செய்பவன் போல அந்த ராக்ஷசனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். இங்கே கவிஞர் ஓர் உளவியல் உண்மையைக் காட்டுகிறார் — உறுதியான ஒரு வீரன் வந்து நின்றாலே போதும், சிதறிய வீரர்கள் மீண்டும் துணிவு பெறுகிறார்கள். ‘பலவந்தமுபாச்ரிதா:’ (வலியவனைச் சார்ந்தவர்கள்) என்ற சொல் எல்லாத் தலைவர்களுக்கும் ஒரு பாடம். ‘ப்ரஹஸ்ய’ (சிரித்து) என்ற சொல் அனுமனின் அச்சமின்மையைக் காட்டுகிறது — அம்பு மழையிலும் அவன் சிரிக்கிறான். ‘ஜ்ஞாதீன்’ (உறவினர்களை) என்ற சொல்லால் அனுமனின் இரக்கமும் தெரிகிறது — தன் உறவினர்கள் மரணத்தின் வாயில் விழுந்ததைக் கண்டதாலேயே அவன் போரில் நுழைகிறான்; புகழ் ஆசையால் அல்ல. அவனுடைய வருகையால் போரின் போக்கு மாறியது — ஓடிக்கொண்டிருந்த வானரர்கள் மீண்டும் ஒன்றுகூடினர். அகம்பனனின் அம்பு மழை இந்திரனின் மழைத்தாரைகளுக்கும், அனுமன் மலைக்கும் ஒப்பிடப்படுகிறார்கள் — மலை மழைத்தாரைகளைத் தாங்குவது போல அனுமன் அம்புகளைத் தாங்குகிறான். இந்த உவமை அனுமனின் உறுதியைக் காட்டுகிறது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ப்லவகயூதபா:’, ‘ஹரியூதபா:’ (வானரப் படைத்தலைவர்கள்) என்ற இரு பாடங்கள் உள்ளன; இங்கே இரு இடங்களிலும் ‘ப்லவகர்ஷபா:’ (வானரருள் காளைகள்) என்று உள்ளது; ஆனால் பொருள் ஒன்றே. ‘மேதினீம் கம்பயன்னிவ’ (பூமியை நடுங்கச் செய்பவன் போல) என்ற சொற்களால் அவனுடைய வேகமும் கனமும் சொல்லப்படுகின்றன — ‘அகம்பனன்’ (நடுங்காதவன்) என்று பெயர் கொண்டவன் முன்னே பூமியே நடுங்குகிறது.

முழங்கிக்கொண்டும் ஒளியால் சுடர்விட்டுக்கொண்டும் இருந்த அனுமனின் உருவம், கொழுந்துவிட்டு எரியும் நெருப்பைப் போல அணுக முடியாததாக ஆனது. தன்னிடம் ஆயுதம் இல்லை என்று உணர்ந்து, சினம் நிறைந்த அந்த வானரருள் சிறந்தவன் வேகமாக ஒரு மலையைப் பெயர்த்தெடுத்தான். மிகப் பெரிய அந்த மலையை ஒரே கையால் பிடித்துக்கொண்டு, ஆற்றல் மிக்க மாருதி பெருமுழக்கம் செய்து அதைச் சுழற்றினான். பின்னர், முன்பு போரில் புரந்தரன் (இந்திரன்) வஜ்ராயுதத்துடன் நமுசியை நோக்கிப் பாய்ந்தது போல, அவன் ராக்ஷசத் தலைவன் அகம்பனனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். ஆனால் அகம்பனன் உயர்த்தப்பட்ட அந்த மலைச்சிகரத்தைக் கண்டு, தொலைவிலிருந்தே பிறை வடிவ நுனியுடைய பெரிய அம்புகளால் அதைப் பிளந்தான். ராக்ஷசனின் அம்புகளால் வானிலேயே பிளக்கப்பட்டுச் சிதறி விழுந்த அந்த மலைமுகட்டைக் கண்டு அனுமன் சினத்தால் மயங்கினான். சீற்றமும் செருக்கும் கொண்ட அந்த வானரன், அச்வகர்ணம் என்ற பெயருடைய, பெரிய மலை போல உயர்ந்திருந்த ஒரு மரத்தை அணுகி விரைவாக அதைப் பிடுங்கினான். பெரிய அடிமரமுடைய அந்த அச்வகர்ணத்தைப் பிடித்துக்கொண்டு, பேரொளியுடைய அவன் மிகுந்த மகிழ்ச்சியுடன் போரில் அதைச் சுழற்றினான். இங்கே ‘பரயா ப்ரீத்யா’ (மிகுந்த மகிழ்ச்சியுடன்) என்ற சொல் சுவையானது — சினத்திலும் அனுமனின் போர் ஊக்கமும் மகிழ்ச்சியும் அழிவதில்லை. நமுசி வதத்தின் உவமை அனுமனை இந்திரனுக்கும், அகம்பனனை அசுரனுக்கும் நிகராக்குகிறது; வரப்போகும் வதத்தையும் குறிப்பிடுகிறது. அச்வகர்ணம் ஒருவகை சால மரம் என்று அறியப்படுகிறது. ‘அப்ரஹரணம்’ (ஆயுதமில்லாதவன்) என்ற சொல் அனுமனின் இயல்பைக் காட்டுகிறது — அவன் ஆயுதங்களைத் தரிப்பதில்லை; அருகில் எது கிடைக்கிறதோ அதுவே அவனுடைய ஆயுதம். முதல் அடி பலனற்றுப் போனது; ஆனால் அதனால் அனுமனின் சினம் இருமடங்கானது. மலையிலிருந்து மரத்துக்கு மாறியது ஒரு போர் உத்தியும் ஆகும் — தொலைவிலிருந்து எறியப்படும் மலை அம்புகளால் பிளக்கப்படுகிறது; கையில் பிடித்த மரமோ அருகிலிருந்து போரிடப் பயன்படுகிறது. அனுமனின் உருவம் ‘தீப்தஸ்யேவ விபாவஸோ:’ (கொழுந்துவிட்டு எரியும் நெருப்பைப் போல) என்று நெருப்புக்கு ஒப்பிடப்படுகிறது — அவன் அக்கினியின் மகனான நீலனின் தோழன், வாயுவின் மகனும் ஆவான்; காற்றுடன் சேர்ந்தால் நெருப்பு மேலும் சுடர்விடும் என்று கவிஞர் குறிப்பிடுவது போல் உள்ளது. அகம்பனனின் வில்திறமையும் இங்கே ஏற்கப்படுகிறது — பெரிய மலையை வானிலேயே அம்புகளால் பிளக்க சாதாரண வீரனால் முடியாது. எனவே இது சமமான இரு வீரர்களுக்கு இடையிலான போர் என்று காட்டப்படுகிறது; இதனால் அனுமனின் வெற்றி மேலும் பெருமை பெறுகிறது. மலை பிளக்கப்பட்டதைக் கண்டு அனுமன் ஊக்கம் இழக்கவில்லை; மாறாகச் சினத்தால் மயங்கினான் — தடை வீரனின் ஊக்கத்தைப் பெருக்குகிறது.

பெருவேகத்துடன் ஓடிய, மிகுந்த சினங்கொண்ட அனுமன், தன் கால்களால் பூமியைப் பிளப்பவன் போல, மரங்களை விரைவாக முறித்தான். அறிவுடைய அனுமன் யானைகளை அவற்றின் மேலேறியவர்களுடனும், தேர்களை அவற்றின் தேர்வீரர்களுடனும், காலாட்படை ராக்ஷசர்களையும் கொன்றான். யமனைப் போலச் சினங்கொண்டு, மரத்தைக் கையிலேந்தி, உயிர்களைப் பறிக்கும் அனுமனைக் கண்டு ராக்ஷசர்கள் சிதறி ஓடினர். ராக்ஷசர்களுக்கு அச்சமூட்டியபடி மிகுந்த சினத்துடன் பாய்ந்து வரும் அவனைக் கண்டு, வீரனான அகம்பனன் கலங்கி முழங்கினான். அவன் உடலைப் பிளக்கும் கூர்மையான பதினான்கு அம்புகளால் பேராற்றலுடைய அனுமனைத் துளைத்தான். இவ்வாறு நாராசங்களாலும் கூர்மையான சக்திகளாலும் துளைக்கப்பட்ட வீரனான அனுமன், மரங்கள் முளைத்த சிகரங்களுடைய மலையைப் போலக் காட்சியளித்தான். குருதியால் சிவந்த, பேராற்றலும் பேருடலும் பெருவலிமையும் உடைய அவன், பூத்த அசோக மரத்தைப் போலவும், புகையில்லாத நெருப்பைப் போலவும் ஒளிர்ந்தான். பின்னர் வேறொரு மரத்தைப் பிடுங்கி, ஒப்பற்ற வேகத்துடன் அவன் ராக்ஷசத் தலைவன் அகம்பனனின் தலையில் விரைந்து அடித்தான். சினங்கொண்ட மகாத்மாவான அந்த வானரத் தலைவனின் அந்த மரத்தால் அடிபட்ட அந்த ராக்ஷசன் விழுந்தான், இறந்தான். ‘பபாத ச மமார ச’ (விழுந்தான், இறந்தான்) என்ற இரு வினைச்சொற்களால் வதத்தின் திடீர்த்தன்மை காட்டப்படுகிறது. அம்புகளால் துளைக்கப்பட்ட அனுமனுக்குச் சொல்லப்பட்ட உவமைகள் அழகானவை — அம்புகள் மரங்களைப் போலவும், குருதி அசோக மலர்களைப் போலவும். ‘விரராஜ மஹாவீர்ய:’ (பேராற்றலுடையவன் ஒளிர்ந்தான்) என்ற சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. தேவர்களாலும் நடுங்கச் செய்ய முடியாதிருந்த அகம்பனன் ஒரே மரத்தின் அடியால் விழுந்தான் — அவன் பெயரின் பொருள் பொய்யாயிற்று. பதினான்கு அம்புகளும் அனுமனைத் தடுக்கவில்லை; அம்புகளால் துளைக்கப்பட்டபடியே அவன் முன்னேறுகிறான். அனுமனின் பராக்கிரம வருணனையில் படையின் நான்கு அங்கங்களும் சொல்லப்படுகின்றன — யானைகள், தேர்கள், காலாட்கள், அவற்றின் மேலேறியவர்கள் — இதனால் அவன் ஒருவனே முழு நால்வகைப் படையையும் அழிக்கிறான் என்று அறியப்படுகிறது. ‘அந்தகமிவ’ (யமனைப் போல) என்ற உவமை ராக்ஷசர்களின் பார்வையில் சொல்லப்பட்டது — அவர்களுக்கு அவன் கண்கண்ட மரணமே. அகம்பனனைப் பற்றிய ‘சுக்ஷோப’ (கலங்கினான்) என்ற வினைச்சொல், முதன்முறையாக அவனும் கலக்கமடைந்தான் என்று காட்டுகிறது — அவன் பெயரின் பொருள் இங்கேயே உடைந்தது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘சுக்ரோத’ (சினந்தான்) என்பது பாடம்; இங்கோ அச்சுப் பதிப்பில் ‘சுக்ஷோப’ என்று உள்ளது. வதத்தின் கணத்தில் கவிஞர் சுருக்கமாகச் சொல்கிறார் — ஒரு சுலோகம் அடிக்கு, ஒரு சுலோகம் விழுதலுக்கு; நீண்ட வருணனை இல்லை; ஏனெனில் வீரனின் செயல் விரைவில் நிறைவேறியது. அம்புகளால் துளைக்கப்பட்டும் அனுமன் சோர்வடையவில்லை; மாறாக மேலும் ஒளிர்கிறான் — இந்தச் சிறப்பு பின்னர் ராவணனுடனான போரிலும் காணப்படுகிறது.

ராக்ஷசத் தலைவன் அகம்பனன் தரையில் கொல்லப்பட்டுக் கிடப்பதைக் கண்டு, ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் நிலநடுக்கத்தில் மரங்கள் போல நடுங்கினர். தோற்றுப்போன அவர்கள் அனைவரும் ஆயுதங்களை எறிந்துவிட்டு, வானரர்களால் துரத்தப்பட்டு, அச்சத்தால் இலங்கைக்கு ஓடினர். தலைமுடி அவிழ்ந்து, கலக்கமுற்று, மானம் இழந்து, தோற்றுப்போன அவர்கள் அச்சத்தால் வியர்வை சொட்டும் உடல்களுடன் ஓடினர். அச்சத்தால் ஒருவரை ஒருவர் நசுக்கியபடி அவர்கள் நகருக்குள் நுழைந்தனர்; மயக்கமுற்று மீண்டும் மீண்டும் பின்னால் திரும்பிப் பார்த்துக்கொண்டிருந்தனர். அந்த ராக்ஷசர்கள் இலங்கைக்குள் நுழைந்ததும், பெருவலிமையுடைய வானரர்கள் அனைவரும் ஒன்றுகூடி அனுமனைப் போற்றினர். மனவலிமை மிக்க அனுமனும் மனம் மகிழ்ந்து, அந்த வானரர்கள் அனைவரையும் தகுதிக்கேற்பவும் அன்புடனும் திரும்பப் போற்றினான். வெற்றியால் பொலிந்த வானரர்கள் தம் முழு வலிமையுடன் முழங்கினர்; அங்கே உயிருடன் இருந்த ராக்ஷசர்களையும் இழுத்துச் சென்றனர். பகைவர்களை அழிப்பவனும் பெருவலிமையுடையவனுமான அச்சந்தரும் மகா அசுரனைப் படையின் முன்னணியில் கொன்று விஷ்ணு வீரப்பொலிவை அடைந்தது போல, மாபெரும் வானரனான மாருதியும் ராக்ஷசர்களை எதிர்கொண்டு கொன்று வீரப்பொலிவை அடைந்தான். அப்போது தேவர் கூட்டங்களும், ராமனே நேரிலும், பெருவலிமையுடைய லக்ஷ்மணனும், சுக்ரீவன் முதலிய வானரர்களும், பெருவலிமையுடைய விபீஷணனும் அந்த வானரனைப் போற்றினர். இறுதி இரு சுலோகங்கள் நீண்ட யாப்பில் (வம்சஸ்தத்தில்) அமைந்தவை; அவை சர்க்கத்தின் நிறைவைப் பெருமிதத்துடன் குறிக்கின்றன. தோற்ற ராக்ஷசர்களின் வருணனை இரக்கமூட்டுவது — அவிழ்ந்த முடியுடன், வியர்வையில் நனைந்து, மீண்டும் மீண்டும் பின்னால் பார்த்தபடி. அனுமனின் பணிவும் குறிப்பிடத்தக்கது — அவன் தானே போற்றுதலை ஏற்பதோடு நில்லாமல், மற்ற வானரர்களையும் தகுதிக்கேற்பப் போற்றுகிறான். ‘ஸப்ராணானேவ ராக்ஷஸான் சக்ருஷு:’ (உயிருடன் இருந்த ராக்ஷசர்களையே இழுத்தனர்) — உயிருடன் இருந்த ராக்ஷசர்களும் வானரர்களால் இழுத்துச் செல்லப்பட்டனர்; போரின் கொடுமை இங்கும் தெரிகிறது. ராமனும் லக்ஷ்மணனும் செய்த போற்றுதலே அனுமனுக்கு மிக உயர்ந்த பரிசு. சர்க்கத்தின் இறுதியில் வரும் விஷ்ணுவின் உவமை அனுமனின் செயலைத் தெய்வச் செயலுக்கு நிகராக்குகிறது. ராக்ஷசர்களின் ஓட்டம் நிலநடுக்கத்தில் மரங்கள் நடுங்குவதற்கு ஒப்பிடப்படுகிறது — அகம்பனனின் வீழ்ச்சியே நிலநடுக்கம்; அதனால் ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் மரங்களைப் போல நடுங்கினர். இந்த உவமை பெயருடனான முரணையும் குறிக்கிறது — ‘அகம்பனன்’ (நடுங்காதவன்) என்று புகழ்பெற்றவனின் வீழ்ச்சியால் எல்லாம் நடுங்கியது. வானரர்களின் மகிழ்ச்சி ‘யதாப்ராணம்’ (முழு வலிமையுடன்) என்ற சொல்லால் சொல்லப்படுகிறது — உயிர்வலி எவ்வளவு இடம் கொடுத்ததோ அவ்வளவு உரக்க அவர்கள் முழங்கினர். அனுமனுக்குச் செய்யப்பட்ட சிறப்பு மூன்று படிகளில் வருணிக்கப்படுகிறது — முதலில் உடன் போரிட்ட வானரர்களால், பின்னர் தேவர்களால், பின்னர் தலைவனான ராமனாலும் லக்ஷ்மணனாலும் சுக்ரீவனாலும் விபீஷணனாலும். இவ்வாறு அவனுடைய செயலின் பெருமை எல்லா உலகங்களாலும் ஏற்கப்பட்டது; சர்க்கமும் அவனுடைய புகழோடேயே நிறைவடைகிறது.

ಕುಮುದ, ನಳ ಮೊದಲಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮಾಡಿದ ಆ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು — ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಸಂಹಾರವನ್ನು — ಕಂಡು ಅಕಂಪನನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ತಾಳಿದನು. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತಂತಾಗಿ, ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸುತ್ತ, ಶತ್ರುಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಸಾರಥಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಾರಥಿ, ಈ ಬಲಶಾಲಿ ವಾನರರು ರಣದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೇ ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯು. ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಭಯಂಕರ ಕೋಪದವರೂ ಆದ ಈ ವಾನರರು ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಹೊಡೆಯುತ್ತ ನನ್ನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಸಮರವನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಇವರನ್ನು ನಾನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇವರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯೂ ಮಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.’ ಆಮೇಲೆ ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅಕಂಪನನು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವ ಕುದುರೆಗಳ ರಥದಲ್ಲಿ ದೂರದಿಂದಲೇ ಬಾಣಜಾಲಗಳಿಂದ ಕಪಿಗಳ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅಕಂಪನನ ಕ್ರೋಧ ಕೇವಲ ಅಹಂಕಾರವಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ವಿನಾಶವನ್ನು ಕಂಡು ಹುಟ್ಟಿದ ದುಃಖವೂ ಹೌದು — ‘ಏತೈಃ ಪ್ರಮಥಿತಂ ಸರ್ವಂ ರಕ್ಷಸಾಂ ದೃಶ್ಯತೇ ಬಲಮ್’ — ಇವರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆ ಮಥಿತವಾದುದು ಕಾಣುತ್ತಿದೆ — ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ವ್ಯಥೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಸಾರಥಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ರಣನೀತಿಯ ಸೂಚಕ — ಸಾಮಾನ್ಯ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಯಾವ ವೀರರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆ ನಾಶವಾಯಿತೋ ಅವರನ್ನೇ ಅವನು ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಮರಶ್ಲಾಘಿನಃ’ — ಸಮರವನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವವರು — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ವಾನರರನ್ನೂ ವೀರರೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅವರ ಯುದ್ಧಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ವೀರನ ಲಕ್ಷಣ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಏತೇಽತ್ರ ಬಹವಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಏತೇ ಚ ಬಲಿನಃ’; ಅಲ್ಲಿ ‘ಭೀಮಕಾಯಾಃ’, ಇಲ್ಲಿ ‘ಭೀಮಕೋಪಾಃ’ — ಇವು ಭೇದಗಳು. ರಥದ ವೇಗವನ್ನು ‘ಪ್ರಚಲಿತಾಶ್ವೇನ’ — ಓಡುತ್ತಿರುವ ಕುದುರೆಗಳುಳ್ಳ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಜವಿತಾಶ್ವೇನ’. ದೂರದಿಂದ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ ರಥಿಕನಿಗೆ ಲಾಭ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾನರರು ಹತ್ತಿರ ಬರಲಾರರು.

ಅಕಂಪನನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ವಾನರರು ರಣದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಹೋರಾಡುವುದಂತೂ ದೂರದ ಮಾತು — ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಓಡಿಹೋದರು. ಅಕಂಪನನ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗಿ ಮೃತ್ಯುವಶರಾಗುತ್ತಿದ್ದ ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಆ ಮಹಾಕಪಿಯನ್ನು ಕಂಡು ವೀರರಾದ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಂಡು, ಆ ಬಲಶಾಲಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ತಾವೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದರು. ಪರ್ವತದಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಅಕಂಪನನು, ಮಹೇಂದ್ರನು ಮಳೆಧಾರೆಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ, ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಬಾಣರಾಶಿಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಕಪಿ ಅಕಂಪನನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ನಕ್ಕು, ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ನಡುಗಿಸುವಂತೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದು ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬ ದೃಢ ವೀರನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಲೇ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ಸೈನಿಕರು ಮತ್ತೆ ಧೈರ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಬಲವಂತಮುಪಾಶ್ರಿತಾಃ’ — ಬಲಶಾಲಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವರು — ಎಂಬ ಮಾತು ಎಲ್ಲ ನಾಯಕರಿಗೂ ಒಂದು ಉಪದೇಶ. ‘ಪ್ರಹಸ್ಯ’ — ನಕ್ಕು — ಎಂಬ ಪದ ಹನುಮಂತನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲೂ ಅವನು ನಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಜ್ಞಾತೀನ್’ — ಬಂಧುಗಳನ್ನು — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಕರುಣೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳು ಮೃತ್ಯುಮುಖಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡೇ ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಕೀರ್ತಿಯ ಆಸೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಅವನ ಆಗಮನದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ದಿಕ್ಕು ಬದಲಾಯಿತು — ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರು ಮತ್ತೆ ಒಗ್ಗೂಡಿದರು. ಅಕಂಪನನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಇಂದ್ರನ ಮಳೆಧಾರೆಗಳಿಗೂ, ಹನುಮಂತನನ್ನು ಪರ್ವತಕ್ಕೂ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪರ್ವತವು ಮಳೆಧಾರೆಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವಂತೆ ಹನುಮಂತನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಉಪಮೆ ಹನುಮಂತನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ಲವಗಯೂಥಪಾಃ’, ‘ಹರಿಯೂಥಪಾಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠಗಳಿವೆ, ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿಯೂ ‘ಪ್ಲವಗರ್ಷಭಾಃ’; ಅರ್ಥ ಮಾತ್ರ ಒಂದೇ. ‘ಮೇದಿನೀಂ ಕಂಪಯನ್ನಿವ’ — ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುವಂತೆ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ವೇಗವೂ ಗೌರವವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ‘ಅಕಂಪನ’ನಾದವನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯೇ ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ರೂಪ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಸಮೀಪಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ತನ್ನ ಬಳಿ ಆಯುಧವಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ವೇಗದಿಂದ ಒಂದು ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಕಿತ್ತನು. ಒಂದೇ ಕೈಯಿಂದ ಆ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಹಿಡಿದು ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಮಾರುತಿಯು ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ಗರಗರನೆ ತಿರುಗಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ, ಹಿಂದೆ ಪುರಂದರ ಇಂದ್ರನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಜ್ರದಿಂದ ನಮುಚಿಯ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದಂತೆ, ಅವನು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ಅಕಂಪನನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ಅಕಂಪನನಾದರೋ ಎತ್ತಿದ ಆ ಗಿರಿಶಿಖರವನ್ನು ಕಂಡು ದೂರದಿಂದಲೇ ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರದ ಮಹಾಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಸೀಳಿದನು. ರಾಕ್ಷಸನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಬಿದ್ದ ಆ ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತನು. ರೋಷ ಮತ್ತು ದರ್ಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಕಪಿ ಅಶ್ವಕರ್ಣವೆಂಬ ಮರದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಮಹಾಗಿರಿಯಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕಿತ್ತನು. ದೊಡ್ಡ ಕಾಂಡದ ಆ ಅಶ್ವಕರ್ಣವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಅವನು ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಯಾ ಪ್ರೀತ್ಯಾ’ — ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ — ಎಂಬ ಪದ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ — ಕ್ರೋಧದಲ್ಲೂ ಹನುಮಂತನ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವೂ ಆನಂದವೂ ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಮುಚಿವಧೆಯ ಉಪಮೆ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಇಂದ್ರನಿಗೂ ಅಕಂಪನನನ್ನು ದೈತ್ಯನಿಗೂ ಸಮಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ವಧೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಶ್ವಕರ್ಣವು ಒಂದು ಬಗೆಯ ಸಾಲವೃಕ್ಷವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ಅಪ್ರಹರಣಮ್’ — ಆಯುಧವಿಲ್ಲದವನು — ಎಂಬ ಪದ ಹನುಮಂತನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಏನು ಸಿಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ಅವನ ಆಯುಧ. ಮೊದಲ ಏಟು ವಿಫಲವಾಯಿತು, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಕ್ರೋಧ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಯಿತು. ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಮರಕ್ಕೆ ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ಯುದ್ಧನೀತಿಯೂ ಹೌದು — ದೂರದಿಂದ ಎಸೆದ ಬೆಟ್ಟ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಮರ ಹತ್ತಿರದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ರೂಪವನ್ನು ‘ದೀಪ್ತಸ್ಯೇವ ವಿಭಾವಸೋಃ’ — ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ — ಎಂದು ಅಗ್ನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನಾದ ನೀಲನ ಸಖ, ವಾಯುಪುತ್ರನೂ ಹೌದು; ವಾಯುವಿನೊಡನೆ ಅಗ್ನಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಉರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ. ಅಕಂಪನನ ಧನುಃಕೌಶಲವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ — ದೊಡ್ಡ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ಯೋಧನಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಯುದ್ಧ ಸಮಾನರಾದ ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ನಡುವಿನದು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗೌರವ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಬೆಟ್ಟ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ನಿರುತ್ಸಾಹನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆಯುತ್ತಾನೆ — ವಿಘ್ನ ವೀರನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಧಾವಿಸುತ್ತ, ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಸೀಳುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಬಲದಿಂದ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿದನು. ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಆನೆಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಮಾವುತರೊಡನೆಯೂ, ರಥಗಳನ್ನು ರಥಿಕರೊಡನೆಯೂ, ಕಾಲಾಳುಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕೊಂದನು. ಅಂತಕನಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ಮರವನ್ನು ಹಿಡಿದ, ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯುವ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸರು ಓಡಿಹೋದರು. ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ವೀರ ಅಕಂಪನನು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡನು, ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಅವನು ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳುವ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮಹಾವೀರ್ಯಶಾಲಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ನಾರಾಚಗಳಿಂದಲೂ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದಲೂ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಮರಗಳು ಬೆಳೆದ ತಪ್ಪಲುಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡನು. ರಕ್ತದಿಂದ ರಂಜಿತನಾದ, ಮಹಾವೀರ್ಯಶಾಲಿಯೂ ಮಹಾಕಾಯನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಅವನು ಹೂಬಿಟ್ಟ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷದಂತೆಯೂ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆಯೂ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಇನ್ನೊಂದು ಮರವನ್ನು ಕಿತ್ತು, ಅನುಪಮ ವೇಗದಿಂದ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ಅಕಂಪನನ ತಲೆಗೆ ಬೇಗನೆ ಹೊಡೆದನು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ವಾನರೇಂದ್ರನ ಆ ಮರದ ಏಟಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಬಿದ್ದನು, ಸತ್ತನು. ‘ಪಪಾತ ಚ ಮಮಾರ ಚ’ — ಬಿದ್ದನು, ಸತ್ತನು — ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳಿಂದ ವಧೆಯ ಆಕಸ್ಮಿಕತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಹನುಮಂತನ ಉಪಮೆಗಳು ಸುಂದರವಾಗಿವೆ — ಬಾಣಗಳು ಮರಗಳಂತೆ, ರಕ್ತ ಅಶೋಕದ ಹೂವುಗಳಂತೆ. ‘ವಿರರಾಜ ಮಹಾವೀರ್ಯಃ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಕಂಪಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾಗಿದ್ದ ಅಕಂಪನನು ಒಂದೇ ಮರದ ಏಟಿಗೆ ಬಿದ್ದನು — ಅವನ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು. ಹದಿನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳೂ ಹನುಮಂತನನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಪರಾಕ್ರಮದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಆನೆಗಳು, ರಥಗಳು, ಕಾಲಾಳುಗಳು, ಅವುಗಳನ್ನು ಏರಿದವರು; ಇದರಿಂದ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚತುರಂಗಸೇನೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಅಂತಕಮಿವ’ — ಅಂತಕನಂತೆ — ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅವರಿಗೆ ಅವನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮೃತ್ಯು. ಅಕಂಪನನ ‘ಚುಕ್ಷೋಭ’ — ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡನು — ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅವನೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥ ಇಲ್ಲೇ ಮುರಿಯಿತು. ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಚುಕ್ರೋಧ’ — ಕೋಪಗೊಂಡನು — ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಇಲ್ಲಾದರೋ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಚುಕ್ಷೋಭ’ ಎಂದಿದೆ. ವಧೆಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ಒಂದು ಶ್ಲೋಕ ಏಟಿಗೆ, ಒಂದು ಪತನಕ್ಕೆ; ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆಯಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ವೀರನ ಕಾರ್ಯ ಬೇಗನೆ ಮುಗಿಯಿತು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಹನುಮಂತನು ಬಳಲುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ವಿಶೇಷ ಮುಂದೆ ರಾವಣನೊಡನೆಯ ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ಅಕಂಪನನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹತನಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಭೂಕಂಪದಲ್ಲಿ ಮರಗಳಂತೆ ತತ್ತರಿಸಿದರು. ಪರಾಜಿತರಾದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಬಿಸುಟು, ವಾನರರಿಂದ ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು, ಭಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯತ್ತ ಓಡಿದರು. ಕೆದರಿದ ಕೂದಲಿನ, ಗಾಬರಿಗೊಂಡ, ಮಾನಭಂಗಗೊಂಡ, ಪರಾಜಿತರಾದ ಅವರು ಭಯದಿಂದ ಬೆವರು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಂಗಗಳೊಡನೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಭಯದಿಂದ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ತುಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರು ನಗರವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರು, ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕ ಮೇಲೆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಗಳೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸಿದರು. ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನಾದ ಹನುಮಂತನೂ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಗಳನ್ನೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರತಿಸನ್ಮಾನಿಸಿದನು. ಜಯದಿಂದ ಮೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿಗಳು ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿ ಇರುವಷ್ಟು ಗರ್ಜಿಸಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೇ ಎಳೆದಾಡಿದರು. ವಿಷ್ಣುವು ಸೇನೆಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುನಾಶಕನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಭಯಂಕರನೂ ಆದ ಮಹಾಸುರನನ್ನು ಕೊಂದು ವೀರಶೋಭೆಯನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ, ಮಹಾಕಪಿ ಮಾರುತಿಯು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಕೊಂದು ವೀರಶೋಭೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ಆಗ ದೇವಗಣಗಳೂ, ಸ್ವಯಂ ರಾಮನೂ, ಅತಿಬಲಶಾಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ, ಸುಗ್ರೀವನೇ ಮೊದಲಾದ ಕಪಿಗಳೂ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಿಭೀಷಣನೂ ಆ ಕಪಿಯನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ (ವಂಶಸ್ಥದಲ್ಲಿ) ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಪರಾಜಿತ ರಾಕ್ಷಸರ ವರ್ಣನೆ ಕರುಣಾಜನಕ — ಕೆದರಿದ ಕೂದಲು, ಬೆವರಿನಿಂದ ತೊಯ್ದ ದೇಹ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡುವುದು. ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವೂ ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ — ಅವನು ತಾನು ಸನ್ಮಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇತರ ವಾನರರನ್ನೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಪ್ರಾಣಾನೇವ ರಾಕ್ಷಸಾನ್ ಚಕೃಷುಃ’ — ಜೀವಂತ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೇ ಎಳೆದಾಡಿದರು — ಎಂಬಲ್ಲಿ ಬದುಕಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ವಾನರರು ಎಳೆದಾಡಿದರು; ಯುದ್ಧದ ಕ್ರೌರ್ಯ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸನ್ಮಾನವೇ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಪಾರಿತೋಷಕ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉಪಮೆ ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ದೈವೀಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಪಲಾಯನವನ್ನು ಭೂಕಂಪದಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಕಂಪನಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅಕಂಪನನ ಪತನವೇ ಭೂಕಂಪ, ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಮರಗಳಂತೆ ಕಂಪಿಸಿದರು. ಈ ಉಪಮೆ ಹೆಸರಿನ ವಿರೋಧವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಅಕಂಪನ’ನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನ ಪತನದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಕಂಪಿಸಿತು. ವಾನರರ ಹರ್ಷವನ್ನು ‘ಯಥಾಪ್ರಾಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ಎಷ್ಟು ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅವರು ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಹನುಮಂತನ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಸಹಯೋಧರಾದ ವಾನರರಿಂದ, ಆಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳಿಂದ, ಆಮೇಲೆ ಒಡೆಯನಾದ ರಾಮನಿಂದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ, ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ, ವಿಭೀಷಣನಿಂದ. ಹೀಗೆ ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸರ್ವಲೋಕಗಳೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡವು; ಸರ್ಗವೂ ಅವನ ಕೀರ್ತಿಯೊಡನೆಯೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

കുമുദൻ, നളൻ മുതലായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ ചെയ്ത ആ മഹത്തായ കർമം — രാക്ഷസസേനയുടെ സംഹാരം — കണ്ട് അകമ്പനൻ യുദ്ധത്തിൽ തീവ്രമായ ക്രോധം പൂണ്ടു. ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന രൂപത്തോടെ, തന്റെ ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലു കുലുക്കിക്കൊണ്ട്, ശത്രുക്കളുടെ പ്രവൃത്തി കണ്ട് അവൻ സാരഥിയോടു പറഞ്ഞു — ‘സാരഥേ, ഈ ബലവാന്മാരായ വാനരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ അനേകം രാക്ഷസന്മാരെ കൊല്ലുന്നിടത്തേക്കുതന്നെ വേഗം രഥം കൊണ്ടുപോകൂ. ബലവാന്മാരും ഭയങ്കരകോപമുള്ളവരുമായ ഈ വാനരന്മാർ മരങ്ങളും പാറകളുംകൊണ്ടു പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ട് എന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ അഭിമാനംകൊള്ളുന്ന ഇവരെ ഞാൻ കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; കാരണം രാക്ഷസസൈന്യം മുഴുവനും ഇവരാൽ മഥിക്കപ്പെട്ടതായി കാണുന്നു.’ പിന്നെ രഥികശ്രേഷ്ഠനായ അകമ്പനൻ കുതിച്ചുപായുന്ന കുതിരകളോടുകൂടിയ രഥത്തിൽ ദൂരെനിന്നുതന്നെ ശരജാലങ്ങളാൽ വാനരന്മാരെ ആക്രമിച്ചു. ഇവിടെ അകമ്പനന്റെ ക്രോധം വെറും അഹങ്കാരമല്ല, സ്വസേനയുടെ വിനാശം കണ്ടുണ്ടായ ദുഃഖവുമാണ് — ‘ഏതൈഃ പ്രമഥിതം സർവം രക്ഷസാം ദൃശ്യതേ ബലം’ (രാക്ഷസസൈന്യം മുഴുവനും ഇവരാൽ മഥിക്കപ്പെട്ടതായി കാണുന്നു) എന്ന വാക്കിൽ അവന്റെ വ്യഥ കാണാം. സാരഥിയോടുള്ള വാക്ക് യുദ്ധതന്ത്രത്തിന്റെ സൂചകമാണ് — സാധാരണ സൈനികരെ വിട്ട്, രാക്ഷസസേനയെ നശിപ്പിച്ച വീരന്മാരെത്തന്നെ അവൻ ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു. ‘സമരശ്ലാഘിനഃ’ (യുദ്ധത്തിൽ അഭിമാനംകൊള്ളുന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ അവൻ വാനരന്മാരെയും വീരന്മാരായി അംഗീകരിക്കുന്നു, അവരുടെ യുദ്ധപ്രീതിയെ മാനിക്കുന്നു — ശത്രുവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്നതു വീരന്റെ ലക്ഷണമാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഏതേഽത്ര ബഹവഃ’ എന്നാണു പാഠം, ഇവിടെ ‘ഏതേ ച ബലിനഃ’; അവിടെ ‘ഭീമകായാഃ’, ഇവിടെ ‘ഭീമകോപാഃ’ — ഇവയാണ് ഭേദങ്ങൾ. രഥത്തിന്റെ വേഗം ‘പ്രചലിതാശ്വേന’ (കുതിച്ചുപായുന്ന കുതിരകളോടുകൂടിയ) എന്ന പദത്താൽ പറയപ്പെടുന്നു — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പ്രജവിതാശ്വേന’. ദൂരെനിന്നുള്ള ശരവർഷം രഥികനു നേട്ടമാണ്, കാരണം വാനരന്മാർക്ക് അടുത്തുവരാൻ കഴിയുന്നില്ല.

അകമ്പനന്റെ ശരങ്ങളാൽ തകർന്ന വാനരന്മാർക്ക് യുദ്ധത്തിൽ നിൽക്കാൻപോലും കഴിഞ്ഞില്ല, പിന്നെ പൊരുതുന്ന കാര്യം പറയാനുണ്ടോ — അവരെല്ലാം ഓടിപ്പോയി. അകമ്പനന്റെ ശരങ്ങൾക്കു വിധേയരായി മരണത്തിന്റെ പിടിയിലകപ്പെട്ട തന്റെ ബന്ധുക്കളെ കണ്ട് മഹാബലനായ ഹനുമാൻ അവിടെ എത്തി. ആ മഹാവാനരനെ കണ്ട് വീരരായ എല്ലാ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരും യുദ്ധത്തിൽ ഒന്നിച്ചുചേർന്ന് ഹർഷത്തോടെ അവനെ വലയംചെയ്തു. ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന ഹനുമാനെ കണ്ട്, ബലവാനെ ആശ്രയിച്ച ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ സ്വയവും ബലവാന്മാരായി. പർവതംപോലെ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന ഹനുമാന്റെമേൽ, മഹേന്ദ്രൻ മഴച്ചാലുകൾ വർഷിക്കുന്നതുപോലെ, അകമ്പനൻ ശരങ്ങൾ വർഷിച്ചു. ശരീരത്തിൽ വന്നുവീണ ബാണക്കൂട്ടങ്ങളെ വകവയ്ക്കാതെ മഹാബലനായ കപി അകമ്പനനെ വധിക്കാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു. പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ഭൂമിയെ വിറപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ആ രാക്ഷസന്റെനേരേ പാഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി ഒരു മനശ്ശാസ്ത്രസത്യം കാണിക്കുന്നു — ദൃഢനായ ഒരു വീരന്റെ സാന്നിധ്യംകൊണ്ടുമാത്രം തകർന്ന സൈനികർ വീണ്ടും ധൈര്യം നേടുന്നു. ‘ബലവന്തമുപാശ്രിതാഃ’ (ബലവാനെ ആശ്രയിച്ചവർ) എന്ന വാക്ക് എല്ലാ നേതാക്കൾക്കുമുള്ള ഉപദേശമാണ്. ‘പ്രഹസ്യ’ (ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദം ഹനുമാന്റെ നിർഭയത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശരവൃഷ്ടിയിലും അവൻ ചിരിക്കുന്നു. ‘ജ്ഞാതീൻ’ (ബന്ധുക്കളെ) എന്ന പദത്താൽ ഹനുമാന്റെ കരുണയും കാണാം — സ്വന്തം ബന്ധുക്കൾ മരണമുഖത്തു വീണതു കണ്ടിട്ടാണ് അവൻ യുദ്ധത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത്, കീർത്തിമോഹംകൊണ്ടല്ല. അവന്റെ ആഗമനത്തോടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ദിശ മാറി — ഓടിപ്പോയിക്കൊണ്ടിരുന്ന വാനരന്മാർ വീണ്ടും ഒന്നിച്ചു. അകമ്പനന്റെ ശരവൃഷ്ടി ഇന്ദ്രന്റെ മഴച്ചാലുകളോടും ഹനുമാൻ പർവതത്തോടും ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — പർവതം മഴച്ചാലുകളെ സഹിക്കുന്നതുപോലെ ഹനുമാൻ ബാണങ്ങളെ സഹിക്കുന്നു. ഈ ഉപമ ഹനുമാന്റെ സ്ഥൈര്യം കാണിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പ്ലവഗയൂഥപാഃ’, ‘ഹരിയൂഥപാഃ’ എന്നീ പാഠങ്ങളാണ്; ഇവിടെ രണ്ടുവട്ടവും ‘പ്ലവഗർഷഭാഃ’ എന്നാണ്; അർഥം ഒന്നുതന്നെ. ‘മേദിനീം കമ്പയന്നിവ’ (ഭൂമിയെ വിറപ്പിക്കുന്നതുപോലെ) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ വേഗവും ഗൗരവവും പറയപ്പെടുന്നു — ‘അകമ്പനൻ’ (കുലുങ്ങാത്തവൻ) ആയവന്റെ മുന്നിൽ ഭൂമിതന്നെ കുലുങ്ങുന്നു.

ഗർജിച്ചുകൊണ്ടും തേജസ്സാൽ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ടുമിരുന്ന ഹനുമാന്റെ രൂപം ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയുടേതുപോലെ ദുർധർഷമായി. താൻ ആയുധമില്ലാത്തവനാണെന്നറിഞ്ഞ് ക്രോധം പൂണ്ട ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ വേഗത്തിൽ ഒരു പാറക്കെട്ട് പിഴുതെടുത്തു. അതിമഹത്തായ ആ ശൈലം ഒറ്റക്കൈയിൽ പിടിച്ച് വീര്യവാനായ മാരുതി മഹാനാദം മുഴക്കി അതിനെ ചുഴറ്റി. പിന്നെ, പണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ പുരന്ദരൻ (ഇന്ദ്രൻ) വജ്രവുമായി നമുചിയുടെനേരേ പാഞ്ഞതുപോലെ, അവൻ രാക്ഷസപ്രമുഖനായ അകമ്പനന്റെനേരേ പാഞ്ഞു. എന്നാൽ അകമ്പനൻ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച ആ ഗിരിശൃംഗം കണ്ട് ദൂരെനിന്നുതന്നെ അർധചന്ദ്രാകൃതിയുള്ള മഹാബാണങ്ങളാൽ അതിനെ പിളർത്തു. രാക്ഷസന്റെ ബാണങ്ങളാൽ ആകാശത്തുവെച്ചുതന്നെ പിളർക്കപ്പെട്ട് ചിതറി വീണ ആ പർവതാഗ്രം കണ്ട് ഹനുമാൻ ക്രോധത്താൽ മതിമറന്നു. രോഷവും ദർപ്പവും പൂണ്ട ആ വാനരൻ അശ്വകർണം എന്ന വൃക്ഷത്തിന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ഒരു മഹാപർവതംപോലെ ഉയർന്നുനിന്ന അതിനെ വേഗത്തിൽ പിഴുതെടുത്തു. വലിയ തായ്ത്തടിയുള്ള ആ അശ്വകർണവൃക്ഷം കൈയിലെടുത്ത് മഹാദ്യുതിയായ അവൻ പരമമായ ആനന്ദത്തോടെ യുദ്ധത്തിൽ അതിനെ ചുഴറ്റി. ഇവിടെ ‘പരയാ പ്രീത്യാ’ (പരമമായ ആനന്ദത്തോടെ) എന്ന പദം രസകരമാണ് — ക്രോധത്തിലും ഹനുമാന്റെ യുദ്ധോത്സാഹവും ആനന്ദവും നശിക്കുന്നില്ല. നമുചിവധത്തിന്റെ ഉപമ ഹനുമാനെ ഇന്ദ്രനോടും അകമ്പനനെ ദൈത്യനോടും തുല്യമാക്കുന്നു; വരാനിരിക്കുന്ന വധത്തെ സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അശ്വകർണം ഒരുതരം സാലവൃക്ഷമാണെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘അപ്രഹരണം’ (ആയുധമില്ലാത്തവൻ) എന്ന പദം ഹനുമാന്റെ സ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു — അവൻ ആയുധങ്ങൾ ധരിക്കുന്നില്ല; അടുത്തു കിട്ടുന്നതെന്തോ അതാണ് അവന്റെ ആയുധം. ആദ്യപ്രഹരം വിഫലമായി; എന്നാൽ അതോടെ ഹനുമാന്റെ ക്രോധം ഇരട്ടിച്ചു. പർവതത്തിൽനിന്നു വൃക്ഷത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം ഒരു യുദ്ധതന്ത്രവുമാണ് — ദൂരെനിന്ന് എറിയുന്ന ശൈലം ബാണങ്ങളാൽ പിളർക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ കൈയിൽ പിടിച്ച വൃക്ഷം അടുത്തുനിന്നുള്ള യുദ്ധത്തിൽ ഉപയോഗിക്കാം. ഹനുമാന്റെ രൂപം ‘ദീപ്തസ്യേവ വിഭാവസോഃ’ (ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയുടേതുപോലെ) എന്ന് അഗ്നിയോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ അഗ്നിപുത്രനായ നീലന്റെ സഖാവും വായുപുത്രനുമാണ്; വായുവിനോടു ചേരുമ്പോൾ അഗ്നി കൂടുതൽ ജ്വലിക്കുന്നു എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ. അകമ്പനന്റെ ധനുർവിദ്യാകൗശലവും ഇവിടെ അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരു വലിയ ശൈലത്തെ ആകാശത്തുവെച്ചുതന്നെ ബാണങ്ങളാൽ പിളർക്കാൻ സാധാരണ യോദ്ധാവിനു കഴിയില്ല. അതിനാൽ യുദ്ധം തുല്യരായ രണ്ടു വീരന്മാർ തമ്മിലാണെന്നു കാണിക്കപ്പെടുന്നു; അതുവഴി ഹനുമാന്റെ വിജയത്തിനു കൂടുതൽ ഗൗരവം ലഭിക്കുന്നു. ശൈലം പിളർന്നതു കണ്ട് ഹനുമാൻ നിരുത്സാഹനാകുന്നില്ല, മറിച്ച് ക്രോധത്താൽ മതിമറക്കുന്നു — തടസ്സം വീരന്റെ ഉത്സാഹം വർധിപ്പിക്കുന്നു.

അതിവേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുകൊണ്ട്, പരമക്രുദ്ധനായ ഹനുമാൻ കാലുകൾകൊണ്ടു ഭൂമിയെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ ബലമായി മരങ്ങളെ ഒടിച്ചു. ധീമാനായ ഹനുമാൻ ആനകളെ ആനക്കാരോടുകൂടിയും രഥങ്ങളെ രഥികരോടുകൂടിയും കാലാളുകളായ രാക്ഷസന്മാരെയും കൊന്നു. അന്തകനെപ്പോലെ ക്രുദ്ധനും മരം കൈയിലേന്തിയവനും പ്രാണഹാരിയുമായ ഹനുമാനെ കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ ചിതറിയോടി. രാക്ഷസന്മാർക്കു ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്ന ക്രുദ്ധനായ അവൻ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് വീരനായ അകമ്പനൻ ക്ഷോഭിക്കുകയും ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. ദേഹം പിളർക്കുന്ന മൂർച്ചയേറിയ പതിനാലു ബാണങ്ങളാൽ അവൻ മഹാവീര്യനായ ഹനുമാനെ തുളച്ചു. ഇങ്ങനെ നാരാചങ്ങളാലും തീക്ഷ്ണമായ ശക്തികളാലും നിറഞ്ഞ വീരനായ ഹനുമാൻ മരങ്ങൾ മുളച്ചുനിൽക്കുന്ന ഒരു പർവതംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. രക്തത്താൽ ചുവന്ന മഹാവീര്യനും മഹാകായനും മഹാബലനുമായ അവൻ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന അശോകവൃക്ഷംപോലെയും പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെയും ശോഭിച്ചു. പിന്നെ മറ്റൊരു വൃക്ഷം പിഴുതെടുത്ത് അനുപമമായ വേഗത്തോടെ അവൻ രാക്ഷസപ്രമുഖനായ അകമ്പനന്റെ ശിരസ്സിൽ വേഗം പ്രഹരിച്ചു. ക്രുദ്ധനായ മഹാത്മാവായ ആ വാനരേന്ദ്രന്റെ വൃക്ഷപ്രഹരമേറ്റ് ആ രാക്ഷസൻ വീണു, മരിച്ചു. ‘പപാത ച മമാര ച’ (വീണു, മരിച്ചു) എന്ന രണ്ടു ക്രിയകളാൽ വധത്തിന്റെ ആകസ്മികത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ശരമേറ്റ ഹനുമാനെക്കുറിച്ചുള്ള ഉപമകൾ സുന്ദരമാണ് — ശരങ്ങൾ മരങ്ങൾപോലെ, രക്തം അശോകപുഷ്പങ്ങൾപോലെ. ‘വിരരാജ മഹാവീര്യഃ’ എന്ന ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. ദേവന്മാർക്കുപോലും കുലുക്കാൻ കഴിയാതിരുന്ന അകമ്പനൻ ഒറ്റ വൃക്ഷപ്രഹരത്താൽ വീണു — അവന്റെ പേരിന്റെ അർഥം വ്യർഥമായി. പതിനാലു ബാണങ്ങൾക്കും ഹനുമാനെ തടയാൻ കഴിയുന്നില്ല; ശരമേറ്റുകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ മുന്നോട്ടുപോകുന്നു. ഹനുമാന്റെ പരാക്രമവർണനയിൽ സേനയുടെ നാല് അംഗങ്ങൾ പറയപ്പെടുന്നു — ആനകൾ, രഥങ്ങൾ, കാലാളുകൾ, അവയിൽ കയറിയവർ; അതിൽനിന്ന് അവൻ ഒറ്റയ്ക്ക് ഒരു സമ്പൂർണ ചതുരംഗസേനയെ നശിപ്പിക്കുന്നു എന്നറിയാം. ‘അന്തകമിവ’ (അന്തകനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ രാക്ഷസന്മാരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽനിന്നു പറഞ്ഞതാണ് — അവർക്ക് അവൻ സാക്ഷാൽ മൃത്യുവാണ്. അകമ്പനന്റെ ‘ചുക്ഷോഭ’ (ക്ഷോഭിച്ചു) എന്ന ക്രിയ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ആദ്യമായി അവനും ക്ഷോഭിച്ചു എന്നാണ് — അവന്റെ പേരിന്റെ അർഥം ഇവിടെത്തന്നെ തകരുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ചുക്രോധ’ (ക്രുദ്ധനായി) എന്നാണു പാഠം; എന്നാൽ ഇവിടെ അച്ചടിയിൽ ‘ചുക്ഷോഭ’ എന്നാണ്. വധത്തിന്റെ നിമിഷത്തിൽ കവി സംക്ഷിപ്തനാണ് — ഒരു ശ്ലോകം പ്രഹരത്തിന്, ഒന്ന് പതനത്തിന്; ദീർഘമായ വർണനയില്ല, കാരണം വീരന്റെ കർമം വേഗം പൂർത്തിയായി. ശരമേറ്റിട്ടും ഹനുമാൻ ക്ഷീണിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് കൂടുതൽ ശോഭിക്കുന്നു — ഈ സവിശേഷത പിന്നീട് രാവണനുമായുള്ള യുദ്ധത്തിലും കാണാം.

രാക്ഷസപ്രമുഖനായ അകമ്പനൻ നിലത്തു കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നതു കണ്ട് എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും ഭൂകമ്പത്തിൽ മരങ്ങളെന്നപോലെ വിറകൊണ്ടു. പരാജിതരായ അവരെല്ലാം ആയുധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, വാനരന്മാരാൽ പിന്തുടരപ്പെട്ട്, ഭയത്തോടെ ലങ്കയിലേക്കു പോയി. തലമുടി അഴിഞ്ഞവരും പരിഭ്രാന്തരും മാനം തകർന്നവരും പരാജിതരുമായ അവർ ഭയത്താൽ വിയർപ്പൊഴുകുന്ന അവയവങ്ങളോടെ ഓടി. ഭയത്താൽ അന്യോന്യം ചവിട്ടിമെതിച്ചുകൊണ്ട് അവർ നഗരത്തിൽ കടന്നു; മോഹിതരായ അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും പിന്തിരിഞ്ഞുനോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ആ രാക്ഷസന്മാർ ലങ്കയിൽ കടന്നശേഷം മഹാബലരായ എല്ലാ വാനരന്മാരും ഒന്നിച്ചുചേർന്ന് ഹനുമാനെ പൂജിച്ചു. സത്ത്വസമ്പന്നനായ ഹനുമാനും ഉത്സാഹം വർധിച്ചവനായി, യഥായോഗ്യം ഹൃദ്യമായി ആ വാനരന്മാരെയെല്ലാം തിരിച്ചു ബഹുമാനിച്ചു. വിജയത്തിൽ തിളങ്ങുന്ന വാനരന്മാർ കഴിയുന്നത്ര ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു; അവിടെ ജീവനോടെയുള്ള രാക്ഷസന്മാരെത്തന്നെ അവർ വലിച്ചിഴച്ചു. പണ്ട് വിഷ്ണു ഭീകരനും ശത്രുനാശകനും അതിബലനുമായ ഒരു മഹാസുരനെ സേനാമുഖത്തിൽ നിഹനിച്ച് വീരശോഭ നേടിയതുപോലെ, മഹാകപിയായ മാരുതി രാക്ഷസന്മാരെ നേരിട്ട് നിഹനിച്ച് വീരശോഭ നേടി. അപ്പോൾ ദേവഗണങ്ങളും സാക്ഷാൽ രാമനും അതിബലനായ ലക്ഷ്മണനും സുഗ്രീവൻ മുതലായ വാനരന്മാരും മഹാബലനായ വിഭീഷണനും ആ കപിയെ പൂജിച്ചു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ (വംശസ്ഥത്തിൽ) രചിക്കപ്പെട്ടവയാണ്; അവ സർഗസമാപ്തിയെ ഗൗരവത്തോടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പരാജിതരായ രാക്ഷസന്മാരുടെ വർണന കരുണമാണ് — തലമുടി അഴിഞ്ഞവർ, വിയർപ്പിൽ കുതിർന്നവർ, വീണ്ടും വീണ്ടും പിന്തിരിഞ്ഞുനോക്കുന്നവർ. ഹനുമാന്റെ വിനയവും എടുത്തുപറയേണ്ടതാണ് — അവൻ സ്വയം പൂജ സ്വീകരിക്കുക മാത്രമല്ല, മറ്റു വാനരന്മാരെയും യഥായോഗ്യം സത്കരിക്കുന്നു. ‘സപ്രാണാനേവ രാക്ഷസാൻ ചകൃഷുഃ’ (ജീവനോടെയുള്ള രാക്ഷസന്മാരെത്തന്നെ വലിച്ചിഴച്ചു) — ജീവനുള്ള രാക്ഷസന്മാരെയും വാനരന്മാർ വലിച്ചിഴച്ചു; യുദ്ധത്തിന്റെ ക്രൂരത ഇവിടെയും കാണാം. രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും പൂജയാണ് ഹനുമാനുള്ള ഏറ്റവും ഉത്തമമായ പാരിതോഷികം. സർഗാന്ത്യത്തിലെ വിഷ്ണുവിന്റെ ഉപമ ഹനുമാന്റെ കർമത്തെ ദൈവികകാര്യത്തോടു തുല്യമാക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാരുടെ പലായനം ഭൂകമ്പത്തിൽ മരങ്ങൾ വിറയ്ക്കുന്നതിനോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — അകമ്പനന്റെ പതനംതന്നെയാണ് ഭൂകമ്പം; അതിനാൽ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും മരങ്ങളെപ്പോലെ വിറച്ചു. ഈ ഉപമ പേരിലെ വിരോധവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ‘അകമ്പനൻ’ (കുലുങ്ങാത്തവൻ) എന്നു പ്രസിദ്ധനായവന്റെ പതനത്താൽ എല്ലാം കുലുങ്ങി. വാനരന്മാരുടെ ഹർഷം ‘യഥാപ്രാണം’ എന്ന പദത്താൽ പറയപ്പെടുന്നു — പ്രാണശക്തി അനുവദിക്കുന്നിടത്തോളം ഉച്ചത്തിൽ അവർ ഗർജിച്ചു. ഹനുമാന്റെ സത്കാരം മൂന്നു തലങ്ങളിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ആദ്യം സഹയോദ്ധാക്കളായ വാനരന്മാരാൽ, പിന്നെ ദേവന്മാരാൽ, പിന്നെ സ്വാമിയായ രാമനാലും ലക്ഷ്മണനാലും സുഗ്രീവനാലും വിഭീഷണനാലും. ഇങ്ങനെ അവന്റെ കർമത്തിന്റെ മഹത്ത്വം എല്ലാ ലോകങ്ങളും അംഗീകരിക്കുന്നു; സർഗം അവന്റെ കീർത്തിയോടെതന്നെ സമാപിക്കുന്നു.

Seeing the great slaughter of the rākṣasa army that Kumuda, Nala and the other monkey champions had made, Akampana worked himself into a fierce rage. His whole frame shaking with fury, he brandished his superb bow and, looking at what the enemy had done, said to his charioteer: "Charioteer, drive quickly to the very spot where these strong monkeys are killing so many rākṣasas. They are powerful and terrible in their anger, and they stand in front of me armed with trees and rocks. I mean to kill these lovers of battle, for it is plain they are crushing the whole rākṣasa army." His anger was not mere arrogance; it was also grief at the ruin of his own army. His order showed sound tactics, too: he passed over the common soldiers and made for the heroes who were destroying his forces. And in calling the monkeys lovers of battle he granted that they too were brave — to acknowledge the enemy's merits is the mark of a hero. Then Akampana, best of chariot-fighters, drove at them with his horses racing and fell on the monkeys from a distance with nets of arrows, for a warrior in a chariot has that advantage: the monkeys could not come near him.

Broken by Akampana's arrows, the monkeys could not even hold their ground, let alone fight; every one of them turned and fled. When mighty Hanumān saw his kinsmen caught in the grip of death, pursued by Akampana's arrows, he came up to them; he entered the fight out of compassion for his own people, not from any hunger for glory. At the sight of that great monkey the monkey heroes rallied and joyfully gathered round him in the battle, and seeing Hanumān standing firm, they took strength from the strong one and grew strong themselves. The poet shows a truth about men here: the presence of one steadfast hero is enough to give broken soldiers back their courage, a lesson for every leader. With Hanumān's coming the tide turned, and the fleeing monkeys closed ranks again. Akampana poured arrows on Hanumān, who stood like a mountain, as great Indra pours down torrents of rain, and as a mountain bears the rain, so Hanumān bore the arrows. Paying no attention to the showers of arrows striking his body, the mighty monkey set his mind on killing Akampana. Then, laughing — unafraid even in that storm of arrows — powerful Hanumān, son of the Wind, charged at the rākṣasa so heavily that the earth seemed to shake. Before the one called "the unshakeable", it was the earth that shook.

As he roared and blazed with energy, his form became as unapproachable as a blazing fire — and fire, the poet seems to suggest, burns all the brighter for the wind whose son he was. Knowing he had no weapon — Hanumān carried none; whatever lay to hand became his weapon — the bull among monkeys, full of rage, tore up a hill with great force. Holding that huge rock in one hand, the mighty son of the Wind gave a great roar and whirled it round, then rushed at Akampana, lord of rākṣasas, as Indra long ago rushed at Namuci in battle with his thunderbolt. That comparison makes Hanumān an Indra and Akampana a demon, and foretells the rākṣasa's death. But Akampana saw the mountain peak raised on high and shattered it from afar with great crescent-headed arrows. It was a real feat of archery, beyond any ordinary warrior, and it shows these were two well-matched fighters, which makes Hanumān's victory the more glorious. When Hanumān saw the mountain top split by the rākṣasa's arrows in mid-air and falling in pieces, he was beside himself with anger; the setback only fired him further. Full of rage and pride, he went to an aśvakarṇa tree, a kind of sal, towering like a great mountain, and quickly tore it up. The change was also good tactics: a rock thrown from afar could be shot to pieces, but a tree held in the hand served for close fighting. Grasping that aśvakarṇa by its great trunk, the radiant monkey whirled it round in the fight with the greatest delight — even in his anger, his joy in battle never left him.

Running at tremendous speed and in great fury, Hanumān smashed trees aside and seemed to tear the earth open with his feet. Wise Hanumān killed elephants with their riders, chariots with their warriors, and rākṣasas on foot; alone, he was destroying a whole army of all four arms. When the rākṣasas saw Hanumān, tree in hand, taking lives, as furious as Death himself — for to them he was death in person — they fled. Heroic Akampana saw him coming on in fury, the terror of the rākṣasas, and for the first time he was shaken; he roared. Here the meaning of his name broke down. He pierced the mighty Hanumān with fourteen sharp, body-ripping arrows, but even they did not stop him; he came on, arrows and all. Stuck all over with iron shafts and sharp darts, heroic Hanumān looked like a mountain overgrown with trees, the arrows standing out like trees on its slopes. Mighty, huge and powerful, dyed red with blood, he shone like an aśoka tree in red flower, like a fire without smoke. Wounded as he was, he was not wearied but only more splendid, as he would be again in his fight with Rāvaṇa. Then he tore up another tree, gathered all his speed and struck Akampana, lord of rākṣasas, full on the head. Struck by that tree in the hands of the great-souled, furious lord of monkeys, the rākṣasa fell and died. At the moment of the kill the poet is brief — one verse for the blow and one for the fall — for the hero's deed was done in an instant. The warrior whom even the gods could not shake had fallen to a single blow from a tree; his name had lost its meaning.

When they saw Akampana, lord of the rākṣasas, lying dead on the ground, all the rākṣasas shook like trees in an earthquake. His fall was the earthquake; the one called unshakeable had fallen, and everything shook. Beaten, all of them threw away their weapons and, chased by the monkeys, fled back to Laṅkā in terror. Their hair loose, bewildered, their pride broken, defeated, they ran with the sweat of fear streaming from their limbs. They trampled one another in their fear as they crowded into the city, and in their confusion they kept looking back again and again — a pitiful picture. When the rākṣasas had gone into Laṅkā, all the mighty monkeys gathered round and honoured Hanumān, and Hanumān, full of courage and elated, honoured every one of them in return, each as he deserved and with kindness; he did not simply accept praise. The victorious monkeys roared with all the breath they had, and dragged about the rākṣasas who were still alive — even here the cruelty of war shows. As Viṣṇu won a hero's glory by slaying at the head of the army a terrible and mighty asura, destroyer of his foes, so the great monkey, son of the Wind, won a hero's glory by closing with the rākṣasas and killing them; the comparison sets his deed beside a divine one. Then he was honoured on every level: first by his fellow monkeys, then by the hosts of the gods, and then by Rāma himself, by the very strong Lakṣmaṇa, by the monkeys led by Sugrīva, and by mighty Vibhīṣaṇa. For Hanumān, the honour paid him by Rāma and Lakṣmaṇa was the highest reward of all, and the sarga closes on his fame.