वालिपुत्रेण अङ्गदेन वज्रदंष्ट्रः हतः इति श्रुत्वा रावणः हस्तौ बद्ध्वा उपस्थितं बलाध्यक्षम् इदम् अवदत्। ‘भीमविक्रमाः दुर्धर्षाः राक्षसाः शीघ्रं निर्यान्तु, सर्वेषां शस्त्राणाम् अस्त्राणां च कोविदम् अकम्पनं पुरस्कृत्य।’ ततः सः अकम्पनस्य गुणान् गणयति — ‘एषः शास्ता, गोप्ता, नेता च, युद्धे सत्तमः। एषः नित्यं मम भूतिं कामयते, समरं च नित्यं प्रियं मन्यते। एषः काकुत्स्थौ रामलक्ष्मणौ, महाबलं सुग्रीवम्, अन्यान् घोरान् वानरान् अपि जेष्यति हनिष्यति च, अत्र संशयः नास्ति।’ ‘नित्यं नित्यम्’ इति पुनरुक्त्या रावणस्य विश्वासः दृढः दर्शितः। पूर्वं धूम्राक्षः, ततः वज्रदंष्ट्रः हतौ; तथापि रावणः स्वस्य सेनापतिषु आशां न त्यजति। महाबलः लघुपराक्रमः बलाध्यक्षः रावणस्य ताम् आज्ञां परिगृह्य तदा एव सेनां सम्प्रेरयामास। हिन्दीभाष्यम् अत्र बलाध्यक्षं प्रहस्तम् इति व्याचष्टे। अस्य सर्गस्य प्रथमाः पञ्च श्लोकाः — विशेषतः तृतीयः, चतुर्थः, पञ्चमः च — समीक्षितसंस्करणे न सन्ति; तत्र ‘धूम्राक्षं निहतं श्रुत्वा’ इति आरम्भः, अत्र तु ‘वज्रदंष्ट्रं हतं श्रुत्वा’ इति। रावणस्य वचनेषु त्रयः गुणाः विशेषतः उक्ताः — शास्ता इति स्वसैनिकान् नियच्छति, गोप्ता इति तान् रक्षति, नेता इति रणे सेनां चालयति। एते सेनापतेः आवश्यकाः गुणाः इति रावणः जानाति।

सेनापतिना प्रचोदिताः भीमाक्षाः भीमदर्शनाः मुख्याः राक्षसाः नानाप्रहरणानि गृहीत्वा नगरात् निष्पेतुः। मेघसदृशः मेघवर्णः मेघस्य स्वनम् इव महास्वनं कुर्वन् अकम्पनः अपि तप्तकाञ्चनेन भूषितं विपुलं रथम् आस्थाय घोरैः राक्षसैः संवृतः निर्ययौ। महायुद्धे देवाः अपि तं कम्पयितुं न शक्ताः आसन्, अतः सः ‘अकम्पनः’ इति ख्यातः; तेजसा च सः राक्षसेषु आदित्यः इव आसीत्। किन्तु युद्धेच्छया संरब्धस्य धावतः तस्य रथे युक्तानां हयानाम् अकस्मात् दैन्यम् आगतम्। युद्धाभिनन्दिनः तस्य सव्यं नयनं व्यस्फुरत्, मुखवर्णः विवर्णः अभवत्, स्वरः च गद्गदः। सुदिने अपि काले रूक्षमारुतेन युक्तं दुर्दिनम् अभवत्; सर्वे खगाः मृगाः च क्रूराः भयावहाः वाचः ऊचुः। एतानि सर्वाणि अशुभनिमित्तानि — वामनेत्रस्फुरणं पुरुषस्य अनिष्टं सूचयति, वाहनानां दैन्यं पराजयं च। तथापि सिंहसदृशपुष्टस्कन्धः शार्दूलसमविक्रमः सः तान् उत्पातान् अचिन्तयित्वा एव रणाजिरं प्रति निर्जगाम। अत्र कविः पूर्वसर्गेषु धूम्राक्षवज्रदंष्ट्रयोः निर्गमने यथा अशुभानि वर्णितानि तथा एव पुनः वर्णयति — राक्षसानां विनाशः निमित्तैः पूर्वम् एव सूचितः। ‘अचिन्त्य’ इति पदेन तस्य दर्पः अविवेकः च स्पष्टौ। तस्य निर्गमनकाले राक्षसैः सह महान् नादः सागरं क्षोभयन् इव उदभूत्। रथस्य वर्णनं, तस्य स्वरूपस्य वर्णनं, तस्य नाम्नः अर्थः च इति त्रयम् अत्र क्रमेण उक्तम् — मेघः इति तस्य आकारः वर्णः स्वरः च, आदित्यः इति तस्य तेजः। एवं कविः प्रथमं तस्य महत्त्वं स्थापयति, ततः तस्य भाग्यस्य पतनं निमित्तैः सूचयति। यः देवैः अपि न कम्पितः, तस्य एव हयाः दीनाः, नेत्रं कम्पते, स्वरः स्खलति — एषः विरोधः सर्गस्य मुख्यः भावः। पाठकः जानाति यत् अयं वीरः न पुनः आगमिष्यति। समीक्षितसंस्करणे अपि एते निमित्तश्लोकाः सन्ति, केवलं ‘मेघाभो मेघवर्णश्च’ इति अर्धं वुल्गेटमात्रम्। निमित्तानां वर्णनं रामायणे बहुत्र दृश्यते, यत्र प्रकृतिः एव भाविनम् अनर्थं पूर्वं कथयति।

तेन महता शब्देन वानराणां महती चमूः वित्रस्ता अभवत्। किन्तु द्रुमैः शैलैः च प्रहर्तुं युद्धाय उपस्थितानां कपीनां राक्षसानां च महारौद्रं युद्धं संजज्ञे। रामस्य रावणस्य च अर्थे ते सर्वे स्वदेहान् त्यक्तुम् उद्यताः, सर्वे अतिबलाः शूराः पर्वतसंनिभाः च आसन्। हरयः राक्षसाः च परस्परं हन्तुम् इच्छन्तः संयुगे विनदन्ति स्म; अतिवेगवतां क्रोधात् अन्योन्यम् अभिगर्जतां तेषां सुमहान् शब्दः दूरात् अपि अश्रूयत। हरिभिः राक्षसैः च उद्धृतम् अरुणवर्णं सुभीमं रजः दश दिशः संरुरोध। कौशेयवस्त्रम् इव पाण्डुरेण तेन रजसा सर्वाणि भूतानि संवृतानि, अतः रणाजिरे योधाः परस्परं न ददृशुः। न ध्वजः, न पताका, न चर्म, न तुरगः, न आयुधं, न स्यन्दनः — किञ्चित् अपि तेन रेणुना आवृतं न दृश्यते स्म। अत्र कविः दृष्टेः लोपं क्रमशः वर्णयति — प्रथमं दिशः, ततः भूतानि, ततः ध्वजपताकादयः सूक्ष्माः वस्तुविशेषाः। एषः अन्धकारः अग्रिमस्य विपर्ययस्य कारणं भवति। ‘रामरावणयोरर्थे समभित्यक्तदेहिनः’ इति वचनेन उभयोः पक्षयोः योधानां निष्ठा समाना इति कविः दर्शयति — राक्षसाः अपि स्वामिनः कृते प्राणान् त्यजन्ति। ‘कौशेयोद्धतपाण्डुना’ इति उपमया रजसः वर्णः सूक्ष्मतया च दर्शितः। युद्धस्य आरम्भे एव दृष्टिः नष्टा, केवलं शब्दः अवशिष्टः — अग्रिमे खण्डे एषः विषयः विस्तार्यते। शब्दस्य वर्णनम् अपि क्रमेण वर्धते — प्रथमं निर्गच्छतः अकम्पनस्य नादः सागरं क्षोभयति, ततः वानराणां चमूः वित्रस्ता, ततः उभयोः सेनयोः विनर्दः दूरात् श्रूयते। भयं यत् आरम्भे वानराणाम् आसीत्, तत् युद्धे प्रवृत्ते लुप्तं, ते वृक्षशैलैः प्रहरन्तः अग्रे आगताः। रजसः ‘अरुणवर्णाभम्’ इति विशेषणं रक्तस्य पूर्वसूचनां करोति, यत् अग्रिमे खण्डे रुधिरौघः इति स्पष्टं भवति। एवं दृश्यस्य स्थाने श्रव्यम् एव अवशिष्टम् इति युद्धस्य भीषणता वर्धते, यतः योधाः शत्रून् न पश्यन्ति, केवलं तेषां गर्जनं शृण्वन्ति।

नर्दताम् अभिधावतां तेषां तुमुलः शब्दः युद्धे श्रूयते स्म, किन्तु रूपाणि न प्रकाशन्ते स्म। तस्मिन् तिमिरे सुसंरुष्टाः हरयः हरीन् एव जघ्नुः, राक्षसाः अपि राक्षसान् एव निजघ्नुः। एवं परान् स्वान् च विनिघ्नन्तः वानरराक्षसाः महीं रुधिरेण आर्द्रां पङ्कानुलेपनां च चक्रुः। ततः रुधिरौघेण सिक्तं रजः अपगतम्, वसुंधरा च शरीरैः शवैः च संकीर्णा बभूव। पुनः दृष्टौ लब्धायां द्रुमैः शक्तिभिः गदाभिः प्रासैः शिलाभिः परिघैः तोमरैः च हरयः राक्षसाः च अन्योन्यं तूर्णं जघ्नुः। परिघाकारैः बाहुभिः युध्यमानाः भीमकर्माणः हरयः पर्वतोपमान् राक्षसान् जघ्नुः। अभिसंक्रुद्धाः प्रासतोमरपाणयः राक्षसाः अपि परमदारुणैः शस्त्रैः कपीन् निजघ्निरे। राक्षसानां चमूपतिः अकम्पनः सुसंक्रुद्धः सन् भीमविक्रमान् सर्वान् राक्षसान् संहर्षयति स्म। हरयः अपि अभिक्रम्य वीर्येण राक्षसानां शस्त्राणि आच्छिद्य महाद्रुमैः महाश्मभिः च तान् विदारयन्ति स्म। एतस्मिन् अन्तरे कुमुदः नलः मैन्दः द्विविदः च इति वीराः हरयः क्रुद्धाः अनुत्तमं वेगं चक्रुः। ते महावीराः हरिपुंगवाः राक्षसचमूमुखे वृक्षैः लीलया इव सुमहत् कदनं चक्रुः, नानाप्रहरणैः च सर्वान् राक्षसान् भृशं ममन्थुः। अस्मिन् खण्डे युद्धस्य भीषणता पराकाष्ठां प्राप्ता — स्वपरविवेकः अपि नष्टः। ‘लीलया’ इति पदेन वानरवीराणां सामर्थ्यं दर्शितम् — यत् राक्षसानां कृते घोरं युद्धं, तत् तेषां क्रीडा इव। अकम्पनस्य वधः अग्रिमे सर्गे वर्णितः; अत्र केवलं तस्य क्रोधः, स्वसैनिकानां प्रोत्साहनं च उक्तम्। सर्गस्य अन्ते वानरपक्षस्य प्राबल्यं स्थापितम्, येन अग्रिमा घटना सूचिता। अन्धकारे स्वपरवधः इति विषयः करुणः अपि भीषणः अपि — न केवलं शत्रवः, स्वजनाः अपि हन्यन्ते। रुधिरेण रजसः शमनम् इति चित्रं विचित्रम् — यत् रजः दृष्टिं निरुरोध, तत् रक्तेन एव शान्तम्, ततः पुनः दृष्टिः लब्धा। तदा युद्धं पुनः सुव्यवस्थितं भवति, उभौ पक्षौ स्वशत्रून् अभिजानन्तः आयुधैः प्रहरन्ति। वानराणाम् आयुधानि प्रकृतिसिद्धानि — द्रुमाः, शिलाः, बाहवः च; राक्षसानां तु निर्मितानि — प्रासाः, तोमराः, गदाः च। किन्तु वानराः राक्षसानां शस्त्राणि अपि बलात् आच्छिद्य तैः एव तान् घ्नन्ति — एषः विशेषः तेषां धैर्यं दर्शयति। कुमुदादयः चत्वारः यूथपाः नाम्ना उक्ताः, येन ज्ञायते यत् वानरसेनायाः मुख्याः वीराः अत्र युद्धे साक्षात् प्रविष्टाः। समीक्षितसंस्करणे ‘महावेगाः’ इति पाठः, अत्र ‘महावीराः’; ‘हरियूथपाः’ इति तत्र, अत्र ‘हरिपुंगवाः’। अन्तिमः अर्धश्लोकः ‘ममन्थू राक्षसान्सर्वे’ इति वुल्गेटमात्रः, तथैव ‘अकम्पनः सुसंक्रुद्धः’ इति श्लोकः अपि।

వాలిపుత్రుడైన అంగదుని చేత వజ్రదంష్ట్రుడు హతుడయ్యాడని విని రావణుడు చేతులు జోడించి నిలిచిన సేనాధ్యక్షునితో ఇలా అన్నాడు: ‘భయంకర విక్రములు, ఎదిరించరానివారు అయిన రాక్షసులు అన్ని శస్త్రాలలోనూ అస్త్రాలలోనూ నిపుణుడైన అకంపనుని ముందుంచుకుని వెంటనే బయలుదేరాలి.’ తరువాత అతడు అకంపనుని గుణాలను లెక్కిస్తాడు: ‘ఇతడు శాసించేవాడు, రక్షించేవాడు, నడిపించేవాడు, యుద్ధంలో శ్రేష్ఠుడు. ఇతడు ఎప్పుడూ నా శ్రేయస్సును కోరుకుంటాడు, ఎప్పుడూ యుద్ధాన్ని ప్రియంగా భావిస్తాడు. ఇతడు కాకుత్స్థులైన రామలక్ష్మణులను, మహాబలుడైన సుగ్రీవుని, ఇతర ఘోర వానరులను కూడా జయిస్తాడు, సంహరిస్తాడు, ఇందులో సందేహం లేదు.’ ‘నిత్యం నిత్యం’ (ఎప్పుడూ ఎప్పుడూ) అనే పునరుక్తితో రావణుని విశ్వాసం దృఢమైనదని చూపబడింది. ఇంతకు ముందు ధూమ్రాక్షుడూ, తరువాత వజ్రదంష్ట్రుడూ హతులయ్యారు; అయినా రావణుడు తన సేనాపతులపై ఆశను విడిచిపెట్టడు. మహాబలుడు, చురుకైన పరాక్రమం గల సేనాధ్యక్షుడు రావణుని ఆ ఆజ్ఞను స్వీకరించి అప్పుడే సేనను పంపాడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ఇక్కడ సేనాధ్యక్షుడు ప్రహస్తుడని వివరిస్తుంది. ఈ సర్గలోని మొదటి అయిదు శ్లోకాలు — ముఖ్యంగా మూడవ, నాలుగవ, అయిదవ శ్లోకాలు — సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అక్కడ ‘ధూమ్రాక్షం నిహతం శ్రుత్వా’ (ధూమ్రాక్షుడు హతుడయ్యాడని విని) అనే ఆరంభం, ఇక్కడ మాత్రం ‘వజ్రదంష్ట్రం హతం శ్రుత్వా’ (వజ్రదంష్ట్రుడు హతుడయ్యాడని విని) అని. రావణుని మాటలలో మూడు గుణాలు విశేషంగా చెప్పబడ్డాయి — శాస్త అంటే తన సైనికులను నియంత్రించేవాడు, గోప్త అంటే వారిని రక్షించేవాడు, నేత అంటే రణంలో సేనను నడిపేవాడు. ఇవి సేనాపతికి అవసరమైన గుణాలని రావణునికి తెలుసు.

సేనాపతి ప్రేరేపించగా భయంకరమైన కళ్ళు గల, భయంకరంగా కనిపించే ముఖ్య రాక్షసులు రకరకాల ఆయుధాలు పట్టుకుని నగరం నుంచి బయటకు దూకారు. మేఘం వంటివాడు, మేఘవర్ణుడు, మేఘగర్జన వంటి మహాధ్వని చేసేవాడు అయిన అకంపనుడు కూడా పుటం పెట్టిన బంగారంతో అలంకరించిన విశాలమైన రథాన్ని ఎక్కి ఘోర రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి బయలుదేరాడు. మహాయుద్ధంలో దేవతలు కూడా అతనిని కంపింపజేయలేకపోయారు, అందుకే అతడు ‘అకంపనుడు’ అని ప్రసిద్ధుడయ్యాడు; తేజస్సులో అతడు రాక్షసులలో సూర్యుని వంటివాడు. కానీ యుద్ధేచ్ఛతో ఉద్రేకంతో పరుగెత్తుతున్న అతని రథానికి కట్టిన గుర్రాలకు హఠాత్తుగా దైన్యం కలిగింది. యుద్ధాన్ని ఆనందించే అతని ఎడమ కన్ను అదిరింది, ముఖవర్ణం వెలవెలబోయింది, స్వరం గద్గదమైంది. మంచి రోజు అయినా ఆ సమయంలో కఠినమైన గాలితో కూడిన దుర్దినం ఏర్పడింది; పక్షులూ మృగాలూ అన్నీ క్రూరమైన, భయంకరమైన కూతలు కూశాయి. ఇవన్నీ అశుభ నిమిత్తాలు — ఎడమ కన్ను అదరడం పురుషునికి అనిష్టాన్ని సూచిస్తుంది, వాహనాల దైన్యం పరాజయాన్ని. అయినా సింహం వంటి బలిష్ఠమైన భుజాలు గల, పెద్దపులి వంటి విక్రమం గల అతడు ఆ ఉత్పాతాలను లెక్కచేయకుండానే రణభూమి వైపు బయలుదేరాడు. ఇక్కడ కవి గత సర్గలలో ధూమ్రాక్ష వజ్రదంష్ట్రులు బయలుదేరినప్పుడు అశుభాలు వర్ణించినట్లే మళ్ళీ వర్ణిస్తాడు — రాక్షసుల వినాశం నిమిత్తాలతో ముందే సూచించబడింది. ‘అచింత్య’ (లెక్కచేయకుండా) అనే పదంతో అతని దర్పమూ అవివేకమూ స్పష్టమవుతాయి. అతడు బయలుదేరిన సమయంలో రాక్షసులతో కలిసి సముద్రాన్ని కల్లోలపరుస్తున్నట్లు మహానాదం పుట్టింది. రథ వర్ణన, అతని స్వరూప వర్ణన, అతని పేరు అర్థం — ఈ మూడూ ఇక్కడ క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి — మేఘం అతని ఆకారానికీ వర్ణానికీ స్వరానికీ, సూర్యుడు అతని తేజస్సుకూ. ఇలా కవి మొదట అతని గొప్పతనాన్ని స్థాపిస్తాడు, తరువాత నిమిత్తాలతో అతని భాగ్యపతనాన్ని సూచిస్తాడు. దేవతల చేత కూడా కంపించనివాని గుర్రాలే దీనంగా ఉన్నాయి, కన్ను అదురుతోంది, స్వరం తడబడుతోంది — ఈ వైరుధ్యమే సర్గ ముఖ్యభావం. ఈ వీరుడు మళ్ళీ తిరిగి రాడని పాఠకునికి తెలుసు. సమీక్షిత సంస్కరణలో కూడా ఈ నిమిత్త శ్లోకాలు ఉన్నాయి, కేవలం ‘మేఘాభో మేఘవర్ణశ్చ’ అనే అర్ధభాగం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. రామాయణంలో అనేకచోట్ల నిమిత్తాల వర్ణన కనిపిస్తుంది, అక్కడ ప్రకృతియే రాబోయే అనర్థాన్ని ముందుగా చెబుతుంది.

ఆ మహాశబ్దానికి వానరుల మహాసేన భయపడింది. కానీ చెట్లతో, కొండలతో కొట్టడానికి యుద్ధానికి సిద్ధమైన కపులకూ రాక్షసులకూ మధ్య మహారౌద్రమైన యుద్ధం మొదలైంది. రాముని కోసం, రావణుని కోసం వారందరూ తమ దేహాలను విడిచిపెట్టడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు, అందరూ అతిబలులు, శూరులు, పర్వతాల వంటివారు. వానరులూ రాక్షసులూ పరస్పరం చంపాలని కోరుతూ యుద్ధంలో గర్జించారు; అతి వేగవంతులై క్రోధంతో ఒకరిపై ఒకరు గర్జిస్తున్న వారి అతి గొప్ప శబ్దం దూరం నుంచి కూడా వినిపించింది. వానరులూ రాక్షసులూ లేపిన ఎర్రని వర్ణం గల అతి భయంకరమైన ధూళి పది దిక్కులనూ కప్పివేసింది. పట్టువస్త్రంలా లేతరంగుగా ఉన్న ఆ ధూళితో సర్వప్రాణులూ కప్పబడ్డాయి, అందువల్ల రణభూమిలో యోధులు ఒకరినొకరు చూడలేకపోయారు. ధ్వజం గానీ, పతాక గానీ, డాలు గానీ, గుర్రం గానీ, ఆయుధం గానీ, రథం గానీ — ఆ ధూళితో కప్పబడినదేదీ కనిపించలేదు. ఇక్కడ కవి దృష్టి లోపించడాన్ని క్రమంగా వర్ణిస్తాడు — మొదట దిక్కులు, తరువాత ప్రాణులు, తరువాత ధ్వజాలూ పతాకలూ మొదలైన సూక్ష్మ వస్తువులు. ఈ చీకటే తరువాతి విపర్యయానికి కారణమవుతుంది. ‘రామరావణయోరర్థే సమభిత్యక్తదేహినః’ (రాముని కోసం, రావణుని కోసం దేహాలను విడవడానికి సిద్ధమైనవారు) అనే మాటతో రెండు పక్షాల యోధుల నిష్ఠ సమానమని కవి చూపుతాడు — రాక్షసులు కూడా స్వామి కోసం ప్రాణాలు విడుస్తారు. ‘కౌశేయోద్ధతపాండునా’ (పట్టువస్త్రంలా లేతరంగుగా ఉన్న) అనే ఉపమానంతో ధూళి వర్ణం సూక్ష్మంగా చూపబడింది. యుద్ధారంభంలోనే దృష్టి నశించింది, శబ్దం మాత్రమే మిగిలింది — తరువాతి భాగంలో ఈ విషయం విస్తరించబడుతుంది. శబ్ద వర్ణన కూడా క్రమంగా పెరుగుతుంది — మొదట బయలుదేరుతున్న అకంపనుని నాదం సముద్రాన్ని కల్లోలపరుస్తుంది, తరువాత వానరసేన భయపడుతుంది, తరువాత రెండు సేనల గర్జన దూరం నుంచి వినిపిస్తుంది. ఆరంభంలో వానరులకు కలిగిన భయం యుద్ధం మొదలవగానే మాయమైంది, వారు చెట్లతో కొండలతో కొడుతూ ముందుకు వచ్చారు. ధూళికి ‘అరుణవర్ణాభమ్’ (ఎర్రని వర్ణం గల) అనే విశేషణం రక్తానికి పూర్వసూచన, అది తరువాతి భాగంలో ‘రక్తప్రవాహం’ అని స్పష్టమవుతుంది. ఇలా దృశ్యం స్థానంలో శ్రవ్యం మాత్రమే మిగలడంతో యుద్ధపు భీషణత పెరుగుతుంది, ఎందుకంటే యోధులు శత్రువులను చూడరు, వారి గర్జనను మాత్రమే వింటారు.

గర్జిస్తూ పరుగెత్తుతున్న వారి సంకులమైన శబ్దం యుద్ధంలో వినిపించింది, కానీ రూపాలు కనిపించలేదు. ఆ చీకటిలో బాగా కోపించిన వానరులు వానరులనే చంపారు, రాక్షసులు కూడా రాక్షసులనే చంపారు. ఇలా పరులనూ స్వజనులనూ చంపుతూ వానర రాక్షసులు భూమిని రక్తంతో తడిపి బురదతో పూసినట్లు చేశారు. తరువాత రక్తప్రవాహంతో తడిసిన ధూళి తొలగిపోయింది, భూమి శరీరాలతో శవాలతో నిండిపోయింది. మళ్ళీ దృష్టి లభించగానే చెట్లతో, శక్తులతో, గదలతో, ప్రాసాలతో, శిలలతో, పరిఘలతో, తోమరాలతో వానరులూ రాక్షసులూ ఒకరినొకరు వేగంగా కొట్టుకున్నారు. పరిఘల వంటి బాహువులతో పోరాడుతున్న భయంకర కర్ములైన వానరులు పర్వతాల వంటి రాక్షసులను చంపారు. బాగా కోపించిన, ప్రాసాలూ తోమరాలూ చేతబట్టిన రాక్షసులు కూడా పరమ దారుణమైన శస్త్రాలతో కపులను చంపారు. రాక్షసుల సేనాపతి అకంపనుడు బాగా కోపించి భయంకర విక్రములైన రాక్షసులందరినీ ఉత్సాహపరిచాడు. వానరులు కూడా ముందుకు దూకి వీర్యంతో రాక్షసుల శస్త్రాలను లాక్కుని మహావృక్షాలతో మహాశిలలతో వారిని చీల్చివేశారు. ఈ లోపల కుముదుడు, నలుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు అనే వీర వానరులు కోపించి సాటిలేని వేగాన్ని ప్రదర్శించారు. ఆ మహావీరులైన వానరశ్రేష్ఠులు రాక్షససేన ముందుభాగంలో చెట్లతో ఆటలాడుతున్నట్లే మహాసంహారం చేశారు, రకరకాల ఆయుధాలతో రాక్షసులందరినీ బాగా మథించారు. ఈ భాగంలో యుద్ధపు భీషణత పరాకాష్ఠను చేరింది — స్వపర వివేకం కూడా నశించింది. ‘లీలయా’ (ఆటలాడుతున్నట్లు) అనే పదంతో వానరవీరుల సామర్థ్యం చూపబడింది — రాక్షసులకు ఘోరమైన యుద్ధం వారికి ఆటలాంటిది. అకంపనుని వధ తరువాతి సర్గలో వర్ణించబడింది; ఇక్కడ అతని క్రోధమూ, తన సైనికులను ప్రోత్సహించడమూ మాత్రమే చెప్పబడ్డాయి. సర్గాంతంలో వానరపక్షపు ప్రాబల్యం స్థాపించబడింది, దానితో తరువాతి ఘటన సూచించబడింది. చీకటిలో స్వపరవధ అనే విషయం కరుణాజనకమైనదీ భీషణమైనదీ — శత్రువులే కాదు, స్వజనులూ చంపబడతారు. రక్తంతో ధూళి శమించడం అనే చిత్రం విచిత్రమైనది — దృష్టిని అడ్డుకున్న ధూళి రక్తంతోనే శాంతించింది, తరువాత మళ్ళీ దృష్టి లభించింది. అప్పుడు యుద్ధం మళ్ళీ వ్యవస్థితమవుతుంది, రెండు పక్షాలూ తమ శత్రువులను గుర్తించి ఆయుధాలతో కొడతాయి. వానరుల ఆయుధాలు ప్రకృతిసిద్ధమైనవి — చెట్లు, శిలలు, బాహువులు; రాక్షసులవి మాత్రం నిర్మితమైనవి — ప్రాసాలు, తోమరాలు, గదలు. కానీ వానరులు రాక్షసుల శస్త్రాలను కూడా బలవంతంగా లాక్కుని వాటితోనే వారిని చంపుతారు — ఈ విశేషం వారి ధైర్యాన్ని చూపుతుంది. కుముదుడు మొదలైన నలుగురు యూథపతుల పేర్లు చెప్పబడ్డాయి, దానితో వానరసేనలోని ముఖ్యవీరులు ఇక్కడ యుద్ధంలో నేరుగా ప్రవేశించారని తెలుస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘మహావేగాః’ (మహావేగవంతులు) అనే పాఠం, ఇక్కడ ‘మహావీరాః’ (మహావీరులు); అక్కడ ‘హరియూథపాః’ (వానర యూథపతులు), ఇక్కడ ‘హరిపుంగవాః’ (వానరశ్రేష్ఠులు). ‘మమంథూ రాక్షసాన్సర్వే’ అనే చివరి అర్ధశ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, అలాగే ‘అకంపనః సుసంక్రుద్ధః’ అనే శ్లోకం కూడా.

வாலியின் மகன் அங்கதனால் வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் கொல்லப்பட்டான் என்று கேட்டு, கைகூப்பி நின்ற படைத்தலைவனிடம் ராவணன் இதைச் சொன்னான்: ‘அச்சந்தரும் பராக்கிரமமுடைய, வெல்லுதற்கரிய ராக்ஷசர்கள், எல்லா ஆயுதங்களிலும் அஸ்திரங்களிலும் வல்லவனான அகம்பனனை முன்னிட்டு விரைவில் புறப்படட்டும்.’ பின்னர் அவன் அகம்பனனின் குணங்களை எண்ணுகிறான்: ‘இவன் ஆணையிடுபவன், காப்பவன், வழிநடத்துபவன், போரில் சிறந்தவன். இவன் எப்போதும் என் நலனை விரும்புகிறான், போரை எப்போதும் இனியதாகக் கருதுகிறான். இவன் காகுத்ஸ்தர்களான ராம லக்ஷ்மணரையும், பெருவலிமையுடைய சுக்ரீவனையும், மற்றக் கொடிய வானரர்களையும் வெல்வான், கொல்வான்; இதில் ஐயமில்லை.’ ‘எப்போதும், எப்போதும்’ என்ற திரும்பக் கூறலால் ராவணனின் நம்பிக்கை உறுதியானது என்று காட்டப்படுகிறது. முன்பு தூம்ராக்ஷனும், பின்னர் வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரனும் கொல்லப்பட்டனர்; இருந்தும் ராவணன் தன் படைத்தலைவர்கள்மேல் உள்ள நம்பிக்கையைக் கைவிடவில்லை. பெருவலிமையும் விரைந்த பராக்கிரமமும் உடைய படைத்தலைவன் ராவணனின் அந்த ஆணையை ஏற்று உடனே படையைச் செலுத்தினான். இந்தி உரை இங்கே படைத்தலைவன் பிரஹஸ்தன் என்று விளக்குகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தின் முதல் ஐந்து சுலோகங்கள் — குறிப்பாக மூன்றாம், நான்காம், ஐந்தாம் சுலோகங்கள் — திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அங்கே ‘தூம்ராக்ஷம் நிஹதம் ச்ருத்வா’ (தூம்ராக்ஷன் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டு) என்று தொடக்கம்; இங்கோ ‘வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரம் ஹதம் ச்ருத்வா’ (வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டு) என்று. ராவணனின் சொற்களில் மூன்று குணங்கள் தனித்துச் சொல்லப்படுகின்றன — ‘ஆணையிடுபவன்’ என்பது தன் வீரர்களை நெறிப்படுத்துபவன், ‘காப்பவன்’ என்பது அவர்களைக் காப்பவன், ‘வழிநடத்துபவன்’ என்பது போரில் படையைச் செலுத்துபவன். இவை படைத்தலைவனுக்குத் தேவையான குணங்கள் என்று ராவணன் அறிவான்.

படைத்தலைவனால் தூண்டப்பட்ட, அச்சந்தரும் கண்களும் அச்சந்தரும் தோற்றமும் உடைய முதன்மையான ராக்ஷசர்கள் பலவகை ஆயுதங்களை எடுத்துக்கொண்டு நகரிலிருந்து வெளியேறினர். மேகம் போன்றவனும், மேக நிறமுடையவனும், மேக முழக்கம் போலப் பேரொலி செய்பவனுமான அகம்பனனும் உருக்கிய பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட பெரிய தேரில் ஏறி, கொடிய ராக்ஷசர்கள் சூழப் புறப்பட்டான். பெரும்போரில் தேவர்களாலும் அவனை நடுங்கச் செய்ய முடியவில்லை; ஆகவே அவன் ‘அகம்பனன்’ (நடுங்காதவன்) என்று புகழ்பெற்றான்; ஒளியால் அவன் ராக்ஷசர்களிடையே சூரியனைப் போல இருந்தான். ஆனால் போர் விருப்பத்தால் கிளர்ந்து விரைந்து செல்லும் அவனுடைய தேரில் பூட்டப்பட்ட குதிரைகளுக்குத் திடீரென்று சோர்வு வந்தது. போரில் மகிழ்பவனான அவனுடைய இடக்கண் துடித்தது, முகத்தின் நிறம் வெளுத்தது, குரல் தழுதழுத்தது. நல்ல நாளாக இருந்தும் அந்த நேரம் கடுங்காற்றோடு கூடிய மேகமூட்டமான நாளாயிற்று; பறவைகளும் விலங்குகளும் அனைத்தும் கொடிய, அச்சமூட்டும் குரல்களை எழுப்பின. இவை அனைத்தும் தீய நிமித்தங்கள் — இடக்கண் துடிப்பது ஆணுக்குக் கேட்டைக் குறிக்கிறது; வாகனங்களின் சோர்வு தோல்வியைக் குறிக்கிறது. இருந்தும் சிங்கம் போன்ற திரண்ட தோள்களும் புலிக்கு நிகரான பராக்கிரமமும் உடைய அவன் அந்தத் தீய அறிகுறிகளைப் பொருட்படுத்தாமலேயே போர்க்களத்தை நோக்கிப் புறப்பட்டான். முந்தைய சர்க்கங்களில் தூம்ராக்ஷன், வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் ஆகியோர் புறப்பட்டபோது தீய அறிகுறிகள் வருணிக்கப்பட்டது போலவே, இங்கும் கவிஞர் மீண்டும் வருணிக்கிறார் — ராக்ஷசர்களின் அழிவு நிமித்தங்களால் முன்பே குறிக்கப்படுகிறது. ‘பொருட்படுத்தாமல்’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய செருக்கும் விவேகமின்மையும் தெளிவாகின்றன. அவன் புறப்பட்டபோது ராக்ஷசர்களோடு சேர்ந்து, கடலைக் கலக்குவது போன்ற பேரொலி எழுந்தது. தேரின் வருணனை, அவனுடைய உருவின் வருணனை, அவனுடைய பெயரின் பொருள் ஆகிய மூன்றும் இங்கே வரிசையாகச் சொல்லப்படுகின்றன — மேகம் என்பது அவனுடைய வடிவம், நிறம், குரல்; சூரியன் என்பது அவனுடைய ஒளி. இவ்வாறு கவிஞர் முதலில் அவனுடைய பெருமையை நிறுவுகிறார், பின்னர் அவனுடைய விதியின் வீழ்ச்சியை நிமித்தங்களால் குறிக்கிறார். தேவர்களாலும் நடுங்கச் செய்யப்படாதவனுடைய குதிரைகளே சோர்கின்றன, கண் துடிக்கிறது, குரல் தடுமாறுகிறது — இந்த முரணே சர்க்கத்தின் முதன்மை உணர்வு. இந்த வீரன் மீண்டும் திரும்பமாட்டான் என்று வாசகர் அறிகிறார். திறனாய்வுப் பதிப்பிலும் இந்த நிமித்தச் சுலோகங்கள் உள்ளன; ‘மேகாபோ மேகவர்ணச்ச’ (மேகம் போன்றவனும் மேக நிறமுடையவனும்) என்ற அரை மட்டுமே வல்கேட்டில் மட்டும் உள்ளது. நிமித்தங்களின் வருணனை ராமாயணத்தில் பல இடங்களில் காணப்படுகிறது; அங்கே இயற்கையே வரப்போகும் கேட்டை முன்பே சொல்கிறது.

அந்தப் பேரொலியால் வானரர்களின் பெரும்படை அஞ்சியது. ஆனால் மரங்களாலும் பாறைகளாலும் அடிக்கப் போருக்கு முன்வந்த வானரர்களுக்கும் ராக்ஷசர்களுக்கும் இடையே மிகக் கொடிய போர் மூண்டது. ராமனுக்காகவும் ராவணனுக்காகவும் அவர்கள் அனைவரும் தங்கள் உடல்களைத் துறக்கத் துணிந்திருந்தனர்; அனைவரும் மிகுந்த வலிமையுடைய சூரர்கள், மலை போன்றவர்கள். வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் ஒருவரை ஒருவர் கொல்ல விரும்பிப் போரில் முழங்கினர்; மிகுந்த வேகத்துடன் சினத்தால் ஒருவரை ஒருவர் நோக்கிக் கர்ஜித்த அவர்களுடைய மிகப் பெரிய ஒலி தொலைவிலிருந்தும் கேட்டது. வானரர்களாலும் ராக்ஷசர்களாலும் கிளப்பப்பட்ட, செந்நிறமான, மிக அச்சமூட்டும் புழுதி பத்துத் திசைகளையும் அடைத்தது. பட்டாடை போல வெளிறிய அந்தப் புழுதியால் எல்லா உயிர்களும் மூடப்பட்டன; ஆகவே போர்க்களத்தில் போர்வீரர்கள் ஒருவரை ஒருவர் காணவில்லை. கொடியோ, பதாகையோ, கேடயமோ, குதிரையோ, ஆயுதமோ, தேரோ — அந்தப் புழுதியால் மூடப்பட்ட எதுவுமே தெரியவில்லை. இங்கே கவிஞர் பார்வை மறைவதைப் படிப்படியாக வருணிக்கிறார் — முதலில் திசைகள், பின்னர் உயிர்கள், பின்னர் கொடி, பதாகை முதலிய நுண்ணிய பொருள்கள். இந்த இருளே அடுத்த தலைகீழ் நிகழ்வுக்குக் காரணமாகிறது. ‘ராமனுக்காகவும் ராவணனுக்காகவும் உடலைத் துறக்கத் துணிந்தவர்கள்’ என்ற சொல்லால் இரு தரப்புப் போர்வீரர்களின் பற்றுறுதியும் சமமானது என்று கவிஞர் காட்டுகிறார் — ராக்ஷசர்களும் தலைவனுக்காக உயிரைத் துறக்கிறார்கள். ‘பட்டாடை போல வெளிறிய’ என்ற உவமையால் புழுதியின் நிறமும் நுண்மையும் காட்டப்படுகின்றன. போரின் தொடக்கத்திலேயே பார்வை அழிந்தது, ஒலி மட்டுமே எஞ்சியது — அடுத்த பகுதியில் இந்தப் பொருள் விரிவாக்கப்படுகிறது. ஒலியின் வருணனையும் படிப்படியாக வளர்கிறது — முதலில் புறப்படும் அகம்பனனின் முழக்கம் கடலைக் கலக்குகிறது, பின்னர் வானரர்களின் படை அஞ்சுகிறது, பின்னர் இரு படைகளின் முழக்கம் தொலைவிலிருந்தும் கேட்கிறது. தொடக்கத்தில் வானரர்களுக்கு இருந்த அச்சம் போர் தொடங்கியதும் மறைந்தது; அவர்கள் மரங்களாலும் பாறைகளாலும் அடித்தபடி முன்னேறினர். புழுதிக்கான ‘செந்நிறமான’ என்ற அடைமொழி குருதியை முன்னறிவிக்கிறது; அது அடுத்த பகுதியில் ‘குருதிப் பெருக்கு’ என்று வெளிப்படுகிறது. இவ்வாறு காட்சியின் இடத்தில் ஒலி மட்டுமே எஞ்சியதால் போரின் கொடுமை மிகுகிறது; ஏனெனில் போர்வீரர்கள் பகைவர்களைக் காணவில்லை, அவர்களுடைய முழக்கத்தை மட்டுமே கேட்கிறார்கள்.

முழங்கியபடி பாய்ந்த அவர்களுடைய கொந்தளிப்பான ஒலி போரில் கேட்டது; ஆனால் உருவங்கள் தெரியவில்லை. அந்த இருளில் மிகவும் சினங்கொண்ட வானரர்கள் வானரர்களையே கொன்றனர்; ராக்ஷசர்களும் ராக்ஷசர்களையே கொன்றனர். இவ்வாறு பகைவரையும் தம்மவரையும் கொன்றபடி வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் நிலத்தைக் குருதியால் நனைத்து, சேற்றால் பூசப்பட்டதாக்கினர். பின்னர் குருதிப் பெருக்கால் நனைக்கப்பட்ட புழுதி அகன்றது; நிலம் உடல்களாலும் பிணங்களாலும் நிறைந்தது. மீண்டும் பார்வை கிடைத்ததும், மரங்கள், சக்திகள், கதைகள், பிராசங்கள், பாறைகள், பரிகங்கள், தோமரங்கள் ஆகியவற்றால் வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் ஒருவரை ஒருவர் விரைந்து கொன்றனர். பரிகம் போன்ற கைகளால் போரிட்ட, கொடுஞ்செயல் புரியும் வானரர்கள் மலை போன்ற ராக்ஷசர்களைக் கொன்றனர். மிகவும் சினங்கொண்ட, பிராசங்களையும் தோமரங்களையும் கையிலேந்திய ராக்ஷசர்களும் மிகக் கொடிய ஆயுதங்களால் வானரர்களைக் கொன்றனர். ராக்ஷசர்களின் படைத்தலைவனான அகம்பனன் மிகவும் சினந்து, அச்சந்தரும் பராக்கிரமமுடைய ராக்ஷசர்கள் அனைவரையும் ஊக்கப்படுத்தினான். வானரர்களும் முன்னேறி வீரத்தால் ராக்ஷசர்களின் ஆயுதங்களைப் பறித்து, பெரிய மரங்களாலும் பெரிய பாறைகளாலும் அவர்களைப் பிளந்தனர். இதற்கிடையில் குமுதன், நளன், மைந்தன், த்விவிதன் என்ற வீர வானரர்கள் சினங்கொண்டு ஒப்பற்ற வேகத்தைக் காட்டினர். பெருவீரர்களும் வானரருள் காளைகளுமான அவர்கள் ராக்ஷசப் படையின் முன்னணியில் மரங்களால் விளையாட்டாகச் செய்வது போல மிகப் பெரிய படுகொலை செய்தனர்; பலவகை ஆயுதங்களால் ராக்ஷசர்கள் அனைவரையும் கடுமையாக நசுக்கினர். இந்தப் பகுதியில் போரின் கொடுமை உச்சத்தை அடைகிறது — தம்மவர், பிறர் என்ற வேறுபாடும் அழிந்தது. ‘விளையாட்டாக’ என்ற சொல்லால் வானர வீரர்களின் ஆற்றல் காட்டப்படுகிறது — ராக்ஷசர்களுக்குக் கொடிய போராக இருப்பது இவர்களுக்கு விளையாட்டுப் போல. அகம்பனனின் வதம் அடுத்த சர்க்கத்தில் வருணிக்கப்படுகிறது; இங்கே அவனுடைய சினமும், தன் வீரர்களை ஊக்குவிப்பதும் மட்டுமே சொல்லப்படுகின்றன. சர்க்கத்தின் இறுதியில் வானரத் தரப்பின் மேலோங்கல் நிறுவப்படுகிறது; இதனால் அடுத்த நிகழ்வு குறிக்கப்படுகிறது. இருளில் தம்மவரைக் கொல்லுதல் என்ற பொருள் இரங்கத்தக்கதும் அச்சமூட்டுவதும் ஆகும் — பகைவர்கள் மட்டுமல்ல, தம்மவரும் கொல்லப்படுகிறார்கள். குருதியால் புழுதி அடங்குவது என்ற சித்திரம் விந்தையானது — பார்வையை அடைத்த புழுதி குருதியாலேயே அடங்கியது; அதன்பின் மீண்டும் பார்வை கிடைத்தது. அப்போது போர் மீண்டும் ஒழுங்குபடுகிறது; இரு தரப்பும் தம் பகைவர்களை அடையாளம் கண்டு ஆயுதங்களால் அடிக்கின்றன. வானரர்களின் ஆயுதங்கள் இயற்கையானவை — மரங்கள், பாறைகள், கைகள்; ராக்ஷசர்களுடையவையோ செய்யப்பட்டவை — பிராசங்கள், தோமரங்கள், கதைகள். ஆனால் வானரர்கள் ராக்ஷசர்களின் ஆயுதங்களையும் வலிமையால் பறித்து, அவற்றாலேயே அவர்களைக் கொல்கிறார்கள் — இந்தச் சிறப்பு அவர்களுடைய மனவுறுதியைக் காட்டுகிறது. குமுதன் முதலிய நான்கு படைத்தலைவர்கள் பெயரால் சொல்லப்படுகிறார்கள்; இதனால் வானரப் படையின் முதன்மை வீரர்கள் இங்கே நேரடியாகப் போரில் இறங்கினர் என்று அறியப்படுகிறது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘மஹாவேகா:’ (பெருவேகமுடையவர்கள்) என்பது பாடம், இங்கே ‘மஹாவீரா:’ (பெருவீரர்கள்); அங்கே ‘ஹரியூதபா:’ (வானரப் படைத்தலைவர்கள்), இங்கே ‘ஹரிபுங்கவா:’ (வானரருள் காளைகள்). ‘மமந்தூ ராக்ஷஸான்ஸர்வே’ என்ற இறுதி அரைச்சுலோகம் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது; அவ்வாறே ‘அகம்பன: ஸுஸங்க்ருத்த:’ என்ற சுலோகமும்.

ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನಿಂದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ, ರಾವಣನು ಕೈಮುಗಿದು ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಬಲ್ಲ ಅಕಂಪನನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ದುರ್ಜಯರೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸರು ಬೇಗನೆ ಹೊರಡಲಿ.’ ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಅಕಂಪನನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನು ಶಾಸ್ತಾ, ಗೋಪ್ತಾ, ನೇತಾ — ಶಿಸ್ತುಗೊಳಿಸುವವನು, ರಕ್ಷಿಸುವವನು, ಮುನ್ನಡೆಸುವವನು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಇವನು ಸದಾ ನನ್ನ ಏಳಿಗೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಸಮರವನ್ನು ಸದಾ ಪ್ರಿಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇವನು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನೂ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ, ಇತರ ಘೋರ ವಾನರರನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲುವನು, ಕೊಲ್ಲುವನು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ‘ನಿತ್ಯಂ ನಿತ್ಯಮ್’ — ಸದಾ, ಸದಾ — ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾವಣನ ವಿಶ್ವಾಸದ ದೃಢತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮೊದಲು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ಆಮೇಲೆ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ ಹತರಾದರು; ಆದರೂ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಆಶೆಯನ್ನು ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಚುರುಕಿನ ಪರಾಕ್ರಮದವನೂ ಆದ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷನು ರಾವಣನ ಆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಆಗಲೇ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿನ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷನು ಪ್ರಹಸ್ತನೆಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು — ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮೂರನೆಯದು, ನಾಲ್ಕನೆಯದು, ಐದನೆಯದು — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ‘ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷಂ ನಿಹತಂ ಶ್ರುತ್ವಾ’ ಎಂಬ ಆರಂಭವಿದೆ, ಇಲ್ಲಾದರೋ ‘ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರಂ ಹತಂ ಶ್ರುತ್ವಾ’ ಎಂದು. ರಾವಣನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಶಾಸ್ತಾ’ ಎಂದರೆ ತನ್ನ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿಡುವವನು, ‘ಗೋಪ್ತಾ’ ಎಂದರೆ ಅವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನು, ‘ನೇತಾ’ ಎಂದರೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವವನು. ಇವು ಸೇನಾಪತಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಗುಣಗಳೆಂದು ರಾವಣನು ಬಲ್ಲನು.

ಸೇನಾಪತಿಯಿಂದ ಪ್ರಚೋದಿತರಾದ, ಭಯಂಕರ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಭಯಂಕರ ರೂಪದ ಮುಖ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರು ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟರು. ಮೋಡದಂತಿರುವ, ಮೋಡದ ಬಣ್ಣದ, ಮೋಡದ ಗುಡುಗಿನಂತೆ ಮಹಾನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅಕಂಪನನೂ ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಭೂಷಿತವಾದ ವಿಶಾಲ ರಥವನ್ನು ಏರಿ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಹೊರಟನು. ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಅವನನ್ನು ಕಂಪಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ‘ಅಕಂಪನ’ — ಕಂಪಿಸದವನು — ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು; ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಯುದ್ಧೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಉತ್ತೇಜಿತನಾಗಿ ಧಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿದ್ದ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ದೈನ್ಯ ಬಂದಿತು. ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸಂಭ್ರಮಿಸುವ ಅವನ ಎಡಗಣ್ಣು ಅದುರಿತು, ಮುಖ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟಿತು, ಸ್ವರ ಗದ್ಗದವಾಯಿತು. ಒಳ್ಳೆಯ ದಿನವಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒರಟುಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ದುರ್ದಿನವಾಯಿತು; ಎಲ್ಲ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಮೃಗಗಳೂ ಕ್ರೂರವಾದ, ಭಯಾನಕವಾದ ಕೂಗುಗಳನ್ನು ಹಾಕಿದವು. ಇವೆಲ್ಲ ಅಶುಭ ನಿಮಿತ್ತಗಳು — ಎಡಗಣ್ಣು ಅದುರುವುದು ಪುರುಷನಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ವಾಹನಗಳ ದೈನ್ಯ ಪರಾಜಯವನ್ನು. ಆದರೂ ಸಿಂಹದಂತೆ ಪುಷ್ಟವಾದ ಹೆಗಲುಗಳ, ಹುಲಿಯಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅವನು ಆ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆಯೇ ರಣಾಂಗಣದತ್ತ ಹೊರಟನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರರು ಹೊರಟಾಗ ಹೇಗೆ ಅಶುಭಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿತ್ತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕವಿ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶ ನಿಮಿತ್ತಗಳಿಂದ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅಚಿಂತ್ಯ’ — ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ದರ್ಪವೂ ಅವಿವೇಕವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವನು ಹೊರಟಾಗ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಸಾಗರವನ್ನೇ ಕದಡುವಂತಹ ಮಹಾನಾದ ಎದ್ದಿತು. ರಥದ ವರ್ಣನೆ, ಅವನ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆ, ಅವನ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥ — ಈ ಮೂರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಮೋಡ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಕಾರ, ಬಣ್ಣ, ಸ್ವರಗಳನ್ನು, ‘ಸೂರ್ಯ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಮೊದಲು ಅವನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ನಿಮಿತ್ತಗಳ ಮೂಲಕ ಅವನ ಭಾಗ್ಯದ ಪತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಕಂಪಿಸದವನ ಕುದುರೆಗಳೇ ದೀನವಾಗಿವೆ, ಕಣ್ಣು ಅದುರುತ್ತಿದೆ, ಸ್ವರ ತೊದಲುತ್ತಿದೆ — ಈ ವಿರೋಧವೇ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಭಾವ. ಈ ವೀರನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಈ ನಿಮಿತ್ತಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ; ‘ಮೇಘಾಭೋ ಮೇಘವರ್ಣಶ್ಚ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧ ಮಾತ್ರ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ನಿಮಿತ್ತಗಳ ವರ್ಣನೆ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಆ ಮಹಾಶಬ್ದದಿಂದ ವಾನರರ ಮಹಾಸೇನೆ ಭಯಗೊಂಡಿತು. ಆದರೆ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಹೊಡೆಯಲು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಕಪಿಗಳಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಮಹಾರೌದ್ರ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ರಾಮನಿಗಾಗಿಯೂ ರಾವಣನಿಗಾಗಿಯೂ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ದೇಹಗಳನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು; ಎಲ್ಲರೂ ಅತಿಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಶೂರರು, ಪರ್ವತಗಳಂತಿದ್ದವರು. ಕಪಿಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸಿ ರಣದಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅತಿವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಅವರ ಮಹಾಶಬ್ದ ದೂರದವರೆಗೂ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಕಪಿಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಎಬ್ಬಿಸಿದ ಕೆಂಬಣ್ಣದ ಅತಿಭಯಂಕರ ಧೂಳು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿತು. ರೇಷ್ಮೆಬಟ್ಟೆಯಂತೆ ಬಿಳಿಚಿದ ಆ ಧೂಳಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಮುಚ್ಚಿಹೋದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಯೋಧರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಧ್ವಜವಾಗಲಿ, ಪತಾಕೆಯಾಗಲಿ, ಗುರಾಣಿಯಾಗಲಿ, ಕುದುರೆಯಾಗಲಿ, ಆಯುಧವಾಗಲಿ, ರಥವಾಗಲಿ — ಆ ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಯಾವುದೂ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ದೃಷ್ಟಿಯ ಲೋಪವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಜೀವಿಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆ ಮೊದಲಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಸ್ತುಗಳು. ಈ ಕತ್ತಲೆ ಮುಂದಿನ ವಿಪರ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮರಾವಣಯೋರರ್ಥೇ ಸಮಭಿತ್ಯಕ್ತದೇಹಿನಃ’ — ರಾಮನಿಗಾಗಿಯೂ ರಾವಣನಿಗಾಗಿಯೂ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಸಿದ್ಧರಾದವರು — ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಯೋಧರ ನಿಷ್ಠೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸರೂ ತಮ್ಮ ಒಡೆಯನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಕೌಶೇಯೋದ್ಧತಪಾಂಡುನಾ’ — ರೇಷ್ಮೆಯಂತೆ ಬಿಳಿಚಿದ — ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಧೂಳಿನ ಬಣ್ಣವೂ ಅದರ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ದೃಷ್ಟಿ ನಷ್ಟವಾಯಿತು, ಶಬ್ದ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯಿತು — ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಷಯ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಶಬ್ದದ ವರ್ಣನೆಯೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ ಅಕಂಪನನ ನಾದ ಸಾಗರವನ್ನು ಕದಡುತ್ತದೆ, ಆಮೇಲೆ ವಾನರರ ಸೇನೆ ಭಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆಮೇಲೆ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಗರ್ಜನೆ ದೂರದವರೆಗೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಾನರರಿಗಿದ್ದ ಭಯ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾದಾಗ ಮಾಯವಾಯಿತು; ಅವರು ಮರ-ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತ ಮುಂದೆ ಬಂದರು. ಧೂಳಿಗೆ ‘ಅರುಣವರ್ಣಾಭಮ್’ — ಕೆಂಬಣ್ಣದ — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಕ್ತದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ರಕ್ತಪ್ರವಾಹ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ದೃಶ್ಯದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶ್ರವ್ಯ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುವುದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಯೋಧರು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ತುಮುಲ ಶಬ್ದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ರೂಪಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳವಾಗಿ ಕೆರಳಿದ ಕಪಿಗಳು ಕಪಿಗಳನ್ನೇ ಹೊಡೆದರು, ರಾಕ್ಷಸರೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೇ ಕೊಂದರು. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ತಮ್ಮವರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಕೆಸರಿನ ಲೇಪನವುಳ್ಳದ್ದನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ಆಮೇಲೆ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಿಂದ ನೆನೆದ ಧೂಳು ಅಡಗಿತು, ಭೂಮಿ ದೇಹಗಳಿಂದಲೂ ಶವಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಮತ್ತೆ ದೃಷ್ಟಿ ದೊರೆತಾಗ ಮರಗಳಿಂದ, ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ, ಗದೆಗಳಿಂದ, ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದ, ಬಂಡೆಗಳಿಂದ, ಪರಿಘಗಳಿಂದ, ತೋಮರಗಳಿಂದ ಕಪಿಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಬೇಗಬೇಗನೆ ಹೊಡೆದರು. ಪರಿಘಗಳಂತಹ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಭೀಮಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಕಪಿಗಳು ಪರ್ವತಗಳಂತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದರು. ಬಹಳವಾಗಿ ಕೆರಳಿದ, ಪ್ರಾಸ-ತೋಮರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಅತಿದಾರುಣ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಕಪಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದರು. ರಾಕ್ಷಸರ ಸೇನಾಪತಿ ಅಕಂಪನನು ಬಹಳವಾಗಿ ಕೆರಳಿ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಹುರಿದುಂಬಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಕಪಿಗಳೂ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ವೀರ್ಯದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾಶಿಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಅವರನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಕುಮುದ, ನಳ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ ಎಂಬ ವೀರ ಕಪಿಗಳು ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಅನುಪಮವಾದ ವೇಗವನ್ನು ತೋರಿದರು. ಆ ಮಹಾವೀರರಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಮರಗಳಿಂದ ಆಟವಾಡುವಂತೆ ಮಹಾಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದರು, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಬಹಳವಾಗಿ ಮಥಿಸಿದರು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದೆ — ತಮ್ಮವರು-ಪರರು ಎಂಬ ವಿವೇಕವೂ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ‘ಲೀಲಯಾ’ — ಆಟವಾಡುವಂತೆ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರವೀರರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಘೋರಯುದ್ಧವಾದದ್ದು ಅವರಿಗೆ ಆಟದಂತೆ. ಅಕಂಪನನ ವಧೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸುವುದು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರಪಕ್ಷದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಘಟನೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮವರನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲುವ ವಿಷಯ ಕರುಣವೂ ಹೌದು, ಭೀಷಣವೂ ಹೌದು — ಶತ್ರುಗಳು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸ್ವಜನರೂ ಹತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ರಕ್ತದಿಂದ ಧೂಳು ಅಡಗುವ ಚಿತ್ರ ವಿಚಿತ್ರವಾದದ್ದು — ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತಡೆದಿದ್ದ ಧೂಳು ರಕ್ತದಿಂದಲೇ ಶಾಂತವಾಯಿತು, ಆಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ದೃಷ್ಟಿ ದೊರೆಯಿತು. ಆಗ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತೆ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳು ತಮ್ಮ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತವೆ. ವಾನರರ ಆಯುಧಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಸಿದ್ಧ — ಮರಗಳು, ಬಂಡೆಗಳು, ತೋಳುಗಳು; ರಾಕ್ಷಸರವಾದರೋ ನಿರ್ಮಿತವಾದವು — ಪ್ರಾಸಗಳು, ತೋಮರಗಳು, ಗದೆಗಳು. ಆದರೆ ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸರ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ — ಈ ವಿಶೇಷ ಅವರ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕುಮುದ ಮೊದಲಾದ ನಾಲ್ವರು ಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ವಾನರಸೇನೆಯ ಮುಖ್ಯ ವೀರರು ಇಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾವೇಗಾಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾವೀರಾಃ’; ಅಲ್ಲಿ ‘ಹರಿಯೂಥಪಾಃ’, ಇಲ್ಲಿ ‘ಹರಿಪುಂಗವಾಃ’. ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ ‘ಮಮಂಥೂ ರಾಕ್ಷಸಾನ್ಸರ್ವೇ’ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಅಕಂಪನಃ ಸುಸಂಕ್ರುದ್ಧಃ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕವೂ.

വാലിപുത്രനായ അംഗദൻ വജ്രദംഷ്ട്രനെ കൊന്നു എന്നു കേട്ട് രാവണൻ കൈകൂപ്പി അടുത്തുനിന്ന ബലാധ്യക്ഷനോട് (സേനാനായകനോട്) ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘സർവശസ്ത്രങ്ങളിലും അസ്ത്രങ്ങളിലും നിപുണനായ അകമ്പനനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, ഭീമപരാക്രമികളും ദുർധർഷരുമായ രാക്ഷസന്മാർ വേഗം പുറപ്പെടട്ടെ.’ പിന്നെ അവൻ അകമ്പനന്റെ ഗുണങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ‘ഇവൻ ശാസിക്കുന്നവനും രക്ഷിക്കുന്നവനും നയിക്കുന്നവനുമാണ്, യുദ്ധത്തിൽ ഉത്തമനാണ്. ഇവൻ എന്നും എന്റെ ഐശ്വര്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; യുദ്ധം എന്നും പ്രിയമായി കരുതുന്നു. കാകുത്സ്ഥന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെയും മഹാബലനായ സുഗ്രീവനെയും മറ്റു ഘോരരായ വാനരന്മാരെയും ഇവൻ ജയിക്കും, കൊല്ലുകയും ചെയ്യും; ഇതിൽ സംശയമില്ല.’ ‘നിത്യം നിത്യം’ (എന്നും എന്നും) എന്ന പുനരുക്തിയാൽ രാവണന്റെ വിശ്വാസം ദൃഢമാണെന്നു കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ആദ്യം ധൂമ്രാക്ഷനും പിന്നെ വജ്രദംഷ്ട്രനും കൊല്ലപ്പെട്ടു; എന്നിട്ടും രാവണൻ തന്റെ സേനാപതികളിലുള്ള പ്രതീക്ഷ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. മഹാബലനും ക്ഷിപ്രപരാക്രമിയുമായ ബലാധ്യക്ഷൻ രാവണന്റെ ആ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച് ഉടൻതന്നെ സേനയെ പുറപ്പെടുവിച്ചു. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം ഇവിടെ ബലാധ്യക്ഷൻ പ്രഹസ്തനാണെന്നു വിശദീകരിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിലെ ആദ്യത്തെ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങൾ — വിശേഷിച്ചും മൂന്നും നാലും അഞ്ചും — സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അവിടെ ‘ധൂമ്രാക്ഷം നിഹതം ശ്രുത്വാ’ (ധൂമ്രാക്ഷൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കേട്ട്) എന്നാണ് ആരംഭം, ഇവിടെയോ ‘വജ്രദംഷ്ട്രം ഹതം ശ്രുത്വാ’ (വജ്രദംഷ്ട്രൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കേട്ട്) എന്നും. രാവണന്റെ വാക്കുകളിൽ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ വിശേഷിച്ചു പറയപ്പെടുന്നു — ‘ശാസ്താവ്’ എന്നാൽ സ്വന്തം സൈനികരെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവൻ, ‘ഗോപ്താവ്’ എന്നാൽ അവരെ രക്ഷിക്കുന്നവൻ, ‘നേതാവ്’ എന്നാൽ യുദ്ധത്തിൽ സേനയെ നയിക്കുന്നവൻ. ഇവ സേനാപതിക്ക് ആവശ്യമായ ഗുണങ്ങളാണെന്നു രാവണന് അറിയാം.

സേനാപതിയാൽ പ്രേരിതരായ, ഭയങ്കരമായ കണ്ണുകളും ഭീകരരൂപവുമുള്ള മുഖ്യരാക്ഷസന്മാർ പലവിധം ആയുധങ്ങൾ കൈയിലെടുത്ത് നഗരത്തിൽനിന്നു പുറത്തേക്കു പാഞ്ഞു. മേഘംപോലുള്ളവനും മേഘവർണനുമായ അകമ്പനനും മേഘഗർജനംപോലുള്ള മഹാനാദം മുഴക്കിക്കൊണ്ട് ഉരുക്കിയ സ്വർണത്താൽ ഭൂഷിതമായ വലിയ രഥത്തിൽ കയറി ഘോരരായ രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് പുറപ്പെട്ടു. മഹായുദ്ധത്തിൽ ദേവന്മാർക്കുപോലും അവനെ കുലുക്കാൻ കഴിഞ്ഞിരുന്നില്ല; അതിനാൽ അവൻ ‘അകമ്പനൻ’ (കുലുങ്ങാത്തവൻ) എന്നു പ്രസിദ്ധനായി; തേജസ്സിൽ അവൻ രാക്ഷസന്മാരുടെ ഇടയിൽ സൂര്യനെപ്പോലെയായിരുന്നു. എന്നാൽ യുദ്ധേച്ഛയാൽ ഉത്തേജിതനായി പാഞ്ഞുപോകുന്ന അവന്റെ രഥത്തിൽ പൂട്ടിയ കുതിരകൾക്ക് പെട്ടെന്ന് ദൈന്യം ബാധിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്ന അവന്റെ ഇടത്തേ കണ്ണ് തുടിച്ചു; മുഖത്തിന്റെ നിറം മങ്ങി; സ്വരം ഇടറി. തെളിഞ്ഞ ദിവസമായിരുന്നിട്ടും പരുക്കൻ കാറ്റോടുകൂടിയ ദുർദിനമായി; എല്ലാ പക്ഷികളും മൃഗങ്ങളും ക്രൂരവും ഭയങ്കരവുമായ ശബ്ദങ്ങൾ മുഴക്കി. ഇവയെല്ലാം അശുഭനിമിത്തങ്ങളാണ് — ഇടത്തേ കണ്ണിന്റെ തുടിപ്പ് പുരുഷന് അനിഷ്ടത്തെയും വാഹനങ്ങളുടെ ദൈന്യം പരാജയത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എങ്കിലും സിംഹത്തിന്റേതുപോലെ പുഷ്ടമായ ചുമലുകളുള്ളവനും പുലിയെപ്പോലെ പരാക്രമിയുമായ അവൻ ആ ഉത്പാതങ്ങളെ വകവയ്ക്കാതെതന്നെ രണാങ്കണത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. ഇവിടെ കവി, മുൻസർഗങ്ങളിൽ ധൂമ്രാക്ഷന്റെയും വജ്രദംഷ്ട്രന്റെയും പുറപ്പാടിൽ അശുഭങ്ങൾ വർണിച്ചതുപോലെതന്നെ വീണ്ടും വർണിക്കുന്നു — രാക്ഷസന്മാരുടെ വിനാശം നിമിത്തങ്ങളാൽ മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘അചിന്ത്യ’ (വകവയ്ക്കാതെ) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ ദർപ്പവും അവിവേകവും വ്യക്തമാകുന്നു. അവൻ പുറപ്പെടുമ്പോൾ രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം സമുദ്രത്തെ ഇളക്കിമറിക്കുന്നതുപോലെ ഒരു മഹാനാദം ഉയർന്നു. രഥത്തിന്റെ വർണന, അവന്റെ രൂപത്തിന്റെ വർണന, അവന്റെ പേരിന്റെ അർഥം — ഈ മൂന്നും ഇവിടെ ക്രമമായി പറയപ്പെടുന്നു; ‘മേഘം’ എന്നത് അവന്റെ ആകാരവും നിറവും സ്വരവും, ‘സൂര്യൻ’ എന്നത് അവന്റെ തേജസ്സും. ഇങ്ങനെ കവി ആദ്യം അവന്റെ മഹത്ത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു, പിന്നെ നിമിത്തങ്ങളിലൂടെ അവന്റെ ഭാഗ്യത്തിന്റെ പതനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദേവന്മാർക്കുപോലും കുലുക്കാൻ കഴിയാത്തവന്റെതന്നെ കുതിരകൾ ദീനരാകുന്നു, കണ്ണു തുടിക്കുന്നു, സ്വരം ഇടറുന്നു — ഈ വൈരുധ്യമാണ് സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യഭാവം. ഈ വീരൻ ഇനി തിരിച്ചുവരില്ല എന്ന് വായനക്കാരന് അറിയാം. സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും ഈ നിമിത്തശ്ലോകങ്ങളുണ്ട്; ‘മേഘാഭോ മേഘവർണശ്ച’ (മേഘംപോലുള്ളവനും മേഘവർണനും) എന്ന അർധം മാത്രം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. നിമിത്തങ്ങളുടെ വർണന രാമായണത്തിൽ പലയിടത്തും കാണാം; അവിടെ പ്രകൃതിതന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന അനർഥം മുൻകൂട്ടി പറയുന്നു.

ആ മഹാനാദത്താൽ വാനരന്മാരുടെ മഹാസൈന്യം ഭയന്നുപോയി. എന്നാൽ മരങ്ങളും പാറകളുംകൊണ്ടു പ്രഹരിക്കാൻ യുദ്ധത്തിന് ഒരുങ്ങിനിന്ന വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും തമ്മിൽ അതിരൗദ്രമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. രാമനുവേണ്ടിയും രാവണനുവേണ്ടിയും അവരെല്ലാം സ്വന്തം ദേഹം ത്യജിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയവരായിരുന്നു; എല്ലാവരും അതിബലരും ശൂരരും പർവതസമാനരുമായിരുന്നു. വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും പരസ്പരം കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിച്ച് യുദ്ധത്തിൽ ഗർജിച്ചു; അതിവേഗശാലികളും ക്രോധത്താൽ അന്യോന്യം അലറുന്നവരുമായ അവരുടെ അതിമഹത്തായ ശബ്ദം ദൂരെനിന്നുപോലും കേൾക്കാമായിരുന്നു. വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും ഉയർത്തിയ ചുവന്ന നിറമുള്ള അതിഭീകരമായ പൊടി പത്തു ദിക്കുകളെയും മൂടി. പട്ടുവസ്ത്രംപോലെ വിളറിയ നിറമുള്ള ആ പൊടിയാൽ എല്ലാ ജീവികളും മൂടപ്പെട്ടു; അതിനാൽ രണാങ്കണത്തിൽ യോദ്ധാക്കൾ പരസ്പരം കണ്ടില്ല. ധ്വജമോ പതാകയോ പരിചയോ കുതിരയോ ആയുധമോ രഥമോ — ആ പൊടിയാൽ മൂടപ്പെട്ട ഒന്നും കാണാനുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഇവിടെ കവി കാഴ്ച ക്രമേണ ഇല്ലാതാകുന്നതു വർണിക്കുന്നു — ആദ്യം ദിക്കുകൾ, പിന്നെ ജീവികൾ, പിന്നെ ധ്വജം, പതാക തുടങ്ങിയ സൂക്ഷ്മവസ്തുക്കൾ. ഈ ഇരുട്ടാണ് തുടർന്നുണ്ടാകുന്ന വിപര്യയത്തിനു കാരണമാകുന്നത്. ‘രാമരാവണയോരർഥേ സമഭിത്യക്തദേഹിനഃ’ (രാമനുവേണ്ടിയും രാവണനുവേണ്ടിയും ദേഹം ത്യജിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയവർ) എന്ന വാക്യത്താൽ ഇരുപക്ഷത്തെയും യോദ്ധാക്കളുടെ നിഷ്ഠ തുല്യമാണെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു — രാക്ഷസന്മാരും തങ്ങളുടെ സ്വാമിക്കുവേണ്ടി പ്രാണൻ ത്യജിക്കുന്നു. ‘കൗശേയോദ്ധതപാണ്ഡുനാ’ (പട്ടുപോലെ വിളറിയ) എന്ന ഉപമയാൽ പൊടിയുടെ നിറവും നേർമയും കാണിക്കപ്പെടുന്നു. യുദ്ധാരംഭത്തിൽത്തന്നെ കാഴ്ച നഷ്ടമായി, ശബ്ദം മാത്രം ശേഷിച്ചു — അടുത്ത ഭാഗത്ത് ഈ വിഷയം വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു. ശബ്ദത്തിന്റെ വർണനയും ക്രമേണ വളരുന്നു — ആദ്യം പുറപ്പെടുന്ന അകമ്പനന്റെ നാദം സമുദ്രത്തെ ഇളക്കുന്നു, പിന്നെ വാനരസൈന്യം ഭയക്കുന്നു, പിന്നെ ഇരുസേനകളുടെയും ഗർജനം ദൂരെനിന്നു കേൾക്കുന്നു. ആരംഭത്തിൽ വാനരന്മാർക്കുണ്ടായിരുന്ന ഭയം യുദ്ധം തുടങ്ങിയതോടെ മാഞ്ഞു; മരങ്ങളും പാറകളുംകൊണ്ടു പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ട് അവർ മുന്നോട്ടുവന്നു. പൊടിയുടെ ‘അരുണവർണാഭം’ (ചുവന്ന നിറമുള്ള) എന്ന വിശേഷണം രക്തത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്; അത് അടുത്ത ഭാഗത്ത് ‘രക്തപ്രവാഹം’ എന്നതിൽ വ്യക്തമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ കാഴ്ചയുടെ സ്ഥാനത്ത് ശബ്ദം മാത്രം ശേഷിക്കുന്നതിനാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണത വർധിക്കുന്നു; കാരണം യോദ്ധാക്കൾ ശത്രുക്കളെ കാണുന്നില്ല, അവരുടെ ഗർജനം മാത്രം കേൾക്കുന്നു.

ഗർജിച്ചുകൊണ്ടും പാഞ്ഞുകൊണ്ടുമിരുന്ന അവരുടെ തുമുലശബ്ദം യുദ്ധത്തിൽ കേട്ടിരുന്നു; എന്നാൽ രൂപങ്ങൾ കാണാനുണ്ടായിരുന്നില്ല. ആ ഇരുട്ടിൽ അത്യന്തം കുപിതരായ വാനരന്മാർ വാനരന്മാരെത്തന്നെ കൊന്നു; രാക്ഷസന്മാരും രാക്ഷസന്മാരെത്തന്നെ കൊന്നു. ഇങ്ങനെ ശത്രുക്കളെയും സ്വന്തക്കാരെയും കൊന്നുകൊണ്ട് വാനരരാക്ഷസന്മാർ ഭൂമിയെ രക്തത്താൽ നനഞ്ഞതും ചെളി പുരണ്ടതുമാക്കി. പിന്നെ രക്തപ്രവാഹത്താൽ നനഞ്ഞ് പൊടി അടങ്ങി; ഭൂമി ശരീരങ്ങളാലും ശവങ്ങളാലും നിറഞ്ഞു. വീണ്ടും കാഴ്ച ലഭിച്ചപ്പോൾ മരങ്ങളാലും ശക്തികളാലും ഗദകളാലും പ്രാസങ്ങളാലും പാറകളാലും പരിഘങ്ങളാലും തോമരങ്ങളാലും വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും അന്യോന്യം വേഗത്തിൽ പ്രഹരിച്ചു. പരിഘംപോലുള്ള കൈകളാൽ പൊരുതുന്ന ഭീമകർമാക്കളായ വാനരന്മാർ പർവതസമാനരായ രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്നു. അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായ, പ്രാസവും തോമരവും കൈയിലേന്തിയ രാക്ഷസന്മാരും അതിദാരുണമായ ശസ്ത്രങ്ങളാൽ കപികളെ കൊന്നു. രാക്ഷസന്മാരുടെ സേനാപതിയായ അകമ്പനൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി ഭീമപരാക്രമികളായ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും ഉത്തേജിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. വാനരന്മാരും മുന്നോട്ടുകയറി വീര്യത്തോടെ രാക്ഷസന്മാരുടെ ശസ്ത്രങ്ങൾ പിടിച്ചുപറിച്ച് വന്മരങ്ങളാലും വൻപാറകളാലും അവരെ പിളർന്നു. ഇതിനിടയിൽ കുമുദൻ, നളൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ എന്നീ വീരവാനരന്മാർ ക്രുദ്ധരായി അനുപമമായ വേഗം കാട്ടി. മഹാവീരന്മാരായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ രാക്ഷസസൈന്യത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ മരങ്ങൾകൊണ്ട് ഒരു വിനോദമെന്നപോലെ മഹാസംഹാരം നടത്തി; പലവിധം ആയുധങ്ങളാൽ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും ശക്തിയായി മഥിച്ചു. ഈ ഭാഗത്ത് യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണത പരകോടിയിലെത്തുന്നു — സ്വന്തക്കാരെയും ശത്രുക്കളെയും തിരിച്ചറിയാനുള്ള വിവേകംപോലും നഷ്ടമായി. ‘ലീലയാ’ (വിനോദമെന്നപോലെ) എന്ന പദത്താൽ വാനരവീരന്മാരുടെ സാമർഥ്യം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — രാക്ഷസന്മാർക്കു ഘോരയുദ്ധമായത് അവർക്കു കളിപോലെയാണ്. അകമ്പനന്റെ വധം അടുത്ത സർഗത്തിലാണ് വർണിക്കപ്പെടുന്നത്; ഇവിടെ അവന്റെ ക്രോധവും സ്വന്തം സൈനികരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതും മാത്രമേ പറയുന്നുള്ളൂ. സർഗാന്ത്യത്തിൽ വാനരപക്ഷത്തിന്റെ മേൽക്കൈ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; അതുവഴി അടുത്ത സംഭവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇരുട്ടിൽ സ്വന്തക്കാരെ കൊല്ലുക എന്ന വിഷയം കരുണവും ഭീഷണവുമാണ് — ശത്രുക്കൾ മാത്രമല്ല, സ്വജനങ്ങളും കൊല്ലപ്പെടുന്നു. രക്തത്താൽ പൊടി അടങ്ങുന്നു എന്ന ചിത്രം വിചിത്രമാണ് — കാഴ്ചയെ തടഞ്ഞ പൊടി രക്തത്താൽത്തന്നെ ശമിച്ചു; പിന്നെ വീണ്ടും കാഴ്ച ലഭിച്ചു. അപ്പോൾ യുദ്ധം വീണ്ടും ചിട്ടയുള്ളതാകുന്നു; ഇരുപക്ഷവും തങ്ങളുടെ ശത്രുക്കളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ആയുധങ്ങളാൽ പ്രഹരിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ആയുധങ്ങൾ പ്രകൃതിദത്തമാണ് — മരങ്ങൾ, പാറകൾ, കൈകൾ; രാക്ഷസന്മാരുടേതോ നിർമിതം — പ്രാസങ്ങൾ, തോമരങ്ങൾ, ഗദകൾ. എന്നാൽ വാനരന്മാർ രാക്ഷസന്മാരുടെ ശസ്ത്രങ്ങൾപോലും ബലമായി പിടിച്ചുപറിച്ച് അവകൊണ്ടുതന്നെ അവരെ കൊല്ലുന്നു — ഈ സവിശേഷത അവരുടെ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു. കുമുദൻ മുതലായ നാലു യൂഥപന്മാരുടെ പേരുകൾ എടുത്തുപറയുന്നു; അതിൽനിന്ന് വാനരസേനയിലെ മുഖ്യവീരന്മാർ ഇവിടെ യുദ്ധത്തിൽ നേരിട്ടു പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നറിയാം. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘മഹാവേഗാഃ’ എന്നാണു പാഠം, ഇവിടെ ‘മഹാവീരാഃ’; അവിടെ ‘ഹരിയൂഥപാഃ’, ഇവിടെ ‘ഹരിപുംഗവാഃ’. ‘മമന്ഥൂ രാക്ഷസാൻസർവേ’ എന്ന അവസാനത്തെ അർധശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; ‘അകമ്പനഃ സുസംക്രുദ്ധഃ’ എന്ന ശ്ലോകവും അങ്ങനെതന്നെ.

When Rāvaṇa heard that Vajradaṃṣṭra had been killed by Aṅgada, Vāli's son, he turned to the commander of his forces, who stood before him with folded hands, and said: "Let the rākṣasas of terrible prowess, whom no one can withstand, go out at once, with Akampana, master of every weapon and missile, at their head." Then he counted up Akampana's merits. "He knows how to discipline his men, to protect them and to lead them; he is the best of warriors. He always wants my good, and he has always loved a fight. He will conquer the two Kākutsthas, Rāma and Lakṣmaṇa, and mighty Sugrīva, and kill the other fearsome monkeys; of that there is no doubt." Rāvaṇa knew what a general needs: to keep his soldiers in hand, to guard them, and to lead them in the field. And his repeated "always" shows how firm his trust was; Dhūmrākṣa and Vajradaṃṣṭra had both been killed, yet he had not given up hope in his commanders. The mighty commander, quick to act, accepted Rāvaṇa's order and sent the army out at once.

Urged on by the commander, the chief rākṣasas, fierce-eyed and terrible to look at, rushed out of the city with weapons of every kind. Akampana too mounted a great chariot adorned with refined gold and went out surrounded by fearsome rākṣasas. He was like a cloud, dark as a cloud, and roared like the thunder of a cloud. In great battles not even the gods had been able to make him tremble, and so he was called Akampana, "the unshakeable"; among the rākṣasas he shone like the sun. So the poet first gives his chariot, his appearance and the meaning of his name — the cloud in his shape, colour and voice, the sun in his splendour — and establishes his greatness before showing his fortune turn. As he rushed forward, fierce and eager for battle, a sudden dejection came over the horses yoked to his chariot. The left eye of that lover of war began to twitch, his face lost its colour and his voice faltered. Though the day was fair, it turned foul with harsh winds, and all the birds and beasts cried out in cruel and frightening voices. All of these were evil omens: a twitching left eye foretells harm to a man, and drooping horses foretell defeat. Here is the heart of the sarga: the warrior whom even the gods could not shake now had horses that drooped, an eye that twitched and a voice that shook, and the reader already knows he will not come back. As when Dhūmrākṣa and Vajradaṃṣṭra went out, the portents announce the rākṣasas' ruin in advance, as nature so often does in the Rāmāyaṇa. But Akampana, with shoulders massive as a lion's and the valour of a tiger, gave the portents no thought — a sign of his pride and his lack of judgement — and went out to the field of battle. As he went out with the other rākṣasas, a tremendous roar went up, as if the ocean were being churned.

That great sound terrified the monkeys' vast army. But when they came forward to fight, striking with trees and rocks, their fear was gone, and a savage battle broke out between monkeys and rākṣasas. All of them were ready to give up their bodies, some for Rāma and some for Rāvaṇa; the poet makes plain that the rākṣasas, too, would lay down their lives for their master. All were exceedingly strong, all were heroes, all were like mountains. Monkeys and rākṣasas, both of surpassing speed and eager to kill each other, roared at one another in fury, and the noise could be heard far away. The sound had grown step by step: first Akampana's roar churning the ocean, then the monkeys' fright, now the roar of both armies heard from afar. Then a terrible dust arose, the colour of dawn, stirred up by monkeys and rākṣasas — a red that foreshadowed the blood to come — and it blotted out all ten directions. Pale as silk tossed in the air, it covered every creature, and on the battlefield the warriors could not see one another. No banner or flag could be seen through that dust, no shield, no horse, no weapon, no chariot. The poet takes away sight step by step, first the directions, then the creatures, then the smallest things, and this darkness brings on what follows: only sound was left, and the fighters could not see their enemies, only hear them roar.

The great noise of warriors roaring and charging was heard all through the battle, but no shapes could be seen. In that darkness monkeys, in their fury, struck down monkeys, and rākṣasas struck down rākṣasas. The fighting reached its most horrible point, where no one could tell friend from foe, and men killed their own people as well as the enemy — a thing both pitiful and dreadful. Killing enemies and kin alike, monkeys and rākṣasas soaked the earth with blood and turned it into mire. Then the dust, drenched by streams of blood, settled: the very dust that had blinded them was laid by the blood, and they could see again. The earth lay strewn with bodies and corpses. Now the battle took its proper shape again, each side knowing its enemy. With trees, spears, maces and darts, with rocks, iron bars and lances, monkeys and rākṣasas struck at each other swiftly and with all their strength. The monkeys, doers of terrible deeds, fought with arms like iron bars and struck down rākṣasas as big as mountains; the rākṣasas, furious, with darts and lances in hand, cut down monkeys with the cruellest weapons. The monkeys fought with what nature gave them — trees, rocks and their own arms — and the rākṣasas with forged weapons. Akampana, the rākṣasa commander, in a towering rage, spurred on all his rākṣasas of terrible valour. But the monkeys charged, wrenched the weapons out of the rākṣasas' hands by sheer strength, and tore them apart with great trees and great boulders, showing how bold they were. Meanwhile the monkey heroes Kumuda, Nala, Mainda and Dvivida, their anger roused, charged with unmatched speed; naming them shows that the chief heroes of the monkey army had now entered the battle themselves. At the head of the rākṣasa army those mighty bulls among monkeys made great slaughter with trees, as easily as if they were at play — what was grim war to the rākṣasas was sport to them — and crushed all the rākṣasas with weapons of every kind. So the sarga ends with the monkeys in the ascendant. Here we see only Akampana's rage and his urging on of his men; his death comes in the next sarga.