स्वबलस्य घातेन अङ्गदस्य बलेन च महाबलः राक्षसः वज्रदंष्ट्रः क्रोधम् आविष्टः। शक्राशनिसमप्रभं घोरं धनुः विस्फार्य सः वानराणाम् अनीकानि शरवृष्टिभिः प्राकिरत्। मुख्याः राक्षसाः अपि रथेषु समवस्थिताः नानाप्रहरणाः शूराः तदा रणे प्रायुध्यन्त। वानराणां शूराः सर्वे प्लवगर्षभाः अपि शिलाहस्ताः समवेताः समन्ततः अयुध्यन्त। तस्मिन् आयोधने राक्षसाः कपिमुख्येषु आयुधसहस्राणि भृशं पातयांचक्रिरे। मत्तवारणसंनिभाः प्रवीराः वानराः अपि रक्षःसु गिरीन् वृक्षान् महाशिलाः च पातयामासुः। समरेषु अनिवर्तिनां युध्यमानानां शूराणां तेषां राक्षसगणानां च सुयुद्धं समवर्तत। अयं सर्गः पूर्वसर्गस्य अनुवृत्तिः, सः अपि समीक्षितसंस्करणे नास्ति। पूर्वसर्गस्य अन्ते राक्षससेना अङ्गदस्य वेगेन कम्पिता; अत्र वज्रदंष्ट्रः स्वयं प्रत्याक्रमणं करोति। ‘शक्राशनिसमप्रभम्’ इति धनुषः विशेषणं — इन्द्रस्य वज्रेण तुल्यं तेजः, येन तस्य भीषणता सूच्यते। युद्धस्य वर्णने उभयोः पक्षयोः शौर्यं समानं वर्ण्यते — राक्षसाः रथस्थाः शस्त्रैः, वानराः भूमिस्थाः शिलाभिः। ‘मत्तवारणसंनिभाः’ इति वानराणाम् उपमा तेषां बलं, युद्धोन्मादं च दर्शयति। ‘सुयुद्धम्’ इति पदेन उभयोः सेनयोः समानबलं, युद्धस्य दीर्घता च सूच्यते। युद्धस्य एषः पुनरारम्भः वज्रदंष्ट्रस्य नेतृत्वस्य परिचायकः — सः धूम्राक्षवत् सेनां त्यक्त्वा न पलायते। ‘स्वबलस्य घातेन’ इति हेतुः प्रथमः, ‘अङ्गदस्य बलेन’ इति द्वितीयः — स्वसेनायाः नाशः शत्रोः बलं च उभयम् अपि तं क्रोधयति। रथस्थाः राक्षसाः भूमिस्थाः वानराः च — एषः विरोधः युद्धस्य असमतां दर्शयति, तथापि वानराः न पराजिताः। ‘समवेताः समन्ततः’ इति पदाभ्यां वानराणां संहतिः सूच्यते — ते एकीभूय युध्यन्ते। ‘पातयांचक्रिरे’ इति आम्-प्रत्ययान्तं रूपं प्राचीनं, युद्धवर्णनेषु सामान्यम्।

केचित् प्रभिन्नशिरसः, केचित् छिन्नैः पादैः बाहुभिः च, शस्त्रैः अर्दितदेहाः रुधिरेण समुक्षिताः अभवन्। हरयः राक्षसाः च गां समाश्रिताः शेरते स्म; सा भूमिः कङ्कगृध्रबलाढ्या गोमायुकुलसंकुला च अभवत्। भीरूणां भीषणानि कबन्धानि समुत्पेतुः; भुजपाणिशिरश्छिन्नाः छिन्नकायाः च भूतले पतिताः। वानराः राक्षसाः च तत्र भूतले निपेतुः। ततः वानरसैन्येन हन्यमानं निशाचरं सर्वं बलं वज्रदंष्ट्रस्य पश्यतः प्राभज्यत। अस्मिन् भागे युद्धस्य परिणामः वर्ण्यते — उभौ पक्षौ हताहतौ, किन्तु अन्ते राक्षसाः एव पराजिताः। कबन्धानाम् उत्पतनं — शिरोहीनानि शरीराणि क्षणं उत्थाय पतन्ति — एतत् युद्धस्य भीषणतायाः पराकाष्ठा, ‘भीरूणां भीषणानि’ इति कविः स्वयं वदति। कङ्काः गृध्राः गोमायवः च शवभक्षकाः रणभूमिं परिवृण्वन्ति — मृत्योः सहचराः। ‘वज्रदंष्ट्रस्य पश्यतः’ इति अनादरे षष्ठी — सेनापतेः पश्यतः एव सेना नष्टा, एतत् तस्य अपमानम्। एकादशः द्वादशः च श्लोकौ अर्धश्लोकविचलनेन सम्बद्धौ — ‘ततो वानरसैन्येन हन्यमानं निशाचरम्। प्राभज्यत बलं सर्वम्’ इति वाक्यं श्लोकसीमाम् अतिक्रामति। ‘गां समाश्रिताः’ इति पदं ‘भूमिं गताः’ इत्यस्य काव्यात्मकं रूपम्। सेनायाः भङ्गः वज्रदंष्ट्रस्य क्रोधं वर्धयति, येन सः स्वयं वानरसेनां प्रविशति। एवं सेनायाः भङ्गः वज्रदंष्ट्रं स्वयं युद्धे प्रवर्तयति।

भयवित्रस्तान् प्लवंगमैः हन्यमानान् राक्षसान् दृष्ट्वा रोषताम्राक्षः प्रतापवान् वज्रदंष्ट्रः धनुष्पाणिः हरिवाहिनीं त्रासयन् प्रविवेश। कङ्कपत्रैः अजिह्मगैः शरैः सः विदारयामास — तत्र एकैकेन प्रहारेण सप्त अष्टौ नव पञ्च च वानरान् बिभेद। परमक्रुद्धः प्रतापवान् वज्रदंष्ट्रः अविध्यत्; शरैः संकृत्तदेहिनः सर्वे हरिगणाः त्रस्ताः प्रजाः प्रजापतिम् इव अङ्गदं सम्प्रधावन्ति स्म। ततः भग्नान् हरिगणान् दृष्ट्वा वालिसुतः तदा उदीक्षमाणं वज्रदंष्ट्रं क्रोधेन उदैक्षत। वज्रदंष्ट्रस्य पराक्रमः अत्र प्रथमं पूर्णतया दृश्यते — एकेन शरेण अनेकान् वानरान् भिनत्ति। ‘सप्ताष्टौ नव पञ्च च’ इति सङ्ख्याः शराणां शक्तिं दर्शयन्ति। ‘प्रजाः प्रजापतिम् इव’ इति उपमा अङ्गदस्य स्थानं दर्शयति — सः वानराणां रक्षकः, पितृतुल्यः आश्रयः। पञ्चदशः श्लोकः षट्पादः। अङ्गदवज्रदंष्ट्रयोः दृष्टिमिलनं — ‘उदीक्षन्तम् उदैक्षत’ — द्वन्द्वयुद्धस्य आह्वानम्। अत्र ‘सप्ताष्टौ’ इत्यत्र ‘प्त’ विभेदनसीमायाम्। वानराणाम् अङ्गदं प्रति धावनं तस्य नेतृत्वे विश्वासं दर्शयति।

वज्रदंष्ट्रः अङ्गदः च उभौ परमक्रुद्धौ हरिमत्तगजौ इव परस्परं योयुध्येते, चेरतुः च। ततः वज्रदंष्ट्रः महाबलं हरिपुत्रम् अग्निशिखोपमैः शरैः शतसहस्रेण मर्मदेशेषु जघान। रुधिरोक्षितसर्वाङ्गः महाबलः भीमपराक्रमः वालिसूनुः वज्रदंष्ट्राय वृक्षं चिक्षेप। पतन्तं तं वृक्षं दृष्ट्वा असम्भ्रान्तः राक्षसः तं बहुधा चिच्छेद; सः अपि मथितः भुवि प्रापतत्। वज्रदंष्ट्रस्य तं विक्रमं दृष्ट्वा प्लवगर्षभः विपुलं शैलं प्रगृह्य चिक्षेप, ननाद च। तम् आपतन्तं दृष्ट्वा वीर्यवान् सः रथात् आप्लुत्य गदापाणिः असम्भ्रान्तः पृथिव्यां समतिष्ठत। अङ्गदेन क्षिप्ता सा शिला रणमूर्धनि गत्वा सचक्रकूबरं साश्वं तस्य रथं तदा प्रममाथ। ततः द्रुमभूषितम् अन्यत् विपुलं शिखरं गृह्य वानरः वज्रदंष्ट्रस्य शिरसि पातयामास। ‘हरिमत्तगजौ इव’ — सिंहः मत्तगजः च इव, अथवा उभौ मत्तगजौ इव इति भावः; उभौ समबलौ। युद्धस्य क्रमः सुविन्यस्तः — प्रथमं शराः, ततः वृक्षः, ततः शैलः, ततः शिखरम्। वज्रदंष्ट्रस्य ‘असम्भ्रान्तः’ इति विशेषणं द्विवारम् — सः धैर्यवान् योद्धा। रथात् आप्लवनं पूर्वसर्गे धूम्राक्षस्य प्रसङ्गेन सदृशम्; रथभङ्गः द्वयोः अपि सेनापत्योः पराजयस्य पूर्वसूचना। अङ्गदस्य ‘ननाद च’ इति सिंहनादः तस्य उत्साहस्य चिह्नम्। अस्य द्वन्द्वयुद्धस्य वर्णनं विस्तृतं, यतः एतत् अस्य प्रसङ्गस्य केन्द्रम्। वज्रदंष्ट्रः प्रथमं दूरात् शरैः युध्यते, अङ्गदः समीपं गत्वा वृक्षैः शिलाभिः च — एषः धनुर्धरस्य मल्लस्य च सङ्घर्षः। ‘शतसहस्रेण’ इति अतिशयोक्तिः शराणाम् असङ्ख्यतां सूचयति। अङ्गदस्य शरीरं रुधिरोक्षितम् अपि सः न विरमति — वीरस्य धैर्यम्। वज्रदंष्ट्रः वृक्षं बहुधा छिनत्ति, किन्तु शैलं छेत्तुं न शक्नोति, अतः रथात् कूर्दति। शिखरप्रहारेण सः शिरसि आहतः, येन द्वन्द्वस्य प्रथमः भागः अङ्गदस्य अनुकूलः। उभयोः वीरयोः युद्धं समं, किन्तु अङ्गदस्य प्रहाराः अधिकं निर्णायकाः। रथभङ्गेन वज्रदंष्ट्रः भूमौ योद्धुं बाध्यः।

शोणितोद्गारी सुमूर्च्छितः वज्रदंष्ट्रः गदाम् आलिङ्ग्य निःश्वसन् मुहूर्तं मूढः अभवत्। लब्धसंज्ञः सः निशाचरः परमक्रुद्धः अवस्थितं वालिपुत्रं गदया वक्षोदेशे जघान। ततः गदां त्यक्त्वा सः तत्र मुष्टियुद्धम् अकुर्वत; उभौ हरिराक्षसौ अन्योन्यं जघ्नतुः। रुधिरोद्गारिणौ प्रहारैः जनितश्रमौ सुविक्रान्तौ तौ अङ्गारकबुधौ इव बभूवतुः। ततः परमतेजस्वी प्लवगर्षभः अङ्गदः वृक्षम् उत्पाट्य पुष्पफलैः युतः स्थितवान् आसीत्। वज्रदंष्ट्रः आर्षभं चर्म, किङ्किणीजालसंछन्नं चर्मणा परिष्कृतं विपुलं शुभं खड्गं च जग्राह। कपिराक्षसौ चित्रान् रुचिरान् मार्गान् चेरतुः; जयकांक्षिणौ नर्दन्तौ तदा अन्योन्यं जघ्नतुः। सास्रैः व्रणैः पुष्पितौ किंशुकौ इव अशोभेताम्; युध्यमानौ परिश्रान्तौ जानुभ्याम् अवनीं गतौ। निमेषान्तरमात्रेण कपिकुञ्जरः अङ्गदः दण्डाहतः उरगः इव दीप्ताक्षः उदतिष्ठत। ‘अङ्गारकबुधौ इव’ इति ग्रहयुद्धस्य उपमा — मङ्गलः रक्तवर्णः, बुधः हरितवर्णः; रक्तसिक्तौ तौ ग्रहौ इव। ‘पुष्पफलैः युतः’ इति अङ्गदस्य वर्णनं मनोहरं — वृक्षं धारयन् सः स्वयं वृक्षः इव पुष्पफलयुक्तः। ‘चित्रान् मार्गान्’ इति खड्गयुद्धस्य मण्डलगतयः। ‘पुष्पितौ किंशुकौ इव’ इति उपमा — किंशुकपुष्पाणि रक्तवर्णानि, व्रणाः अपि रक्ताः। ‘दण्डाहतः उरगः इव’ — ताडितः सर्पः यथा क्रुद्धः फणां उन्नमयति, तथा अङ्गदः क्षणेन उत्थितः। अस्मिन् युद्धे चत्वारि आयुधानि क्रमेण प्रयुक्तानि — गदा, मुष्टिः, वृक्षः, खड्गः। वज्रदंष्ट्रस्य मूर्च्छा क्षणिकी — सः ‘गदाम् आलिङ्ग्य’ स्थितः, आयुधं न त्यजति; एतत् योद्धुः अन्तिमं बलम्। लब्धसंज्ञः सः पुनः गदया प्रहरति — अङ्गदस्य वक्षसि। ततः गदा त्यक्ता, मुष्टियुद्धम् आरब्धम्; ततः अङ्गदः वृक्षम्, वज्रदंष्ट्रः खड्गचर्मणी गृह्णाति। एषः क्रमः युद्धस्य प्रत्येकस्य स्तरस्य वर्णनं करोति। ‘जयकांक्षिणौ’ इति उभयोः समानः उत्साहः — कोऽपि पराजयं न स्वीकरोति। ‘जानुभ्याम् अवनीं गतौ’ इति क्षणः नाटकीयः — उभौ अपि पतितौ, कः प्रथमम् उत्तिष्ठति इति प्रश्नः; अङ्गदः एव उत्तिष्ठति, एषा तस्य विजयस्य कुञ्जिका। अङ्गदस्य उत्थानं ‘दीप्ताक्षः’ — क्रोधेन तस्य नेत्रे ज्वलतः। क्षणमात्रस्य एषः लाभः एव युद्धस्य परिणामं निश्चिनोति।

वालिसूनुः महाबलः निर्मलेन सुधौतेन खड्गेन वज्रदंष्ट्रस्य महत् शिरः जघान। रुधिरोक्षितगात्रस्य तस्य परीताक्षं शुभं खड्गहतं तत् शिरः द्विधा पतितं बभूव। वज्रदंष्ट्रं हतं दृष्ट्वा भयमोहिताः राक्षसाः प्लवङ्गमैः वध्यमानाः त्रस्ताः विषण्णवदनाः दीनाः ह्रिया किंचित् अवाङ्मुखाः लङ्कां अभ्यद्रवन्। तं निहत्य वज्रधरः इव प्रतापवान् महाबलः सः वालिसूनुः कपिसैन्यमध्ये महितः, त्रिदशैः आवृतः सहस्रनेत्रः इव, हर्षं जगाम। अङ्गदस्य खड्गः ‘निर्मलः सुधौतः’ इति विशेषणाभ्यां तस्य तीक्ष्णता सूच्यते; वस्तुतः सः खड्गः वज्रदंष्ट्रस्य एव आसीत् इति प्रसङ्गात् अनुमीयते। शिरसः ‘द्विधा’ पतनं प्रहारस्य बलं दर्शयति। राक्षसानां ‘ह्रिया अवाङ्मुखाः’ इति वर्णनं तेषां लज्जां सूचयति। षट्त्रिंशः श्लोकः षट्पादः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थेन्द्रवज्रयोः मिश्रे उपजातिप्रकारे दीर्घवृत्ते निबद्धः — ‘वज्रधरः सहस्रनेत्रः’ इति इन्द्रस्य द्विवारम् उपमा अङ्गदस्य विजयं देवविजयेन तुल्यति। अनेन सर्गेण वज्रदंष्ट्रप्रसङ्गः समाप्तः; अग्रिमसर्गे अकम्पनः प्रेष्यते, यत्र वुल्गेटः पुनः समीक्षितेन (६.०४३) सह मिलति। अङ्गदस्य विजयः वानरसेनायाः मनोबलं पुनः वर्धयति।

తన సేన నాశనంతో, అంగదుని బలంతో మహాబలుడైన రాక్షసుడు వజ్రదంష్ట్రుడు క్రోధావిష్టుడయ్యాడు. ఇంద్రుని వజ్రాయుధంలా ప్రకాశించే ఘోరమైన ధనుస్సును సారించి అతడు వానరసేనలపై బాణవర్షాలు కురిపించాడు. రథాలలో నిలిచిన, రకరకాల ఆయుధాలు గల శూరులైన ముఖ్య రాక్షసులు కూడా అప్పుడు రణంలో పోరాడారు. వానరులలోని శూరులైన వానరశ్రేష్ఠులందరూ కూడా శిలలు చేతబట్టి కలిసికట్టుగా అన్నివైపులా పోరాడారు. ఆ యుద్ధంలో రాక్షసులు కపిముఖ్యులపై వేలకొద్దీ ఆయుధాలను బలంగా విసిరారు. మదపుటేనుగుల వంటి మహావీరులైన వానరులు కూడా రాక్షసులపై పర్వతాలనూ చెట్లనూ మహాశిలలనూ పడవేశారు. సమరాలలో వెనుదిరగకుండా పోరాడుతున్న ఆ శూరులకూ రాక్షసగణాలకూ మధ్య గట్టి యుద్ధం జరిగింది. ఈ సర్గ గత సర్గకు కొనసాగింపు, ఇది కూడా సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. గత సర్గ చివర రాక్షససేన అంగదుని వేగానికి కంపించింది; ఇక్కడ వజ్రదంష్ట్రుడు స్వయంగా ప్రతిదాడి చేస్తాడు. ‘శక్రాశనిసమప్రభమ్’ అనేది ధనుస్సు విశేషణం — ఇంద్రుని వజ్రంతో సమానమైన తేజస్సు, దానితో దాని భీషణత సూచించబడుతుంది. యుద్ధవర్ణనలో రెండు పక్షాల శౌర్యమూ సమానంగా వర్ణించబడుతుంది — రాక్షసులు రథాలలో ఉండి శస్త్రాలతో, వానరులు నేలమీద ఉండి శిలలతో. ‘మత్తవారణసంనిభాః’ (మదపుటేనుగుల వంటివారు) అనే వానరుల ఉపమానం వారి బలాన్నీ యుద్ధోన్మాదాన్నీ చూపుతుంది. ‘సుయుద్ధమ్’ (గట్టి యుద్ధం) అనే పదంతో రెండు సేనల సమానబలమూ, యుద్ధపు దీర్ఘతా సూచించబడతాయి. యుద్ధపు ఈ పునరారంభం వజ్రదంష్ట్రుని నాయకత్వానికి పరిచాయకం — అతడు ధూమ్రాక్షునిలా సేనను విడిచి పారిపోడు. ‘తన సేన నాశనంతో’ అనేది మొదటి కారణం, ‘అంగదుని బలంతో’ అనేది రెండవది — తన సేన నాశనమూ శత్రువు బలమూ రెండూ అతనికి క్రోధం కలిగిస్తాయి. రథాలలో రాక్షసులు, నేలమీద వానరులు — ఈ వైరుధ్యం యుద్ధపు అసమానతను చూపుతుంది, అయినా వానరులు ఓడిపోలేదు. ‘సమవేతాః సమంతతః’ (కలిసికట్టుగా అన్నివైపులా) అనే పదాలతో వానరుల ఐక్యత సూచించబడుతుంది — వారు ఏకమై పోరాడతారు. ‘పాతయాంచక్రిరే’ అనే ఆమ్-ప్రత్యయాంత రూపం ప్రాచీనమైనది, యుద్ధవర్ణనలలో సామాన్యం.

కొందరు తలలు పగిలి, కొందరు కాళ్ళూ చేతులూ తెగి, శస్త్రాలతో దేహాలు పీడించబడి రక్తంతో తడిసిపోయారు. వానరులూ రాక్షసులూ నేలను ఆశ్రయించి పడుకున్నారు; ఆ భూమి కంకపక్షుల, గద్దల గుంపులతో నిండి, నక్కల సమూహాలతో కిక్కిరిసింది. పిరికివారికి భీషణమైన మొండేలు లేచి నిలిచాయి; భుజాలూ చేతులూ తలలూ తెగినవారు, దేహాలు ఛిన్నమైనవారు నేలపై పడ్డారు. వానరులూ రాక్షసులూ అక్కడ నేలపై పడిపోయారు. తరువాత వానరసైన్యం చేత చంపబడుతున్న నిశాచరసేన అంతా వజ్రదంష్ట్రుడు చూస్తుండగానే భగ్నమైంది. ఈ భాగంలో యుద్ధపరిణామం వర్ణించబడుతుంది — రెండు పక్షాలూ హతాహతులయ్యారు, కానీ చివరికి రాక్షసులే ఓడిపోయారు. మొండేలు లేవడం — తలలు లేని శరీరాలు క్షణం లేచి పడతాయి — యుద్ధపు భీషణతకు పరాకాష్ఠ, ‘పిరికివారికి భీషణమైనవి’ అని కవియే అంటాడు. కంకపక్షులు, గద్దలు, నక్కలు — శవభక్షకాలు రణభూమిని చుట్టుముడతాయి — మృత్యువు సహచరులు. ‘వజ్రదంష్ట్రస్య పశ్యతః’ (వజ్రదంష్ట్రుడు చూస్తుండగానే) అనేది అనాదరార్థంలో షష్ఠి — సేనాపతి చూస్తుండగానే సేన నశించింది, ఇది అతనికి అవమానం. పదకొండు, పన్నెండు శ్లోకాలు అర్ధశ్లోకపు జరుగుదలతో కలిసి ఉన్నాయి — ‘తతో వానరసైన్యేన హన్యమానం నిశాచరమ్, ప్రాభజ్యత బలం సర్వమ్’ అనే వాక్యం శ్లోకసీమను దాటుతుంది. ‘గాం సమాశ్రితాః’ (నేలను ఆశ్రయించినవారు) అనే పదం ‘నేలకొరిగారు’ అనేదానికి కావ్యాత్మక రూపం. సేన భంగం వజ్రదంష్ట్రుని క్రోధాన్ని పెంచుతుంది, దానితో అతడు స్వయంగా వానరసేనలో ప్రవేశిస్తాడు. ఇలా సేన భంగమే వజ్రదంష్ట్రుని స్వయంగా యుద్ధానికి పురికొల్పుతుంది.

భయంతో వణికిపోతూ వానరుల చేత చంపబడుతున్న రాక్షసులను చూసి, రోషంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గల ప్రతాపవంతుడైన వజ్రదంష్ట్రుడు ధనుస్సు చేతబట్టి వానరసేనను భయపెడుతూ దానిలో ప్రవేశించాడు. కంకపక్షి ఈకలు గల, సూటిగా దూసుకుపోయే బాణాలతో అతడు చీల్చివేశాడు — అక్కడ ఒక్కొక్క దెబ్బకు ఏడుగురిని, ఎనిమిదిమందిని, తొమ్మిదిమందిని, అయిదుగురిని వానరులను భేదించాడు. పరమ క్రోధంతో ఉన్న ప్రతాపవంతుడైన వజ్రదంష్ట్రుడు గుచ్చాడు; బాణాలతో దేహాలు తెగిన వానరగణాలన్నీ భయపడి, ప్రజలు ప్రజాపతి దగ్గరికి పరుగెత్తినట్లు, అంగదుని దగ్గరికి పరుగెత్తాయి. తరువాత భగ్నమైన వానరగణాలను చూసి వాలిపుత్రుడు అప్పుడు తనవైపే చూస్తున్న వజ్రదంష్ట్రుని క్రోధంతో చూశాడు. వజ్రదంష్ట్రుని పరాక్రమం ఇక్కడ మొదటిసారి పూర్తిగా కనిపిస్తుంది — ఒకే బాణంతో అనేక వానరులను భేదిస్తాడు. ‘ఏడు, ఎనిమిది, తొమ్మిది, అయిదు’ అనే సంఖ్యలు బాణాల శక్తిని చూపుతాయి. ‘ప్రజలు ప్రజాపతి దగ్గరికి వలె’ అనే ఉపమానం అంగదుని స్థానాన్ని చూపుతుంది — అతడు వానరులకు రక్షకుడు, తండ్రి వంటి ఆశ్రయం. పదిహేనవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. అంగద వజ్రదంష్ట్రుల చూపులు కలవడం — ‘ఉదీక్షంతమ్ ఉదైక్షత’ (తనవైపు చూస్తున్నవానిని చూశాడు) — ద్వంద్వయుద్ధానికి ఆహ్వానం. ఇక్కడ ‘సప్తాష్టౌ’ అనే పదంలోని ‘ప్త’ విభజన సరిహద్దులో పడుతుంది. వానరులు అంగదుని వైపు పరుగెత్తడం అతని నాయకత్వంపై వారి విశ్వాసాన్ని చూపుతుంది.

వజ్రదంష్ట్రుడూ అంగదుడూ ఇద్దరూ పరమ క్రోధంతో, సింహమూ మదపుటేనుగూ వలె పరస్పరం తీవ్రంగా పోరాడారు, తిరిగారు. తరువాత వజ్రదంష్ట్రుడు మహాబలుడైన వానరపుత్రుని అగ్నిజ్వాలల వంటి లక్ష బాణాలతో మర్మస్థానాలలో కొట్టాడు. అన్ని అవయవాలూ రక్తంతో తడిసిన మహాబలుడు, భయంకర పరాక్రముడు అయిన వాలిపుత్రుడు వజ్రదంష్ట్రుని మీదికి చెట్టును విసిరాడు. పడుతున్న ఆ చెట్టును చూసి తొట్రుపడని ఆ రాక్షసుడు దానిని అనేక ముక్కలుగా నరికాడు; అది కూడా మథించబడి నేలపై పడింది. వజ్రదంష్ట్రుని ఆ విక్రమాన్ని చూసి వానరశ్రేష్ఠుడు విశాలమైన పర్వతాన్ని పట్టుకుని విసిరాడు, గర్జించాడు. అది పైకి వస్తుండడం చూసి వీర్యవంతుడైన అతడు రథం నుంచి దూకి గద చేతబట్టి తొట్రుపాటు లేకుండా నేలపై నిలిచాడు. అంగదుడు విసిరిన ఆ శిల రణాగ్రంలో వెళ్ళి అతని రథాన్ని చక్రాలతో, కూబరంతో, గుర్రాలతో సహా అప్పుడు మథించివేసింది. తరువాత చెట్లతో అలంకృతమైన మరొక విశాలమైన శిఖరాన్ని పట్టుకుని ఆ వానరుడు వజ్రదంష్ట్రుని తలపై పడవేశాడు. ‘హరిమత్తగజౌ ఇవ’ — సింహమూ మదపుటేనుగూ వలె, లేదా రెండు మదపుటేనుగుల వలె అని భావం; ఇద్దరూ సమబలులు. యుద్ధక్రమం చక్కగా అమర్చబడింది — మొదట బాణాలు, తరువాత చెట్టు, తరువాత పర్వతం, తరువాత శిఖరం. వజ్రదంష్ట్రునికి ‘అసంభ్రాంతః’ (తొట్రుపడనివాడు) అనే విశేషణం రెండుసార్లు — అతడు ధైర్యవంతుడైన యోధుడు. రథం నుంచి దూకడం గత సర్గలలో ధూమ్రాక్షుని ప్రసంగాన్ని పోలి ఉంది; రథభంగం ఇద్దరు సేనాపతుల పరాజయానికీ పూర్వసూచన. అంగదుని ‘గర్జించాడు’ అనే సింహనాదం అతని ఉత్సాహానికి చిహ్నం. ఈ ద్వంద్వయుద్ధపు వర్ణన విస్తారమైనది, ఎందుకంటే ఇదే ఈ ప్రసంగానికి కేంద్రం. వజ్రదంష్ట్రుడు మొదట దూరం నుంచి బాణాలతో పోరాడతాడు, అంగదుడు దగ్గరికి వెళ్ళి చెట్లతో శిలలతో — ఇది ధనుర్ధారికీ మల్లునికీ సంఘర్షణ. ‘శతసహస్రేణ’ (లక్ష) అనే అతిశయోక్తి బాణాల అసంఖ్యాకతను సూచిస్తుంది. అంగదుని శరీరం రక్తంతో తడిసినా అతడు విరమించడు — వీరుని ధైర్యం. వజ్రదంష్ట్రుడు చెట్టును అనేక ముక్కలుగా నరుకుతాడు, కానీ పర్వతాన్ని నరకలేడు, కాబట్టి రథం నుంచి దూకుతాడు. శిఖరప్రహారంతో అతడు తలపై దెబ్బతిన్నాడు, దానితో ద్వంద్వపు మొదటి భాగం అంగదునికి అనుకూలమైంది. ఇద్దరు వీరుల యుద్ధమూ సమానమే, కానీ అంగదుని దెబ్బలు ఎక్కువ నిర్ణాయకమైనవి. రథభంగంతో వజ్రదంష్ట్రుడు నేలమీద పోరాడవలసి వచ్చింది.

రక్తం కక్కుతూ బాగా మూర్ఛితుడైన వజ్రదంష్ట్రుడు గదను కౌగిలించుకుని నిట్టూరుస్తూ ముహూర్తకాలం మోహంలో పడ్డాడు. స్పృహ పొందిన ఆ నిశాచరుడు పరమ క్రోధంతో ఎదుట నిలిచిన వాలిపుత్రుని గదతో వక్షంపై కొట్టాడు. తరువాత గదను విడిచి అతడు అక్కడ ముష్టియుద్ధం చేశాడు; వానరుడూ రాక్షసుడూ ఇద్దరూ ఒకరినొకరు కొట్టుకున్నారు. రక్తం కక్కుతూ, దెబ్బలతో శ్రమ పొందిన, మిక్కిలి విక్రమశాలులైన వారిద్దరూ అంగారక బుధుల్లా అయ్యారు. తరువాత పరమతేజస్వి, వానరశ్రేష్ఠుడు అయిన అంగదుడు చెట్టును పెకలించి, పూలతో పండ్లతో కూడినవాడై నిలిచాడు. వజ్రదంష్ట్రుడు ఎద్దు చర్మంతో చేసిన డాలునూ, చిరుగంటల జాలరులతో కప్పబడిన, చర్మపు ఒరతో అలంకరించిన విశాలమైన శుభమైన ఖడ్గాన్నీ పట్టుకున్నాడు. వానరుడూ రాక్షసుడూ విచిత్రమైన, మనోహరమైన మండల గతులలో తిరిగారు; జయాన్ని కోరుతూ గర్జిస్తూ అప్పుడు ఒకరినొకరు కొట్టుకున్నారు. రక్తం కారే గాయాలతో వారిద్దరూ పూచిన మోదుగ చెట్లలా శోభించారు; పోరాడి పోరాడి అలసిపోయి ఇద్దరూ మోకాళ్ళపై నేలకు ఒరిగారు. రెప్పపాటు కాలంలోనే కపికుంజరుడైన అంగదుడు కర్రతో కొట్టిన సర్పంలా కళ్ళు మండుతూ లేచి నిలిచాడు. ‘అంగారకబుధౌ ఇవ’ అనేది గ్రహయుద్ధపు ఉపమానం — అంగారకుడు ఎర్రని వర్ణం గలవాడు, బుధుడు పచ్చని వర్ణం గలవాడు; రక్తంతో తడిసిన వారిద్దరూ ఆ గ్రహాల్లా ఉన్నారు. ‘పూలతో పండ్లతో కూడినవాడు’ అనే అంగదుని వర్ణన మనోహరమైనది — చెట్టును పట్టుకుని అతడే పూలూ పండ్లూ గల చెట్టులా ఉన్నాడు. ‘చిత్రాన్ మార్గాన్’ (విచిత్రమైన గతులు) అంటే ఖడ్గయుద్ధపు మండల గతులు. ‘పూచిన మోదుగ చెట్లలా’ అనే ఉపమానం — మోదుగ పూలు ఎర్రనివి, గాయాలు కూడా ఎర్రనివి. ‘కర్రతో కొట్టిన సర్పంలా’ — దెబ్బతిన్న సర్పం కోపంతో పడగ ఎత్తినట్లు అంగదుడు క్షణంలో లేచాడు. ఈ యుద్ధంలో నాలుగు ఆయుధాలు క్రమంగా ప్రయోగించబడ్డాయి — గద, పిడికిలి, చెట్టు, ఖడ్గం. వజ్రదంష్ట్రుని మూర్ఛ క్షణికమైనది — అతడు ‘గదను కౌగిలించుకుని’ ఉన్నాడు, ఆయుధాన్ని విడవడు; ఇది యోధుని చివరి బలం. స్పృహ పొందిన అతడు మళ్ళీ గదతో కొడతాడు — అంగదుని వక్షంపై. తరువాత గద విడువబడింది, ముష్టియుద్ధం ఆరంభమైంది; తరువాత అంగదుడు చెట్టునూ, వజ్రదంష్ట్రుడు ఖడ్గాన్నీ డాలునూ పట్టుకుంటారు. ఈ క్రమం యుద్ధంలోని ప్రతి దశనూ వర్ణిస్తుంది. ‘జయకాంక్షిణౌ’ (జయాన్ని కోరేవారు) అనేది ఇద్దరి సమాన ఉత్సాహం — ఎవరూ పరాజయాన్ని అంగీకరించరు. ‘మోకాళ్ళపై నేలకు ఒరిగారు’ అనే క్షణం నాటకీయమైనది — ఇద్దరూ పడిపోయారు, ఎవరు ముందు లేస్తారు అనేది ప్రశ్న; అంగదుడే లేస్తాడు, ఇదే అతని విజయానికి తాళంచెవి. అంగదుడు లేవడం ‘దీప్తాక్షః’ (కళ్ళు మండుతూ) — క్రోధంతో అతని కళ్ళు జ్వలిస్తున్నాయి. క్షణమాత్రపు ఈ ఆధిక్యమే యుద్ధపరిణామాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.

మహాబలుడైన వాలిపుత్రుడు నిర్మలమైన, బాగా మెరుగుపెట్టిన ఖడ్గంతో వజ్రదంష్ట్రుని పెద్ద శిరస్సును నరికాడు. రక్తంతో తడిసిన దేహం గల అతని, తిరిగిన కళ్ళు గల, శుభమైన ఆ శిరస్సు ఖడ్గం దెబ్బకు రెండుగా చీలి పడింది. వజ్రదంష్ట్రుడు హతుడవడం చూసి భయంతో మోహితులైన రాక్షసులు వానరుల చేత చంపబడుతూ, భయపడి, విషణ్ణ వదనాలతో, దీనులై, సిగ్గుతో కొంత తలవంచుకుని లంకకు పరుగెత్తారు. అతనిని సంహరించి, వజ్రధారి వంటి ప్రతాపవంతుడు, మహాబలుడు అయిన ఆ వాలిపుత్రుడు కపిసైన్యం మధ్య పూజింపబడుతూ, దేవతలతో చుట్టుముట్టబడిన సహస్రనేత్రుని వలె ఆనందం పొందాడు. అంగదుని ఖడ్గానికి ‘నిర్మలమైన, బాగా మెరుగుపెట్టిన’ అనే విశేషణాలతో దాని వాడితనం సూచించబడుతుంది; నిజానికి ఆ ఖడ్గం వజ్రదంష్ట్రునిదేనని ప్రసంగం నుంచి ఊహించవచ్చు. శిరస్సు ‘రెండుగా’ చీలి పడడం దెబ్బ బలాన్ని చూపుతుంది. రాక్షసులు ‘సిగ్గుతో తలవంచుకున్నారు’ అనే వర్ణన వారి లజ్జను సూచిస్తుంది. ముప్పై ఆరవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. చివరి శ్లోకం వంశస్థ ఇంద్రవజ్రల మిశ్రమమైన ఉపజాతి తరహా దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది — ‘వజ్రధరుడు’, ‘సహస్రనేత్రుడు’ అని ఇంద్రుని ఉపమానం రెండుసార్లు రావడం అంగదుని విజయాన్ని దేవవిజయంతో సమానం చేస్తుంది. ఈ సర్గతో వజ్రదంష్ట్ర ప్రసంగం ముగిసింది; తరువాతి సర్గలో అకంపనుడు పంపబడతాడు, అక్కడ వల్గేట్ పాఠం మళ్ళీ సమీక్షిత పాఠంతో (6.043) కలుస్తుంది. అంగదుని విజయం వానరసేన మనోబలాన్ని మళ్ళీ పెంచుతుంది.

தன் படை அழிக்கப்பட்டதாலும் அங்கதனின் வலிமையாலும் பெருவலிமையுடைய ராக்ஷசன் வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் சினத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டான். இந்திரனின் வஜ்ராயுதத்துக்கு நிகரான ஒளியுடைய கொடிய வில்லை நாணொலிக்கச் செய்து அவன் வானரர்களின் படைப்பிரிவுகள்மேல் அம்பு மழைகளைப் பொழிந்தான். தேர்களில் நின்ற, பலவகை ஆயுதம் ஏந்திய முதன்மையான ராக்ஷச சூரர்களும் அப்போது போரில் போரிட்டனர். வானரர்களின் சூரர்களான வானரக் காளைகள் அனைவரும் பாறைகளைக் கையிலேந்தி ஒன்றுகூடி எல்லாப் பக்கங்களிலும் போரிட்டனர். அந்தப் போரில் ராக்ஷசர்கள் வானரத் தலைவர்கள்மேல் ஆயிரக்கணக்கான ஆயுதங்களை மிகுதியாக வீழ்த்தினர். மதயானைகளைப் போன்ற சிறந்த வீரர்களான வானரர்களும் ராக்ஷசர்கள்மேல் மலைகளையும் மரங்களையும் பெரும் பாறைகளையும் வீழ்த்தினர். போர்களில் பின்வாங்காமல் போரிட்ட அந்தச் சூரர்களுக்கும் ராக்ஷசக் கூட்டங்களுக்கும் இடையே நல்ல போர் நடந்தது. இந்தச் சர்க்கம் முந்தைய சர்க்கத்தின் தொடர்ச்சி; இதுவும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் அங்கதனின் வேகத்தால் ராக்ஷசப் படை நடுங்கியது; இங்கே வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் தானே எதிர்த்தாக்குதல் செய்கிறான். ‘இந்திரனின் வஜ்ராயுதத்துக்கு நிகரான ஒளியுடைய’ என்பது வில்லின் அடைமொழி — இந்திரனின் வஜ்ரத்துக்கு நிகரான ஒளி; இதனால் அதன் கொடுமை குறிக்கப்படுகிறது. போரின் வருணனையில் இரு தரப்பின் வீரமும் சமமாக வருணிக்கப்படுகிறது — ராக்ஷசர்கள் தேர்களில் நின்று ஆயுதங்களால், வானரர்கள் தரையில் நின்று பாறைகளால். ‘மதயானைகளைப் போன்ற’ என்ற வானரர்களுக்கான உவமை அவர்களுடைய வலிமையையும் போர்வெறியையும் காட்டுகிறது. ‘நல்ல போர்’ என்ற சொல்லால் இரு படைகளின் சம வலிமையும் போரின் நீட்சியும் குறிக்கப்படுகின்றன. போரின் இந்த மறுதொடக்கம் வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரனின் தலைமையை அறிமுகப்படுத்துகிறது — அவன் தூம்ராக்ஷனைப் போலப் படையை விட்டு ஓடவில்லை. ‘தன் படை அழிக்கப்பட்டதால்’ என்பது முதல் காரணம், ‘அங்கதனின் வலிமையால்’ என்பது இரண்டாவது — தன் படையின் அழிவும் பகைவனின் வலிமையும் இரண்டுமே அவனைச் சினமூட்டுகின்றன. தேரில் நிற்கும் ராக்ஷசர்களும் தரையில் நிற்கும் வானரர்களும் — இந்த முரண் போரின் சமமின்மையைக் காட்டுகிறது; இருந்தும் வானரர்கள் தோற்கவில்லை. ‘ஒன்றுகூடி எல்லாப் பக்கங்களிலும்’ என்ற சொற்களால் வானரர்களின் ஒற்றுமை குறிக்கப்படுகிறது — அவர்கள் ஒன்றாகத் திரண்டு போரிடுகிறார்கள். ‘பாதயாஞ்சக்ரிரே’ என்ற ‘ஆம்’ விகுதியுடைய வடிவம் பழமையானது; போர் வருணனைகளில் பொதுவானது.

சிலர் தலைகள் பிளந்து, சிலர் கால்களும் கைகளும் வெட்டுண்டு, ஆயுதங்களால் உடல் வருத்தப்பட்டுக் குருதியில் நனைந்திருந்தனர். வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் நிலத்தைச் சார்ந்து கிடந்தனர்; அந்த நிலம் கங்கப் பறவைகளும் கழுகுகளும் காகங்களும் நிறைந்ததாகவும், நரிக்கூட்டங்கள் நெருங்கியதாகவும் ஆயிற்று. அஞ்சுவோருக்கு அச்சம் தரும் கபந்தங்கள் (தலையற்ற உடல்கள்) எழுந்து குதித்தன; கைகளும் உள்ளங்கைகளும் தலைகளும் வெட்டுண்டு, உடல்கள் அறுபட்டவர்கள் தரையில் விழுந்தனர். வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் அங்கே தரையில் விழுந்தனர். பின்னர் வானரப் படையால் கொல்லப்பட்டுக்கொண்டிருந்த இரவில் உலவுவோரின் முழுப் படையும் வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் பார்த்துக்கொண்டிருக்கவே சிதைந்தது. இந்தப் பகுதியில் போரின் விளைவு வருணிக்கப்படுகிறது — இரு தரப்பிலும் கொல்லப்பட்டோரும் காயமுற்றோரும்; ஆனால் இறுதியில் ராக்ஷசர்களே தோற்கிறார்கள். கபந்தங்கள் எழுவது — தலையற்ற உடல்கள் கணநேரம் எழுந்து விழுகின்றன — இது போரின் கொடுமையின் உச்சம்; ‘அஞ்சுவோருக்கு அச்சம் தருபவை’ என்று கவிஞரே சொல்கிறார். கங்கப் பறவைகளும் கழுகுகளும் நரிகளும் — பிணந்தின்னிகள் — போர்க்களத்தைச் சூழ்கின்றன; அவை சாவின் தோழர்கள். ‘வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் பார்த்துக்கொண்டிருக்கவே’ என்பது அவமதிப்பைக் குறிக்கும் ஆறாம் வேற்றுமை — படைத்தலைவன் பார்த்துக்கொண்டிருக்கவே படை அழிந்தது; இது அவனுக்கு அவமானம். பதினொன்றாம், பன்னிரண்டாம் சுலோகங்கள் அரைச்சுலோக நகர்வால் இணைக்கப்பட்டுள்ளன — ‘ததோ வானரஸைன்யேன ஹன்யமானம் நிசாசரம். ப்ராபஜ்யத பலம் ஸர்வம்’ என்ற வாக்கியம் சுலோக எல்லையைக் கடக்கிறது. ‘காம் ஸமாச்ரிதா:’ (நிலத்தைச் சார்ந்தவர்கள்) என்ற சொல் ‘தரையில் விழுந்தவர்கள்’ என்பதன் கவிதை வடிவம். படையின் சிதைவு வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரனின் சினத்தை மிகுவிக்கிறது; அதனால் அவனே வானரப் படைக்குள் நுழைகிறான். இவ்வாறு படையின் சிதைவு வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரனைத் தானே போரில் இறங்கச் செய்கிறது.

அச்சத்தால் நடுங்கி வானரர்களால் கொல்லப்படும் ராக்ஷசர்களைக் கண்டு, சீற்றத்தால் சிவந்த கண்களுடைய பெருமிதமுள்ள வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் கையில் வில்லுடன் வானரப் படையை அச்சுறுத்தியபடி அதற்குள் நுழைந்தான். கங்க இறகுடைய, நேராகச் செல்லும் அம்புகளால் அவன் பிளந்தான் — அங்கே ஒவ்வோர் அடியாலும் ஏழு, எட்டு, ஒன்பது, ஐந்து வானரர்களைத் துளைத்தான். மிகவும் சினங்கொண்ட பெருமிதமுள்ள வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் துளைத்தான்; அம்புகளால் உடல் வெட்டுண்ட வானரக் கூட்டங்கள் அனைத்தும், அஞ்சிய குடிமக்கள் பிரஜாபதியை நோக்கி ஓடுவது போல, அங்கதனை நோக்கி ஓடின. பின்னர் சிதறிய வானரக் கூட்டங்களைக் கண்டு, வாலியின் மகன் அப்போது தன்னை உற்றுநோக்கிக்கொண்டிருந்த வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரனைச் சினத்தோடு உற்றுநோக்கினான். வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரனின் பராக்கிரமம் இங்கே முதன்முறையாக முழுமையாகத் தெரிகிறது — ஒரே அம்பால் பல வானரர்களைத் துளைக்கிறான். ‘ஏழு, எட்டு, ஒன்பது, ஐந்து’ என்ற எண்கள் அம்புகளின் ஆற்றலைக் காட்டுகின்றன. ‘குடிமக்கள் பிரஜாபதியை நோக்கி’ என்ற உவமை அங்கதனின் இடத்தைக் காட்டுகிறது — அவன் வானரர்களின் காவலன், தந்தைக்கு நிகரான அடைக்கலம். பதினைந்தாம் சுலோகம் ஆறடிகள் கொண்டது. அங்கதனும் வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரனும் ஒருவரை ஒருவர் நோக்குவது — ‘உற்றுநோக்கியவனை உற்றுநோக்கினான்’ — தனிப்போருக்கான அறைகூவல். இங்கே ‘ஸப்தாஷ்டௌ’ என்பதில் ‘ப்த’ என்ற கூட்டெழுத்து பிரிப்பின் எல்லையில் உள்ளது. வானரர்கள் அங்கதனை நோக்கி ஓடுவது அவனுடைய தலைமையில் அவர்களுக்குள்ள நம்பிக்கையைக் காட்டுகிறது.

வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரனும் அங்கதனும் இருவரும் மிகவும் சினங்கொண்டு, சிங்கமும் மதயானையும் போல ஒருவரோடொருவர் கடுமையாகப் போரிட்டுச் சுற்றித் திரிந்தனர். பின்னர் வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் பெருவலிமையுடைய வானர மைந்தனை, தீக்கொழுந்து போன்ற நூறாயிரம் அம்புகளால் உயிர்நிலைகளில் அடித்தான். எல்லா உறுப்புகளும் குருதியில் நனைந்த, பெருவலிமையும் அச்சந்தரும் பராக்கிரமமும் உடைய வாலியின் மைந்தன் வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன்மேல் ஒரு மரத்தை வீசினான். விழுந்து வரும் அந்த மரத்தைக் கண்டு, பதற்றமடையாத அந்த ராக்ஷசன் அதைப் பல துண்டுகளாக வெட்டினான்; அதுவும் நசுங்கித் தரையில் விழுந்தது. வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரனின் அந்தப் பராக்கிரமத்தைக் கண்டு வானரருள் காளையான அங்கதன் ஒரு பெரிய மலையைப் பற்றிக்கொண்டு வீசி முழங்கினான். அது பாய்ந்து வருவதைக் கண்டு வீரமுடைய அவன் தேரிலிருந்து குதித்து, கையில் கதையுடன் பதற்றமின்றித் தரையில் நின்றான். அங்கதன் வீசிய அந்தப் பாறை போர்முனையில் சென்று அவனுடைய தேரைச் சக்கரங்களோடும் ஏர்க்காலோடும் குதிரைகளோடும் அப்போது நசுக்கியது. பின்னர் மரங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட இன்னொரு பெரிய மலைச்சிகரத்தைப் பற்றிக்கொண்டு அந்த வானரன் வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரனின் தலைமேல் வீழ்த்தினான். ‘ஹரிமத்தகஜௌ இவ’ — சிங்கமும் மதயானையும் போல, அல்லது இருவரும் மதயானைகள் போல என்பது கருத்து; இருவரும் சம வலிமையுடையவர்கள். போரின் வரிசை நன்கு அமைக்கப்பட்டுள்ளது — முதலில் அம்புகள், பின்னர் மரம், பின்னர் மலை, பின்னர் மலைச்சிகரம். வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரனுக்கான ‘பதற்றமடையாதவன்’ என்ற அடைமொழி இருமுறை வருகிறது — அவன் மனவுறுதியுடைய போர்வீரன். தேரிலிருந்து குதிப்பது முந்தைய சர்க்கத்தில் தூம்ராக்ஷனின் நிகழ்ச்சியை ஒத்தது; தேர் உடைவது இரு படைத்தலைவர்களுக்கும் தோல்வியின் முன்னறிவிப்பு. அங்கதனின் ‘முழங்கினான்’ என்ற சிங்க முழக்கம் அவனுடைய ஊக்கத்தின் அடையாளம். இந்தத் தனிப்போரின் வருணனை விரிவானது; ஏனெனில் இதுவே இந்த நிகழ்ச்சியின் மையம். வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் முதலில் தொலைவிலிருந்து அம்புகளால் போரிடுகிறான்; அங்கதன் அருகில் சென்று மரங்களாலும் பாறைகளாலும் — இது வில்லாளிக்கும் மல்லனுக்குமான மோதல். ‘நூறாயிரம்’ என்ற உயர்வு நவிற்சி அம்புகளின் எண்ணற்ற தன்மையைக் குறிக்கிறது. அங்கதனின் உடல் குருதியில் நனைந்தும் அவன் ஓயவில்லை — வீரனின் மனவுறுதி. வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் மரத்தைப் பல துண்டுகளாக வெட்டுகிறான்; ஆனால் மலையை வெட்ட முடியவில்லை; ஆகவே தேரிலிருந்து குதிக்கிறான். மலைச்சிகர அடியால் அவன் தலையில் அடிபடுகிறான்; இதனால் தனிப்போரின் முதல் பகுதி அங்கதனுக்குச் சாதகமாக உள்ளது. இரு வீரர்களின் போரும் சமமானது; ஆனால் அங்கதனின் அடிகள் அதிக முடிவுகட்டுபவை. தேர் உடைந்ததால் வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் தரையில் போரிடக் கட்டாயப்படுத்தப்படுகிறான்.

குருதி கக்கி மிகவும் மயங்கிய வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் கதையைத் தழுவியபடி பெருமூச்சுவிட்டு ஒரு கணம் உணர்விழந்தான். உணர்வு பெற்ற அந்த இரவில் உலவுபவன் மிகவும் சினந்து, எதிரே நின்ற வாலியின் மகனைக் கதையால் மார்பில் அடித்தான். பின்னர் கதையை விட்டுவிட்டு அவன் அங்கே முஷ்டிப் போர் செய்தான்; வானரனும் ராக்ஷசனும் இருவரும் ஒருவரை ஒருவர் அடித்தனர். அடிகளால் குருதி கக்கி, களைப்புற்ற, பெரும் பராக்கிரமமுடைய அவர்கள் இருவரும் செவ்வாயும் புதனும் போல ஆயினர். பின்னர் பேரொளியுடைய வானரருள் காளையான அங்கதன் மலர்களும் கனிகளும் நிறைந்த ஒரு மரத்தைப் பிடுங்கி ஏந்தி நின்றான். வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் காளைத்தோல் கேடயத்தையும், சிறுமணி வலைகளால் மூடப்பட்டுத் தோலால் அழகுபடுத்தப்பட்ட பெரிய அழகிய வாளையும் பற்றினான். வானரனும் ராக்ஷசனும் வண்ணமயமான அழகிய சுற்றுநடைகளில் சுற்றித் திரிந்தனர்; வெற்றியை விரும்பிய அவர்கள் முழங்கியபடி அப்போது ஒருவரை ஒருவர் அடித்தனர். குருதி வழியும் காயங்களால் அவர்கள் பூத்த இரு முருக்க மரங்கள் போல ஒளிர்ந்தனர்; போரிட்டுக் களைத்து முழங்கால்களால் தரையில் சாய்ந்தனர். கண் இமைக்கும் நேரத்துக்குள்ளேயே, வானரருள் யானை போன்ற அங்கதன், தடியால் அடிக்கப்பட்ட பாம்பு போல ஒளிரும் கண்களுடன் எழுந்து நின்றான். ‘செவ்வாயும் புதனும் போல’ என்பது கோள்களின் போருக்கான உவமை — செவ்வாய் சிவந்த நிறத்தது, புதன் பச்சை நிறத்தது; குருதியில் நனைந்த அவர்கள் இரு கோள்கள் போல. ‘மலர்களும் கனிகளும் நிறைந்த’ என்ற அங்கதனின் வருணனை அழகானது — மரத்தை ஏந்திய அவனே மலர்களும் கனிகளும் நிறைந்த மரம் போலத் தோன்றுகிறான். ‘வண்ணமயமான சுற்றுநடைகள்’ என்பவை வாட்போரின் வட்டச் சுழற்சிகள். ‘பூத்த முருக்க மரங்கள் போல’ என்ற உவமை — முருக்கின் மலர்கள் சிவந்தவை, காயங்களும் சிவந்தவை. ‘தடியால் அடிக்கப்பட்ட பாம்பு போல’ — அடிக்கப்பட்ட பாம்பு சினந்து படத்தை உயர்த்துவது போல, அங்கதன் கணநேரத்தில் எழுந்தான். இந்தப் போரில் நான்கு ஆயுதங்கள் வரிசையாகப் பயன்படுத்தப்படுகின்றன — கதை, முஷ்டி, மரம், வாள். வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரனின் மயக்கம் கணநேரமே — அவன் ‘கதையைத் தழுவியபடி’ இருக்கிறான், ஆயுதத்தை விடவில்லை; இது போர்வீரனின் இறுதி வலிமை. உணர்வு பெற்றதும் அவன் மீண்டும் கதையால் அடிக்கிறான் — அங்கதனின் மார்பில். பின்னர் கதை கைவிடப்படுகிறது, முஷ்டிப் போர் தொடங்குகிறது; பின்னர் அங்கதன் மரத்தையும், வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் வாளையும் கேடயத்தையும் பற்றுகின்றனர். இந்த வரிசை போரின் ஒவ்வொரு கட்டத்தையும் வருணிக்கிறது. ‘வெற்றியை விரும்பிய’ — இருவருக்கும் சமமான ஊக்கம்; எவரும் தோல்வியை ஏற்கவில்லை. ‘முழங்கால்களால் தரையில் சாய்ந்தனர்’ என்ற கணம் நாடகத்தன்மை உடையது — இருவருமே விழுந்தனர்; யார் முதலில் எழுவார் என்பதே கேள்வி; அங்கதனே எழுகிறான்; இதுவே அவனுடைய வெற்றியின் திறவுகோல். அங்கதன் ‘ஒளிரும் கண்களுடன்’ எழுகிறான் — சினத்தால் அவனுடைய கண்கள் எரிகின்றன. கணநேரத்தின் இந்த முன்னிலையே போரின் விளைவை முடிவு செய்கிறது.

பெருவலிமையுடைய வாலியின் மைந்தன் மாசற்ற, நன்கு துலக்கப்பட்ட வாளால் வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரனின் பெரிய தலையை வெட்டினான். குருதியில் நனைந்த உடலுடைய அவனுடைய, சுழன்ற கண்களுடைய அழகிய அந்தத் தலை வாளால் வெட்டப்பட்டு இரண்டாக விழுந்தது. வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு அச்சத்தால் மயங்கிய ராக்ஷசர்கள், வானரர்களால் கொல்லப்பட்டுக்கொண்டே, அஞ்சி, வாடிய முகங்களுடன், இரங்கத்தக்க நிலையில், நாணத்தால் சற்றுத் தலைகுனிந்தவர்களாய் இலங்கையை நோக்கி ஓடினர். அவனைக் கொன்றுவிட்டு, வஜ்ராயுதம் ஏந்திய இந்திரனைப் போலப் பெருமிதமும் பெருவலிமையும் உடைய அந்த வாலியின் மைந்தன், வானரப் படையின் நடுவே போற்றப்பட்டு, தேவர்கள் சூழ்ந்த ஆயிரங்கண்ணனைப் போல மகிழ்ச்சி அடைந்தான். அங்கதனின் வாள் ‘மாசற்றது, நன்கு துலக்கப்பட்டது’ என்ற அடைமொழிகளால் அதன் கூர்மை குறிக்கப்படுகிறது; உண்மையில் அந்த வாள் வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரனுடையதே என்று சூழலிலிருந்து ஊகிக்கப்படுகிறது. தலை ‘இரண்டாக’ விழுவது அடியின் வலிமையைக் காட்டுகிறது. ராக்ஷசர்கள் ‘நாணத்தால் தலைகுனிந்தவர்கள்’ என்ற வருணனை அவர்களுடைய வெட்கத்தைக் குறிக்கிறது. முப்பத்தாறாம் சுலோகம் ஆறடிகள் கொண்டது. இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்தமும் இந்திரவஜ்ராவும் கலந்த உபஜாதி வகையைச் சேர்ந்த நீண்ட யாப்பில் அமைந்தது — ‘வஜ்ராயுதம் ஏந்தியவன், ஆயிரங்கண்ணன்’ என்று இந்திரனோடு இருமுறை ஒப்பிடுவது அங்கதனின் வெற்றியைத் தேவர்களின் வெற்றியோடு சமப்படுத்துகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தோடு வஜ்ரதம்ஷ்ட்ர நிகழ்ச்சி முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அகம்பனன் அனுப்பப்படுகிறான்; அங்கே வல்கேட் மீண்டும் திறனாய்வுப் பதிப்போடு (6.043) இணைகிறது. அங்கதனின் வெற்றி வானரப் படையின் மனவலிமையை மீண்டும் உயர்த்துகிறது.

ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ಸಂಹಾರದಿಂದಲೂ ಅಂಗದನ ಬಲದಿಂದಲೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾದನು. ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಘೋರ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು ಅವನು ವಾನರರ ಪಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ರಥಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಶೂರರಾದ ಮುಖ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಆಗ ರಣದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿದರು. ವಾನರರ ಶೂರರಾದ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೋರಾಡಿದರು. ಆ ಕಾಳಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಕಪಿಮುಖ್ಯರ ಮೇಲೆ ಸಾವಿರಾರು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಸುರಿಸಿದರು. ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳಂತಿದ್ದ ಪ್ರವೀರ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಮಹಾಶಿಲೆಗಳನ್ನೂ ಎಸೆದರು. ಸಮರದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗದೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶೂರರಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳಿಗೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಈ ಸರ್ಗ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಮುಂದುವರಿಕೆ; ಇದೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆ ಅಂಗದನ ವೇಗದಿಂದ ನಡುಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ತಾನೇ ಪ್ರತಿದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಕ್ರಾಶನಿಸಮಪ್ರಭಮ್’ ಎಂಬುದು ಬಿಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷಣ — ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ತೇಜಸ್ಸು; ಇದರಿಂದ ಅದರ ಭೀಷಣತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ, ವಾನರರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಬಂಡೆಗಳಿಂದ. ‘ಮತ್ತವಾರಣಸಂನಿಭಾಃ’ — ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳಂತಿರುವವರು — ಎಂಬ ವಾನರರ ಉಪಮೆ ಅವರ ಬಲವನ್ನೂ ಯುದ್ಧೋನ್ಮಾದವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುಯುದ್ಧಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಸಮಾನಬಲವೂ ಯುದ್ಧದ ದೀರ್ಘತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಯುದ್ಧದ ಈ ಪುನರಾರಂಭ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ನಾಯಕತ್ವದ ಪರಿಚಯ — ಅವನು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನಂತೆ ಸೇನೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸ್ವಬಲಸ್ಯ ಘಾತೇನ’ — ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ಸಂಹಾರದಿಂದ — ಎಂಬುದು ಮೊದಲ ಕಾರಣ, ‘ಅಂಗದಸ್ಯ ಬಲೇನ’ — ಅಂಗದನ ಬಲದಿಂದ — ಎಂಬುದು ಎರಡನೆಯದು; ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ನಾಶ ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಿನ ಬಲ ಎರಡೂ ಅವನನ್ನು ಕೆರಳಿಸುತ್ತವೆ. ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ರಾಕ್ಷಸರು, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ವಾನರರು — ಈ ವಿರೋಧ ಯುದ್ಧದ ಅಸಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ವಾನರರು ಸೋಲುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸಮವೇತಾಃ ಸಮಂತತಃ’ — ಒಟ್ಟಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ — ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ವಾನರರ ಒಗ್ಗಟ್ಟು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವರು ಒಂದಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಪಾತಯಾಂಚಕ್ರಿರೇ’ ಎಂಬ ಆಮ್-ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತ ರೂಪ ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು, ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ.

ಕೆಲವರು ತಲೆಯೊಡೆದು, ಕೆಲವರು ಕಾಲುಗಳೂ ತೋಳುಗಳೂ ಕತ್ತರಿಸಿಹೋಗಿ, ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತ ದೇಹಗಳುಳ್ಳವರಾಗಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದರು. ಕಪಿಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ನೆಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಮಲಗಿದರು; ಆ ಭೂಮಿ ಕಂಕಪಕ್ಷಿಗಳ ಮತ್ತು ಹದ್ದುಗಳ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ನರಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿಯಿತು. ಹೇಡಿಗಳಿಗೆ ಭೀಷಣವಾದ ಕಬಂಧಗಳು (ತಲೆಯಿಲ್ಲದ ಮುಂಡಗಳು) ಮೇಲೆದ್ದವು; ತೋಳು, ಕೈ, ತಲೆಗಳು ಕತ್ತರಿಸಿಹೋದವರೂ ದೇಹ ಕತ್ತರಿಸಿಹೋದವರೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿದರು. ಆಮೇಲೆ ವಾನರಸೈನ್ಯದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ನಿಶಾಚರರ ಸಮಸ್ತ ಸೇನೆ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲೇ ಛಿದ್ರವಾಯಿತು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಹತರೂ ಗಾಯಾಳುಗಳೂ ಇದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಕೊನೆಗೆ ರಾಕ್ಷಸರೇ ಪರಾಜಿತರು. ಕಬಂಧಗಳು ಮೇಲೇಳುವುದು — ತಲೆಯಿಲ್ಲದ ಶರೀರಗಳು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಎದ್ದು ಬೀಳುತ್ತವೆ — ಇದು ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ; ‘ಭೀರೂಣಾಂ ಭೀಷಣಾನಿ’ — ಹೇಡಿಗಳಿಗೆ ಭೀಷಣವಾದವು — ಎಂದು ಕವಿಯೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಂಕಗಳು, ಹದ್ದುಗಳು, ನರಿಗಳು ಎಂಬ ಶವಭಕ್ಷಕಗಳು ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ಆವರಿಸುತ್ತವೆ — ಅವು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಹಚರರು. ‘ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರಸ್ಯ ಪಶ್ಯತಃ’ — ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ — ಎಂಬುದು ಅನಾದರದ ಷಷ್ಠಿ; ಸೇನಾಪತಿಯ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲೇ ಸೇನೆ ನಾಶವಾಯಿತು, ಇದು ಅವನಿಗೆ ಅಪಮಾನ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳ ಸ್ಥಾನಪಲ್ಲಟದಿಂದ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ‘ತತೋ ವಾನರಸೈನ್ಯೇನ ಹನ್ಯಮಾನಂ ನಿಶಾಚರಮ್. ಪ್ರಾಭಜ್ಯತ ಬಲಂ ಸರ್ವಮ್’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಶ್ಲೋಕದ ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟುತ್ತದೆ. ‘ಗಾಂ ಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ’ — ನೆಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವರು — ಎಂಬ ಪದ ‘ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದರು’ ಎಂಬುದರ ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕ ರೂಪ. ಸೇನೆಯ ಭಂಗ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನು ತಾನೇ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸೇನೆಯ ಭಂಗ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನನ್ನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ, ಕಪಿಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಂಡು, ರೋಷದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತ ಅದರೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿದನು. ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನು ಸೀಳಿದನು — ಅಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ಏಟಿಗೂ ಏಳು, ಎಂಟು, ಒಂಬತ್ತು, ಐದು ವಾನರರನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಚುಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು; ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೇಹಗಳ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಗಣಗಳೂ ಭಯಗೊಂಡು, ಪ್ರಜೆಗಳು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಅಂಗದನ ಬಳಿಗೆ ಓಡಿದರು. ಆಗ ಛಿದ್ರವಾದ ಕಪಿಗಣಗಳನ್ನು ಕಂಡು ವಾಲಿಪುತ್ರನು ತನ್ನತ್ತ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನನ್ನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಿದನು. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಪರಾಕ್ರಮ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಅವನು ಅನೇಕ ವಾನರರನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಪ್ತಾಷ್ಟೌ ನವ ಪಂಚ ಚ’ — ಏಳು, ಎಂಟು, ಒಂಬತ್ತು, ಐದು — ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಬಾಣಗಳ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಪ್ರಜೆಗಳು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅಂಗದನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ವಾನರರ ರಕ್ಷಕ, ತಂದೆಯಂತಹ ಆಶ್ರಯ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಅಂಗದ ಮತ್ತು ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರರ ದೃಷ್ಟಿ ಸಂಧಿಸುವುದು — ‘ಉದೀಕ್ಷಂತಮ್ ಉದೈಕ್ಷತ’, ತನ್ನತ್ತ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದವನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿದನು — ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದ ಆಹ್ವಾನ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಪ್ತಾಷ್ಟೌ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಪ್ತ’ ಪದವಿಭಾಗದ ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಅಂಗದನತ್ತ ಓಡುವುದು ಅವನ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗಿರುವ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನೂ ಅಂಗದನೂ ಇಬ್ಬರೂ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ, ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತೆ ಒಬ್ಬರೊಡನೊಬ್ಬರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೋರಾಡುತ್ತ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಕಪಿಪುತ್ರನನ್ನು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತಹ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಡೆದನು. ಸರ್ವಾಂಗವೂ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಮೇಲೆ ಮರವೊಂದನ್ನು ಎಸೆದನು. ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮರವನ್ನು ಕಂಡು ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದ ರಾಕ್ಷಸನು ಅದನ್ನು ಅನೇಕ ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ಅದು ಜಜ್ಜಿಹೋಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಆ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಂಡೆಯೊಂದನ್ನು ಹಿಡಿದು ಎಸೆದನು, ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಅದು ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ಗದೆಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ರಥದಿಂದ ಹಾರಿ ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತನು. ಅಂಗದನು ಎಸೆದ ಆ ಬಂಡೆ ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಗೆ ಹೋಗಿ ಚಕ್ರ, ಕೂಬರ, ಕುದುರೆಗಳ ಸಹಿತ ಅವನ ರಥವನ್ನು ಆಗ ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿತು. ಆಮೇಲೆ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಇನ್ನೊಂದು ವಿಶಾಲ ಶಿಖರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಾನರನು ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ‘ಹರಿಮತ್ತಗಜೌ ಇವ’ — ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತೆ, ಅಥವಾ ಇಬ್ಬರೂ ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳಂತೆ ಎಂದು ಭಾವ; ಇಬ್ಬರೂ ಸಮಬಲರು. ಯುದ್ಧದ ಕ್ರಮ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡಿದೆ — ಮೊದಲು ಬಾಣಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಮರ, ಆಮೇಲೆ ಬಂಡೆ, ಆಮೇಲೆ ಶಿಖರ. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ‘ಅಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ — ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದವನು — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ — ಅವನು ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ಯೋಧ. ರಥದಿಂದ ಹಾರುವುದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ; ರಥಭಂಗ ಇಬ್ಬರು ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಪರಾಜಯಕ್ಕೂ ಮುನ್ಸೂಚನೆ. ಅಂಗದನ ‘ನನಾದ ಚ’ — ಗರ್ಜಿಸಿದನು — ಎಂಬ ಸಿಂಹನಾದ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹದ ಚಿಹ್ನೆ. ಈ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದೇ ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಕೇಂದ್ರ. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಮೊದಲು ದೂರದಿಂದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅಂಗದನು ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ — ಇದು ಬಿಲ್ಲುಗಾರನಿಗೂ ಮಲ್ಲನಿಗೂ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷ. ‘ಶತಸಹಸ್ರೇಣ’ — ಲಕ್ಷದಿಂದ — ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಬಾಣಗಳ ಅಸಂಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನ ಶರೀರ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿದ್ದರೂ ಅವನು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ವೀರನ ಧೈರ್ಯ. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಮರವನ್ನು ಅನೇಕ ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲಾರದೆ ರಥದಿಂದ ಹಾರುತ್ತಾನೆ. ಶಿಖರದ ಏಟಿನಿಂದ ಅವನ ತಲೆಗೆ ಪೆಟ್ಟು ಬೀಳುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ದ್ವಂದ್ವದ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಅಂಗದನಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ಯುದ್ಧ ಸಮವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅಂಗದನ ಏಟುಗಳು ಹೆಚ್ಚು ನಿರ್ಣಾಯಕ. ರಥಭಂಗದಿಂದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೋರಾಡಬೇಕಾಯಿತು.

ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತ, ಗಾಢವಾಗಿ ಮೂರ್ಛಿತನಾದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಗದೆಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದನು. ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿದ ಮೇಲೆ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ವಾಲಿಪುತ್ರನನ್ನು ಗದೆಯಿಂದ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆಮೇಲೆ ಗದೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಮುಷ್ಟಿಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದನು; ಕಪಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಇಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೊಡೆದರು. ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತ, ಏಟುಗಳಿಂದ ಆಯಾಸಗೊಂಡ, ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಅಂಗಾರಕ (ಮಂಗಳ) ಮತ್ತು ಬುಧ ಗ್ರಹಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಮೇಲೆ ಪರಮತೇಜಸ್ವಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ಮರವೊಂದನ್ನು ಕಿತ್ತು, ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದನು. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಎತ್ತಿನ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಗುರಾಣಿಯನ್ನೂ, ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಜಾಲದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಚರ್ಮದ ಒರೆಯಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ವಿಶಾಲವೂ ಸುಂದರವೂ ಆದ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ಹಿಡಿದನು. ಕಪಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸನೂ ವಿಚಿತ್ರವೂ ಮನೋಹರವೂ ಆದ ಪಟ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿದರು; ಜಯಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾದ ಅವರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಆಗ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೊಡೆದರು. ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಗಾಯಗಳಿಂದ ಅವರು ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು; ಹೋರಾಡುತ್ತ ಬಳಲಿದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮೊಣಕಾಲೂರಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದರು. ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಕಪಿಕುಂಜರ ಅಂಗದನು ಕೋಲಿನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪದಂತೆ ಉರಿಯುವ ಕಣ್ಣುಗಳೊಡನೆ ಮೇಲೆದ್ದನು. ‘ಅಂಗಾರಕಬುಧೌ ಇವ’ ಎಂಬುದು ಗ್ರಹಯುದ್ಧದ ಉಪಮೆ — ಮಂಗಳ ಕೆಂಪುಬಣ್ಣದವನು, ಬುಧ ಹಸಿರುಬಣ್ಣದವನು; ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಆ ಗ್ರಹಗಳಂತೆ. ‘ಪುಷ್ಪಫಲೈರ್ಯುತಃ’ — ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನು — ಎಂಬ ಅಂಗದನ ವರ್ಣನೆ ಮನೋಹರ — ಮರವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಅವನೇ ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮರದಂತೆ. ‘ಚಿತ್ರಾನ್ ಮಾರ್ಗಾನ್’ — ವಿಚಿತ್ರ ಪಟ್ಟುಗಳು — ಎಂದರೆ ಖಡ್ಗಯುದ್ಧದ ಮಂಡಲಗತಿಗಳು. ‘ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಮುತ್ತುಗದ ಹೂವುಗಳು ಕೆಂಪುಬಣ್ಣದವು, ಗಾಯಗಳೂ ಕೆಂಪು. ‘ದಂಡಾಹತ ಉರಗ ಇವ’ — ಕೋಲಿನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪ ಕ್ರುದ್ಧವಾಗಿ ಹೆಡೆಯೆತ್ತುವಂತೆ ಅಂಗದನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮೇಲೆದ್ದನು. ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಗದೆ, ಮುಷ್ಟಿ, ಮರ, ಖಡ್ಗ. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಮೂರ್ಛೆ ಕ್ಷಣಿಕ — ಅವನು ‘ಗದಾಮ್ ಆಲಿಂಗ್ಯ’ — ಗದೆಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು — ಇರುತ್ತಾನೆ, ಆಯುಧವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಇದು ಯೋಧನ ಕೊನೆಯ ಬಲ. ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿದ ಮೇಲೆ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಗದೆಯಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಅಂಗದನ ಎದೆಗೆ. ಆಮೇಲೆ ಗದೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮುಷ್ಟಿಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಆಮೇಲೆ ಅಂಗದನು ಮರವನ್ನೂ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಖಡ್ಗ-ಗುರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕ್ರಮ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಜಯಕಾಂಕ್ಷಿಣೌ’ — ಜಯಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳು — ಎಂಬುದು ಇಬ್ಬರ ಸಮಾನ ಉತ್ಸಾಹ; ಯಾರೂ ಪರಾಜಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಜಾನುಭ್ಯಾಮ್ ಅವನೀಂ ಗತೌ’ — ಮೊಣಕಾಲೂರಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದರು — ಎಂಬ ಕ್ಷಣ ನಾಟಕೀಯವಾದದ್ದು — ಇಬ್ಬರೂ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರು ಮೊದಲು ಏಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದೇ ಪ್ರಶ್ನೆ; ಅಂಗದನೇ ಏಳುತ್ತಾನೆ, ಇದೇ ಅವನ ವಿಜಯದ ಕೀಲಿಕೈ. ಅಂಗದನು ‘ದೀಪ್ತಾಕ್ಷಃ’ — ಉರಿಯುವ ಕಣ್ಣುಗಳವನಾಗಿ — ಏಳುತ್ತಾನೆ; ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಉರಿಯುತ್ತವೆ. ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದ ಈ ಮುನ್ನಡೆಯೇ ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಳಪಿಟ್ಟ ಖಡ್ಗದಿಂದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ದೊಡ್ಡ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಶರೀರದ ಅವನ, ತಿರುಗಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಸುಂದರವಾದ ಆ ತಲೆ ಖಡ್ಗದ ಏಟಿನಿಂದ ಎರಡು ಹೋಳಾಗಿ ಬಿದ್ದಿತು. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಭಯದಿಂದ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸರು, ಕಪಿಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತ, ಹೆದರಿ, ಬಾಡಿದ ಮುಖಗಳೊಡನೆ ದೀನರಾಗಿ, ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು ಲಂಕೆಯತ್ತ ಓಡಿದರು. ಅವನನ್ನು ಕೊಂದು, ವಜ್ರಧರ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ಕಪಿಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಸನ್ಮಾನಿತನಾಗಿ, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಂತೆ ಹರ್ಷಪಟ್ಟನು. ಅಂಗದನ ಖಡ್ಗಕ್ಕೆ ‘ನಿರ್ಮಲಃ ಸುಧೌತಃ’ — ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಳಪಿಟ್ಟ — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅದರ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆ ಖಡ್ಗ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನದೇ ಆಗಿತ್ತು ಎಂದು ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ಊಹಿಸಬಹುದು. ತಲೆ ‘ದ್ವಿಧಾ’ — ಎರಡು ಹೋಳಾಗಿ — ಬಿದ್ದುದು ಏಟಿನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ‘ಹ್ರಿಯಾ ಅವಾಙ್ಮುಖಾಃ’ — ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದವರು — ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಅವರ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರವಜ್ರಗಳ ಮಿಶ್ರವಾದ ಉಪಜಾತಿ ಮಾದರಿಯ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ‘ವಜ್ರಧರ’, ‘ಸಹಸ್ರನೇತ್ರ’ ಎಂದು ಇಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದು ಅಂಗದನ ವಿಜಯವನ್ನು ದೇವವಿಜಯಕ್ಕೆ ಸಮಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದೊಡನೆ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಪ್ರಸಂಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಕಂಪನನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಮತ್ತೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತದೊಡನೆ (6.043) ಸೇರುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನ ವಿಜಯ ವಾನರಸೇನೆಯ ಮನೋಬಲವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ നാശത്താലും അംഗദന്റെ ബലത്താലും മഹാബലനായ രാക്ഷസൻ വജ്രദംഷ്ട്രൻ ക്രോധാവിഷ്ടനായി. ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രായുധത്തിനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള ഘോരമായ വില്ലു വലിച്ചുകുലച്ച് അവൻ വാനരന്മാരുടെ സൈന്യനിരകളിൽ ശരവൃഷ്ടികൾ ചൊരിഞ്ഞു. രഥങ്ങളിൽ നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്ന, പലവിധം ആയുധങ്ങളേന്തിയ ശൂരരായ മുഖ്യരാക്ഷസന്മാരും അപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ പൊരുതി. വാനരന്മാരിലെ ശൂരന്മാരായ എല്ലാ പ്ലവഗശ്രേഷ്ഠന്മാരും പാറകൾ കൈയിലേന്തി ഒന്നിച്ചുചേർന്ന് എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും പൊരുതി. ആ പോരാട്ടത്തിൽ രാക്ഷസന്മാർ കപിമുഖ്യന്മാരുടെമേൽ ആയിരക്കണക്കിന് ആയുധങ്ങൾ ശക്തിയായി വർഷിച്ചു. മദയാനകളെപ്പോലുള്ള വീരരായ വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരുടെമേൽ പർവതങ്ങളും മരങ്ങളും വൻപാറകളും വീഴ്ത്തി. യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാതെ പൊരുതുന്ന ആ ശൂരന്മാരും രാക്ഷസഗണങ്ങളും തമ്മിൽ ഉജ്ജ്വലമായ യുദ്ധം നടന്നു. ഈ സർഗം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണ്; ഇതും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം രാക്ഷസസേന അംഗദന്റെ വേഗത്താൽ വിറകൊണ്ടു; ഇവിടെ വജ്രദംഷ്ട്രൻ സ്വയം പ്രത്യാക്രമണം നടത്തുന്നു. ‘ശക്രാശനിസമപ്രഭം’ എന്നതു വില്ലിന്റെ വിശേഷണമാണ് — ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തിനു തുല്യമായ തേജസ്സ്; അതിനാൽ അതിന്റെ ഭീഷണത സൂചിതമാകുന്നു. യുദ്ധവർണനയിൽ ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും ശൗര്യം തുല്യമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു — രാക്ഷസന്മാർ രഥങ്ങളിൽനിന്നു ശസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട്, വാനരന്മാർ നിലത്തുനിന്നു പാറകൾകൊണ്ട്. ‘മത്തവാരണസന്നിഭാഃ’ (മദയാനകളെപ്പോലുള്ളവർ) എന്ന വാനരന്മാരുടെ ഉപമ അവരുടെ ബലവും യുദ്ധോന്മാദവും കാണിക്കുന്നു. ‘സുയുദ്ധം’ എന്ന പദത്താൽ ഇരുസേനകളുടെയും തുല്യബലവും യുദ്ധത്തിന്റെ ദൈർഘ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. യുദ്ധത്തിന്റെ ഈ പുനരാരംഭം വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ നേതൃത്വത്തിന്റെ പരിചായകമാണ് — ധൂമ്രാക്ഷനെപ്പോലെ അവൻ സേനയെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഓടിപ്പോകുന്നില്ല. ‘സ്വബലസ്യ ഘാതേന’ (സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ നാശത്താൽ) എന്നത് ഒന്നാമത്തെ കാരണം, ‘അംഗദസ്യ ബലേന’ (അംഗദന്റെ ബലത്താൽ) എന്നതു രണ്ടാമത്തേത് — സ്വസേനയുടെ നാശവും ശത്രുവിന്റെ ബലവും രണ്ടും അവനെ ക്രുദ്ധനാക്കുന്നു. രഥസ്ഥരായ രാക്ഷസന്മാരും നിലത്തുനിൽക്കുന്ന വാനരന്മാരും — ഈ വൈരുധ്യം യുദ്ധത്തിന്റെ അസമത്വം കാണിക്കുന്നു; എങ്കിലും വാനരന്മാർ പരാജിതരാകുന്നില്ല. ‘സമവേതാഃ സമന്തതഃ’ (ഒന്നിച്ചുചേർന്ന് എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും) എന്ന പദങ്ങളാൽ വാനരന്മാരുടെ ഐക്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവർ ഒന്നായിച്ചേർന്നു പൊരുതുന്നു. ‘പാതയാംചക്രിരേ’ എന്ന ആം-പ്രത്യയാന്തരൂപം പ്രാചീനമാണ്; യുദ്ധവർണനകളിൽ സാധാരണവുമാണ്.

ചിലർ തല പിളർന്നവരായി, ചിലർ കാലുകളും കൈകളും മുറിഞ്ഞവരായി, ശസ്ത്രങ്ങളാൽ ദേഹം പീഡിതരായി രക്തത്തിൽ കുളിച്ചു. വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും നിലത്തുവീണു കിടന്നു; ആ ഭൂമി കങ്കപ്പക്ഷികളുടെയും കഴുകന്മാരുടെയും കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും കുറുനരിക്കൂട്ടങ്ങൾ തിങ്ങിയതുമായി. ഭീരുക്കൾക്കു ഭീഷണമായ കബന്ധങ്ങൾ (തലയില്ലാത്ത ഉടലുകൾ) ചാടിയെഴുന്നേറ്റു; കൈകളും കരങ്ങളും തലകളും മുറിഞ്ഞവരും ഉടൽ മുറിഞ്ഞവരും നിലത്തുവീണു. വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും അവിടെ നിലത്തു പതിച്ചു. പിന്നെ വാനരസൈന്യത്താൽ വധിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന നിശാചരസൈന്യം മുഴുവനും വജ്രദംഷ്ട്രൻ നോക്കിനിൽക്കെ തകർന്നോടി. ഈ ഭാഗത്ത് യുദ്ധത്തിന്റെ പരിണാമം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഇരുപക്ഷത്തും കൊല്ലപ്പെട്ടവരും മുറിവേറ്റവരുമുണ്ട്; എന്നാൽ ഒടുവിൽ രാക്ഷസന്മാർതന്നെ പരാജിതരാകുന്നു. കബന്ധങ്ങളുടെ ഉയർച്ച — തലയില്ലാത്ത ശരീരങ്ങൾ ഒരു നിമിഷം എഴുന്നേറ്റ് വീഴുന്നു — ഇതു യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണതയുടെ പരകോടിയാണ്; ‘ഭീരുക്കൾക്കു ഭീഷണം’ എന്നു കവിതന്നെ പറയുന്നു. കങ്കങ്ങളും കഴുകന്മാരും കുറുനരികളുമായ ശവഭോജികൾ രണഭൂമിയെ വലയംചെയ്യുന്നു — മരണത്തിന്റെ സഹചാരികൾ. ‘വജ്രദംഷ്ട്രസ്യ പശ്യതഃ’ (വജ്രദംഷ്ട്രൻ നോക്കിനിൽക്കെ) എന്നത് അനാദരത്തിലുള്ള ഷഷ്ഠിയാണ് — സേനാപതി നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ സേന നശിച്ചു; ഇത് അവന് അപമാനമാണ്. പതിനൊന്നും പന്ത്രണ്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ അർധശ്ലോകങ്ങളുടെ സ്ഥാനഭേദത്താൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ‘തതോ വാനരസൈന്യേന ഹന്യമാനം നിശാചരം. പ്രാഭജ്യത ബലം സർവം’ എന്ന വാക്യം ശ്ലോകസീമ കടക്കുന്നു. ‘ഗാം സമാശ്രിതാഃ’ (ഭൂമിയെ ആശ്രയിച്ചവർ) എന്ന പദം ‘നിലത്തുവീണവർ’ എന്നതിന്റെ കാവ്യാത്മകരൂപമാണ്. സേനയുടെ തകർച്ച വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ ക്രോധം വർധിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവൻ സ്വയം വാനരസേനയിലേക്കു കടക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സേനയുടെ തകർച്ച വജ്രദംഷ്ട്രനെ നേരിട്ടു യുദ്ധത്തിലിറക്കുന്നു.

ഭയത്താൽ നടുങ്ങിയവരും വാനരന്മാരാൽ വധിക്കപ്പെടുന്നവരുമായ രാക്ഷസന്മാരെ കണ്ട്, രോഷത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള പ്രതാപവാനായ വജ്രദംഷ്ട്രൻ വില്ലു കൈയിലേന്തി വാനരസേനയെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് അതിലേക്കു കടന്നു. കങ്കത്തൂവൽ പിടിപ്പിച്ച നേരേ പായുന്ന ശരങ്ങളാൽ അവൻ അവരെ പിളർത്തു — അവിടെ ഓരോ പ്രഹരത്താലും ഏഴും എട്ടും ഒൻപതും അഞ്ചും വാനരന്മാരെ അവൻ തുളച്ചു. പരമക്രുദ്ധനായ പ്രതാപവാൻ വജ്രദംഷ്ട്രൻ എയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു; ശരങ്ങളാൽ ദേഹം മുറിഞ്ഞ വാനരഗണങ്ങളെല്ലാം ഭയന്ന പ്രജകൾ പ്രജാപതിയുടെ അടുത്തേക്കെന്നപോലെ അംഗദന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടി. പിന്നെ തകർന്ന വാനരഗണങ്ങളെ കണ്ട് വാലിപുത്രൻ, തന്നെ ഉറ്റുനോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്ന വജ്രദംഷ്ട്രനെ ക്രോധത്തോടെ തിരിച്ചുനോക്കി. വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ പരാക്രമം ഇവിടെയാണ് ആദ്യമായി പൂർണമായി കാണുന്നത് — ഒറ്റ ശരംകൊണ്ട് അവൻ അനേകം വാനരന്മാരെ പിളർക്കുന്നു. ‘സപ്താഷ്ടൗ നവ പഞ്ച ച’ (ഏഴും എട്ടും ഒൻപതും അഞ്ചും) എന്ന സംഖ്യകൾ ശരങ്ങളുടെ ശക്തി കാണിക്കുന്നു. ‘പ്രജകൾ പ്രജാപതിയെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ അംഗദന്റെ സ്ഥാനം കാണിക്കുന്നു — അവൻ വാനരന്മാരുടെ രക്ഷകനും പിതൃതുല്യനായ ആശ്രയവുമാണ്. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. അംഗദന്റെയും വജ്രദംഷ്ട്രന്റെയും ദൃഷ്ടികൾ കൂട്ടിമുട്ടുന്നത് — ‘ഉദീക്ഷന്തം ഉദൈക്ഷത’ (ഉറ്റുനോക്കുന്നവനെ തിരിച്ചുനോക്കി) — ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിനുള്ള ആഹ്വാനമാണ്. ഇവിടെ ‘സപ്താഷ്ടൗ’ എന്നതിലെ ‘പ്ത’ പദവിഭജനത്തിന്റെ അതിരിലാണ് വരുന്നത്. വാനരന്മാർ അംഗദന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടുന്നത് അവന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള വിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു.

വജ്രദംഷ്ട്രനും അംഗദനും ഇരുവരും പരമക്രുദ്ധരായി, സിംഹവും മദയാനയുമെന്നപോലെ, പരസ്പരം വീണ്ടും വീണ്ടും പൊരുതി, രണഭൂമിയിൽ ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചു. പിന്നെ വജ്രദംഷ്ട്രൻ മഹാബലനായ വാനരപുത്രനെ അഗ്നിജ്വാലപോലുള്ള ലക്ഷക്കണക്കിനു ശരങ്ങളാൽ മർമസ്ഥാനങ്ങളിൽ പ്രഹരിച്ചു. സർവാംഗം രക്തത്തിൽ കുളിച്ച മഹാബലനും ഭീമപരാക്രമിയുമായ വാലിപുത്രൻ വജ്രദംഷ്ട്രന്റെനേരേ ഒരു മരം എറിഞ്ഞു. ആ മരം വീഴുന്നതു കണ്ട് പരിഭ്രമിക്കാതെ രാക്ഷസൻ അതിനെ പല കഷണങ്ങളായി മുറിച്ചു; അതും തകർന്ന് നിലത്തുവീണു. വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ ആ പരാക്രമം കണ്ട് വാനരശ്രേഷ്ഠൻ ഒരു വലിയ പാറക്കെട്ട് എടുത്ത് എറിഞ്ഞു; ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. അതു പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് വീര്യവാനായ അവൻ രഥത്തിൽനിന്നു ചാടി ഗദ കൈയിലേന്തി പരിഭ്രമിക്കാതെ നിലത്തു നിലയുറപ്പിച്ചു. അംഗദൻ എറിഞ്ഞ ആ പാറ രണാഗ്രത്തിൽ ചെന്ന് അപ്പോൾ അവന്റെ രഥത്തെ ചക്രങ്ങളോടും കൂബരത്തോടും കുതിരകളോടുംകൂടി തകർത്തു. പിന്നെ ആ വാനരൻ മരങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായ മറ്റൊരു വലിയ ഗിരിശിഖരം എടുത്ത് വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ ശിരസ്സിൽ പതിപ്പിച്ചു. ‘ഹരിമത്തഗജൗ ഇവ’ — സിംഹവും മദയാനയുമെന്നപോലെ, അല്ലെങ്കിൽ രണ്ടു മദയാനകളെന്നപോലെ എന്നാണ് ഭാവം; ഇരുവരും തുല്യബലർ. യുദ്ധത്തിന്റെ ക്രമം നന്നായി വിന്യസിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ആദ്യം ശരങ്ങൾ, പിന്നെ മരം, പിന്നെ പാറക്കെട്ട്, പിന്നെ ഗിരിശിഖരം. വജ്രദംഷ്ട്രന് ‘അസംഭ്രാന്തഃ’ (പരിഭ്രമിക്കാത്തവൻ) എന്ന വിശേഷണം രണ്ടുവട്ടം വരുന്നു — അവൻ ധൈര്യമുള്ള യോദ്ധാവാണ്. രഥത്തിൽനിന്നു ചാടുന്നത് കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ധൂമ്രാക്ഷപ്രസംഗത്തോടു സദൃശമാണ്; രഥം തകരുന്നത് ഇരു സേനാപതികളുടെയും പരാജയത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്. അംഗദന്റെ ‘നനാദ ച’ (ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു) എന്ന സിംഹനാദം അവന്റെ ഉത്സാഹത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. ഈ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിന്റെ വർണന വിസ്തൃതമാണ്, കാരണം ഇതാണ് ഈ പ്രസംഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. വജ്രദംഷ്ട്രൻ ആദ്യം ദൂരെനിന്നു ശരങ്ങൾകൊണ്ടു പൊരുതുന്നു; അംഗദൻ അടുത്തുചെന്ന് മരങ്ങളും പാറകളുംകൊണ്ട് — ഇതു ധനുർധരനും മല്ലനും തമ്മിലുള്ള ഏറ്റുമുട്ടലാണ്. ‘ശതസഹസ്രേണ’ (ലക്ഷക്കണക്കിന്) എന്ന അതിശയോക്തി ശരങ്ങളുടെ എണ്ണമില്ലായ്മ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ ശരീരം രക്തത്തിൽ കുളിച്ചിട്ടും അവൻ പിന്മാറുന്നില്ല — വീരന്റെ ധൈര്യം. വജ്രദംഷ്ട്രൻ മരത്തെ പല കഷണങ്ങളാക്കുന്നു; എന്നാൽ പാറക്കെട്ടിനെ മുറിക്കാൻ അവനു കഴിയുന്നില്ല; അതിനാൽ രഥത്തിൽനിന്നു ചാടുന്നു. ഗിരിശിഖരത്തിന്റെ പ്രഹരത്താൽ അവനു ശിരസ്സിൽ ആഘാതമേൽക്കുന്നു; അതോടെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം അംഗദന് അനുകൂലമാകുന്നു. ഇരുവീരന്മാരുടെയും യുദ്ധം തുല്യമാണ്; എങ്കിലും അംഗദന്റെ പ്രഹരങ്ങൾ കൂടുതൽ നിർണായകമാണ്. രഥം തകർന്നതോടെ വജ്രദംഷ്ട്രൻ നിലത്തുനിന്നു പൊരുതാൻ നിർബന്ധിതനാകുന്നു.

രക്തം ഛർദിച്ചുകൊണ്ട് ഏറെ മോഹാലസ്യപ്പെട്ട വജ്രദംഷ്ട്രൻ ഗദയെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട് ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ബോധമറ്റുകിടന്നു. ബോധം വീണ്ടെടുത്ത ആ നിശാചരൻ പരമക്രുദ്ധനായി മുന്നിൽനിന്ന വാലിപുത്രനെ ഗദകൊണ്ട് മാറിൽ പ്രഹരിച്ചു. പിന്നെ ഗദ ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ അവിടെ മുഷ്ടിയുദ്ധം തുടങ്ങി; വാനരനും രാക്ഷസനും ഇരുവരും അന്യോന്യം പ്രഹരിച്ചു. പ്രഹരങ്ങളാൽ രക്തം ഛർദിക്കുന്നവരും തളർന്നവരുമായ ആ മഹാപരാക്രമികൾ ചൊവ്വയും ബുധനുമെന്നപോലെ ആയിത്തീർന്നു. പിന്നെ പരമതേജസ്വിയായ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ അംഗദൻ ഒരു മരം പിഴുതെടുത്ത്, പൂക്കളും കായ്കളുംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞവനെപ്പോലെ നിന്നു. വജ്രദംഷ്ട്രൻ കാളത്തോലുകൊണ്ടുള്ള പരിചയും, കിങ്ങിണിക്കൂട്ടങ്ങൾകൊണ്ടു മൂടിയതും തോലുറയിൽ ഒരുക്കിയതുമായ വലുതും ശുഭവുമായ ഒരു വാളും കൈയിലെടുത്തു. വാനരനും രാക്ഷസനും വിചിത്രവും മനോഹരവുമായ മാർഗങ്ങളിൽ (പടനീക്കങ്ങളിൽ) ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചു; വിജയം കാംക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ഗർജിച്ച് അവർ അപ്പോൾ അന്യോന്യം പ്രഹരിച്ചു. രക്തമൊലിക്കുന്ന മുറിവുകളാൽ അവർ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന രണ്ടു പ്ലാശുമരങ്ങൾപോലെ ശോഭിച്ചു; പൊരുതിപ്പൊരുതി തളർന്ന അവർ കാൽമുട്ടുകുത്തി നിലത്തുവീണു. ഒരു നിമിഷത്തിനുള്ളിൽ കപിശ്രേഷ്ഠനായ അംഗദൻ വടികൊണ്ടടിയേറ്റ സർപ്പത്തെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന കണ്ണുകളോടെ എഴുന്നേറ്റു. ‘അംഗാരകബുധൗ ഇവ’ (ചൊവ്വയും ബുധനുമെന്നപോലെ) എന്നതു ഗ്രഹയുദ്ധത്തിന്റെ ഉപമയാണ് — ചൊവ്വ ചുവന്ന നിറമുള്ളതാണ്, ബുധൻ പച്ചനിറമുള്ളതും; രക്തത്തിൽ കുതിർന്ന അവർ ആ ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ. ‘പുഷ്പഫലൈഃ യുതഃ’ (പൂക്കളും കായ്കളുംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞവൻ) എന്ന അംഗദവർണന മനോഹരമാണ് — മരം കൈയിലേന്തി നിൽക്കുന്ന അവൻ സ്വയം പൂക്കളും കായ്കളുമുള്ള ഒരു മരംപോലെ. ‘ചിത്രാൻ മാർഗാൻ’ (വിചിത്രമാർഗങ്ങൾ) എന്നതു വാൾപ്പയറ്റിലെ വൃത്താകാരമായ ചുവടുകളാണ്. ‘പൂത്ത പ്ലാശുമരങ്ങൾപോലെ’ എന്ന ഉപമ — പ്ലാശിന്റെ പൂക്കൾ ചുവന്നവയാണ്, മുറിവുകളും ചുവന്നവ. ‘വടികൊണ്ടടിയേറ്റ സർപ്പത്തെപ്പോലെ’ — അടിയേറ്റ പാമ്പ് ക്രുദ്ധമായി ഫണമുയർത്തുന്നതുപോലെ അംഗദൻ നിമിഷനേരംകൊണ്ട് എഴുന്നേറ്റു. ഈ യുദ്ധത്തിൽ നാല് ആയുധങ്ങൾ ക്രമമായി പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — ഗദ, മുഷ്ടി, മരം, വാൾ. വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ ബോധക്ഷയം ക്ഷണികമാണ് — അവൻ ‘ഗദാം ആലിംഗ്യ’ (ഗദയെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച്) കിടക്കുന്നു, ആയുധം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; ഇതാണ് യോദ്ധാവിന്റെ അവസാനബലം. ബോധം വീണ്ടെടുത്ത അവൻ വീണ്ടും ഗദകൊണ്ടു പ്രഹരിക്കുന്നു — അംഗദന്റെ മാറിൽ. പിന്നെ ഗദ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു, മുഷ്ടിയുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു; പിന്നെ അംഗദൻ മരവും വജ്രദംഷ്ട്രൻ വാളും പരിചയും എടുക്കുന്നു. ഈ ക്രമം യുദ്ധത്തിന്റെ ഓരോ ഘട്ടവും വർണിക്കുന്നു. ‘ജയകാങ്ക്ഷിണൗ’ (വിജയം കാംക്ഷിക്കുന്നവർ) എന്നത് ഇരുവരുടെയും തുല്യമായ ഉത്സാഹമാണ് — ആരും പരാജയം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. ‘ജാനുഭ്യാം അവനീം ഗതൗ’ (കാൽമുട്ടുകുത്തി നിലത്തുവീണു) എന്ന നിമിഷം നാടകീയമാണ് — ഇരുവരും വീണിരിക്കുന്നു; ആരാണ് ആദ്യം എഴുന്നേൽക്കുക എന്നതാണ് ചോദ്യം; അംഗദൻതന്നെ എഴുന്നേൽക്കുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ വിജയത്തിന്റെ താക്കോൽ. അംഗദൻ എഴുന്നേൽക്കുന്നത് ‘ദീപ്താക്ഷഃ’ ആയിട്ടാണ് — ക്രോധത്താൽ അവന്റെ കണ്ണുകൾ ജ്വലിക്കുന്നു. ഒരു നിമിഷത്തിന്റെ ഈ മുൻതൂക്കമാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ ഫലം നിശ്ചയിക്കുന്നത്.

മഹാബലനായ വാലിപുത്രൻ നിർമലവും നന്നായി മിനുക്കിയതുമായ വാളുകൊണ്ട് വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ വലിയ ശിരസ്സ് വെട്ടി. രക്തത്തിൽ കുളിച്ച ശരീരമുള്ള അവന്റെ, ചുഴലുന്ന കണ്ണുകളോടുകൂടിയ ശുഭമായ ആ ശിരസ്സ് വാളിന്റെ വെട്ടേറ്റ് രണ്ടായി പിളർന്നു വീണു. വജ്രദംഷ്ട്രൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട് ഭയത്താൽ മതിമറന്ന രാക്ഷസന്മാർ വാനരന്മാരാൽ വധിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട്, ഭയന്നും വിഷണ്ണമുഖരായും ദീനരായും ലജ്ജയാൽ അല്പം തലകുനിച്ചും ലങ്കയിലേക്ക് ഓടി. അവനെ നിഹനിച്ചശേഷം വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രതാപവാനും മഹാബലനുമായ ആ വാലിപുത്രൻ, ദേവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട സഹസ്രാക്ഷനെപ്പോലെ, കപിസൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽ ബഹുമാനിക്കപ്പെട്ട് ആനന്ദം പ്രാപിച്ചു. അംഗദന്റെ വാളിനെക്കുറിച്ചുള്ള ‘നിർമലഃ സുധൗതഃ’ (നിർമലം, നന്നായി മിനുക്കിയത്) എന്ന വിശേഷണങ്ങളാൽ അതിന്റെ മൂർച്ച സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; വാസ്തവത്തിൽ ആ വാൾ വജ്രദംഷ്ട്രന്റേതുതന്നെയായിരുന്നു എന്ന് സന്ദർഭത്തിൽനിന്ന് അനുമാനിക്കാം. ശിരസ്സ് ‘ദ്വിധാ’ (രണ്ടായി) പിളർന്നു വീഴുന്നത് പ്രഹരത്തിന്റെ ബലം കാണിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാരെക്കുറിച്ചുള്ള ‘ഹ്രിയാ അവാങ്മുഖാഃ’ (ലജ്ജയാൽ തലകുനിച്ചവർ) എന്ന വർണന അവരുടെ ലജ്ജ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിയാറാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവും ഇന്ദ്രവജ്രയും കലർന്ന ഉപജാതിമാതൃകയിലുള്ള ഒരു ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതാണ് — ‘വജ്രധരൻ’, ‘സഹസ്രനേത്രൻ’ എന്നിങ്ങനെ രണ്ടുവട്ടം ഇന്ദ്രനോടുള്ള ഉപമ അംഗദന്റെ വിജയത്തെ ദേവവിജയത്തോടു തുല്യമാക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തോടെ വജ്രദംഷ്ട്രപ്രസംഗം സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അകമ്പനനെ അയയ്ക്കുന്നു; അവിടെ വൾഗേറ്റ് വീണ്ടും സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി (6.043) യോജിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ വിജയം വാനരസേനയുടെ മനോബലം വീണ്ടും വർധിപ്പിക്കുന്നു.

The previous sarga ended with the rākṣasa army shaking under Aṅgada's onslaught; now Vajradaṃṣṭra himself struck back. Two things enraged the mighty rākṣasa: the slaughter of his own troops, and Aṅgada's strength. He drew his terrible bow, which blazed like Indra's thunderbolt, and covered the monkey ranks with showers of arrows. The chief rākṣasas, heroes with weapons of every kind, fought beside him from their chariots, while all the foremost monkeys, bulls among the leaping folk, closed ranks and fought on every side with rocks in their hands — the rākṣasas mounted and armed, the monkeys on foot, yet the monkeys did not give way. The rākṣasas rained thousands of weapons thick upon the monkey chiefs, and the valiant monkeys, like elephants in rut, hurled hills, trees and great boulders back at them. Heroes who never turned back from a fight met the rākṣasa hosts, and the battle was hard and long, for the two sides were evenly matched. Unlike Dhūmrākṣa, Vajradaṃṣṭra did not abandon his men; the renewed fight showed that he was a true leader.

Some had their heads split open, some had lost feet or arms; their bodies torn by weapons, they were drenched in blood. Monkeys and rākṣasas lay stretched on the earth, and the field filled with herons, vultures and crows and swarmed with jackals, the companions of death, come to feed. Headless trunks leapt up for a moment before they fell — a sight, the poet says himself, to terrify the timid, and the very height of the battle's horror — and bodies with arms, hands and heads hacked off lay strewn on the ground. Monkeys fell there and rākṣasas fell. Both sides suffered, but in the end it was the rākṣasas who broke: under the blows of the monkey army, the whole of Vajradaṃṣṭra's force gave way while he stood and watched, a humiliation for any commander. And the rout of his army drove him into the fight in person.

Seeing his rākṣasas terror-struck and being cut down by the monkeys, the valiant Vajradaṃṣṭra, his eyes red with rage, entered the monkey army bow in hand and spread terror through it. Now for the first time his full prowess was seen. With straight-flying arrows fletched with heron feathers he tore the monkeys apart, piercing seven, eight, nine or five of them with a single shot. In his fury he shot on and on, and the monkey hosts, their bodies slashed by arrows, fled in fear to Aṅgada as frightened creatures run to Prajāpati, their creator — Aṅgada was their protector, a refuge like a father, and their running to him showed their faith in his leadership. Seeing his monkeys routed, Vāli's son looked in anger at Vajradaṃṣṭra, and Vajradaṃṣṭra looked back at him. That meeting of eyes was a challenge to single combat.

Vajradaṃṣṭra and Aṅgada fought again and again, circling each other in great fury like a lion and an elephant in rut, two equally matched. This duel is the heart of the episode, and the poet tells it at length, step by step: arrows first, then a tree, then a rock, then a mountain peak. It was a contest between an archer who fought from a distance and a wrestler who closed in with trees and stones. Vajradaṃṣṭra struck the mighty prince in his vital parts with arrows like tongues of fire, a hundred thousand of them, too many to count. Bathed in blood from head to foot, Vāli's son did not stop, but hurled a tree at Vajradaṃṣṭra. The rākṣasa watched it fall, undismayed, and cut it to pieces, and it dropped shattered to the ground. Seeing that feat, the bull among monkeys seized a huge rock, hurled it and roared, a lion's roar of high spirit. A tree Vajradaṃṣṭra could cut, but not a rock; seeing it come, he leapt down from his chariot and stood on the ground, mace in hand and still undismayed — twice the poet calls him so, for he was a steady fighter. The rock Aṅgada had thrown reached the front of the battle and smashed his chariot, wheels, pole, horses and all. Like Dhūmrākṣa before him he had lost his chariot, and for both commanders that was the sign of defeat to come; now he had to fight on foot. Then Aṅgada took another great peak, covered with trees, and brought it down on Vajradaṃṣṭra's head, and the first round of the duel went to him.

Vajradaṃṣṭra vomited blood and fainted; for a moment he lay stunned and gasping, but he kept his arms around his mace — a warrior's last strength is not to let go of his weapon. When he came to, the night-ranger in great fury struck Vāli's son, who stood before him, full on the chest with the mace. Then he threw the mace aside and fought with his fists, and monkey and rākṣasa pounded each other. Both vomiting blood, both worn out by the blows, the two heroes looked like the planets Mars and Mercury locked in battle, the red planet and the green, both soaked in red. Then Aṅgada, bull among monkeys, tore up a tree and stood holding it, looking as though he too were decked with its flowers and fruit. Vajradaṃṣṭra took up a shield of bull's hide and a large fine sword hung with a net of little bells and fitted with a leather sheath. So each stage of the fight had its own weapon: mace, fists, tree and sword. Monkey and rākṣasa circled each other in the varied, graceful movements of sword-fighting, then, roaring and each bent on victory, neither willing to accept defeat, they struck at each other. With their bleeding wounds they glowed like two kiṃśuka trees in red flower, and, fighting on until they were exhausted, both sank to their knees on the ground. It was the decisive moment: which of them would rise first? In the blink of an eye Aṅgada, elephant among monkeys, was on his feet, his eyes blazing with anger, like a snake that rears its hood when struck with a stick. That instant's advantage settled the battle.

With a spotless, keen-edged sword — to judge from the context, the rākṣasa's own — the mighty son of Vāli struck at Vajradaṃṣṭra's great head. The head of that blood-drenched rākṣasa, its eyes rolled up, fell split in two by the force of the blow. Seeing Vajradaṃṣṭra dead, the rākṣasas were bewildered with fear. Cut down by the monkeys as they ran, terrified, downcast and wretched, their faces bowed a little with shame, they fled back to Laṅkā. Having killed him, the valiant and mighty son of Vāli, like Indra who wields the thunderbolt, was honoured in the midst of the monkey army and rejoiced like the thousand-eyed king of the gods surrounded by the gods of heaven; twice over the poet likens Aṅgada's victory to Indra's victories. His triumph lifted the spirits of the whole monkey army once more. So the story of Vajradaṃṣṭra ends; in the next sarga Rāvaṇa sends out Akampana.