धूम्राक्षं निहतं श्रुत्वा राक्षसेश्वरः रावणः महता क्रोधेन आविष्टः उरगः इव निःश्वसन् आसीत्। क्रोधेन कलुषीकृतः सः दीर्घम् उष्णं च विनिःश्वस्य क्रूरं महाबलं वज्रदंष्ट्रं राक्षसम् अब्रवीत् — ‘वीर, गच्छ, राक्षसैः परिवारितः त्वं निर्याहि; दाशरथिं रामं वानरैः सह सुग्रीवं च जहि।’ मायावी राक्षसेश्वरः वज्रदंष्ट्रः ‘तथा’ इति उक्त्वा बहुभिः बलैः परिवारितः द्रुततरं निर्जगाम। अयं सर्गः समीक्षितसंस्करणे नास्ति — तत्र धूम्राक्षवधानन्तरं साक्षात् अकम्पनः प्रेष्यते; प्रथमः अर्धश्लोकः ‘धूम्राक्षं निहतं श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः’ समीक्षितस्य ६.०४३.००१a इत्यनेन अक्षरशः समानः, अतः वुल्गेटे वज्रदंष्ट्रप्रसङ्गः तस्य एव अर्धश्लोकस्य अनन्तरं प्रक्षिप्तः इति भाति। रावणस्य क्रोधः ‘उरगः इव निःश्वसन्’ इति उपमया पूर्वसर्गेषु अपि वर्णितः; अत्र ‘दीर्घम् उष्णं’ इति विशेषणाभ्यां तस्य सन्तापः अधिकः। ‘क्रूरम्’ इति वज्रदंष्ट्रस्य विशेषणं — रावणः क्रूरतमं योद्धारं चिनोति। ‘मायावी’ इति पदेन वज्रदंष्ट्रः अपि इन्द्रजित् इव मायाविद्यायुक्तः इति सूच्यते।

सः नागैः अश्वैः खरैः उष्ट्रैः च संयुक्तः सुसमाहितः, बहुभिः पताकाध्वजचित्रैः समलंकृतः आसीत्। ततः विचित्रकेयूरमुकुटेन विभूषितः सः तनुत्रं समावृत्य सधनुः द्रुतं निर्ययौ। पताकालंकृतं दीप्तं तप्तकाञ्चनभूषितं रथं प्रदक्षिणीकृत्य सः चमूपतिः समारोहत्। ऋष्टिभिः, चित्रैः तोमरैः, श्लक्ष्णैः मुसलैः, भिन्दिपालैः, चापैः, शक्तिभिः, पट्टिशैः, खड्गैः, चक्रैः, गदाभिः, निशितैः परश्वधैः च सज्जाः विविधाः शस्त्रपाणयः पदातयः निर्यान्ति स्म। विचित्रवाससः सर्वे दीप्ताः राक्षसपुङ्गवाः, चलन्तः पर्वताः इव महोत्कटाः शूराः गजाः च निर्ययुः। तोमराङ्कुशपाणिभिः युद्धकुशलैः आरूढाः गजाः, लक्षणसंयुक्ताः शूरारूढाः महाबलाः अन्ये अश्वाः च आसन्। विप्रस्थितं तत् सर्वं राक्षसबलं प्रावृट्काले नर्दमानाः सविद्युतः मेघाः इव अशोभत। यत्र यूथपः अङ्गदः, तस्मात् दक्षिणद्वारात् ते निःसृताः। तेषां निष्क्रममाणानाम् अशुभं समजायत। सेनायाः एषा समृद्धिः धूम्राक्षस्य सेनायाः वर्णनात् अपि विस्तृता — रावणः प्रत्येकेन पराजयेन अधिकं बलं प्रेषयति। चतुरङ्गबलम् अत्र पूर्णम् — पदातयः, गजाः, अश्वाः, रथाः च। वज्रदंष्ट्रस्य रथप्रदक्षिणा शुभाचारः, किन्तु तस्य फलं न लभ्यते, यतः अधर्मपक्षे शुभाचारः अपि निष्फलः। ‘प्रावृट्काले मेघाः इव’ इति उपमा सेनायाः कृष्णवर्णं, आयुधानां दीप्तिं विद्युत् इव, नादं च गर्जनम् इव सूचयति। दक्षिणद्वारे अङ्गदस्य नियोजनं पूर्वम् एव कृतम् आसीत्; अतः वज्रदंष्ट्रस्य प्रतिद्वन्द्वी अङ्गदः एव। अस्य भागस्य केचन श्लोकाः अर्धश्लोकविचलनेन निबद्धाः — त्रयोदशे श्लोके प्रथमार्धं सेनायाः निर्गमनस्थानं, द्वितीयार्धं दुर्निमित्तानाम् आरम्भं वदति। ‘गजाः चलन्तः पर्वताः इव’ इति उपमा गजानां विशालतां गतिं च दर्शयति। ‘लक्षणसंयुक्ताः’ अश्वाः शुभलक्षणैः युक्ताः, श्रेष्ठजातीयाः इति भावः। ‘विचित्रवाससः’ इति वर्णनेन राक्षसानां वैभवं, युद्धे अपि अलङ्कारप्रियता च सूच्यते। वज्रदंष्ट्रस्य ‘तनुत्रं स समावृत्य’ इति कवचधारणं सः धूम्राक्षात् अधिकं सावधानः इति दर्शयति — पूर्वस्य सेनापतेः मृत्युः तं शिक्षितवान्। एवं कविः शत्रोः सेनायाः वैभवं विस्तरेण वर्णयति, येन अग्रे अङ्गदस्य विजयस्य महत्त्वं वर्धते।

विघनात् आकाशात् तीव्राः उल्काः तदा अभ्यपतन्; पावकज्वालाः वमन्तः घोराः शिवाः ववाशिरे। घोराः मृगाः रक्षसां निधनं व्याहरन्त; समापतन्तः योधाः तत्र दारुणं प्रास्खलन्। एतान् औत्पातिकान् दृष्ट्वा अपि महाबलः तेजस्वी वज्रदंष्ट्रः धैर्यम् आलम्ब्य रणोत्सुकः निर्जगाम। पूर्वसर्गेषु धूम्राक्षस्य निर्गमने इव अत्र अपि प्रकृतिः विरोधं दर्शयति। मेघरहितात् आकाशात् उल्कापातः विशेषतः अशुभः। शिवाः अग्निं वमन्त्यः इति वर्णनं भयङ्करम्। योधानां स्खलनं — गमनसमये पादस्खलनम् अशुभं शकुनं मन्यते। तथापि वज्रदंष्ट्रः धूम्राक्षात् भिन्नः, सः व्यथितः न, ‘धैर्यम् आलम्ब्य’ निर्गच्छति — अतः सः दृढतरः योद्धा। चतुर्दशे श्लोके ‘वमन्तः पावकज्वालाः शिवा घोरा ववाशिरे’ इति अर्धः समीक्षितस्य ६.०४५.०३४a इत्यनेन प्रायः समानः — एषः सामान्यः दुर्निमित्तवाक्यबन्धः, अकम्पनस्य प्रहस्तस्य वा प्रसङ्गे समीक्षिते अपि दृश्यते।

विद्रवतः तान् राक्षसान् दृष्ट्वा जितकाशिनः वानराः सुमहानादान् प्रणेदुः, शब्देन दिशः पूरयन्। ततः घोराणां भीमरूपाणाम् अन्योन्यवधकाङ्क्षिणां हरीणां राक्षसैः सह तुमुलं युद्धं प्रवृत्तम्। महोत्साहाः निष्पतन्तः भिन्नदेहशिरोधराः रुधिरोक्षितसर्वाङ्गाः योधाः धरणीतले न्यपतन्। परिघबाहवः समरेषु अनिवर्तिनः केचित् शूराः अन्योन्यम् आसाद्य विविधान् शस्त्रान् चिक्षिपुः। द्रुमाणां शिलानां शस्त्राणां च घोरः हृदयभेदनः सुमहान् निःस्वनः तत्र श्रूयते स्म। रथनेमिस्वनः, धनुषः घोरवत् स्वनः, शङ्खभेरीमृदङ्गानां च तुमुलः स्वनः बभूव। केचित् अस्त्राणि संत्यज्य बाहुयुद्धम् अकुर्वत। तलैः चरणैः मुष्टिभिः द्रुमैः जानुभिः च हताः केचित् राक्षसाः भग्नदेहाः अभवन्; युद्धदुर्मदैः वानरैः केचित् शिलाभिः चूर्णिताः। युद्धस्य वर्णनं पूर्वसर्गस्य वर्णनेन सदृशम्, किन्तु अत्र ध्वनेः विशेषं वर्णनं — द्रुमाणां पतनं, शिलानां घातः, रथनेमीनां घोषः, धनुषां टङ्कारः, वाद्यानां नादः च। एतत् सर्वं मिलित्वा ‘हृदयभेदनः’ शब्दः जायते। त्रयोविंशः श्लोकः एकार्धः — ‘केचिदस्त्राणि संत्यज्य बाहुयुद्धमकुर्वत॥ २३॥’; चतुर्विंशः च षट्पादः। बाहुयुद्धम् अत्र पुनः — शस्त्राणि त्यक्त्वा योधाः शरीरेण एव युध्यन्ते, येन युद्धस्य आवेगः सूच्यते। अस्य भागस्य श्लोकाः प्रायः सामान्यवर्णनात्मकाः — कस्यचित् विशिष्टस्य योद्धुः नाम न गृह्यते। ‘अन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम्’ इति पदेन उभयोः पक्षयोः समानः वैरभावः सूच्यते। ‘समरेष्वनिवर्तिनः’ इति विशेषणं वीराणां प्रशंसा — ये युद्धात् न निवर्तन्ते। शङ्खभेरीमृदङ्गाः युद्धवाद्यानि, येषां नादः योधान् उत्साहयति। ‘भग्नदेहाः’ इति पदेन वानराणां शारीरिकं बलं दर्शितम् — ते राक्षसानां शरीराणि केवलं जानुभिः अपि भञ्जन्ति। अत्र युद्धस्य दृश्यं श्रव्यं च उभयम् अपि चित्रितम्, येन पाठकः रणभूमौ स्थितः इव अनुभवति। युद्धस्य आरम्भे वानराणां नादः एव राक्षसानां भयस्य प्रथमं कारणम्। केचित् योद्धारः शस्त्राणि त्यक्त्वा मल्लयुद्धम् अकुर्वन्, इति युद्धस्य आवेगः।

वज्रदंष्ट्रः रणे भृशं बाणैः हरीन् वित्रासयन् लोकसंहारे पाशहस्तः अन्तकः इव चचार। बलवन्तः अस्त्रविदुषः नानाप्रहरणाः क्रोधमूर्च्छिताः राक्षसाः रणे वानरसैन्यानि जघ्नुः। धृष्टः वालिसुतः अङ्गदः तु क्रोधेन द्विगुणाविष्टः संवर्तकानलः इव तान् सर्वान् राक्षसान् रणे जघ्ने। वीर्यवान् क्रोधताम्राक्षः शक्रतुल्यपराक्रमः अङ्गदः वृक्षम् उद्यम्य, सिंहः क्षुद्रमृगान् इव, तान् सर्वान् राक्षसगणान् घोरं कदनं चकार। अङ्गदाभिहताः भीमविक्रमाः राक्षसाः विभिन्नशिरसः निकृत्ताः पादपाः इव तत्र पेतुः। रथैः चित्रैः ध्वजैः अश्वैः हरिरक्षसां शरीरैः रुधिरौघेण च संछन्ना भूमिः तदा भयकरी अभवत्। हारकेयूरवस्त्रैः शस्त्रैः च समलंकृता सा रणभूमिः शारदी निशा इव भाति स्म। अङ्गदस्य वेगेन तत् महत् राक्षसबलं पवनेन अम्बुदः इव तत्र प्राकम्पत। ‘पाशहस्तः अन्तकः इव’ इति उपमा वज्रदंष्ट्रस्य भीषणतां दर्शयति — सः यमः इव वानरान् नयति। अङ्गदस्य उपमा ‘संवर्तकानलः’ — प्रलयकाले सर्वं दहन् अग्निः। ‘सिंहः क्षुद्रमृगान् इव’ इति उपमा तस्य श्रेष्ठतां दर्शयति। रणभूमेः ‘शारदी निशा इव’ इति उपमा विरोधाभासपूर्णा — रक्तेन आर्द्रा भूमिः आभरणैः शस्त्रैः च तारकाभिः इव शोभते। द्वात्रिंशः श्लोकः षट्पादः। अस्मिन् सर्गे वज्रदंष्ट्रः न हतः; तस्य अङ्गदेन सह द्वन्द्वयुद्धम् अग्रिमसर्गे। अङ्गदः युवराजः, पितुः वालिनः इव पराक्रमी — अस्मिन् प्रसङ्गे तस्य यशः स्थाप्यते। ‘धृष्टः’ इति अङ्गदस्य विशेषणं तस्य साहसं दर्शयति — सः युवा अपि निर्भयः। ‘क्रोधताम्राक्षः’ इति विशेषणं हनूमतः पूर्वसर्गवर्णनेन तुल्यं — उभौ अपि वीरौ क्रोधेन रक्तनेत्रौ। अङ्गदाभिहताः राक्षसाः ‘निकृत्ताः पादपाः इव’ पतन्ति — अङ्गदः वृक्षेण प्रहरति, राक्षसाः वृक्षाः इव पतन्ति; एषा उपमायाः सूक्ष्मता। रथाः, ध्वजाः, अश्वाः, शरीराणि च सर्वत्र विकीर्णानि, येन रणभूमिः दुर्गमा जाता। अस्य सर्गस्य अन्ते राक्षससेना कम्पते, किन्तु न पलायते — वज्रदंष्ट्रः अद्यापि जीवति, सः एव तेषाम् आशा।

ధూమ్రాక్షుడు హతుడయ్యాడని విని రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు మహాక్రోధంతో ఆవేశించి సర్పంలా బుసకొడుతూ ఉన్నాడు. క్రోధంతో కలుషితుడైన అతడు దీర్ఘంగా, వేడిగా నిట్టూర్చి క్రూరుడు, మహాబలుడు అయిన వజ్రదంష్ట్రుడనే రాక్షసునితో ఇలా అన్నాడు: ‘వీరా, వెళ్ళు, రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి నీవు బయలుదేరు; దశరథపుత్రుడైన రాముని, వానరులతో సహా సుగ్రీవుని సంహరించు.’ మాయావి, రాక్షసేశ్వరుడు అయిన వజ్రదంష్ట్రుడు ‘అలాగే’ అని అనేక సేనలతో చుట్టుముట్టబడి అతి త్వరగా బయలుదేరాడు. ఈ సర్గ సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు — అక్కడ ధూమ్రాక్షవధ తరువాత నేరుగా అకంపనుడు పంపబడతాడు; ‘ధూమ్రాక్షం నిహతం శ్రుత్వా రావణో రాక్షసేశ్వరః’ అనే మొదటి అర్ధశ్లోకం సమీక్షిత పాఠంలోని 6.043.001 శ్లోకపు మొదటి అర్ధభాగంతో అక్షరశః సమానం, కాబట్టి వల్గేట్ పాఠంలో వజ్రదంష్ట్ర ప్రసంగం ఆ అర్ధశ్లోకం తరువాతే ప్రక్షిప్తమైనట్లు కనిపిస్తుంది. రావణుని క్రోధం ‘సర్పంలా బుసకొడుతూ’ అనే ఉపమానంతో గత సర్గలలో కూడా వర్ణించబడింది; ఇక్కడ ‘దీర్ఘంగా, వేడిగా’ అనే విశేషణాలతో అతని సంతాపం అధికమైంది. ‘క్రూరమ్’ అనేది వజ్రదంష్ట్రుని విశేషణం — రావణుడు అత్యంత క్రూరుడైన యోధుని ఎంచుకుంటాడు. ‘మాయావీ’ అనే పదంతో వజ్రదంష్ట్రుడు కూడా ఇంద్రజిత్తులాగే మాయావిద్య గలవాడని సూచించబడుతుంది.

అతడు ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, గాడిదలతో, ఒంటెలతో కూడి, బాగా సన్నద్ధుడై, అనేక చిత్రమైన పతాకలతో ధ్వజాలతో అలంకరించబడి ఉన్నాడు. తరువాత విచిత్రమైన భుజకీర్తులతో, కిరీటంతో అలంకరించుకున్న అతడు కవచం తొడుక్కుని ధనుస్సుతో త్వరగా బయలుదేరాడు. పతాకలతో అలంకరించిన, ప్రకాశించే, పుటం పెట్టిన బంగారంతో భూషితమైన రథానికి ప్రదక్షిణం చేసి ఆ సేనాపతి దానిని ఎక్కాడు. ఋష్టులతో, చిత్రమైన తోమరాలతో, నునుపైన ముసలాలతో, భిందిపాలాలతో, ధనుస్సులతో, శక్తులతో, పట్టిసాలతో, ఖడ్గాలతో, చక్రాలతో, గదలతో, వాడి గండ్రగొడ్డళ్ళతో సిద్ధమైన, రకరకాల శస్త్రాలు చేతబట్టిన కాల్బలం బయలుదేరింది. విచిత్రమైన వస్త్రాలు ధరించిన ప్రకాశించే రాక్షసశ్రేష్ఠులందరూ, కదిలే పర్వతాల్లా ఉన్న మహోన్నతమైన శూర గజాలు బయలుదేరాయి. తోమరాలూ అంకుశాలూ చేతబట్టిన యుద్ధకుశలులు ఎక్కిన ఏనుగులు, శుభలక్షణాలు గల, శూరులు ఎక్కిన మహాబలమైన ఇతర గుర్రాలు ఉన్నాయి. బయలుదేరిన ఆ రాక్షససేన అంతా వర్షాకాలంలో గర్జించే మెరుపులతో కూడిన మేఘాల్లా శోభించింది. యూథపతి అంగదుడు ఉన్న ఆ దక్షిణద్వారం నుంచి వారు బయలుదేరారు. వారు బయలుదేరుతుండగా అశుభం పుట్టింది. ఈ సేన సమృద్ధి ధూమ్రాక్షుని సేన వర్ణన కంటే కూడా విస్తృతమైనది — ప్రతి పరాజయంతో రావణుడు అధిక బలాన్ని పంపుతాడు. ఇక్కడ చతురంగబలం పూర్తిగా ఉంది — కాల్బలం, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు. వజ్రదంష్ట్రుడు రథానికి ప్రదక్షిణం చేయడం శుభాచారం, కానీ దాని ఫలం దక్కదు, ఎందుకంటే అధర్మపక్షంలో శుభాచారం కూడా నిష్ఫలం. ‘వర్షాకాలపు మేఘాల్లా’ అనే ఉపమానం సేన నల్లని వర్ణాన్నీ, మెరుపులా ఆయుధాల దీప్తినీ, గర్జనలా నాదాన్నీ సూచిస్తుంది. దక్షిణద్వారంలో అంగదుని నియామకం ముందే జరిగింది; కాబట్టి వజ్రదంష్ట్రుని ప్రతిద్వంద్వి అంగదుడే. ఈ భాగంలోని కొన్ని శ్లోకాలు అర్ధశ్లోకపు జరుగుదలతో కూర్చబడ్డాయి — పదమూడవ శ్లోకంలో మొదటి అర్ధభాగం సేన బయలుదేరిన స్థానాన్నీ, రెండవ అర్ధభాగం దుశ్శకునాల ఆరంభాన్నీ చెబుతాయి. ‘కదిలే పర్వతాల్లా గజాలు’ అనే ఉపమానం ఏనుగుల విశాలత్వాన్నీ గమనాన్నీ చూపుతుంది. ‘లక్షణసంయుక్తాః’ గుర్రాలు శుభలక్షణాలు గలవి, శ్రేష్ఠజాతివి అని భావం. ‘విచిత్రవాససః’ (విచిత్రమైన వస్త్రాలు ధరించినవారు) అనే వర్ణనతో రాక్షసుల వైభవమూ, యుద్ధంలో కూడా వారి అలంకారప్రియత్వమూ సూచించబడుతుంది. వజ్రదంష్ట్రుడు ‘కవచం తొడుక్కోవడం’ అతడు ధూమ్రాక్షుని కంటే ఎక్కువ జాగ్రత్తగలవాడని చూపుతుంది — మునుపటి సేనాపతి మరణం అతనికి పాఠం నేర్పింది. ఇలా కవి శత్రుసేన వైభవాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు, దానితో ముందు అంగదుని విజయపు ప్రాముఖ్యం పెరుగుతుంది.

అప్పుడు మేఘం లేని ఆకాశం నుంచి తీవ్రమైన ఉల్కలు రాలాయి; అగ్నిజ్వాలలను కక్కుతూ ఘోరమైన నక్కలు ఊళపెట్టాయి. ఘోరమైన మృగాలు రాక్షసుల మరణాన్ని ప్రకటించాయి; ముందుకు సాగుతున్న యోధులు అక్కడ దారుణంగా తడబడ్డారు. ఈ ఉత్పాతాలను చూసి కూడా మహాబలుడు, తేజస్వి అయిన వజ్రదంష్ట్రుడు ధైర్యాన్ని అవలంబించి రణోత్సుకుడై బయలుదేరాడు. గత సర్గలలో ధూమ్రాక్షుడు బయలుదేరినప్పటిలాగే ఇక్కడ కూడా ప్రకృతి వ్యతిరేకతను చూపుతుంది. మేఘం లేని ఆకాశం నుంచి ఉల్కాపాతం విశేషంగా అశుభం. నక్కలు అగ్నిని కక్కుతున్నాయనే వర్ణన భయంకరమైనది. యోధులు తడబడడం — బయలుదేరే సమయంలో కాలు జారడం అశుభ శకునంగా భావించబడుతుంది. అయినా వజ్రదంష్ట్రుడు ధూమ్రాక్షునికి భిన్నమైనవాడు, అతడు వ్యథ చెందడు, ‘ధైర్యాన్ని అవలంబించి’ బయలుదేరుతాడు — కాబట్టి అతడు మరింత దృఢమైన యోధుడు. పద్నాలుగవ శ్లోకంలోని ‘వమంతః పావకజ్వాలాః శివా ఘోరా వవాశిరే’ అనే అర్ధభాగం సమీక్షిత పాఠంలోని 6.045.034 శ్లోకపు మొదటి అర్ధభాగంతో దాదాపు సమానం — ఇది ఒక సామాన్యమైన దుశ్శకున వాక్యబంధం, సమీక్షిత పాఠంలో కూడా అకంపనుని లేదా ప్రహస్తుని ప్రసంగంలో కనిపిస్తుంది.

పరుగెత్తుకు వస్తున్న ఆ రాక్షసులను చూసి జయోత్సాహంతో ఉన్న వానరులు మహానాదాలు చేశారు, ఆ శబ్దంతో దిక్కులను నింపారు. అప్పుడు ఒకరినొకరు చంపాలని కోరుకునే ఘోరమైన, భయంకర రూపాలు గల వానరులకూ రాక్షసులకూ మధ్య సంకులమైన యుద్ధం మొదలైంది. మహోత్సాహంతో దూకుతున్న యోధులు దేహాలూ తలలూ మెడలూ తెగి, అన్ని అవయవాలూ రక్తంతో తడిసి నేలపై పడిపోయారు. పరిఘల వంటి బాహువులు గల, సమరాలలో వెనుదిరగని కొందరు శూరులు ఒకరినొకరు ఎదుర్కొని రకరకాల శస్త్రాలను విసిరారు. చెట్ల, శిలల, శస్త్రాల ఘోరమైన, హృదయాన్ని చీల్చే అతి గొప్ప ధ్వని అక్కడ వినిపించింది. రథచక్రాల అంచుల ధ్వని, ధనుస్సుల ఘోరమైన ధ్వని, శంఖ భేరీ మృదంగాల సంకుల ధ్వని పుట్టాయి. కొందరు అస్త్రాలను విడిచిపెట్టి బాహుయుద్ధం చేశారు. అరచేతులతో, పాదాలతో, పిడికిళ్ళతో, చెట్లతో, మోకాళ్ళతో కొట్టబడిన కొందరు రాక్షసులు దేహాలు విరిగిపోయారు; యుద్ధమదంతో ఉన్న వానరుల చేత కొందరు శిలలతో చూర్ణమయ్యారు. యుద్ధవర్ణన గత సర్గ వర్ణనను పోలి ఉంది, కానీ ఇక్కడ ధ్వనికి విశేష వర్ణన ఉంది — చెట్లు కూలడం, శిలల ఘాతం, రథచక్రాల ఘోష, ధనుస్సుల టంకారం, వాద్యాల నాదం. ఇవన్నీ కలిసి ‘హృదయాన్ని చీల్చే’ శబ్దం పుడుతుంది. ఇరవై మూడవ శ్లోకం ఒకే అర్ధభాగం — ‘కేచిదస్త్రాణి సంత్యజ్య బాహుయుద్ధమకుర్వత’ (23); ఇరవై నాలుగవది ఆరు పాదాలది. ఇక్కడ మళ్ళీ బాహుయుద్ధం — శస్త్రాలను విడిచి యోధులు శరీరంతోనే పోరాడతారు, దానితో యుద్ధపు ఆవేశం సూచించబడుతుంది. ఈ భాగపు శ్లోకాలు ఎక్కువగా సామాన్య వర్ణనాత్మకమైనవి — ఏ విశిష్ట యోధుని పేరూ తీసుకోబడదు. ‘అన్యోన్యవధకాంక్షిణామ్’ (ఒకరినొకరు చంపాలని కోరేవారు) అనే పదంతో రెండు పక్షాలలోనూ సమానమైన వైరభావం సూచించబడుతుంది. ‘సమరేష్వనివర్తినః’ (సమరాలలో వెనుదిరగనివారు) అనే విశేషణం వీరుల ప్రశంస — యుద్ధం నుంచి వెనుదిరగనివారు. శంఖ భేరీ మృదంగాలు యుద్ధవాద్యాలు, వాటి నాదం యోధులను ఉత్సాహపరుస్తుంది. ‘భగ్నదేహాః’ (దేహాలు విరిగినవారు) అనే పదంతో వానరుల శారీరక బలం చూపబడింది — వారు కేవలం మోకాళ్ళతో కూడా రాక్షసుల శరీరాలను విరుస్తారు. ఇక్కడ యుద్ధపు దృశ్యమూ శ్రవ్యమూ రెండూ చిత్రించబడ్డాయి, దానితో పాఠకుడు రణభూమిలో నిలిచినట్లు అనుభవిస్తాడు. యుద్ధారంభంలో వానరుల నాదమే రాక్షసుల భయానికి మొదటి కారణం. కొందరు యోధులు శస్త్రాలను విడిచి మల్లయుద్ధం చేశారు — ఇదీ యుద్ధపు ఆవేశం.

వజ్రదంష్ట్రుడు రణంలో బాణాలతో వానరులను బాగా భయపెడుతూ, లోకసంహార సమయంలో పాశం చేతబట్టిన అంతకునిలా సంచరించాడు. బలవంతులు, అస్త్రవేత్తలు, రకరకాల ఆయుధాలు గలవారు, క్రోధంతో మూర్ఛితులు అయిన రాక్షసులు రణంలో వానరసైన్యాలను సంహరించారు. సాహసవంతుడైన వాలిపుత్రుడు అంగదుడు మాత్రం క్రోధంతో రెట్టింపుగా ఆవేశించి, ప్రళయాగ్నిలా ఆ రాక్షసులందరినీ రణంలో సంహరించాడు. వీర్యవంతుడు, క్రోధంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గలవాడు, ఇంద్రసమాన పరాక్రముడు అయిన అంగదుడు చెట్టును ఎత్తిపట్టి, సింహం చిన్న మృగాలను చంపినట్లు, ఆ రాక్షసగణాలన్నిటినీ ఘోరంగా సంహరించాడు. అంగదుని చేత కొట్టబడిన భయంకర విక్రములైన రాక్షసులు తలలు పగిలి, నరికిన చెట్లలా అక్కడ కూలారు. రథాలతో, చిత్రమైన ధ్వజాలతో, గుర్రాలతో, వానర రాక్షసుల శరీరాలతో, రక్తప్రవాహంతో కప్పబడిన భూమి అప్పుడు భయంకరంగా మారింది. హారాలతో, భుజకీర్తులతో, వస్త్రాలతో, శస్త్రాలతో అలంకరించబడిన ఆ రణభూమి శరద్రాత్రిలా ప్రకాశించింది. అంగదుని వేగానికి ఆ మహారాక్షససేన గాలికి మేఘంలా అక్కడ కంపించింది. ‘పాశం చేతబట్టిన అంతకునిలా’ అనే ఉపమానం వజ్రదంష్ట్రుని భీషణతను చూపుతుంది — అతడు యముని వలె వానరులను తీసుకుపోతాడు. అంగదునికి ఉపమానం ‘సంవర్తకానలః’ — ప్రళయకాలంలో సర్వాన్నీ దహించే అగ్ని. ‘సింహం చిన్న మృగాలను చంపినట్లు’ అనే ఉపమానం అతని శ్రేష్ఠతను చూపుతుంది. రణభూమికి ‘శరద్రాత్రిలా’ అనే ఉపమానం విరోధాభాసపూర్ణమైనది — రక్తంతో తడిసిన భూమి ఆభరణాలతో, శస్త్రాలతో నక్షత్రాలతో వలె శోభిస్తుంది. ముప్పై రెండవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ఈ సర్గలో వజ్రదంష్ట్రుడు హతుడు కాడు; అంగదునితో అతని ద్వంద్వయుద్ధం తరువాతి సర్గలో. అంగదుడు యువరాజు, తండ్రి వాలిలాగే పరాక్రమశాలి — ఈ ప్రసంగంలో అతని యశస్సు స్థాపించబడుతుంది. ‘ధృష్టః’ (సాహసవంతుడు) అనే అంగదుని విశేషణం అతని సాహసాన్ని చూపుతుంది — యువకుడైనా అతడు నిర్భయుడు. ‘క్రోధతామ్రాక్షః’ (క్రోధంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గలవాడు) అనే విశేషణం గత సర్గలోని హనుమంతుని వర్ణనతో సమానం — ఇద్దరు వీరులూ క్రోధంతో ఎర్రబడిన కన్నులు గలవారు. అంగదుని దెబ్బలు తిన్న రాక్షసులు ‘నరికిన చెట్లలా’ పడతారు — అంగదుడు చెట్టుతో కొడతాడు, రాక్షసులు చెట్లలా పడతారు; ఇది ఉపమానపు సూక్ష్మత. రథాలు, ధ్వజాలు, గుర్రాలు, శరీరాలు అన్నిచోట్లా చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నాయి, దానితో రణభూమి దుర్గమమైంది. ఈ సర్గ చివర రాక్షససేన కంపిస్తుంది, కానీ పారిపోదు — వజ్రదంష్ట్రుడు ఇంకా జీవించి ఉన్నాడు, అతడే వారి ఆశ.

தூம்ராக்ஷன் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டு ராக்ஷசேசுவரனான ராவணன் பெருஞ்சினத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டுப் பாம்பு போலப் பெருமூச்சுவிட்டான். சினத்தால் கலங்கிய அவன் நீண்ட, சூடான பெருமூச்சுவிட்டு, கொடியவனும் பெருவலிமையுடையவனுமான வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் என்ற ராக்ஷசனிடம் சொன்னான்: ‘வீரனே, செல்; ராக்ஷசர்கள் சூழ நீ புறப்படு; தசரதனின் மகனான ராமனையும் வானரர்களோடு சுக்ரீவனையும் கொல்.’ மாயாவியும் ராக்ஷசர் தலைவனுமான வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் ‘அப்படியே’ என்று சொல்லிப் பல படைகள் சூழ மிக விரைவாகப் புறப்பட்டான். இந்தச் சர்க்கம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை — அங்கே தூம்ராக்ஷ வதத்துக்குப் பிறகு நேரடியாக அகம்பனன் அனுப்பப்படுகிறான்; ‘தூம்ராக்ஷம் நிஹதம் ச்ருத்வா ராவணோ ராக்ஷஸேச்வர:’ என்ற முதல் அரைச்சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பின் 6.043.001a என்பதோடு எழுத்துக்கு எழுத்து ஒன்றாக உள்ளது; ஆகவே வல்கேட்டில் வஜ்ரதம்ஷ்ட்ர நிகழ்ச்சி அந்த அரைச்சுலோகத்துக்குப் பின்னால் இடைச்செருகப்பட்டது என்று தோன்றுகிறது. ராவணனின் சினம் ‘பாம்பு போலப் பெருமூச்சுவிட்டு’ என்ற உவமையால் முந்தைய சர்க்கங்களிலும் வருணிக்கப்பட்டது; இங்கே ‘நீண்ட, சூடான’ என்ற அடைமொழிகளால் அவனுடைய மனவெப்பம் மிகுதியாகிறது. வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரனுக்கான ‘கொடியவன்’ என்ற அடைமொழி — ராவணன் மிகக் கொடிய போர்வீரனைத் தேர்ந்தெடுக்கிறான். ‘மாயாவி’ என்ற சொல்லால் வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரனும் இந்திரஜித்தைப் போல மாய வித்தை உடையவன் என்று குறிக்கப்படுகிறது.

அவன் யானைகள், குதிரைகள், கழுதைகள், ஒட்டகங்கள் ஆகியவற்றோடு கூடி, நன்கு ஆயத்தமாகி, பதாகைகளும் கொடிகளும் உடைய பலவற்றால் அழகுற அணிசெய்யப்பட்டிருந்தான். பின்னர் வண்ணமயமான தோள்வளைகளாலும் மகுடத்தாலும் அணிசெய்யப்பட்ட அவன் கவசம் பூண்டு, வில்லுடன் விரைந்து புறப்பட்டான். பதாகைகளால் அணிசெய்யப்பட்டு ஒளிர்வதும், உருக்கிய பொன்னால் அழகுபடுத்தப்பட்டதுமான தேரை வலம் வந்து அந்தப் படைத்தலைவன் அதில் ஏறினான். ரிஷ்டிகள், வண்ணமயமான தோமரங்கள், வழுவழுப்பான உலக்கைகள், பிண்டிபாலங்கள், விற்கள், சக்திகள், பட்டிசங்கள், வாள்கள், சக்கரங்கள், கதைகள், கூரிய கோடரிகள் ஆகியவற்றோடு ஆயத்தமான, பலவகை ஆயுதங்களைக் கையிலேந்திய காலாட்கள் புறப்பட்டனர். வண்ணமயமான ஆடைகள் அணிந்த, ஒளிரும் ராக்ஷசக் காளைகள் அனைவரும், நடமாடும் மலைகள் போன்ற மிக மதம் கொண்ட வீர யானைகளும் புறப்பட்டன. தோமரங்களையும் அங்குசங்களையும் கையிலேந்திய, போர்த்திறமையுடைய பாகர்கள் ஏறிய யானைகளும், நல்லிலக்கணங்கள் உடைய, வீரர்கள் ஏறிய பெருவலிமையுடைய மற்ற குதிரைகளும் இருந்தன. புறப்பட்ட அந்த முழு ராக்ஷசப் படையும் மழைக்காலத்தில் முழங்கும் மின்னலுடைய மேகங்கள் போலத் திகழ்ந்தது. படைத்தலைவனான அங்கதன் இருந்த தெற்கு வாயில் வழியாக அவர்கள் வெளிவந்தனர். அவர்கள் வெளியேறும்போது தீய நிமித்தங்கள் தோன்றின. இந்தப் படையின் செழிப்பு தூம்ராக்ஷனின் படையின் வருணனையைவிட விரிவானது — ஒவ்வொரு தோல்விக்கும் பின் ராவணன் இன்னும் அதிகப் படையை அனுப்புகிறான். நால்வகைப் படை இங்கே முழுமையாக உள்ளது — காலாட்கள், யானைகள், குதிரைகள், தேர்கள். வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் தேரை வலம் வருவது மங்கல நடைமுறை; ஆனால் அதன் பயன் கிடைப்பதில்லை; ஏனெனில் அதர்மத் தரப்பில் மங்கல நடைமுறையும் பயனற்றது. ‘மழைக்கால மேகங்கள் போல’ என்ற உவமை படையின் கரிய நிறத்தையும், ஆயுதங்களின் ஒளியை மின்னல் போலவும், முழக்கத்தை இடி போலவும் குறிக்கிறது. தெற்கு வாயிலில் அங்கதன் முன்பே அமர்த்தப்பட்டிருந்தான்; ஆகவே வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரனின் எதிராளி அங்கதனே. இந்தப் பகுதியின் சில சுலோகங்கள் அரைச்சுலோக நகர்வோடு அமைந்தவை — பதின்மூன்றாம் சுலோகத்தில் முதல் பாதி படை வெளியேறிய இடத்தையும், இரண்டாம் பாதி தீய நிமித்தங்களின் தொடக்கத்தையும் சொல்கின்றன. ‘நடமாடும் மலைகள் போன்ற யானைகள்’ என்ற உவமை யானைகளின் பருமனையும் நடையையும் காட்டுகிறது. ‘நல்லிலக்கணங்கள் உடைய’ குதிரைகள் — நல்ல அடையாளங்கள் கொண்டவை, சிறந்த இனத்தவை என்பது கருத்து. ‘வண்ணமயமான ஆடைகள் அணிந்த’ என்ற வருணனையால் ராக்ஷசர்களின் செல்வச் சிறப்பும், போரிலும் அவர்களுக்குள்ள அலங்கார விருப்பமும் குறிக்கப்படுகின்றன. வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் ‘கவசம் பூண்டு’ செல்வது அவன் தூம்ராக்ஷனைவிட எச்சரிக்கையுடையவன் என்று காட்டுகிறது — முந்தைய படைத்தலைவனின் சாவு அவனுக்குப் பாடம் கற்பித்தது. இவ்வாறு கவிஞர் பகைவனின் படைச் சிறப்பை விரிவாக வருணிக்கிறார்; இதனால் பின்னர் அங்கதனின் வெற்றியின் பெருமை மிகுகிறது.

அப்போது மேகமற்ற வானிலிருந்து கடுமையான எரிகொள்ளிகள் விழுந்தன; நெருப்புக் கொழுந்துகளைக் கக்கியபடி கொடிய நரிகள் ஊளையிட்டன. கொடிய விலங்குகள் ராக்ஷசர்களின் அழிவை அறிவித்தன; வந்துகொண்டிருந்த போர்வீரர்கள் அங்கே கடுமையாகத் தடுக்கி விழுந்தனர். இந்தத் தீய அறிகுறிகளைக் கண்டும், பெருவலிமையும் ஒளியும் உடைய வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் மனவுறுதியைப் பற்றிக்கொண்டு போரில் ஆர்வமுடையவனாய்ப் புறப்பட்டான். முந்தைய சர்க்கங்களில் தூம்ராக்ஷன் புறப்பட்டபோது போல இங்கும் இயற்கை எதிர்ப்பைக் காட்டுகிறது. மேகமற்ற வானிலிருந்து எரிகொள்ளி விழுவது தனித்துத் தீயது. நரிகள் நெருப்பைக் கக்குவதாகச் சொல்லும் வருணனை அச்சமூட்டுவது. போர்வீரர்கள் தடுக்கி விழுதல் — புறப்படும் நேரத்தில் கால் தடுக்குவது தீய சகுனமாகக் கருதப்படுகிறது. இருந்தும் வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் தூம்ராக்ஷனிடமிருந்து வேறுபட்டவன்; அவன் வருந்தவில்லை, ‘மனவுறுதியைப் பற்றிக்கொண்டு’ புறப்படுகிறான் — ஆகவே அவன் இன்னும் உறுதியான போர்வீரன். பதினான்காம் சுலோகத்தில் ‘வமந்த: பாவகஜ்வாலா: சிவா கோரா வவாசிரே’ என்ற அரை திறனாய்வுப் பதிப்பின் 6.045.034a என்பதோடு ஏறக்குறைய ஒன்றாக உள்ளது — இது தீய நிமித்தங்களுக்கான பொதுவான வாக்கியக் கட்டு; அகம்பனன் அல்லது பிரஹஸ்தனின் நிகழ்ச்சியில் திறனாய்வுப் பதிப்பிலும் காணப்படுகிறது.

ஓடும் அந்த ராக்ஷசர்களைக் கண்டு வெற்றியால் பெருமிதம் கொண்ட வானரர்கள் மிகப் பெரிய முழக்கங்கள் செய்து, ஒலியால் திசைகளை நிறைத்தனர். பின்னர் ஒருவரை ஒருவர் கொல்ல விரும்பிய, கொடிய, அச்சமூட்டும் உருவமுடைய வானரர்களுக்கும் ராக்ஷசர்களுக்கும் இடையே கொந்தளிப்பான போர் தொடங்கியது. பேரூக்கத்துடன் பாய்ந்த போர்வீரர்கள் உடல்களும் தலைகளும் கழுத்துகளும் பிளக்கப்பட்டு, எல்லா உறுப்புகளும் குருதியில் நனைந்து தரையில் விழுந்தனர். பரிகம் போன்ற கைகளுடைய, போர்களில் பின்வாங்காத சில சூரர்கள் ஒருவரை ஒருவர் அணுகிப் பலவகை ஆயுதங்களை எறிந்தனர். மரங்கள், பாறைகள், ஆயுதங்கள் ஆகியவற்றின் கொடிய, நெஞ்சைப் பிளக்கும் மிகப் பெரிய ஒலி அங்கே கேட்டது. தேர்ச்சக்கர விளிம்புகளின் ஒலியும், விற்களின் கொடிய ஒலியும், சங்குகள், பேரிகைகள், மிருதங்கங்கள் ஆகியவற்றின் கொந்தளிப்பான ஒலியும் எழுந்தன. சிலர் ஆயுதங்களை எறிந்துவிட்டுக் கைகலப்புப் போர் செய்தனர். உள்ளங்கைகளாலும், கால்களாலும், முஷ்டிகளாலும், மரங்களாலும், முழங்கால்களாலும் அடிக்கப்பட்ட சில ராக்ஷசர்கள் உடல்கள் நொறுங்கினர்; போர்வெறி கொண்ட வானரர்களால் சிலர் பாறைகளால் தூளாக்கப்பட்டனர். போரின் வருணனை முந்தைய சர்க்கத்தின் வருணனையை ஒத்தது; ஆனால் இங்கே ஒலியின் வருணனை தனிச்சிறப்பு — மரங்களின் வீழ்ச்சி, பாறைகளின் மோதல், தேர்ச்சக்கர விளிம்புகளின் முழக்கம், விற்களின் நாணொலி, இசைக்கருவிகளின் முழக்கம். இவை அனைத்தும் கலந்து ‘நெஞ்சைப் பிளக்கும்’ ஒலி பிறக்கிறது. இருபத்து மூன்றாம் சுலோகம் ஓர் அரை மட்டுமே — ‘கேசிதஸ்த்ராணி ஸந்த்யஜ்ய பாஹுயுத்தமகுர்வத’ (சிலர் ஆயுதங்களை எறிந்துவிட்டுக் கைகலப்புப் போர் செய்தனர்); இருபத்து நான்காம் சுலோகம் ஆறடிகள் கொண்டது. இங்கே மீண்டும் கைகலப்பு — ஆயுதங்களை விட்டுவிட்டுப் போர்வீரர்கள் உடலாலேயே போரிடுகிறார்கள்; இதனால் போரின் வேகம் குறிக்கப்படுகிறது. இந்தப் பகுதியின் சுலோகங்கள் பெரும்பாலும் பொது வருணனையானவை — எந்தக் குறிப்பிட்ட போர்வீரனின் பெயரும் சொல்லப்படவில்லை. ‘ஒருவரை ஒருவர் கொல்ல விரும்பிய’ என்ற சொல்லால் இரு தரப்பின் சமமான பகையுணர்வு குறிக்கப்படுகிறது. ‘போர்களில் பின்வாங்காதவர்கள்’ என்ற அடைமொழி வீரர்களுக்கான புகழ்ச்சி — போரிலிருந்து திரும்பாதவர்கள். சங்கு, பேரிகை, மிருதங்கம் ஆகியவை போர் இசைக்கருவிகள்; அவற்றின் முழக்கம் போர்வீரர்களுக்கு ஊக்கம் தருகிறது. ‘உடல்கள் நொறுங்கினர்’ என்ற சொல்லால் வானரர்களின் உடல்வலிமை காட்டப்படுகிறது — அவர்கள் முழங்கால்களாலேயே ராக்ஷசர்களின் உடல்களை நொறுக்குகிறார்கள். இங்கே போரின் காட்சியும் ஒலியும் இரண்டுமே சித்திரிக்கப்படுகின்றன; இதனால் வாசகர் போர்க்களத்தில் நிற்பவர் போல உணர்கிறார். போரின் தொடக்கத்தில் வானரர்களின் முழக்கமே ராக்ஷசர்களின் அச்சத்துக்கு முதல் காரணம். சில போர்வீரர்கள் ஆயுதங்களை விட்டு மற்போர் புரிந்தனர் — இது போரின் வேகம்.

வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் போரில் அம்புகளால் வானரர்களை மிகவும் அச்சுறுத்தியபடி, உலக அழிவின்போது பாசத்தைக் கையிலேந்திய காலனைப் போல உலவினான். வலிமையுடையவர்களும், அஸ்திரம் அறிந்தவர்களும், பலவகை ஆயுதம் ஏந்தியவர்களும், சினத்தால் மயங்கியவர்களுமான ராக்ஷசர்கள் போரில் வானரப் படைகளைக் கொன்றனர். துணிவுடைய வாலியின் மகன் அங்கதனோ சினத்தால் இருமடங்கு ஆட்கொள்ளப்பட்டு, ஊழித்தீ போலப் போரில் அந்த ராக்ஷசர்கள் அனைவரையும் கொன்றான். வீரமுடையவனும், சினத்தால் சிவந்த கண்களுடையவனும், இந்திரனுக்கு நிகரான பராக்கிரமமுடையவனுமான அங்கதன் ஒரு மரத்தை உயர்த்தி, சிங்கம் சிறு விலங்குகளைக் கொல்வது போல, அந்த ராக்ஷசக் கூட்டங்கள் அனைத்தையும் கொடிதாகப் படுகொலை செய்தான். அங்கதனால் அடிக்கப்பட்ட, அச்சந்தரும் பராக்கிரமமுடைய ராக்ஷசர்கள் தலைகள் பிளந்து, வெட்டப்பட்ட மரங்கள் போல அங்கே விழுந்தனர். தேர்களாலும், வண்ணமயமான கொடிகளாலும், குதிரைகளாலும், வானர ராக்ஷசர்களின் உடல்களாலும், குருதிப் பெருக்காலும் மூடப்பட்ட நிலம் அப்போது அச்சமூட்டுவதாயிற்று. மாலைகள், தோள்வளைகள், ஆடைகள், ஆயுதங்கள் ஆகியவற்றால் அணிசெய்யப்பட்ட அந்தப் போர்க்களம் கூதிர்கால இரவு போலத் திகழ்ந்தது. அங்கதனின் வேகத்தால் அந்தப் பெரிய ராக்ஷசப் படை காற்றால் மேகம் நடுங்குவது போல அங்கே நடுங்கியது. ‘பாசத்தைக் கையிலேந்திய காலன் போல’ என்ற உவமை வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரனின் கொடுமையைக் காட்டுகிறது — அவன் யமனைப் போல வானரர்களைக் கொண்டுசெல்கிறான். அங்கதனுக்கான உவமை ‘ஊழித்தீ’ — ஊழிக்காலத்தில் எல்லாவற்றையும் எரிக்கும் நெருப்பு. ‘சிங்கம் சிறு விலங்குகளைப் போல’ என்ற உவமை அவனுடைய மேன்மையைக் காட்டுகிறது. போர்க்களத்துக்கான ‘கூதிர்கால இரவு போல’ என்ற உவமை முரண் நிறைந்தது — குருதியால் நனைந்த நிலம் அணிகலன்களாலும் ஆயுதங்களாலும் விண்மீன்களால் போல ஒளிர்கிறது. முப்பத்திரண்டாம் சுலோகம் ஆறடிகள் கொண்டது. இந்தச் சர்க்கத்தில் வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் கொல்லப்படவில்லை; அங்கதனோடு அவனுடைய தனிப்போர் அடுத்த சர்க்கத்தில். அங்கதன் இளவரசன், தந்தை வாலியைப் போலப் பராக்கிரமசாலி — இந்த நிகழ்ச்சியில் அவனுடைய புகழ் நிலைநாட்டப்படுகிறது. ‘துணிவுடையவன்’ என்ற அங்கதனின் அடைமொழி அவனுடைய வீரத்தைக் காட்டுகிறது — இளைஞனாயினும் அவன் அஞ்சாதவன். ‘சினத்தால் சிவந்த கண்களுடையவன்’ என்ற அடைமொழி முந்தைய சர்க்கத்தின் அனுமன் வருணனையோடு ஒப்பானது — இரு வீரர்களும் சினத்தால் சிவந்த கண்களுடையவர்கள். அங்கதனால் அடிக்கப்பட்ட ராக்ஷசர்கள் ‘வெட்டப்பட்ட மரங்கள் போல’ விழுகிறார்கள் — அங்கதன் மரத்தால் அடிக்கிறான், ராக்ஷசர்கள் மரங்கள் போல விழுகிறார்கள்; இது உவமையின் நுட்பம். தேர்கள், கொடிகள், குதிரைகள், உடல்கள் எல்லாம் எங்கும் சிதறிக் கிடக்கின்றன; இதனால் போர்க்களம் கடக்க அரியதாயிற்று. இந்தச் சர்க்கத்தின் இறுதியில் ராக்ஷசப் படை நடுங்குகிறது, ஆனால் ஓடவில்லை — வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் இன்னும் உயிரோடிருக்கிறான்; அவனே அவர்களுடைய நம்பிக்கை.

ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಮಹಾಕ್ರೋಧದಿಂದ ಆವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಸರ್ಪದಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಲುಷಿತನಾದ ಅವನು ದೀರ್ಘವಾಗಿಯೂ ಬಿಸಿಯಾಗಿಯೂ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು, ಕ್ರೂರನೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೀರನೇ, ಹೋಗು, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನೀನು ಹೊರಡು; ದಾಶರಥಿ ರಾಮನನ್ನೂ ವಾನರರೊಡನೆ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲು.’ ಮಾಯಾವಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಬಹಳ ಸೇನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಅತಿತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ಈ ಸರ್ಗ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ — ಅಲ್ಲಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷವಧೆಯ ಅನಂತರ ನೇರವಾಗಿ ಅಕಂಪನನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ‘ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷಂ ನಿಹತಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ರಾವಣೋ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರಃ’ ಎಂಬ ಮೊದಲ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತದ 6.043.001a ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಅದೇ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದ ಅನಂತರ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ‘ಸರ್ಪದಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ‘ದೀರ್ಘ’ ಮತ್ತು ‘ಉಷ್ಣ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಸಂತಾಪ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು. ‘ಕ್ರೂರಮ್’ ಎಂಬುದು ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ವಿಶೇಷಣ — ರಾವಣನು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೂರನಾದ ಯೋಧನನ್ನು ಆರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾಯಾವೀ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನಂತೆ ಮಾಯಾವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವನು ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಕತ್ತೆಗಳು, ಒಂಟೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಜ್ಜಾಗಿ, ಅನೇಕ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಪತಾಕೆ-ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದನು. ಆಮೇಲೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕೇಯೂರ ಮತ್ತು ಕಿರೀಟದಿಂದ ಭೂಷಿತನಾದ ಅವನು ಕವಚವನ್ನು ತೊಟ್ಟು ಬಿಲ್ಲಿನೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಹೊರಟನು. ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಹೊಳೆಯುವ, ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಭೂಷಿತವಾದ ರಥಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಆ ಸೇನಾಪತಿ ಅದನ್ನು ಏರಿದನು. ಋಷ್ಟಿಗಳು, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ತೋಮರಗಳು, ನಯವಾದ ಮುಸಲಗಳು, ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳು, ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಶಕ್ತಿಗಳು, ಪಟ್ಟಿಶಗಳು, ಖಡ್ಗಗಳು, ಚಕ್ರಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಹರಿತವಾದ ಕೊಡಲಿಗಳು — ಇವುಗಳಿಂದ ಸಜ್ಜಾದ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಕಾಲಾಳುಗಳು ಹೊರಟರು. ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಉಡುಗೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಹೊಳೆಯುವ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರೂ, ಚಲಿಸುವ ಪರ್ವತಗಳಂತಿದ್ದ ಮಹಾಮದದ ಶೂರ ಆನೆಗಳೂ ಹೊರಟವು. ತೋಮರ ಮತ್ತು ಅಂಕುಶಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಯುದ್ಧಕುಶಲರು ಆನೆಗಳನ್ನು ಏರಿದ್ದರು; ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಶೂರರು ಏರಿದ್ದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಕುದುರೆಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಹೊರಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯೆಲ್ಲ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಗುಡುಗುವ ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಯೂಥಪತಿ ಅಂಗದನಿದ್ದ ದಕ್ಷಿಣದ್ವಾರದಿಂದ ಅವರು ಹೊರಬಂದರು. ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಅಶುಭಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಈ ಸೇನೆಯ ಸಮೃದ್ಧಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಸೇನೆಯ ವರ್ಣನೆಗಿಂತಲೂ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಾಜಯದ ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಹೆಚ್ಚು ಬಲವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಚತುರಂಗಬಲ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ — ಕಾಲಾಳುಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ರಥಗಳು. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ರಥಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವುದು ಶುಭಾಚಾರ, ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಧರ್ಮಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಶುಭಾಚಾರವೂ ನಿಷ್ಫಲ. ‘ಮಳೆಗಾಲದ ಮೋಡಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸೇನೆಯ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣವನ್ನೂ, ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಆಯುಧಗಳ ಹೊಳಪನ್ನೂ, ಗುಡುಗಿನಂತೆ ನಾದವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನನ್ನು ಮೊದಲೇ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ಅಂಗದನೇ. ಈ ಭಾಗದ ಕೆಲವು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳ ಸ್ಥಾನಪಲ್ಲಟದೊಡನೆ ರಚಿತವಾಗಿವೆ — ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ಸೇನೆ ಹೊರಟ ಸ್ಥಳವನ್ನೂ, ಎರಡನೆಯ ಅರ್ಧ ದುರ್ನಿಮಿತ್ತಗಳ ಆರಂಭವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಆನೆಗಳು ಚಲಿಸುವ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಆನೆಗಳ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನೂ ಗತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಲಕ್ಷಣಸಂಯುಕ್ತಾಃ’ ಕುದುರೆಗಳು ಎಂದರೆ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಜಾತಿಯವು ಎಂದು ಭಾವ. ‘ವಿಚಿತ್ರವಾಸಸಃ’ — ವಿಚಿತ್ರ ಉಡುಗೆಗಳವರು — ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ವೈಭವವೂ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಅವರ ಅಲಂಕಾರಪ್ರಿಯತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ‘ತನುತ್ರಂ ಸ ಸಮಾವೃತ್ಯ’ — ಕವಚವನ್ನು ತೊಟ್ಟು — ಹೊರಡುವುದು ಅವನು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯುಳ್ಳವನು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸೇನಾಪತಿಯ ಮರಣ ಅವನಿಗೆ ಪಾಠ ಕಲಿಸಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಶತ್ರುಸೇನೆಯ ವೈಭವವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಅಂಗದನ ವಿಜಯದ ಮಹತ್ತ್ವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ಆಗ ಮೋಡವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಿಂದ ತೀವ್ರವಾದ ಉಲ್ಕೆಗಳು ಬಿದ್ದವು; ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳನ್ನು ಕಾರುತ್ತ ಘೋರ ನರಿಗಳು ಊಳಿಟ್ಟವು. ಘೋರ ಮೃಗಗಳು ರಾಕ್ಷಸರ ನಿಧನವನ್ನು ಸಾರಿದವು; ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದ ಯೋಧರು ಅಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಎಡವಿದರು. ಈ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಕಂಡರೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿ ರಣೋತ್ಸುಕನಾಗಿ ಹೊರಟನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಹೊರಟಾಗ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಕೃತಿ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೋಡವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಿಂದ ಉಲ್ಕಾಪಾತ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಶುಭ. ನರಿಗಳು ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಕಾರುತ್ತಿವೆ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಭಯಂಕರವಾದದ್ದು. ಯೋಧರ ಎಡವುವಿಕೆ — ಹೊರಡುವಾಗ ಕಾಲು ಎಡವುವುದನ್ನು ಅಶುಭ ಶಕುನವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ; ಅವನು ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳದೆ ‘ಧೈರ್ಯಮ್ ಆಲಂಬ್ಯ’ — ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿ — ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹೆಚ್ಚು ದೃಢನಾದ ಯೋಧ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿನ ‘ವಮಂತಃ ಪಾವಕಜ್ವಾಲಾಃ ಶಿವಾ ಘೋರಾ ವವಾಶಿರೇ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತದ 6.045.034a ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಬಹುತೇಕ ಸಮಾನ — ಇದು ದುರ್ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಕ್ಯಬಂಧ; ಅಕಂಪನನ ಅಥವಾ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲೂ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಓಡಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಂಡು ಜಯದಿಂದ ಮೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರು ಮಹಾನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು, ಶಬ್ದದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತುಂಬಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಘೋರರೂ ಭಯಂಕರ ರೂಪದವರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವವರೂ ಆದ ಕಪಿಗಳಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ತುಮುಲ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಮಹೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದ ಯೋಧರು ದೇಹ, ತಲೆ, ಕುತ್ತಿಗೆಗಳು ಸೀಳಿಹೋಗಿ, ಸರ್ವಾಂಗವೂ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ಪರಿಘಗಳಂತಹ ತೋಳುಗಳ, ಸಮರದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗದ ಕೆಲವು ಶೂರರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಎದುರಿಸಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಎಸೆದರು. ಮರಗಳ, ಬಂಡೆಗಳ, ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಘೋರವಾದ, ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುವಂತಹ ಮಹಾ ನಿನಾದ ಅಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು. ರಥಚಕ್ರಗಳ ಸದ್ದು, ಬಿಲ್ಲುಗಳ ಘೋರ ಸದ್ದು, ಶಂಖ-ಭೇರಿ-ಮೃದಂಗಗಳ ತುಮುಲ ಸದ್ದು ಉಂಟಾಯಿತು. ಕೆಲವರು ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಬಾಹುಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು. ಅಂಗೈಗಳಿಂದ, ಕಾಲುಗಳಿಂದ, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಮರಗಳಿಂದ, ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸರ ದೇಹಗಳು ಜಜ್ಜಿಹೋದವು; ಯುದ್ಧಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾದ ವಾನರರು ಕೆಲವರನ್ನು ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಪುಡಿಮಾಡಿದರು. ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಯ ವಿಶೇಷ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ — ಮರಗಳ ಪತನ, ಬಂಡೆಗಳ ಅಪ್ಪಳಿಕೆ, ರಥಚಕ್ರಗಳ ಘೋಷ, ಬಿಲ್ಲುಗಳ ಟಂಕಾರ, ವಾದ್ಯಗಳ ನಾದ. ಇವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ‘ಹೃದಯಭೇದನ’ — ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುವ — ಶಬ್ದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದೇ ಅರ್ಧದ್ದು — ‘ಕೇಚಿದಸ್ತ್ರಾಣಿ ಸಂತ್ಯಜ್ಯ ಬಾಹುಯುದ್ಧಮಕುರ್ವತ’ (23); ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬಾಹುಯುದ್ಧ — ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಯೋಧರು ದೇಹದಿಂದಲೇ ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಆವೇಗ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಬಹುತೇಕ ಸಾಮಾನ್ಯ ವರ್ಣನಾತ್ಮಕವಾದವು — ಯಾವುದೇ ವಿಶಿಷ್ಟ ಯೋಧನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿಲ್ಲ. ‘ಅನ್ಯೋನ್ಯವಧಕಾಂಕ್ಷಿಣಾಮ್’ — ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವವರ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಸಮಾನ ವೈರಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಮರೇಷ್ವನಿವರ್ತಿನಃ’ — ಸಮರದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗದವರು — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವೀರರ ಪ್ರಶಂಸೆ; ಅವರು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಶಂಖ, ಭೇರಿ, ಮೃದಂಗಗಳು ಯುದ್ಧವಾದ್ಯಗಳು; ಅವುಗಳ ನಾದ ಯೋಧರನ್ನು ಉತ್ಸಾಹಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭಗ್ನದೇಹಾಃ’ — ಜಜ್ಜಿಹೋದ ದೇಹದವರು — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರ ಶಾರೀರಿಕ ಬಲ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅವರು ಕೇವಲ ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸರ ದೇಹಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ದೃಶ್ಯವೂ ಶ್ರವ್ಯವೂ ಎರಡೂ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನು ತಾನೇ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಂತೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ನಾದವೇ ರಾಕ್ಷಸರ ಭಯಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಕಾರಣ. ಕೆಲವು ಯೋಧರು ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಮಲ್ಲಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು — ಇದು ಯುದ್ಧದ ಆವೇಗ.

ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ರಣದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಪಿಗಳನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಹೆದರಿಸುತ್ತ, ಲೋಕಸಂಹಾರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಾಶವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಅಂತಕನಂತೆ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ, ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆ ಬಲ್ಲ, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ರಣದಲ್ಲಿ ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ದಿಟ್ಟನಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನಾದರೋ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಇಮ್ಮಡಿ ಆವಿಷ್ಟನಾಗಿ, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ, ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಂದನು. ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳವನೂ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಪರಾಕ್ರಮದವನೂ ಆದ ಅಂಗದನು ಮರವೊಂದನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು, ಸಿಂಹವು ಸಣ್ಣ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ, ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳ ಘೋರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಅಂಗದನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಕ್ಷಸರು ತಲೆಯೊಡೆದು ಕಡಿದ ಮರಗಳಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದರು. ರಥಗಳಿಂದ, ವಿಚಿತ್ರ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ, ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ಕಪಿಗಳ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಶರೀರಗಳಿಂದ, ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಭೂಮಿ ಆಗ ಭಯಂಕರವಾಯಿತು. ಹಾರ, ಕೇಯೂರ, ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ರಣಭೂಮಿ ಶರತ್ಕಾಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅಂಗದನ ವೇಗದಿಂದ ಆ ಮಹಾ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಮೋಡ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಅಲ್ಲಿ ನಡುಗಿತು. ‘ಪಾಶಹಸ್ತನಾದ ಅಂತಕನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಯಮನಂತೆ ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗದನ ಉಪಮೆ ‘ಸಂವರ್ತಕಾನಲ’ — ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುಡುವ ಅಗ್ನಿ. ‘ಸಿಂಹವು ಸಣ್ಣ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ‘ಶರತ್ಕಾಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ’ ಎಂದು ಹೋಲಿಸಿರುವುದು ವಿರೋಧಾಭಾಸಪೂರ್ಣ — ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಭೂಮಿ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದೆಂಬಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಹತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅಂಗದನೊಡನೆ ಅವನ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ಅಂಗದನು ಯುವರಾಜ, ತಂದೆ ವಾಲಿಯಂತೆಯೇ ಪರಾಕ್ರಮಿ — ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಯಶಸ್ಸು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಧೃಷ್ಟಃ’ — ದಿಟ್ಟ — ಎಂಬ ಅಂಗದನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಸಾಹಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಯುವಕನಾದರೂ ಅವನು ನಿರ್ಭಯ. ‘ಕ್ರೋಧತಾಮ್ರಾಕ್ಷಃ’ — ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳವನು — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಹನುಮಂತನ ವರ್ಣನೆಗೆ ಸಮಾನ — ಇಬ್ಬರು ವೀರರೂ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಗಣ್ಣರು. ಅಂಗದನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸರು ‘ಕಡಿದ ಮರಗಳಂತೆ’ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ — ಅಂಗದನು ಮರದಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ರಾಕ್ಷಸರು ಮರಗಳಂತೆ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಉಪಮೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ. ರಥಗಳು, ಧ್ವಜಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಶರೀರಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚೆಲ್ಲಾಡಿವೆ; ಇದರಿಂದ ರಣಭೂಮಿ ದುರ್ಗಮವಾಯಿತು. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆ ನಡುಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ — ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಇನ್ನೂ ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ, ಅವನೇ ಅವರ ಆಶೆ.

ധൂമ്രാക്ഷൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നു കേട്ട് രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ മഹാക്രോധത്താൽ ആവിഷ്ടനായി സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ക്രോധത്താൽ കലുഷിതനായ അവൻ ദീർഘവും ഉഷ്ണവുമായി നിശ്വസിച്ച് ക്രൂരനും മഹാബലനുമായ വജ്രദംഷ്ട്രൻ എന്ന രാക്ഷസനോടു പറഞ്ഞു — ‘വീരാ, പോകൂ; രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനായി നീ പുറപ്പെടുക; ദശരഥപുത്രനായ രാമനെയും വാനരന്മാരോടൊപ്പം സുഗ്രീവനെയും കൊല്ലുക.’ മായാവിയും രാക്ഷസപ്രമുഖനുമായ വജ്രദംഷ്ട്രൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് വലിയ സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അതിവേഗം പുറപ്പെട്ടു. ഈ സർഗം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല — അവിടെ ധൂമ്രാക്ഷവധത്തിനുശേഷം നേരിട്ട് അകമ്പനനെയാണ് അയയ്ക്കുന്നത്. ‘ധൂമ്രാക്ഷം നിഹതം ശ്രുത്വാ രാവണോ രാക്ഷസേശ്വരഃ’ എന്ന ആദ്യത്തെ അർധശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 6.043.001a-യോട് അക്ഷരംപ്രതി സമമാണ്; അതിനാൽ വൾഗേറ്റിൽ വജ്രദംഷ്ട്രപ്രസംഗം ആ അർധശ്ലോകത്തിനു ശേഷം പ്രക്ഷിപ്തമായതാണെന്നു തോന്നുന്നു. രാവണന്റെ ക്രോധം ‘സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട്’ എന്ന ഉപമയാൽ മുൻസർഗങ്ങളിലും വർണിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്; ഇവിടെ ‘ദീർഘം, ഉഷ്ണം’ എന്നീ വിശേഷണങ്ങളാൽ അവന്റെ സന്താപം കൂടുതലാണ്. ‘ക്രൂരം’ എന്നത് വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ വിശേഷണമാണ് — രാവണൻ ഏറ്റവും ക്രൂരനായ യോദ്ധാവിനെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. ‘മായാവീ’ എന്ന പദത്താൽ വജ്രദംഷ്ട്രനും ഇന്ദ്രജിത്തിനെപ്പോലെ മായാവിദ്യയുള്ളവനാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ആനകളോടും കുതിരകളോടും കഴുതകളോടും ഒട്ടകങ്ങളോടുംകൂടി, നന്നായി ഒരുങ്ങിയും, പല വർണപ്പകിട്ടുള്ള പതാകകളാലും ധ്വജങ്ങളാലും അലങ്കൃതനുമായിരുന്നു അവൻ. പിന്നെ വിചിത്രമായ കേയൂരങ്ങളാലും കിരീടത്താലും ഭൂഷിതനായ അവൻ കവചം അണിഞ്ഞ് വില്ലുമേന്തി വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു. പതാകകളാൽ അലങ്കൃതവും ജ്വലിക്കുന്നതും ഉരുക്കിയ സ്വർണത്താൽ ഭൂഷിതവുമായ രഥത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് ആ സേനാപതി അതിൽ കയറി. ഋഷ്ടികളും വിചിത്രമായ തോമരങ്ങളും മിനുസമുള്ള മുസലങ്ങളും ഭിന്ദിപാലങ്ങളും വില്ലുകളും ശക്തികളും പട്ടിശങ്ങളും വാളുകളും ചക്രങ്ങളും ഗദകളും മൂർച്ചയേറിയ പരശുക്കളും ഏന്തി ഒരുങ്ങിനിന്ന പലവിധം ആയുധധാരികളായ കാലാളുകൾ പുറപ്പെട്ടു. വിചിത്രവസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച് ജ്വലിക്കുന്ന രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാവരും, ചലിക്കുന്ന പർവതങ്ങൾപോലെ അത്യുഗ്രരായ ശൂരരായ ആനകളും പുറപ്പെട്ടു. തോമരവും അങ്കുശവും കൈയിലേന്തിയ യുദ്ധകുശലരായ പാപ്പാന്മാർ കയറിയ ആനകളും, ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ളതും ശൂരന്മാർ കയറിയതും മഹാബലമുള്ളതുമായ മറ്റു കുതിരകളും ഉണ്ടായിരുന്നു. പുറപ്പെട്ടുനീങ്ങിയ ആ രാക്ഷസസൈന്യം മുഴുവനും വർഷകാലത്ത് മിന്നലോടുകൂടി ഗർജിക്കുന്ന മേഘങ്ങൾപോലെ ശോഭിച്ചു. യൂഥപനായ അംഗദൻ നിന്നിരുന്ന ദക്ഷിണദ്വാരത്തിലൂടെയാണ് അവർ പുറത്തിറങ്ങിയത്. അവർ പുറപ്പെടുമ്പോൾ അശുഭലക്ഷണങ്ങൾ ഉണ്ടായി. ഈ സേനയുടെ സമൃദ്ധി ധൂമ്രാക്ഷന്റെ സേനയുടെ വർണനയെക്കാളും വിസ്തൃതമാണ് — ഓരോ പരാജയത്തിനുശേഷവും രാവണൻ കൂടുതൽ ബലം അയയ്ക്കുന്നു. ഇവിടെ ചതുരംഗബലം പൂർണമാണ് — കാലാൾ, ആന, കുതിര, രഥം. വജ്രദംഷ്ട്രൻ രഥം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നത് ശുഭാചാരമാണ്; എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം ലഭിക്കുന്നില്ല, കാരണം അധർമപക്ഷത്ത് ശുഭാചാരവും നിഷ്ഫലമാണ്. ‘വർഷകാലത്തെ മേഘങ്ങൾപോലെ’ എന്ന ഉപമ സേനയുടെ കറുത്ത നിറത്തെയും, മിന്നൽപോലെ ആയുധങ്ങളുടെ തിളക്കത്തെയും, ഇടിമുഴക്കംപോലെ അതിന്റെ നാദത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദക്ഷിണദ്വാരത്തിൽ അംഗദനെ നേരത്തേതന്നെ നിയോഗിച്ചിരുന്നു; അതിനാൽ വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ പ്രതിയോഗി അംഗദൻതന്നെ. ഈ ഭാഗത്തെ ചില ശ്ലോകങ്ങൾ അർധശ്ലോകങ്ങളുടെ സ്ഥാനഭേദത്തോടെയാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് — പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ പൂർവാർധം സേന പുറപ്പെട്ട സ്ഥാനവും ഉത്തരാർധം ദുർനിമിത്തങ്ങളുടെ ആരംഭവും പറയുന്നു. ‘ചലിക്കുന്ന പർവതങ്ങൾപോലെ ആനകൾ’ എന്ന ഉപമ ആനകളുടെ വലിപ്പവും ഗതിയും കാണിക്കുന്നു. ‘ലക്ഷണസംയുക്താഃ’ ആയ കുതിരകൾ ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ളവ, അതായത് ശ്രേഷ്ഠജാതിയിൽപ്പെട്ടവ എന്നർഥം. ‘വിചിത്രവാസസഃ’ (വിചിത്രവസ്ത്രധാരികൾ) എന്ന വർണനയാൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ വൈഭവവും യുദ്ധത്തിൽപ്പോലുമുള്ള അലങ്കാരപ്രിയതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘തനുത്രം സ സമാവൃത്യ’ (കവചം അണിഞ്ഞ്) എന്ന കവചധാരണം വജ്രദംഷ്ട്രൻ ധൂമ്രാക്ഷനെക്കാൾ ജാഗ്രതയുള്ളവനാണെന്നു കാണിക്കുന്നു — മുൻ സേനാപതിയുടെ മരണം അവനെ പാഠം പഠിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി ശത്രുസേനയുടെ വൈഭവം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു; അതുവഴി പിന്നീടുള്ള അംഗദന്റെ വിജയത്തിന്റെ മഹത്ത്വം വർധിക്കുന്നു.

അപ്പോൾ മേഘമില്ലാത്ത ആകാശത്തുനിന്ന് തീവ്രമായ ഉൽക്കകൾ വീണു; അഗ്നിജ്വാലകൾ ഛർദിച്ചുകൊണ്ട് ഘോരരായ കുറുനരികൾ ഓരിയിട്ടു. ഭയങ്കരമൃഗങ്ങൾ രാക്ഷസന്മാരുടെ നാശം വിളിച്ചറിയിച്ചു; മുന്നോട്ടു നീങ്ങിയ യോദ്ധാക്കൾ അവിടെ ദാരുണമായി കാലിടറിവീണു. ഈ ഉത്പാതലക്ഷണങ്ങൾ കണ്ടിട്ടും മഹാബലനും തേജസ്വിയുമായ വജ്രദംഷ്ട്രൻ ധൈര്യം അവലംബിച്ച് യുദ്ധോത്സുകനായി പുറപ്പെട്ടു. മുൻസർഗങ്ങളിൽ ധൂമ്രാക്ഷന്റെ പുറപ്പാടിലെന്നപോലെ ഇവിടെയും പ്രകൃതി വിരോധം കാണിക്കുന്നു. മേഘമില്ലാത്ത ആകാശത്തുനിന്നുള്ള ഉൽക്കാപാതം വിശേഷിച്ചും അശുഭമാണ്. കുറുനരികൾ അഗ്നി ഛർദിക്കുന്നു എന്ന വർണന ഭയങ്കരമാണ്. യോദ്ധാക്കളുടെ കാലിടറൽ — യാത്രാസമയത്തുള്ള കാലിടറൽ അശുഭശകുനമായി കരുതപ്പെടുന്നു. എങ്കിലും വജ്രദംഷ്ട്രൻ ധൂമ്രാക്ഷനിൽനിന്നു ഭിന്നനാണ്; അവൻ വ്യഥിതനാകുന്നില്ല, ‘ധൈര്യമാലംബ്യ’ (ധൈര്യം അവലംബിച്ച്) പുറപ്പെടുന്നു — അതിനാൽ അവൻ കൂടുതൽ ദൃഢനായ യോദ്ധാവാണ്. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വമന്തഃ പാവകജ്വാലാഃ ശിവാ ഘോരാ വവാശിരേ’ എന്ന അർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 6.045.034a-യോട് ഏറെക്കുറെ സമമാണ് — ഇത് ഒരു സാധാരണ ദുർനിമിത്തവാക്യബന്ധമാണ്; അകമ്പനന്റെയോ പ്രഹസ്തന്റെയോ പ്രസംഗത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും ഇതു കാണാം.

ഓടിയടുക്കുന്ന ആ രാക്ഷസന്മാരെ കണ്ട് വിജയത്തിൽ തിളങ്ങുന്ന വാനരന്മാർ അതിമഹത്തായ നാദങ്ങൾ മുഴക്കി, ആ ശബ്ദംകൊണ്ട് ദിക്കുകൾ നിറച്ചു. പിന്നെ ഘോരരും ഭീമരൂപരും അന്യോന്യം വധിക്കാൻ കൊതിക്കുന്നവരുമായ വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും തമ്മിൽ തുമുലമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. മഹോത്സാഹത്തോടെ ചാടിവീഴുന്ന യോദ്ധാക്കൾ ദേഹവും ശിരസ്സും കഴുത്തും പിളർന്ന് സർവാംഗം രക്തത്തിൽ കുളിച്ച് നിലത്തുവീണു. പരിഘംപോലുള്ള കൈകളുള്ളവരും യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്തവരുമായ ചില ശൂരന്മാർ അന്യോന്യം ഏറ്റുമുട്ടി പലവിധം ശസ്ത്രങ്ങൾ എറിഞ്ഞു. മരങ്ങളുടെയും പാറകളുടെയും ശസ്ത്രങ്ങളുടെയും ഘോരവും ഹൃദയം പിളർക്കുന്നതുമായ അതിമഹത്തായ നിനാദം അവിടെ കേട്ടു. രഥചക്രങ്ങളുടെ ഘോഷവും വില്ലുകളുടെ ഭയങ്കരമായ ടങ്കാരവും ശംഖ്, ഭേരി, മൃദംഗം എന്നിവയുടെ തുമുലനാദവും ഉയർന്നു. ചിലർ അസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ബാഹുയുദ്ധം ചെയ്തു. കൈത്തലങ്ങളാലും കാലുകളാലും മുഷ്ടികളാലും മരങ്ങളാലും കാൽമുട്ടുകളാലും അടിയേറ്റ് ചില രാക്ഷസന്മാരുടെ ദേഹങ്ങൾ തകർന്നു; യുദ്ധമദം പൂണ്ട വാനരന്മാർ ചിലരെ പാറകളാൽ ചതച്ചുപൊടിച്ചു. യുദ്ധവർണന കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലേതിനോടു സദൃശമാണ്; എന്നാൽ ഇവിടെ ശബ്ദത്തിനു പ്രത്യേക വർണനയുണ്ട് — മരങ്ങളുടെ വീഴ്ച, പാറകളുടെ ആഘാതം, രഥചക്രങ്ങളുടെ ഘോഷം, വില്ലുകളുടെ ടങ്കാരം, വാദ്യങ്ങളുടെ നാദം. ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് ‘ഹൃദയഭേദനമായ’ ശബ്ദം ഉണ്ടാകുന്നത്. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം ഒറ്റ അർധം മാത്രമുള്ളതാണ് — ‘കേചിദസ്ത്രാണി സന്ത്യജ്യ ബാഹുയുദ്ധമകുർവത’ (ചിലർ അസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ബാഹുയുദ്ധം ചെയ്തു); ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതും. ഇവിടെയും ബാഹുയുദ്ധം വരുന്നു — ശസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് യോദ്ധാക്കൾ ശരീരംകൊണ്ടുതന്നെ പൊരുതുന്നു; അതിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ആവേശം സൂചിതമാകുന്നു. ഈ ഭാഗത്തെ ശ്ലോകങ്ങൾ ഏറെയും സാമാന്യവർണനാത്മകമാണ് — ഒരു പ്രത്യേക യോദ്ധാവിന്റെയും പേര് എടുത്തുപറയുന്നില്ല. ‘അന്യോന്യവധകാങ്ക്ഷിണാം’ (അന്യോന്യം വധിക്കാൻ കൊതിക്കുന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും തുല്യമായ വൈരഭാവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സമരേഷ്വനിവർതിനഃ’ (യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്തവർ) എന്ന വിശേഷണം വീരന്മാരുടെ പ്രശംസയാണ് — യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്മാറാത്തവർ. ശംഖ്, ഭേരി, മൃദംഗം എന്നിവ യുദ്ധവാദ്യങ്ങളാണ്; അവയുടെ നാദം യോദ്ധാക്കളെ ഉത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഭഗ്നദേഹാഃ’ (ദേഹം തകർന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ വാനരന്മാരുടെ ശാരീരികബലം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — കാൽമുട്ടുകൾകൊണ്ടുപോലും അവർ രാക്ഷസന്മാരുടെ ശരീരങ്ങൾ തകർക്കുന്നു. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ദൃശ്യവും ശ്രാവ്യവുമായ ഭാവങ്ങൾ രണ്ടും ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ വായനക്കാരൻ രണഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്നതുപോലെ അനുഭവിക്കുന്നു. യുദ്ധാരംഭത്തിലെ വാനരന്മാരുടെ നാദംതന്നെയാണ് രാക്ഷസന്മാരുടെ ഭയത്തിന്റെ ആദ്യകാരണം. ചില യോദ്ധാക്കൾ ശസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് മല്ലയുദ്ധം ചെയ്തു — അതാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ ആവേശം.

വജ്രദംഷ്ട്രൻ യുദ്ധത്തിൽ ബാണങ്ങളാൽ വാനരന്മാരെ ഏറെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട്, ലോകസംഹാരവേളയിൽ പാശം കൈയിലേന്തിയ അന്തകനെപ്പോലെ സഞ്ചരിച്ചു. ബലവാന്മാരും അസ്ത്രവിദ്യയറിയുന്നവരും പലവിധം ആയുധങ്ങൾ ഏന്തിയവരും ക്രോധത്താൽ മതിമറന്നവരുമായ രാക്ഷസന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ വാനരസൈന്യങ്ങളെ കൊന്നു. എന്നാൽ ധീരനായ വാലിപുത്രൻ അംഗദൻ ഇരട്ടി ക്രോധം പൂണ്ട് സംവർതകാഗ്നിയെപ്പോലെ ആ രാക്ഷസന്മാരെയെല്ലാം യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നു. വീര്യവാനും ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവനും ഇന്ദ്രനു തുല്യപരാക്രമിയുമായ അംഗദൻ ഒരു മരം ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, സിംഹം ചെറുമൃഗങ്ങളെയെന്നപോലെ, ആ രാക്ഷസഗണങ്ങളെയെല്ലാം ഘോരമായി സംഹരിച്ചു. അംഗദന്റെ അടിയേറ്റ ഭീമപരാക്രമികളായ രാക്ഷസന്മാർ തല പിളർന്ന് മുറിച്ചിട്ട മരങ്ങൾപോലെ അവിടെ വീണു. രഥങ്ങളാലും വിചിത്രമായ ധ്വജങ്ങളാലും കുതിരകളാലും വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ ശരീരങ്ങളാലും രക്തപ്രവാഹത്താലും മൂടപ്പെട്ട ഭൂമി അപ്പോൾ ഭയങ്കരമായിത്തീർന്നു. ഹാരങ്ങളാലും കേയൂരങ്ങളാലും വസ്ത്രങ്ങളാലും ശസ്ത്രങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ രണഭൂമി ശരത്കാലരാത്രിപോലെ ശോഭിച്ചു. അംഗദന്റെ വേഗത്താൽ ആ മഹത്തായ രാക്ഷസസൈന്യം കാറ്റിനാൽ മേഘമെന്നപോലെ അവിടെ വിറകൊണ്ടു. ‘പാശം കൈയിലേന്തിയ അന്തകനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ വജ്രദംഷ്ട്രന്റെ ഭീഷണത കാണിക്കുന്നു — യമനെപ്പോലെ അവൻ വാനരന്മാരെ കൊണ്ടുപോകുന്നു. അംഗദന്റെ ഉപമ ‘സംവർതകാനലൻ’ ആണ് — പ്രളയകാലത്ത് എല്ലാം ദഹിപ്പിക്കുന്ന അഗ്നി. ‘സിംഹം ചെറുമൃഗങ്ങളെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ അവന്റെ ശ്രേഷ്ഠത കാണിക്കുന്നു. രണഭൂമിയെ ‘ശരത്കാലരാത്രിപോലെ’ എന്ന ഉപമ വിരോധാഭാസം നിറഞ്ഞതാണ് — രക്തത്തിൽ കുതിർന്ന ഭൂമി ആഭരണങ്ങളാലും ശസ്ത്രങ്ങളാലും നക്ഷത്രങ്ങളാലെന്നപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. ഈ സർഗത്തിൽ വജ്രദംഷ്ട്രൻ കൊല്ലപ്പെടുന്നില്ല; അംഗദനുമായുള്ള അവന്റെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം അടുത്ത സർഗത്തിലാണ്. അംഗദൻ യുവരാജാവാണ്, പിതാവായ വാലിയെപ്പോലെ പരാക്രമിയാണ് — ഈ പ്രസംഗത്തിൽ അവന്റെ യശസ്സ് സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ധൃഷ്ടഃ’ (ധീരൻ) എന്ന അംഗദന്റെ വിശേഷണം അവന്റെ സാഹസം കാണിക്കുന്നു — യുവാവാണെങ്കിലും അവൻ നിർഭയനാണ്. ‘ക്രോധതാമ്രാക്ഷഃ’ (ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവൻ) എന്ന വിശേഷണം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ഹനുമാന്റെ വർണനയോടു തുല്യമാണ് — ഇരുവീരന്മാരും ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവർ. അംഗദന്റെ അടിയേറ്റ രാക്ഷസന്മാർ ‘മുറിച്ചിട്ട മരങ്ങൾപോലെ’ വീഴുന്നു — അംഗദൻ മരംകൊണ്ടു പ്രഹരിക്കുന്നു, രാക്ഷസന്മാർ മരങ്ങളെപ്പോലെ വീഴുന്നു; ഇതാണ് ഉപമയുടെ സൂക്ഷ്മത. രഥങ്ങളും ധ്വജങ്ങളും കുതിരകളും ശരീരങ്ങളും എങ്ങും ചിതറിക്കിടക്കുന്നു; അതിനാൽ രണഭൂമി ദുർഗമമായിത്തീർന്നു. ഈ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം രാക്ഷസസേന വിറയ്ക്കുന്നു, എന്നാൽ ഓടിപ്പോകുന്നില്ല — വജ്രദംഷ്ട്രൻ ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു; അവൻതന്നെയാണ് അവരുടെ പ്രതീക്ഷ.

When Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, heard that Dhūmrākṣa had been killed, he was seized by a great rage and hissed like a serpent. The poet has used that image for his anger before; here he adds that the sigh Rāvaṇa heaved was long and hot, to show how much deeper the torment now went. His mind clouded with fury, he turned to Vajradaṃṣṭra, a cruel and mighty rākṣasa — Rāvaṇa was choosing the most ruthless fighter he had — and said: "Go, hero. Set out with rākṣasas around you, and kill Rāma son of Daśaratha, and Sugrīva with his monkeys." Vajradaṃṣṭra answered, "So be it," and went out at once, surrounded by a great host. He is called a master of illusion, a hint that he, like Indrajit, knew the arts of sorcery.

His army was a full one, with elephants, horses, asses and camels, alert and ready, and bright with banners and flags. Adorned with brilliant armlets and a diadem, Vajradaṃṣṭra put on his armour, took up his bow and went out quickly; that he took care to arm himself shows he was more cautious than Dhūmrākṣa, for his predecessor's death had taught him something. He walked around his blazing chariot, decked with banners and refined gold, keeping it on his right, and then mounted it. It was an auspicious rite, but it would bear no fruit, for good observances do nothing for the side of wrong. Foot-soldiers went out with spears and bright lances, polished pestles and bhindipālas, bows, javelins, pattiśas, swords, discuses, maces and sharp axes. The foremost rākṣasas went in dazzling garments, for even in war they loved their finery. Great elephants in rut moved like walking mountains, ridden by men skilled in war with goads and lances in their hands, and beside them went strong horses bearing every good mark of breeding, ridden by heroes. All four arms of an army were there — infantry, elephants, horses and chariots — and the force was larger than Dhūmrākṣa's, for with each defeat Rāvaṇa sent out more. As it marched, the whole rākṣasa host looked like thunderclouds in the rains, dark as the clouds, its weapons flashing like lightning, its din like thunder. They came out by the southern gate, where Aṅgada, the troop-leader, had long ago been posted, so it was Aṅgada who would meet Vajradaṃṣṭra. And as they came out, ill omens began. By describing the enemy's splendour at such length the poet makes Aṅgada's coming victory all the greater.

Fierce meteors fell from a cloudless sky, the worst of signs, and dreadful jackals howled, vomiting flames. Terrible beasts cried out, foretelling the destruction of the rākṣasas, and the warriors stumbled badly as they came on, for to stumble as one sets out is an evil omen. As when Dhūmrākṣa marched out, nature itself showed that it was against them. But Vajradaṃṣṭra was not Dhūmrākṣa. Mighty and brilliant, he saw the portents, was not shaken, took courage and went out eager for battle — a sterner warrior than the one before him.

The victorious monkeys saw the rākṣasas rushing at them and let out tremendous roars that filled every quarter; that roar was the first thing that frightened the rākṣasas. Then a tumultuous battle began between monkeys and rākṣasas, both terrible to look on and each side as eager as the other to kill. Warriors rushed out in their zeal and fell to the ground, bodies and necks split open, every limb bathed in blood. Heroes with arms like iron bars, men who never turned back from a fight, closed with one another and hurled weapons of every kind. This time the poet fills the scene with sound: the crash of trees and rocks and weapons, loud, terrible and heart-rending, the rumble of chariot wheels, the fearful twang of bows, and the uproar of conches, kettledrums and tabors, the war-music that spurs fighters on. No single warrior is named; this is the battle as a whole, seen and heard as if the reader stood on the field. Some threw their weapons away and fought hand to hand, so fierce was the fighting. Some rākṣasas were beaten with palms and feet, fists and trees, even with knees, until their bodies were broken, and others were crushed with rocks by monkeys wild for battle — such was the monkeys' sheer bodily strength.

Vajradaṃṣṭra moved through the fight terrifying the monkeys with his arrows, like Death with his noose in hand when the worlds are destroyed, carrying off monkeys as Yama carries off the dead. Mighty rākṣasas skilled in weapons, armed in many ways and beside themselves with rage, cut down the monkey troops. But Aṅgada, Vāli's bold son, young but fearless, was filled with twice their anger, and he slew those rākṣasas like the fire that burns up everything at the end of an age. His eyes red with anger, as Hanumān's had been in the sarga before, he raised a tree and fell on the rākṣasa hosts like a lion among small beasts, and made terrible slaughter with valour equal to Indra's. Struck down by Aṅgada, rākṣasas of terrible prowess fell with their heads split open like felled trees; he struck with a tree, and they fell like trees. The ground, strewn with chariots, bright banners and horses, with the bodies of monkeys and rākṣasas, and flooded with blood, was dreadful to see and hard to cross. Yet scattered with necklaces, armlets, garments and weapons, the battlefield shone like an autumn night, the ornaments and weapons gleaming on the blood-soaked earth like stars. Under Aṅgada's onslaught the great rākṣasa army shook like a cloud before the wind. It shook but did not flee, for Vajradaṃṣṭra was still alive and still their hope. His duel with Aṅgada comes in the next sarga; here the young heir of the monkeys, as valiant as his father Vāli, makes his name.