भीमविक्रमं राक्षसं धूम्राक्षं निर्यान्तं प्रेक्ष्य युद्धकाङ्क्षिणः प्रहृष्टाः सर्वे वानराः विनेदुः। तेषां कपिरक्षसां सुतुमुलं युद्धं संजज्ञे — ते घोरैः पादपैः शूलमुद्गरैः च अन्योन्यं निघ्नन्ति स्म। राक्षसैः घोराः वानराः समन्ततः विनिकृत्ताः; वानरैः अपि राक्षसाः द्रुमैः भूमिसमीकृताः। अभिसंक्रुद्धाः राक्षसाः घोरसंकाशैः कङ्कपत्रैः अजिह्मगैः निशितैः शरैः वानरान् विव्यधुः। ते भीमाभिः गदाभिः, पट्टिशैः, कूटमुद्गरैः, घोरैः चित्रैः परिघैः, संश्रितैः त्रिशूलैः च वानरान् व्यदारयन्। रक्षोभिः विदार्यमाणाः ते महाबलाः वानराः अमर्षजनितोद्धर्षाः अभीतवत् कर्माणि चक्रुः। शरनिर्भिन्नगात्राः शूलनिर्भिन्नदेहिनः ते हरियूथपाः तत्र द्रुमान् शिलाः च जगृहुः। भीमवेगाः ते हरयः ततस्ततः नर्दमानाः वीरान् राक्षसान् ममन्थुः, स्वानि नामानि च बभाषिरे। युद्धस्य वर्णनम् उभयपक्षसमम् — कविः राक्षसानाम् अपि पराक्रमं वर्णयति, वानराणाम् अपि। राक्षसानाम् आयुधानि शस्त्राणि — शराः, गदाः, पट्टिशाः, परिघाः, त्रिशूलाः; वानराणां तु प्राकृतानि — द्रुमाः, शिलाः। एषः विरोधः सभ्यतायाः प्रकृतेः च युद्धम् इव। ‘अमर्षजनितोद्धर्षाः’ इति पदं सूक्ष्मं — पीडया क्रोधः, क्रोधेन च उत्साहः जायते। वानराणां नामघोषणं प्राचीनस्य युद्धधर्मस्य अङ्गम् — योद्धा स्वनाम उच्चैः वदन् शत्रुम् आह्वयति, स्वकुलस्य गौरवं च स्थापयति। शरनिर्भिन्नाः अपि वानराः न पलायन्ते, अपितु द्रुमान् गृह्णन्ति — एतत् तेषां धैर्यस्य प्रमाणम्। अस्य सर्गस्य आरम्भः पूर्वसर्गस्य अन्त्यात् अनुवर्तते — धूम्राक्षः वानरसेनां ददर्श, अत्र वानराः तं पश्यन्ति। ‘प्रहृष्टाः’ इति पदं सूचयति यत् वानराः भयेन न, हर्षेण युद्धम् आरभन्ते, यतः रामलक्ष्मणौ मुक्तौ। राक्षसानां शराः ‘कङ्कपत्राः’ — कङ्कपक्षिणः पक्षैः युक्ताः, येन ते ऋजु गच्छन्ति। ‘भूमिसमीकृताः’ इति पदं राक्षसानां सर्वथा पातनं दर्शयति — ते भूम्या सह समतां गताः। वानराः राक्षसाः च परस्परं समबलाः इति कविः प्रथमं दर्शयति, येन अग्रे हनूमतः हस्तक्षेपस्य महत्त्वं स्पष्टं भवति। एवं युद्धस्य आरम्भः उभयोः पक्षयोः समानोत्साहेन भवति।

शिलाभिः विविधाभिः बहुशाखैः पादपैः च वानररक्षसाम् अद्भुतं घोरं युद्धं बभूव। जितकाशिभिः वानरैः केचित् राक्षसाः मथिताः; केचित् रुधिरभोजनाः मुखैः रुधिरं प्रवेमुः। केचित् पार्श्वेषु दारिताः, केचित् द्रुमैः राशीकृताः, केचित् शिलाभिः चूर्णिताः, केचित् दन्तैः विदारिताः। ध्वजैः विमथितैः, खड्गैः भग्नैः विनिपातितैः, रथैः विध्वंसितैः च केचित् रजनीचराः व्यथिताः। वनौकसां पर्वताग्रैः मथितैः पर्वताकारैः गजेन्द्रैः, सारोहैः वाजिभिः च वसुधातलं कीर्णम् अभवत्। भीमविक्रान्तैः वेगितैः वानरैः आप्लुत्य उत्प्लुत्य तीक्ष्णैः करजैः राक्षसाः मुखेषु विनिदारिताः। विषण्णवदनाः विप्रकीर्णशिरोरुहाः ते शोणितगन्धेन मूढाः भूयः धरणीतले निपेतुः। अन्ये तु परमक्रुद्धाः भीमविक्रमाः राक्षसाः वज्रस्पर्शसमैः तलैः एव हरीन् अभिधावन्ति स्म। वेगवत्तरैः वानरैः पातयन्तः ते वेगिताः मुष्टिभिः चरणैः दन्तैः पादपैः च अवपोथिताः। अस्मिन् भागे युद्धस्य भीषणता पूर्णतया चित्रिता — रक्तवमनम्, पार्श्वविदारणम्, शिलाचूर्णनम्, दन्तैः विदारणम्। ‘रुधिरभोजनाः’ इति विशेषणं विडम्बनया प्रयुक्तं — ये परेषां रुधिरं पिबन्ति स्म, ते अद्य स्वमुखैः रुधिरं वमन्ति। त्रयोदशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः, यत्र गजानां वाजिनां च पतनं वर्ण्यते। ‘शोणितगन्धेन मूढाः’ इति वर्णनं मनोवैज्ञानिकं — रक्तस्य गन्धः एव भयं जनयति। वानराणां ‘आप्लुत्य उत्प्लुत्य’ इति गतिः तेषां प्लवगस्वभावं स्मारयति — ते कूर्दित्वा प्रहरन्ति। राक्षसाः अपि निःशस्त्राः तलैः एव प्रहरन्ति — युद्धं शस्त्रयुद्धात् बाहुयुद्धं जातम्। ‘केचित्… केचित्…’ इति आवृत्या कविः युद्धस्य बहुविधतां दर्शयति — प्रत्येकः राक्षसः भिन्नेन प्रकारेण पतति। एषा शैली महाकाव्यस्य युद्धवर्णनेषु सामान्या। रथानां ध्वजानां खड्गानां च विनाशः राक्षसानां वैभवस्य विनाशं सूचयति। पर्वताकाराः गजाः पर्वताग्रैः एव मथिताः — ‘पर्वत’ इति पदस्य आवृत्तिः चमत्कारं जनयति। वानराणां करजाः नखाः एव तेषां शस्त्राणि; ते राक्षसानां मुखानि विदारयन्ति। अन्ते युद्धं शस्त्रहीनं जातम्, यत्र मुष्टयः चरणाः दन्ताः च आयुधानि। एवं युद्धस्य प्रथमः भागः वानराणाम् अनुकूलः, येन धूम्राक्षस्य क्रोधः उत्पद्यते।

सैन्यं विद्रुतं दृष्ट्वा राक्षसर्षभः धूम्राक्षः रोषेण युयुत्सतां वानराणां कदनं चक्रे। केचित् वानराः प्रासैः प्रमथिताः शोणितस्रवाः अभवन्; केचित् मुद्गरैः आहताः धरणीतले पतिताः। केचित् परिघैः मथिताः, केचित् भिन्दिपालैः दारिताः, केचित् पट्टिशैः मथिताः विह्वलन्तः गतासवः अभवन्। केचित् वनौकसः रुधिरार्द्राः भूमौ विनिहताः; केचित् संक्रुद्धैः राक्षसैः युधि विद्राविताः नष्टाः। केचित् विभिन्नहृदयाः एकपार्श्वेन शायिताः; केचित् त्रिशूलैः विदारिताः आन्त्रैः विनिःसृताः। हरिराक्षससंकुलं शस्त्रबहुलं शिलापादपसंकुलं तत् सुभीमं महत् युद्धं प्रबभौ। धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरं हिक्कातालसमन्वितं मन्दस्तनितगीतं तत् युद्धगान्धर्वम् आबभौ। धनुष्पाणिः धूम्राक्षः तु रणमूर्धनि हसन् शरवृष्टिभिः तान् वानरान् दिशः विद्रावयामास। अस्मिन् भागे धूम्राक्षस्य पराक्रमः प्रदर्श्यते — सः केवलं गर्वितः न, वीरः अपि। चतुर्विंशः श्लोकः काव्यदृष्ट्या अस्य सर्गस्य रत्नम् — युद्धं सङ्गीतोत्सवेन उपमीयते। धनुषः ज्या वीणायाः तन्त्री इव मधुरं नादति; आहतानां हिक्काः तालः इव; मन्दं स्तनितं गीतम् इव। एतत् रूपकं युद्धस्य भीषणताम् अपि सौन्दर्येण आवृणोति — कविः करुणं रौद्रं च रसं मिश्रयति। धूम्राक्षः ‘हसन्’ पुनः — पूर्वसर्गे निर्गमने अपि सः हसन् आसीत्; अयं हासः तस्य अन्तिमः। आन्त्रनिःसरणम् इत्यादयः भीषणाः विवरणाः युद्धस्य यथार्थतां दर्शयन्ति; वाल्मीकिः युद्धस्य दुःखं न गोपयति। ‘रोषेण’ इति पदेन धूम्राक्षस्य प्रतिक्रिया स्वसैन्यस्य पराजयस्य फलम् इति ज्ञायते। तस्य आयुधानि बहुविधानि — प्रासः, मुद्गरः, परिघः, भिन्दिपालः, पट्टिशः, त्रिशूलः, धनुः च — अतः सः सर्वशस्त्रकुशलः। वानराणां मृत्योः वर्णनम् अपि राक्षसानां मृत्योः वर्णनवत् विस्तृतम्; कविः निष्पक्षः। ‘विद्राविताः नष्टाः’ इति पदाभ्यां पलायनम् अपि पराजयस्य रूपम् इति सूच्यते। धूम्राक्षस्य शरवृष्टिः वानरान् दिशः विद्रावयति — पूर्वसर्गेषु इन्द्रजितः इव सः अपि धनुषा एव सेनां भीषयति, किन्तु तस्य सम्मुखं हनूमान् अस्ति। युद्धस्य सङ्गीतरूपकम् एव अस्य भागस्य केन्द्रम्।

धूम्राक्षेण अर्दितं व्यथितं सैन्यं प्रेक्ष्य मारुतिः संक्रुद्धः विपुलां शिलां प्रगृह्य अभ्यवर्तत। क्रोधात् द्विगुणताम्राक्षः पितुः वायोः तुल्यपराक्रमः सः तां शिलां धूम्राक्षस्य रथं प्रति पातयामास। आपतन्तीं शिलां दृष्ट्वा सम्भ्रमात् गदाम् उद्यम्य धूम्राक्षः वेगेन रथात् आप्लुत्य वसुधायां व्यतिष्ठत। सा शिला तस्य रथं सचक्रकूबरं साश्वं सध्वजं सशरासनं प्रमथ्य भुवि निपपात। मारुतात्मजः हनूमान् तस्य रथं भङ्क्त्वा सस्कन्धविटपैः द्रुमैः रक्षसां कदनं चक्रे। विभिन्नशिरसः रुधिरोक्षिताः राक्षसाः अभवन्, अन्ये द्रुमैः प्रमथिताः धरणीतले निपेतुः। राक्षसं सैन्यं विद्राव्य मारुतात्मजः हनूमान् गिरेः शिखरम् आदाय धूम्राक्षम् अभिदुद्रुवे। वीर्यवान् धूम्राक्षः तम् आपतन्तं दृष्ट्वा गदाम् उद्यम्य विनर्दमानः सहसा हनूमन्तम् अभ्यद्रवत्। पूर्वसर्गे धूम्राक्षः पश्चिमद्वारं यत्र हनूमान् तत्र गतः आसीत्; अतः तयोः सङ्घर्षः अनिवार्यः। ‘पितुस्तुल्यपराक्रमः’ इति विशेषणं हनूमतः वायुपुत्रत्वं स्मारयति — वायोः इव तस्य वेगः अप्रतिहतः। शिलायाः वर्णनं विस्तृतं — चक्रम्, कूबरम्, अश्वाः, ध्वजः, धनुः — सर्वं एकेन प्रहारेण नष्टम्। धूम्राक्षः ‘सम्भ्रमात्’ रथात् कूर्दति — प्रथमवारं तस्य हासः भये परिणतः। तथापि सः न पलायते, गदाम् उद्यम्य सम्मुखं धावति — एषः तस्य वीरत्वस्य अन्तिमः परिचयः। हनूमतः प्रवेशः निर्णायकः क्षणः — यदा सेना व्यथिता, तदा एव सः आगच्छति। तस्य प्रथमः प्रहारः योद्धारं न, रथं लक्ष्यीकरोति — रथहीनः योद्धा दुर्बलः भवति। ततः सः धूम्राक्षस्य सैन्यं नाशयति, अन्ते एव नायकम् आक्रामति — एषा युद्धनीतिः। ‘गिरेः शिखरम्’ इति तस्य आयुधं — हनूमान् पर्वतान् अपि उत्पाटयितुं समर्थः, यथा अग्रे ओषधिपर्वतम् आनेष्यति। धूम्राक्षस्य ‘विनर्दमानः’ इति विशेषणं तस्य अन्तिमं दर्पं दर्शयति — सः मृत्युं प्रति गर्जन् धावति। राक्षसानां ‘रुधिरोक्षिताः’ इति वर्णनं तेषां पराजयस्य पूर्णतां दर्शयति।

क्रुद्धः धूम्राक्षः रोषेण तां बहुकण्टकां गदां हनूमतः मस्तके पातयामास। भीमवेगया तया गदया तत्र ताडितः अपि मारुतबलः सः कपिः तं प्रहारम् अचिन्तयन् धूम्राक्षस्य शिरोमध्ये गिरिशृङ्गम् अपातयत्। गिरिशृङ्गेण ताडितः विस्फारितसर्वाङ्गः सः विकीर्णः पर्वतः इव सहसा भूमौ पपात। धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा हतशेषाः निशाचराः प्लवंगमैः वध्यमानाः त्रस्ताः लङ्कां प्रविविशुः। सः पवनसुतः महात्मा शत्रून् निहत्य क्षतजवहाः सरितः संविकीर्य रिपुवधजनितश्रमः अपि कपिभिः सुपूज्यमानः मुदम् अगमत्। हनूमतः शौर्यम् अत्र द्विधा प्रकाश्यते — शत्रोः प्रहारस्य उपेक्षया, स्वप्रहारस्य निर्णायकत्वेन च। ‘तं प्रहारम् अचिन्तयन्’ इति वचनं सूचयति यत् बहुकण्टका गदा अपि तस्य वज्रदेहं न व्यथयत्। ‘विकीर्णः पर्वतः इव’ इति उपमा धूम्राक्षस्य विशालं शरीरं, तस्य सर्वथा विनाशं च दर्शयति। सप्तत्रिंशः श्लोकः षट्पादः — ‘पपात सहसा भूमौ…’, ‘धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा…’, ‘त्रस्ताः प्रविविशुर्लङ्कां…’ इति त्रयः अर्धाः। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्ते निबद्धः। ‘क्षतजवहाः सरितः’ इति रक्तनदीनां वर्णनं युद्धस्य महत्त्वं दर्शयति। रिपुवधजनितः श्रमः अपि कपीनां पूजया शान्तः — सहचराणां प्रशंसा वीरस्य श्रेष्ठः पुरस्कारः। धूम्राक्षस्य वधेन रावणस्य प्रथमः सेनापतिः हतः; अग्रिमसर्गे वज्रदंष्ट्रः प्रेष्यते। हनूमतः यशः अत्र पुनः स्थाप्यते, यथा सुन्दरकाण्डे अक्षकुमारस्य वधे।

భయంకర విక్రముడైన రాక్షసుడు ధూమ్రాక్షుడు బయలుదేరడం చూసి యుద్ధాన్ని కోరే వానరులందరూ ఆనందంతో గర్జించారు. ఆ వానర రాక్షసుల మధ్య అతి సంకులమైన యుద్ధం మొదలైంది — వారు ఘోరమైన చెట్లతో, శూలాలతో, ముద్గరాలతో ఒకరినొకరు కొట్టుకున్నారు. రాక్షసులు ఘోరులైన వానరులను అన్నివైపులా నరికివేశారు; వానరులు కూడా చెట్లతో రాక్షసులను నేలమట్టం చేశారు. బాగా కోపించిన రాక్షసులు ఘోరంగా కనిపించే, కంకపక్షి ఈకలు గల, సూటిగా దూసుకుపోయే వాడి బాణాలతో వానరులను చీల్చారు. వారు భయంకరమైన గదలతో, పట్టిసాలతో, కూటముద్గరాలతో, ఘోరమైన చిత్రమైన పరిఘలతో, పట్టుకున్న త్రిశూలాలతో వానరులను చీల్చివేశారు. రాక్షసుల చేత చీల్చబడుతున్న ఆ మహాబలులైన వానరులు అసహనం వల్ల పుట్టిన ఉత్సాహంతో నిర్భయంగా పరాక్రమించారు. బాణాలతో దేహాలు చీలిన, శూలాలతో శరీరాలు భేదించబడిన ఆ వానర యూథపతులు అక్కడ చెట్లనూ శిలలనూ పట్టుకున్నారు. భయంకరమైన వేగం గల ఆ వానరులు అక్కడక్కడ గర్జిస్తూ వీరులైన రాక్షసులను మథించారు, తమ పేర్లను ఉచ్చరించారు. యుద్ధవర్ణన రెండు పక్షాలకూ సమానంగా ఉంది — కవి రాక్షసుల పరాక్రమాన్నీ వర్ణిస్తాడు, వానరుల పరాక్రమాన్నీ వర్ణిస్తాడు. రాక్షసుల ఆయుధాలు శస్త్రాలు — బాణాలు, గదలు, పట్టిసాలు, పరిఘలు, త్రిశూలాలు; వానరులవి మాత్రం ప్రాకృతికమైనవి — చెట్లు, శిలలు. ఈ వైరుధ్యం నాగరికతకూ ప్రకృతికీ మధ్య యుద్ధంలా ఉంది. ‘అమర్షజనితోద్ధర్షాః’ (అసహనం వల్ల పుట్టిన ఉత్సాహం గలవారు) అనే పదం సూక్ష్మమైనది — పీడ వల్ల క్రోధం, క్రోధం వల్ల ఉత్సాహం పుడతాయి. వానరులు తమ పేర్లు ఘోషించడం ప్రాచీన యుద్ధధర్మంలో అంగం — యోధుడు తన పేరు బిగ్గరగా చెబుతూ శత్రువును ఆహ్వానిస్తాడు, తన కులగౌరవాన్ని స్థాపిస్తాడు. బాణాలతో చీలినా వానరులు పారిపోరు, చెట్లను పట్టుకుంటారు — ఇది వారి ధైర్యానికి ప్రమాణం. ఈ సర్గ ఆరంభం గత సర్గ ముగింపు నుంచి కొనసాగుతుంది — ధూమ్రాక్షుడు వానరసేనను చూశాడు, ఇక్కడ వానరులు అతనిని చూస్తారు. ‘ప్రహృష్టాః’ (ఆనందించినవారు) అనే పదం వానరులు భయంతో కాక ఆనందంతో యుద్ధం ప్రారంభిస్తారని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే రామలక్ష్మణులు విముక్తులయ్యారు. రాక్షసుల బాణాలు ‘కంకపత్రాలు’ — కంకపక్షి రెక్కలు కట్టినవి, దానితో అవి సూటిగా వెళతాయి. ‘భూమిసమీకృతాః’ (నేలమట్టం చేయబడ్డారు) అనే పదం రాక్షసులు పూర్తిగా కూలిపోవడాన్ని చూపుతుంది — వారు నేలతో సమానమయ్యారు. వానరులూ రాక్షసులూ పరస్పరం సమబలులని కవి మొదట చూపుతాడు, దానితో ముందు హనుమంతుని జోక్యపు ప్రాముఖ్యం స్పష్టమవుతుంది. ఇలా యుద్ధారంభం రెండు పక్షాల సమాన ఉత్సాహంతో జరుగుతుంది.

రకరకాల శిలలతో, అనేక కొమ్మలు గల చెట్లతో వానర రాక్షసుల అద్భుతమైన ఘోరయుద్ధం జరిగింది. జయోత్సాహంతో ఉన్న వానరుల చేత కొందరు రాక్షసులు మథించబడ్డారు; రక్తం తాగే కొందరు నోళ్ళ నుంచి రక్తం కక్కారు. కొందరు పక్కలు చీలిపోయారు, కొందరు చెట్ల కింద రాశులుగా పడ్డారు, కొందరు శిలలతో చూర్ణమయ్యారు, కొందరు పళ్ళతో చీల్చబడ్డారు. మథించబడిన ధ్వజాలతో, విరిగి పడిన ఖడ్గాలతో, ధ్వంసమైన రథాలతో కొందరు నిశాచరులు వ్యథ చెందారు. వనవాసుల పర్వతశిఖరాలతో మథించబడిన పర్వతాకార గజేంద్రాలతో, ఆరోహకులతో కూడిన గుర్రాలతో భూతలం నిండిపోయింది. భయంకర విక్రమం గల వేగవంతులైన వానరులు దూకి, ఎగిరి వాడి గోళ్ళతో రాక్షసుల ముఖాలను చీల్చివేశారు. విషణ్ణ వదనాలతో, చెదిరిన జుట్టుతో ఉన్న వారు రక్తపు వాసనకు మూఢులై మళ్ళీ నేలపై కూలారు. మరికొందరు పరమ క్రోధంతో ఉన్న భయంకర విక్రములైన రాక్షసులు వజ్రస్పర్శ వంటి అరచేతులతోనే వానరుల మీదికి పరుగెత్తారు. అలా పడగొడుతూ వేగంగా వచ్చిన వారిని మరింత వేగవంతులైన వానరులు పిడికిళ్ళతో, పాదాలతో, పళ్ళతో, చెట్లతో మోది పడగొట్టారు. ఈ భాగంలో యుద్ధపు భీషణత పూర్తిగా చిత్రించబడింది — రక్తం కక్కడం, పక్కలు చీల్చడం, శిలలతో చూర్ణం చేయడం, పళ్ళతో చీల్చడం. ‘రుధిరభోజనాః’ (రక్తం తాగేవారు) అనే విశేషణం వ్యంగ్యంగా వాడబడింది — ఇతరుల రక్తం తాగేవారు ఈ రోజు తమ నోళ్ళ నుంచే రక్తం కక్కుతున్నారు. పదమూడవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, అందులో ఏనుగులూ గుర్రాలూ కూలడం వర్ణించబడుతుంది. ‘రక్తపు వాసనకు మూఢులై’ అనే వర్ణన మనస్తత్వపరమైనది — రక్తపు వాసనే భయం పుట్టిస్తుంది. వానరుల ‘దూకి, ఎగిరి’ అనే గతి వారి ప్లవగ స్వభావాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — వారు దూకి కొడతారు. రాక్షసులు కూడా శస్త్రాలు లేకుండా అరచేతులతోనే కొడతారు — యుద్ధం శస్త్రయుద్ధం నుంచి బాహుయుద్ధంగా మారింది. ‘కొందరు… కొందరు…’ అనే పునరావృత్తితో కవి యుద్ధపు బహువిధత్వాన్ని చూపుతాడు — ప్రతి రాక్షసుడూ వేరే రీతిలో పడతాడు. ఈ శైలి మహాకావ్యపు యుద్ధవర్ణనలలో సామాన్యం. రథాల, ధ్వజాల, ఖడ్గాల వినాశం రాక్షసుల వైభవపు వినాశాన్ని సూచిస్తుంది. పర్వతాకార గజాలు పర్వతశిఖరాలతోనే మథించబడ్డాయి — ‘పర్వత’ అనే పదపు పునరావృత్తి చమత్కారాన్ని కలిగిస్తుంది. వానరుల గోళ్ళే వారి శస్త్రాలు; వారు రాక్షసుల ముఖాలను చీల్చుతారు. చివరికి యుద్ధం శస్త్రరహితమైంది, అందులో పిడికిళ్ళూ పాదాలూ పళ్ళూ ఆయుధాలు. ఇలా యుద్ధపు మొదటి భాగం వానరులకు అనుకూలం, దానితో ధూమ్రాక్షునికి క్రోధం పుడుతుంది.

సైన్యం చెదిరిపోవడం చూసి రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన ధూమ్రాక్షుడు రోషంతో యుద్ధం చేయాలనుకునే వానరులను సంహరించాడు. కొందరు వానరులు ప్రాసాలతో మథించబడి రక్తం స్రవించారు; కొందరు ముద్గరాలతో కొట్టబడి నేలపై పడ్డారు. కొందరు పరిఘలతో మథించబడ్డారు, కొందరు భిందిపాలాలతో చీల్చబడ్డారు, కొందరు పట్టిసాలతో మథించబడి విలవిలలాడుతూ ప్రాణాలు విడిచారు. కొందరు వనవాసులు రక్తంతో తడిసి నేలపై హతులయ్యారు; కొందరు బాగా కోపించిన రాక్షసుల చేత యుద్ధంలో తరిమివేయబడి కనుమరుగయ్యారు. కొందరు గుండెలు చీలి ఒక పక్కకు ఒరిగి పడుకున్నారు; కొందరు త్రిశూలాలతో చీల్చబడి పేగులు బయటపడ్డాయి. వానర రాక్షసులతో కిక్కిరిసిన, శస్త్రాలతో నిండిన, శిలలతో చెట్లతో సంకులమైన ఆ అతి భయంకరమైన మహాయుద్ధం ప్రకాశించింది. ధనుస్సుల అల్లెత్రాళ్ళే మధురమైన వీణాతంత్రులుగా, ఎక్కిళ్ళే తాళంగా, మందమైన మూలుగులే గీతంగా గల ఆ యుద్ధం ఒక గాంధర్వ సంగీతోత్సవంలా ప్రకాశించింది. ధనుస్సు చేతబట్టిన ధూమ్రాక్షుడు మాత్రం రణాగ్రంలో నవ్వుతూ బాణవర్షాలతో ఆ వానరులను దిక్కులకు తరిమివేశాడు. ఈ భాగంలో ధూమ్రాక్షుని పరాక్రమం ప్రదర్శించబడుతుంది — అతడు కేవలం గర్వితుడు కాదు, వీరుడు కూడా. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం కావ్యదృష్టితో ఈ సర్గకు రత్నం — యుద్ధాన్ని సంగీతోత్సవంతో పోలుస్తుంది. ధనుస్సు అల్లెత్రాడు వీణ తంత్రిలా మధురంగా మోగుతుంది; దెబ్బతిన్నవారి ఎక్కిళ్ళు తాళం లాంటివి; మందమైన మూలుగు గీతం లాంటిది. ఈ రూపకం యుద్ధపు భీషణతను కూడా సౌందర్యంతో కప్పుతుంది — కవి కరుణ రౌద్ర రసాలను మిళితం చేస్తాడు. ధూమ్రాక్షుడు మళ్ళీ ‘నవ్వుతూ’ — గత సర్గలో బయలుదేరినప్పుడు కూడా అతడు నవ్వుతూనే ఉన్నాడు; ఈ నవ్వు అతని చివరిది. పేగులు బయటపడడం మొదలైన భీషణ వివరాలు యుద్ధపు యథార్థతను చూపుతాయి; వాల్మీకి యుద్ధపు దుఃఖాన్ని దాచడు. ‘రోషేణ’ (రోషంతో) అనే పదంతో ధూమ్రాక్షుని ప్రతిక్రియ తన సైన్యపు పరాజయ ఫలమని తెలుస్తుంది. అతని ఆయుధాలు బహువిధాలు — ప్రాసం, ముద్గరం, పరిఘ, భిందిపాలం, పట్టిసం, త్రిశూలం, ధనుస్సు — కాబట్టి అతడు అన్ని శస్త్రాలలోనూ నిపుణుడు. వానరుల మరణ వర్ణన కూడా రాక్షసుల మరణ వర్ణనలాగే విస్తారంగా ఉంది; కవి నిష్పక్షపాతి. ‘తరిమివేయబడి కనుమరుగయ్యారు’ అనే పదాలతో పారిపోవడం కూడా పరాజయపు రూపమేనని సూచించబడుతుంది. ధూమ్రాక్షుని బాణవర్షం వానరులను దిక్కులకు తరిమివేస్తుంది — గత సర్గలలో ఇంద్రజిత్తులాగే అతడు కూడా ధనుస్సుతోనే సేనను భయపెడతాడు, కానీ అతని ఎదుట హనుమంతుడు ఉన్నాడు. యుద్ధపు సంగీత రూపకమే ఈ భాగానికి కేంద్రం.

ధూమ్రాక్షుని చేత పీడించబడి వ్యథ చెందిన సైన్యాన్ని చూసి మారుతి బాగా కోపించి విశాలమైన శిలను పట్టుకుని ఎదుర్కొన్నాడు. క్రోధంతో రెట్టింపు ఎర్రబడిన కళ్ళు గల, తండ్రి వాయువుతో సమానమైన పరాక్రమం గల అతడు ఆ శిలను ధూమ్రాక్షుని రథం మీదికి విసిరాడు. పడుతున్న శిలను చూసి తొట్రుపాటుతో గదను ఎత్తిపట్టి ధూమ్రాక్షుడు వేగంగా రథం నుంచి దూకి నేలపై నిలిచాడు. ఆ శిల అతని రథాన్ని చక్రాలతో, కూబరంతో, గుర్రాలతో, ధ్వజంతో, ధనుస్సుతో సహా మథించి నేలపై పడింది. వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు అతని రథాన్ని విరగగొట్టి, బోదెలూ కొమ్మలూ గల చెట్లతో రాక్షసులను సంహరించాడు. రాక్షసులు తలలు పగిలి రక్తంతో తడిసిపోయారు, ఇతరులు చెట్లతో మథించబడి నేలపై కూలారు. రాక్షససైన్యాన్ని తరిమివేసి వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు పర్వతశిఖరాన్ని తీసుకుని ధూమ్రాక్షుని మీదికి పరుగెత్తాడు. వీర్యవంతుడైన ధూమ్రాక్షుడు అతడు మీదికి వస్తుండడం చూసి గదను ఎత్తిపట్టి గర్జిస్తూ హఠాత్తుగా హనుమంతుని మీదికి దూసుకువెళ్ళాడు. గత సర్గలో ధూమ్రాక్షుడు హనుమంతుడు ఉన్న పశ్చిమద్వారానికి వెళ్ళాడు; కాబట్టి వారిద్దరి సంఘర్షణ అనివార్యం. ‘తండ్రితో సమానమైన పరాక్రమం గలవాడు’ అనే విశేషణం హనుమంతుడు వాయుపుత్రుడని గుర్తుచేస్తుంది — వాయువులాగే అతని వేగమూ అడ్డులేనిది. శిల వర్ణన విస్తారమైనది — చక్రం, కూబరం, గుర్రాలు, ధ్వజం, ధనుస్సు — అన్నీ ఒకే దెబ్బతో నశించాయి. ధూమ్రాక్షుడు ‘తొట్రుపాటుతో’ రథం నుంచి దూకుతాడు — మొదటిసారి అతని నవ్వు భయంగా మారింది. అయినా అతడు పారిపోడు, గదను ఎత్తిపట్టి ఎదురుగా పరుగెత్తుతాడు — ఇది అతని వీరత్వపు చివరి పరిచయం. హనుమంతుని ప్రవేశం నిర్ణాయకమైన క్షణం — సేన వ్యథ చెందినప్పుడే అతడు వస్తాడు. అతని మొదటి దెబ్బ యోధుని కాదు, రథాన్ని లక్ష్యం చేసుకుంటుంది — రథం లేని యోధుడు బలహీనుడవుతాడు. తరువాత అతడు ధూమ్రాక్షుని సైన్యాన్ని నాశనం చేస్తాడు, చివరికే నాయకునిపై దాడి చేస్తాడు — ఇది యుద్ధనీతి. ‘పర్వతశిఖరం’ అతని ఆయుధం — హనుమంతుడు పర్వతాలను కూడా పెకలించగలడు, ముందు ఓషధిపర్వతాన్ని తెచ్చినట్లు. ధూమ్రాక్షునికి ‘గర్జిస్తూ’ అనే విశేషణం అతని చివరి దర్పాన్ని చూపుతుంది — అతడు గర్జిస్తూ మృత్యువు వైపు పరుగెత్తుతాడు. రాక్షసులు ‘రక్తంతో తడిసిపోయారు’ అనే వర్ణన వారి పరాజయపు సంపూర్ణతను చూపుతుంది.

కోపించిన ధూమ్రాక్షుడు రోషంతో అనేక ముళ్ళు గల ఆ గదను హనుమంతుని తలపై పడవేశాడు. భయంకర వేగం గల ఆ గదతో అక్కడ కొట్టబడినా, వాయువు వంటి బలం గల ఆ కపి ఆ దెబ్బను లెక్కచేయకుండా ధూమ్రాక్షుని తల మధ్యలో పర్వతశిఖరాన్ని పడవేశాడు. పర్వతశిఖరంతో కొట్టబడిన అతడు అన్ని అవయవాలూ విచ్చుకుపోయి, చెల్లాచెదురైన పర్వతంలా హఠాత్తుగా నేలమీద కూలాడు. ధూమ్రాక్షుడు హతుడవడం చూసి, చావగా మిగిలిన నిశాచరులు వానరుల చేత చంపబడుతూ భయపడి లంకలోకి ప్రవేశించారు. ఆ వాయుపుత్రుడు, మహాత్ముడు శత్రువులను సంహరించి, రక్తాన్ని మోసే నదులను ప్రవహింపజేసి, శత్రువధ వల్ల శ్రమ కలిగినా కపుల చేత బాగా పూజించబడుతూ ఆనందం పొందాడు. హనుమంతుని శౌర్యం ఇక్కడ రెండు విధాలుగా ప్రకాశిస్తుంది — శత్రువు దెబ్బను ఉపేక్షించడంతో, తన దెబ్బ నిర్ణాయకమవడంతో. ‘ఆ దెబ్బను లెక్కచేయకుండా’ అనే మాట అనేక ముళ్ళ గద కూడా అతని వజ్రదేహాన్ని బాధించలేదని సూచిస్తుంది. ‘చెల్లాచెదురైన పర్వతంలా’ అనే ఉపమానం ధూమ్రాక్షుని విశాల శరీరాన్నీ, అతని సంపూర్ణ వినాశాన్నీ చూపుతుంది. ముప్పై ఏడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘పపాత సహసా భూమౌ…’, ‘ధూమ్రాక్షం నిహతం దృష్ట్వా…’, ‘త్రస్తాః ప్రవివిశుర్లంకాం…’ అనే మూడు అర్ధభాగాలు. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో రచించబడింది. ‘క్షతజవహాః సరితః’ (రక్తాన్ని మోసే నదులు) అనే రక్తనదుల వర్ణన యుద్ధపు గొప్పతనాన్ని చూపుతుంది. శత్రువధ వల్ల కలిగిన శ్రమ కూడా కపుల పూజతో శాంతించింది — సహచరుల ప్రశంసే వీరునికి శ్రేష్ఠమైన పురస్కారం. ధూమ్రాక్షుని వధతో రావణుని మొదటి సేనాపతి హతుడయ్యాడు; తరువాతి సర్గలో వజ్రదంష్ట్రుడు పంపబడతాడు. సుందరకాండలో అక్షకుమారుని వధలో లాగే హనుమంతుని యశస్సు ఇక్కడ మళ్ళీ స్థాపించబడుతుంది.

அச்சந்தரும் பராக்கிரமமுடைய ராக்ஷசனான தூம்ராக்ஷன் புறப்பட்டு வருவதைக் கண்டு, போரை விரும்பிய வானரர்கள் அனைவரும் களிப்புற்று முழங்கினர். அந்த வானரர்களுக்கும் ராக்ஷசர்களுக்கும் இடையே மிகக் கொந்தளிப்பான போர் மூண்டது — அவர்கள் கொடிய மரங்களாலும் சூலங்களாலும் முத்கரங்களாலும் ஒருவரை ஒருவர் கொன்றனர். ராக்ஷசர்களால் கொடிய வானரர்கள் எல்லாப் பக்கங்களிலும் வெட்டப்பட்டனர்; வானரர்களாலும் ராக்ஷசர்கள் மரங்களால் தரைமட்டமாக்கப்பட்டனர். மிகவும் சினங்கொண்ட ராக்ஷசர்கள் கொடிய தோற்றமுடைய, கங்க இறகுடைய, நேராகச் செல்லும் கூரிய அம்புகளால் வானரர்களைத் துளைத்தனர். அச்சமூட்டும் கதைகளாலும், பட்டிசங்களாலும், கூடமுத்கரங்களாலும், கொடிய வண்ணமயமான பரிகங்களாலும், கையில் பற்றிய திரிசூலங்களாலும் அவர்கள் வானரர்களைப் பிளந்தனர். ராக்ஷசர்களால் பிளக்கப்பட்ட பெருவலிமையுடைய அந்த வானரர்கள், பொறுமையின்மையால் பிறந்த ஊக்கத்துடன், அஞ்சாதவர்கள் போலச் செயல்பட்டனர். அம்புகளால் உடல் பிளக்கப்பட்டு, சூலங்களால் உடல் துளைக்கப்பட்ட அந்த வானரப் படைத்தலைவர்கள் அங்கே மரங்களையும் பாறைகளையும் பற்றினர். அச்சந்தரும் வேகமுடைய அந்த வானரர்கள் அங்குமிங்கும் முழங்கியபடி வீரர்களான ராக்ஷசர்களைக் கலக்கினர்; தங்கள் பெயர்களையும் உரக்கச் சொன்னார்கள். போரின் வருணனை இரு தரப்புக்கும் சமமானது — கவிஞர் ராக்ஷசர்களின் பராக்கிரமத்தையும், வானரர்களின் பராக்கிரமத்தையும் வருணிக்கிறார். ராக்ஷசர்களின் ஆயுதங்கள் படைக்கலங்கள் — அம்புகள், கதைகள், பட்டிசங்கள், பரிகங்கள், திரிசூலங்கள்; வானரர்களுடையவையோ இயற்கையானவை — மரங்கள், பாறைகள். இந்த முரண் நாகரிகத்துக்கும் இயற்கைக்குமான போர் போல. ‘பொறுமையின்மையால் பிறந்த ஊக்கம்’ என்ற சொல் நுட்பமானது — வலியால் சினமும், சினத்தால் ஊக்கமும் பிறக்கின்றன. வானரர்கள் தங்கள் பெயரை அறிவிப்பது பண்டைய போர் அறத்தின் ஒரு பகுதி — வீரன் தன் பெயரை உரக்கச் சொல்லிப் பகைவனை அறைகூவுகிறான், தன் குலப் பெருமையையும் நிலைநாட்டுகிறான். அம்புகளால் பிளக்கப்பட்டும் வானரர்கள் ஓடவில்லை, மரங்களைப் பற்றுகிறார்கள் — இது அவர்களுடைய மனவுறுதிக்குச் சான்று. இந்தச் சர்க்கத்தின் தொடக்கம் முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவிலிருந்து தொடர்கிறது — தூம்ராக்ஷன் வானரப் படையைக் கண்டான்; இங்கே வானரர்கள் அவனைக் காண்கிறார்கள். ‘களிப்புற்று’ என்ற சொல் வானரர்கள் அச்சத்தால் அல்ல, மகிழ்ச்சியோடு போரைத் தொடங்குகிறார்கள் என்று குறிக்கிறது; ஏனெனில் ராம லக்ஷ்மணர் விடுபட்டுவிட்டனர். ராக்ஷசர்களின் அம்புகள் ‘கங்க இறகுடையவை’ — கங்கப் பறவையின் இறகுகள் பொருத்தப்பட்டவை; அதனால் அவை நேராகச் செல்கின்றன. ‘தரைமட்டமாக்கப்பட்டனர்’ என்ற சொல் ராக்ஷசர்கள் முற்றிலும் வீழ்த்தப்பட்டதைக் காட்டுகிறது — நிலத்தோடு சமமானார்கள். வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் ஒருவருக்கொருவர் சம வலிமையுடையவர்கள் என்று கவிஞர் முதலில் காட்டுகிறார்; இதனால் பின்னர் அனுமனின் தலையீட்டின் முக்கியத்துவம் தெளிவாகிறது. இவ்வாறு போரின் தொடக்கம் இரு தரப்பின் சம ஊக்கத்தோடு நிகழ்கிறது.

பலவகைப் பாறைகளாலும் பல கிளைகளுடைய மரங்களாலும் வானரர்களுக்கும் ராக்ஷசர்களுக்கும் இடையே வியப்பூட்டும் கொடிய போர் நடந்தது. வெற்றியால் பெருமிதம் கொண்ட வானரர்களால் சில ராக்ஷசர்கள் நசுக்கப்பட்டனர்; குருதியை உணவாகக் கொள்ளும் சிலர் வாயால் குருதியைக் கக்கினர். சிலர் விலாப்புறங்களில் பிளக்கப்பட்டனர், சிலர் மரங்களால் குவியலாக்கப்பட்டனர், சிலர் பாறைகளால் தூளாக்கப்பட்டனர், சிலர் பற்களால் கிழிக்கப்பட்டனர். கலக்கப்பட்ட கொடிகளாலும், உடைந்து வீழ்ந்த வாள்களாலும், சிதைக்கப்பட்ட தேர்களாலும் சில இரவில் உலவுவோர் வருந்தினர். காட்டில் வாழும் வானரர்களின் மலைச்சிகரங்களால் நசுக்கப்பட்ட மலை போன்ற யானையரசர்களாலும், வீரர்களோடு கூடிய குதிரைகளாலும் நிலப்பரப்பு நிறைந்திருந்தது. அச்சந்தரும் பராக்கிரமமும் வேகமும் உடைய வானரர்கள் தாவியும் மேலெழுந்தும் கூரிய நகங்களால் ராக்ஷசர்களின் முகங்களைக் கிழித்தனர். வாடிய முகங்களுடன், தலைமுடி சிதறியவர்களாய், குருதி மணத்தால் மயங்கிய அவர்கள் மீண்டும் தரையில் விழுந்தனர். மிகவும் சினங்கொண்ட, அச்சந்தரும் பராக்கிரமமுடைய மற்ற ராக்ஷசர்களோ வஜ்ரத்தின் தீண்டலுக்கு நிகரான உள்ளங்கைகளாலேயே வானரர்களை நோக்கிப் பாய்ந்தனர். இன்னும் வேகமான வானரர்களால், வீழ்த்த வந்த அந்த வேகமுடைய ராக்ஷசர்கள் முஷ்டிகளாலும் கால்களாலும் பற்களாலும் மரங்களாலும் அடித்து வீழ்த்தப்பட்டனர். இந்தப் பகுதியில் போரின் கொடுமை முழுமையாகச் சித்திரிக்கப்பட்டுள்ளது — குருதி கக்குதல், விலாப்புறம் பிளத்தல், பாறையால் தூளாக்குதல், பற்களால் கிழித்தல். ‘குருதியை உணவாகக் கொள்பவர்கள்’ என்ற அடைமொழி முரண்நகையாகப் பயன்படுத்தப்படுகிறது — பிறருடைய குருதியைக் குடித்தவர்கள் இன்று தங்கள் வாயால் குருதியைக் கக்குகிறார்கள். பதின்மூன்றாம் சுலோகம் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது; அதில் யானைகளும் குதிரைகளும் விழுவது வருணிக்கப்படுகிறது. ‘குருதி மணத்தால் மயங்கிய’ என்ற வருணனை மன இயல் சார்ந்தது — குருதியின் மணமே அச்சத்தை எழுப்புகிறது. வானரர்களின் ‘தாவியும் மேலெழுந்தும்’ என்ற அசைவு அவர்களுடைய தாவும் இயல்பை நினைவூட்டுகிறது — அவர்கள் குதித்துக் குதித்து அடிக்கிறார்கள். ராக்ஷசர்களும் ஆயுதமின்றி உள்ளங்கைகளாலேயே அடிக்கிறார்கள் — போர் ஆயுதப் போரிலிருந்து கைகலப்பாக மாறியது. ‘சிலர்… சிலர்…’ என்ற திரும்பவருதலால் கவிஞர் போரின் பன்முகத்தைக் காட்டுகிறார் — ஒவ்வொரு ராக்ஷசனும் வெவ்வேறு வகையில் விழுகிறான். இந்த நடை பெருங்காப்பியங்களின் போர் வருணனைகளில் பொதுவானது. தேர்கள், கொடிகள், வாள்கள் ஆகியவற்றின் அழிவு ராக்ஷசர்களின் செல்வச் சிறப்பின் அழிவைக் குறிக்கிறது. மலை போன்ற யானைகள் மலைச்சிகரங்களாலேயே நசுக்கப்படுகின்றன — ‘மலை’ என்ற சொல்லின் திரும்பவருதல் நயம் விளைவிக்கிறது. வானரர்களின் நகங்களே அவர்களுடைய ஆயுதங்கள்; அவற்றால் அவர்கள் ராக்ஷசர்களின் முகங்களைக் கிழிக்கிறார்கள். இறுதியில் போர் ஆயுதமற்றதாயிற்று; அங்கே முஷ்டிகளும் கால்களும் பற்களுமே ஆயுதங்கள். இவ்வாறு போரின் முதல் பகுதி வானரர்களுக்குச் சாதகமாக உள்ளது; இதனால் தூம்ராக்ஷனின் சினம் எழுகிறது.

படை சிதறி ஓடுவதைக் கண்டு ராக்ஷசருள் காளையான தூம்ராக்ஷன் சினத்துடன் போரிட விரும்பிய வானரர்களைப் படுகொலை செய்தான். சில வானரர்கள் பிராசங்களால் நசுக்கப்பட்டுக் குருதி பெருக்கினர்; சிலர் முத்கரங்களால் அடிக்கப்பட்டுத் தரையில் விழுந்தனர். சிலர் பரிகங்களால் நசுக்கப்பட்டனர், சிலர் பிண்டிபாலங்களால் பிளக்கப்பட்டனர், சிலர் பட்டிசங்களால் நசுக்கப்பட்டுத் துடித்து உயிரிழந்தனர். காட்டில் வாழும் சிலர் குருதியில் நனைந்து தரையில் கொல்லப்பட்டனர்; சிலர் போரில் சினங்கொண்ட ராக்ஷசர்களால் விரட்டப்பட்டு மறைந்தனர். சிலர் நெஞ்சு பிளக்கப்பட்டு ஒரு பக்கமாகக் கிடத்தப்பட்டனர்; சிலர் திரிசூலங்களால் கிழிக்கப்பட்டுக் குடல்கள் வெளிவந்தனர். வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் நெருங்கியதும், ஆயுதங்கள் நிறைந்ததும், பாறைகளும் மரங்களும் நிறைந்ததுமான அந்த மிக அச்சமூட்டும் பெரும்போர் பெரிதும் ஒளிர்ந்தது. வில் நாண் என்ற யாழ் நரம்பால் இனிமையானதும், விக்கல்கள் என்ற தாளம் கூடியதும், மெல்லிய முனகல்கள் என்ற பாடல் உடையதுமான அந்தப் போர் ஒரு இசை நிகழ்ச்சி போலத் திகழ்ந்தது. கையில் வில்லுடன் தூம்ராக்ஷனோ போர்முனையில் சிரித்தபடி அம்பு மழைகளால் அந்த வானரர்களைத் திசைகளுக்கு விரட்டினான். இந்தப் பகுதியில் தூம்ராக்ஷனின் பராக்கிரமம் காட்டப்படுகிறது — அவன் செருக்குடையவன் மட்டுமல்ல, வீரனும் ஆவான். இருபத்து நான்காம் சுலோகம் கவிதை நோக்கில் இந்தச் சர்க்கத்தின் மணி — போர் இசை விழாவோடு ஒப்பிடப்படுகிறது. வில்லின் நாண் வீணையின் நரம்பு போல இனிமையாக ஒலிக்கிறது; அடிபட்டோரின் விக்கல்கள் தாளம் போல; மெல்லிய முனகல் பாடல் போல. இந்த உருவகம் போரின் கொடுமையையும் அழகால் போர்த்துகிறது — கவிஞர் இரக்கச் சுவையையும் வெகுளிச் சுவையையும் கலக்கிறார். தூம்ராக்ஷன் மீண்டும் ‘சிரித்தபடி’ — முந்தைய சர்க்கத்தில் புறப்படும்போதும் அவன் சிரித்துக்கொண்டிருந்தான்; இந்தச் சிரிப்பே அவனுடைய இறுதிச் சிரிப்பு. குடல் வெளிவருதல் முதலிய கொடிய விவரங்கள் போரின் உண்மைநிலையைக் காட்டுகின்றன; வால்மீகி போரின் துயரத்தை மறைப்பதில்லை. ‘சினத்துடன்’ என்ற சொல்லால் தூம்ராக்ஷனின் எதிர்வினை தன் படையின் தோல்வியின் விளைவு என்று அறியப்படுகிறது. அவனுடைய ஆயுதங்கள் பலவகை — பிராசம், முத்கரம், பரிகம், பிண்டிபாலம், பட்டிசம், திரிசூலம், வில்; ஆகவே அவன் எல்லா ஆயுதங்களிலும் வல்லவன். வானரர்களின் சாவின் வருணனையும் ராக்ஷசர்களின் சாவின் வருணனை போலவே விரிவானது; கவிஞர் நடுநிலையானவர். ‘விரட்டப்பட்டு மறைந்தனர்’ என்ற சொற்களால் ஓடுவதும் தோல்வியின் ஒரு வடிவம் என்று குறிக்கப்படுகிறது. தூம்ராக்ஷனின் அம்பு மழை வானரர்களைத் திசைகளுக்கு விரட்டுகிறது — முந்தைய சர்க்கங்களில் இந்திரஜித் போல இவனும் வில்லாலேயே படையை அச்சுறுத்துகிறான்; ஆனால் இவனுக்கு எதிரே அனுமன் இருக்கிறான். போரின் இசை உருவகமே இந்தப் பகுதியின் மையம்.

தூம்ராக்ஷனால் வருத்தப்பட்டு வேதனையுற்ற படையைக் கண்டு மாருதி (அனுமன்) மிகவும் சினந்து ஒரு பெரிய பாறையைப் பற்றிக்கொண்டு எதிர்த்துச் சென்றான். சினத்தால் இருமடங்கு சிவந்த கண்களுடையவனும், தந்தையான வாயுவுக்கு நிகரான பராக்கிரமமுடையவனுமான அவன் அந்தப் பாறையைத் தூம்ராக்ஷனின் தேர்மேல் வீசினான். பாய்ந்து வரும் பாறையைக் கண்டு, பதற்றத்தோடு கதையை உயர்த்திக்கொண்டு தூம்ராக்ஷன் வேகமாகத் தேரிலிருந்து குதித்துத் தரையில் நின்றான். அந்தப் பாறை அவனுடைய தேரைச் சக்கரங்களோடும் ஏர்க்காலோடும், குதிரைகளோடும், கொடியோடும், வில்லோடும் நசுக்கித் தரையில் விழுந்தது. வாயுவின் மைந்தனான அனுமன் அவனுடைய தேரை உடைத்துவிட்டு, அடிமரங்களும் கிளைகளும் உடைய மரங்களால் ராக்ஷசர்களைப் படுகொலை செய்தான். ராக்ஷசர்கள் தலைகள் பிளந்து குருதியில் நனைந்தனர்; மற்றவர்கள் மரங்களால் நசுக்கப்பட்டுத் தரையில் விழுந்தனர். ராக்ஷசப் படையை விரட்டிவிட்டு வாயுவின் மைந்தனான அனுமன் ஒரு மலைச்சிகரத்தை எடுத்துக்கொண்டு தூம்ராக்ஷனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். வீரமுடைய தூம்ராக்ஷன் அவன் பாய்ந்து வருவதைக் கண்டு கதையை உயர்த்தி முழங்கியபடி திடீரென்று அனுமனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். முந்தைய சர்க்கத்தில் தூம்ராக்ஷன் அனுமன் இருந்த மேற்கு வாயிலுக்குச் சென்றிருந்தான்; ஆகவே அவர்களுடைய மோதல் தவிர்க்க முடியாதது. ‘தந்தைக்கு நிகரான பராக்கிரமமுடையவன்’ என்ற அடைமொழி அனுமன் வாயுவின் மைந்தன் என்பதை நினைவூட்டுகிறது — வாயுவைப் போல அவனுடைய வேகம் தடையற்றது. பாறையின் விளைவு விரிவாக வருணிக்கப்படுகிறது — சக்கரம், ஏர்க்கால், குதிரைகள், கொடி, வில் — எல்லாமே ஒரே அடியில் அழிந்தன. தூம்ராக்ஷன் ‘பதற்றத்தோடு’ தேரிலிருந்து குதிக்கிறான் — முதன்முறையாக அவனுடைய சிரிப்பு அச்சமாக மாறுகிறது. இருந்தும் அவன் ஓடவில்லை, கதையை உயர்த்திக்கொண்டு நேருக்கு நேர் பாய்கிறான் — இது அவனுடைய வீரத்தின் இறுதி அறிமுகம். அனுமனின் நுழைவு முடிவுகட்டும் தருணம் — படை வேதனையுற்றிருக்கும்போதே அவன் வருகிறான். அவனுடைய முதல் அடி போர்வீரனை அல்ல, தேரையே குறிவைக்கிறது — தேரற்ற போர்வீரன் வலுவிழக்கிறான். பின்னர் அவன் தூம்ராக்ஷனின் படையை அழிக்கிறான், இறுதியில்தான் தலைவனைத் தாக்குகிறான் — இதுவே போர் உத்தி. ‘மலைச்சிகரம்’ அவனுடைய ஆயுதம் — அனுமன் மலைகளையும் பிடுங்க வல்லவன்; பின்னர் மூலிகை மலையையே கொண்டுவருவான். தூம்ராக்ஷனுக்கான ‘முழங்கியபடி’ என்ற அடைமொழி அவனுடைய இறுதிச் செருக்கைக் காட்டுகிறது — அவன் சாவை நோக்கி முழங்கியபடி ஓடுகிறான். ராக்ஷசர்கள் ‘குருதியில் நனைந்தனர்’ என்ற வருணனை அவர்களுடைய தோல்வியின் முழுமையைக் காட்டுகிறது.

சினங்கொண்ட தூம்ராக்ஷன் சீற்றத்துடன் பல முட்கள் உடைய அந்தக் கதையை அனுமனின் தலைமேல் வீழ்த்தினான். அச்சந்தரும் வேகமுடைய அந்தக் கதையால் அங்கே அடிக்கப்பட்டும், வாயுவின் வலிமையுடைய அந்த வானரன் அந்த அடியைப் பொருட்படுத்தாமல் தூம்ராக்ஷனின் தலையின் நடுவே மலைச்சிகரத்தை வீழ்த்தினான். மலைச்சிகரத்தால் அடிக்கப்பட்ட அவன், எல்லா உறுப்புகளும் விரிந்து சிதறி, சிதறிய மலை போலத் திடீரென்று தரையில் விழுந்தான். தூம்ராக்ஷன் கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு, கொல்லப்பட்டவர்கள் போக எஞ்சிய இரவில் உலவுவோர் வானரர்களால் கொல்லப்பட்டுக்கொண்டே அஞ்சி இலங்கைக்குள் புகுந்தனர். வாயுவின் மைந்தனும் மகாத்மாவுமான அவன் பகைவர்களைக் கொன்று, குருதி பெருக்கெடுக்கும் ஆறுகளை எங்கும் பரப்பி, பகைவரைக் கொன்றதால் களைப்புற்றிருந்தும் வானரர்களால் நன்கு போற்றப்பட்டு மகிழ்ச்சி அடைந்தான். அனுமனின் வீரம் இங்கே இருவகையில் வெளிப்படுகிறது — பகைவனின் அடியைப் பொருட்படுத்தாததிலும், தன் அடியின் முடிவுகட்டும் தன்மையிலும். ‘அந்த அடியைப் பொருட்படுத்தாமல்’ என்ற சொல், பல முட்கள் உடைய கதையும் அவனுடைய வஜ்ர உடலை வருத்தவில்லை என்று குறிக்கிறது. ‘சிதறிய மலை போல’ என்ற உவமை தூம்ராக்ஷனின் பெரிய உடலையும் அதன் முழு அழிவையும் காட்டுகிறது. முப்பத்தேழாம் சுலோகம் ஆறடிகள் கொண்டது — ‘பபாத ஸஹஸா பூமௌ…’, ‘தூம்ராக்ஷம் நிஹதம் த்ருஷ்ட்வா…’, ‘த்ரஸ்தா: ப்ரவிவிசுர்லங்காம்…’ என்ற மூன்று அரைகள். இறுதிச் சுலோகம் புஷ்பிதாக்ரா யாப்பில் அமைந்தது. ‘குருதி பெருக்கெடுக்கும் ஆறுகள்’ என்ற குருதியாறுகளின் வருணனை போரின் பெருமையைக் காட்டுகிறது. பகைவரைக் கொன்றதால் வந்த களைப்பும் வானரர்களின் போற்றுதலால் தணிகிறது — தோழர்களின் புகழ்ச்சியே வீரனுக்குச் சிறந்த பரிசு. தூம்ராக்ஷனின் வதத்தால் ராவணனின் முதல் படைத்தலைவன் கொல்லப்பட்டான்; அடுத்த சர்க்கத்தில் வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் அனுப்பப்படுகிறான். சுந்தரகாண்டத்தில் அக்ஷகுமாரனின் வதத்தில் போல, அனுமனின் புகழ் இங்கே மீண்டும் நிலைநாட்டப்படுகிறது.

ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಹೊರಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಆ ಕಪಿಗಳಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಅತಿತುಮುಲವಾದ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು — ಅವರು ಘೋರವಾದ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಶೂಲ, ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದಲೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಕ್ಷಸರು ಘೋರ ವಾನರರನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕತ್ತರಿಸಿದರು; ವಾನರರೂ ಮರಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೆಲಸಮಗೊಳಿಸಿದರು. ಬಹಳವಾಗಿ ಕೆರಳಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದರು. ಅವರು ಭಯಂಕರವಾದ ಗದೆಗಳಿಂದ, ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ, ಕೂಟಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ, ಘೋರವೂ ವಿಚಿತ್ರವೂ ಆದ ಪರಿಘಗಳಿಂದ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ತ್ರಿಶೂಲಗಳಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ಸೀಳಿದರು. ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಾನರರು ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಭಯವಿಲ್ಲದವರಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿದರು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಿದ ಶರೀರದ, ಶೂಲಗಳಿಂದ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೇಹದ ಆ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರು. ಭೀಮವೇಗದ ಆ ಕಪಿಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಮಥಿಸಿದರು, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದರು. ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಸಮವಾಗಿದೆ — ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ವಾನರರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಆಯುಧಗಳು ಶಸ್ತ್ರಗಳು — ಬಾಣಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಪಟ್ಟಿಶಗಳು, ಪರಿಘಗಳು, ತ್ರಿಶೂಲಗಳು; ವಾನರರವಾದರೋ ಪ್ರಾಕೃತವಾದವು — ಮರಗಳು, ಬಂಡೆಗಳು. ಈ ವಿರೋಧ ನಾಗರಿಕತೆಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಗೂ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧದಂತಿದೆ. ‘ಅಮರ್ಷಜನಿತೋದ್ಧರ್ಷಾಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದದ್ದು — ನೋವಿನಿಂದ ಕೋಪ, ಕೋಪದಿಂದ ಉತ್ಸಾಹ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸುವುದು ಪ್ರಾಚೀನ ಯುದ್ಧಧರ್ಮದ ಅಂಗ — ಯೋಧನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತ ಶತ್ರುವನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಕುಲದ ಗೌರವವನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟರೂ ವಾನರರು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಅವರ ಧೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಅಂತ್ಯದಿಂದ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡನು, ಇಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಅವನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ‘ಪ್ರಹೃಷ್ಟಾಃ’ ಎಂಬ ಪದ ವಾನರರು ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಬಾಣಗಳು ‘ಕಂಕಪತ್ರ’ಗಳು — ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಭೂಮಿಸಮೀಕೃತಾಃ’ — ನೆಲಸಮಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು — ಎಂಬ ಪದ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪತನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ನೆಲದೊಡನೆ ಸಮವಾದರು. ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಮಬಲರು ಎಂದು ಕವಿ ಮೊದಲು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಹನುಮಂತನ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದ ಮಹತ್ತ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಸಮಾನ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಬಗೆಬಗೆಯ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಬಹುಶಾಖೆಗಳ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ವಾನರರಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಅದ್ಭುತವೂ ಘೋರವೂ ಆದ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಜಯದಿಂದ ಮೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರು ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಮಥಿಸಿದರು; ರಕ್ತವನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಕೆಲವರು ಬಾಯಿಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರಿದರು. ಕೆಲವರು ಪಕ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟರು, ಕೆಲವರು ಮರಗಳಿಂದ ರಾಶಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಪುಡಿಪುಡಿಯಾದರು, ಕೆಲವರು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟರು. ಮುರಿದ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ, ಮುರಿದು ಉರುಳಿದ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ, ಧ್ವಂಸವಾದ ರಥಗಳಿಂದ ಕೆಲವು ನಿಶಾಚರರು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರು. ವನವಾಸಿಗಳು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದ ಮಥಿಸಿದ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ಗಜೇಂದ್ರಗಳಿಂದಲೂ, ಸವಾರರೊಡನೆ ಬಿದ್ದ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಭೂಮಿ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಜಿಗಿದು ಹಾರಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಉಗುರುಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಖಗಳನ್ನು ಸೀಳಿದರು. ಬಾಡಿದ ಮುಖದ, ಕೆದರಿದ ಕೂದಲಿನ ಅವರು ರಕ್ತದ ವಾಸನೆಯಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿ ಮತ್ತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರಾದರೋ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ, ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾಗಿ, ವಜ್ರಸ್ಪರ್ಶದಂತಿದ್ದ ಅಂಗೈಗಳಿಂದಲೇ ಕಪಿಗಳ ಮೇಲೆ ಎರಗುತ್ತಿದ್ದರು. ವಾನರರನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವೇಗಶಾಲಿಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಕಾಲುಗಳಿಂದ, ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ, ಮರಗಳಿಂದ ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿದರು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ರಕ್ತ ಕಾರುವುದು, ಪಕ್ಕೆ ಸೀಳುವುದು, ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಪುಡಿಮಾಡುವುದು, ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಸೀಳುವುದು. ‘ರುಧಿರಭೋಜನಾಃ’ — ರಕ್ತವನ್ನು ಆಹಾರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡವರು — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ವಿಡಂಬನೆಯಿಂದ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಇತರರ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದವರು ಇಂದು ತಮ್ಮ ಬಾಯಿಂದಲೇ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತಾರೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳ ಪತನ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಶೋಣಿತಗಂಧೇನ ಮೂಢಾಃ’ — ರಕ್ತದ ವಾಸನೆಯಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತರಾದವರು — ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾದದ್ದು — ರಕ್ತದ ವಾಸನೆಯೇ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ‘ಆಪ್ಲುತ್ಯ ಉತ್ಪ್ಲುತ್ಯ’ — ಜಿಗಿದು ಹಾರಿ — ಎಂಬ ಗತಿ ಅವರ ಹಾರುವ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ನೆಗೆದು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ರಾಕ್ಷಸರೂ ಶಸ್ತ್ರಹೀನರಾಗಿ ಅಂಗೈಗಳಿಂದಲೇ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ — ಯುದ್ಧ ಶಸ್ತ್ರಯುದ್ಧದಿಂದ ಬಾಹುಯುದ್ಧವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಕೆಲವರು… ಕೆಲವರು…’ ಎಂಬ ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಬಹುವಿಧತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶೈಲಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ. ರಥಗಳ, ಧ್ವಜಗಳ, ಖಡ್ಗಗಳ ನಾಶ ರಾಕ್ಷಸರ ವೈಭವದ ನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪರ್ವತಾಕಾರದ ಆನೆಗಳು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದಲೇ ಮಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು — ‘ಪರ್ವತ’ ಎಂಬ ಪದದ ಆವೃತ್ತಿ ಚಮತ್ಕಾರವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಉಗುರುಗಳೇ ಅವರ ಶಸ್ತ್ರಗಳು; ಅವುಗಳಿಂದ ಅವರು ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಖಗಳನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಗೆ ಯುದ್ಧ ಶಸ್ತ್ರಹೀನವಾಯಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಮುಷ್ಟಿಗಳು, ಕಾಲುಗಳು, ಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧಗಳು. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಭಾಗ ವಾನರರಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಕೋಪ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ತನ್ನ ಸೈನ್ಯ ಓಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ರೋಷದಿಂದ ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾದ ವಾನರರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಕೆಲವು ವಾನರರು ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದ ಮಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ರಕ್ತ ಸುರಿಸುವವರಾದರು; ಕೆಲವರು ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಪರಿಘಗಳಿಂದ ಮಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ಕೆಲವರು ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟರು, ಕೆಲವರು ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ ಮಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ತತ್ತರಿಸುತ್ತ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆದರು. ಕೆಲವು ವನವಾಸಿಗಳು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹತರಾದರು; ಕೆಲವರು ಕ್ರುದ್ಧ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಕಣ್ಮರೆಯಾದರು. ಕೆಲವರು ಹೃದಯ ಸೀಳಿಹೋಗಿ ಒಂದು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಮಲಗಿದರು; ಕೆಲವರು ತ್ರಿಶೂಲಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಕರುಳು ಹೊರಬಂದವರಾದರು. ಕಪಿಗಳಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಆವೃತವಾದ ಆ ಅತಿಭಯಂಕರ ಮಹಾಯುದ್ಧ ಶೋಭಿಸಿತು. ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆಯೆಂಬ ತಂತಿಯಿಂದ ಮಧುರವಾದ, ಬಿಕ್ಕಳಿಕೆಗಳೆಂಬ ತಾಳದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮಂದವಾದ ನರಳಾಟವೆಂಬ ಗೀತೆಯುಳ್ಳ ಆ ಯುದ್ಧ ಒಂದು ಗಾಂಧರ್ವ ಸಂಗೀತೋತ್ಸವದಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನಾದರೋ ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಗುತ್ತ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆ ವಾನರರನ್ನು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿಸಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಗರ್ವಿಷ್ಠನಲ್ಲ, ವೀರನೂ ಹೌದು. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಕಾವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದ ರತ್ನ — ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸಂಗೀತೋತ್ಸವಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆ ವೀಣೆಯ ತಂತಿಯಂತೆ ಮಧುರವಾಗಿ ನುಡಿಯುತ್ತದೆ; ಗಾಯಗೊಂಡವರ ಬಿಕ್ಕಳಿಕೆಗಳು ತಾಳದಂತೆ; ಮಂದವಾದ ನರಳಾಟ ಗೀತೆಯಂತೆ. ಈ ರೂಪಕ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ — ಕವಿ ಕರುಣ ಮತ್ತು ರೌದ್ರ ರಸಗಳನ್ನು ಬೆರೆಸುತ್ತಾನೆ. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಮತ್ತೆ ‘ನಗುತ್ತ’ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೊರಡುವಾಗಲೂ ಅವನು ನಗುತ್ತಿದ್ದನು; ಈ ನಗು ಅವನ ಕೊನೆಯ ನಗು. ಕರುಳು ಹೊರಬರುವುದು ಮೊದಲಾದ ಭೀಷಣ ವಿವರಗಳು ಯುದ್ಧದ ಯಥಾರ್ಥತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಯುದ್ಧದ ದುಃಖವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರೋಷೇಣ’ — ರೋಷದಿಂದ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಪರಾಜಯದ ಫಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅವನ ಆಯುಧಗಳು ಬಹುವಿಧ — ಪ್ರಾಸ, ಮುದ್ಗರ, ಪರಿಘ, ಭಿಂದಿಪಾಲ, ಪಟ್ಟಿಶ, ತ್ರಿಶೂಲ, ಬಿಲ್ಲು — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸರ್ವಶಸ್ತ್ರಕುಶಲ. ವಾನರರ ಮರಣದ ವರ್ಣನೆಯೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಮರಣದ ವರ್ಣನೆಯಂತೆಯೇ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿದೆ; ಕವಿ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತಿ. ‘ವಿದ್ರಾವಿತಾಃ ನಷ್ಟಾಃ’ — ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಕಣ್ಮರೆಯಾದರು — ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಪಲಾಯನವೂ ಪರಾಜಯದ ಒಂದು ರೂಪ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ ವಾನರರನ್ನು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನಂತೆ ಇವನೂ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದಲೇ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಇವನ ಎದುರಿಗೆ ಹನುಮಂತನಿದ್ದಾನೆ. ಯುದ್ಧದ ಸಂಗೀತರೂಪಕವೇ ಈ ಭಾಗದ ಕೇಂದ್ರ.

ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಮಾರುತಿಯು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯೊಂದನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಇಮ್ಮಡಿ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ, ತಂದೆ ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮನಾದ ಪರಾಕ್ರಮದ ಅವನು ಆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಗಾಬರಿಯಿಂದ ಗದೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ವೇಗವಾಗಿ ರಥದಿಂದ ಹಾರಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತನು. ಆ ಬಂಡೆ ಅವನ ರಥವನ್ನು — ಚಕ್ರಗಳು, ಕೂಬರ (ನೊಗದ ಕಂಬ), ಕುದುರೆಗಳು, ಧ್ವಜ, ಬಿಲ್ಲು ಸಹಿತ — ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ಅವನ ರಥವನ್ನು ಮುರಿದು, ಕಾಂಡ ಮತ್ತು ಕೊಂಬೆಗಳ ಸಹಿತವಾದ ಮರಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ರಾಕ್ಷಸರು ತಲೆಯೊಡೆದು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದರು, ಇತರರು ಮರಗಳಿಂದ ಮಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಓಡಿಸಿ, ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರವೊಂದನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಗದೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ತಕ್ಷಣವೇ ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಹನುಮಂತನಿದ್ದ ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಸಂಘರ್ಷ ಅನಿವಾರ್ಯ. ‘ಪಿತುಸ್ತುಲ್ಯಪರಾಕ್ರಮಃ’ — ತಂದೆಗೆ ಸಮನಾದ ಪರಾಕ್ರಮದವನು — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಹನುಮಂತನು ವಾಯುಪುತ್ರನೆಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ವಾಯುವಿನಂತೆ ಅವನ ವೇಗವೂ ತಡೆಯಿಲ್ಲದ್ದು. ಬಂಡೆಯ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿದೆ — ಚಕ್ರ, ಕೂಬರ, ಕುದುರೆಗಳು, ಧ್ವಜ, ಬಿಲ್ಲು — ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಏಟಿಗೆ ನಾಶವಾದವು. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ‘ಸಂಭ್ರಮಾತ್’ — ಗಾಬರಿಯಿಂದ — ರಥದಿಂದ ಹಾರುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅವನ ನಗು ಭಯವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು. ಆದರೂ ಅವನು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಗದೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಎದುರಿಗೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ವೀರತೆಯ ಕೊನೆಯ ಪರಿಚಯ. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರವೇಶ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣ — ಸೇನೆ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡಾಗಲೇ ಅವನು ಬರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮೊದಲ ಏಟು ಯೋಧನನ್ನಲ್ಲ, ರಥವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ — ರಥಹೀನನಾದ ಯೋಧ ದುರ್ಬಲನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಷ್ಟೇ ನಾಯಕನ ಮೇಲೆ ಎರಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಯುದ್ಧನೀತಿ. ‘ಗಿರೇಃ ಶಿಖರಮ್’ — ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರ — ಅವನ ಆಯುಧ; ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಕೀಳಲು ಸಮರ್ಥ, ಮುಂದೆ ಓಷಧಿಪರ್ವತವನ್ನು ತರುವಂತೆ. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ‘ವಿನರ್ದಮಾನಃ’ — ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಕೊನೆಯ ದರ್ಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಮೃತ್ಯುವಿನತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ‘ರುಧಿರೋಕ್ಷಿತಾಃ’ — ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದವರು — ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿರುವುದು ಅವರ ಪರಾಜಯದ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ರೋಷದಿಂದ ಅನೇಕ ಮುಳ್ಳುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಗದೆಯನ್ನು ಹನುಮಂತನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಭೀಮವೇಗದ ಆ ಗದೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ವಾಯುಬಲದ ಆ ಕಪಿ ಆ ಏಟನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ತಲೆಯ ನಡುವೆ ಗಿರಿಶಿಖರವನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಗಿರಿಶಿಖರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ, ಅವನು ಕುಸಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ ತಕ್ಷಣವೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಹತರಾಗದೆ ಉಳಿದ ನಿಶಾಚರರು ಕಪಿಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತ ಭಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕರು. ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಪವನಸುತನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಂದು, ರಕ್ತದ ನದಿಗಳನ್ನು ಹರಿಸಿ, ಶತ್ರುಸಂಹಾರದಿಂದ ಆಯಾಸಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಕಪಿಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸನ್ಮಾನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು. ಹನುಮಂತನ ಶೌರ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಏಟನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದಿರುವುದರಲ್ಲಿ, ತನ್ನ ಏಟಿನ ನಿರ್ಣಾಯಕತೆಯಲ್ಲಿ. ‘ತಂ ಪ್ರಹಾರಮ್ ಅಚಿಂತಯನ್’ — ಆ ಏಟನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ — ಎಂಬ ಮಾತು ಅನೇಕ ಮುಳ್ಳುಗಳ ಗದೆಯೂ ಅವನ ವಜ್ರದೇಹವನ್ನು ನೋಯಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕುಸಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ವಿಶಾಲ ಶರೀರವನ್ನೂ ಅವನ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿನಾಶವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ‘ಪಪಾತ ಸಹಸಾ ಭೂಮೌ…’, ‘ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷಂ ನಿಹತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ…’, ‘ತ್ರಸ್ತಾಃ ಪ್ರವಿವಿಶುರ್ಲಂಕಾಂ…’ ಎಂಬ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಕ್ಷತಜವಹಾಃ ಸರಿತಃ’ — ರಕ್ತವನ್ನು ಹರಿಸುವ ನದಿಗಳು — ಎಂಬ ರಕ್ತನದಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಯುದ್ಧದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುಸಂಹಾರದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಆಯಾಸವೂ ಕಪಿಗಳ ಸನ್ಮಾನದಿಂದ ಶಮನವಾಯಿತು — ಸಹಚರರ ಪ್ರಶಂಸೆ ವೀರನಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರಸ್ಕಾರ. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ವಧೆಯಿಂದ ರಾವಣನ ಮೊದಲ ಸೇನಾಪತಿ ಹತನಾದನು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಕುಮಾರನ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ഭീമപരാക്രമിയായ രാക്ഷസൻ ധൂമ്രാക്ഷൻ പുറപ്പെട്ടുവരുന്നതു കണ്ട് യുദ്ധം കാംക്ഷിച്ചിരുന്ന വാനരന്മാരെല്ലാം ഹർഷഭരിതരായി ഗർജിച്ചു. ആ വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും തമ്മിൽ അതിതുമുലമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു — ഭയങ്കരങ്ങളായ മരങ്ങളാലും ശൂലങ്ങളാലും മുദ്ഗരങ്ങളാലും അവർ അന്യോന്യം പ്രഹരിച്ചു. രാക്ഷസന്മാർ ഘോരരായ വാനരന്മാരെ എല്ലാ ഭാഗത്തും വെട്ടിവീഴ്ത്തി; വാനരന്മാരും മരങ്ങൾകൊണ്ട് രാക്ഷസന്മാരെ നിലംപരിശാക്കി. അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായ രാക്ഷസന്മാർ ഭീകരരൂപമുള്ളതും കങ്കത്തൂവൽ പിടിപ്പിച്ചതും നേരേ പായുന്നതുമായ മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങളാൽ വാനരന്മാരെ തുളച്ചു. ഭയങ്കരങ്ങളായ ഗദകളാലും പട്ടിശങ്ങളാലും കൂടമുദ്ഗരങ്ങളാലും ഘോരവും വിചിത്രവുമായ പരിഘങ്ങളാലും കൈയിലേന്തിയ ത്രിശൂലങ്ങളാലും അവർ വാനരന്മാരെ പിളർന്നു. രാക്ഷസന്മാരാൽ പിളർക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന ആ മഹാബലരായ വാനരന്മാർ അമർഷത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ഉത്സാഹത്തോടെ ഭയമില്ലാത്തവരെപ്പോലെ പൊരുതി. ശരങ്ങളാൽ ശരീരം തുളഞ്ഞവരും ശൂലങ്ങളാൽ ദേഹം പിളർന്നവരുമായ ആ വാനരയൂഥപന്മാർ അവിടെ മരങ്ങളും പാറകളും കൈയിലെടുത്തു. ഭീമവേഗമുള്ള ആ വാനരന്മാർ അങ്ങുമിങ്ങും ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് വീരരായ രാക്ഷസന്മാരെ മഥിച്ചു; സ്വന്തം പേരുകൾ ഉറക്കെ വിളിച്ചുപറയുകയും ചെയ്തു. യുദ്ധവർണന ഇരുപക്ഷത്തോടും സമമാണ് — കവി രാക്ഷസന്മാരുടെ പരാക്രമവും വർണിക്കുന്നു, വാനരന്മാരുടേതും. രാക്ഷസന്മാരുടെ ആയുധങ്ങൾ നിർമിതശസ്ത്രങ്ങളാണ് — ശരങ്ങൾ, ഗദകൾ, പട്ടിശങ്ങൾ, പരിഘങ്ങൾ, ത്രിശൂലങ്ങൾ; വാനരന്മാരുടേതോ പ്രകൃതിദത്തങ്ങൾ — മരങ്ങൾ, പാറകൾ. ഈ വൈരുധ്യം സംസ്കൃതിയും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധംപോലെയാണ്. ‘അമർഷജനിതോദ്ധർഷാഃ’ എന്ന പദം സൂക്ഷ്മമാണ് — പീഡയിൽനിന്നു ക്രോധവും ക്രോധത്തിൽനിന്ന് ഉത്സാഹവും ജനിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ സ്വന്തം പേരുകൾ ഘോഷിക്കുന്നത് പ്രാചീനമായ യുദ്ധധർമത്തിന്റെ അംഗമാണ് — യോദ്ധാവ് സ്വന്തം പേര് ഉറക്കെ പറഞ്ഞ് ശത്രുവിനെ വെല്ലുവിളിക്കുകയും സ്വകുലത്തിന്റെ ഗൗരവം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ശരങ്ങളേറ്റു മുറിവേറ്റിട്ടും വാനരന്മാർ ഓടിപ്പോകുന്നില്ല, മറിച്ച് മരങ്ങൾ കൈയിലെടുക്കുന്നു — ഇത് അവരുടെ ധൈര്യത്തിനു തെളിവാണ്. ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിൽനിന്നു തുടരുന്നു — അവിടെ ധൂമ്രാക്ഷൻ വാനരസേനയെ കണ്ടു, ഇവിടെ വാനരന്മാർ അവനെ കാണുന്നു. ‘പ്രഹൃഷ്ടാഃ’ (ഹർഷഭരിതർ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് വാനരന്മാർ ഭയത്തോടെയല്ല, ഹർഷത്തോടെയാണ് യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നത് എന്നാണ്, കാരണം രാമലക്ഷ്മണന്മാർ മോചിതരായിരിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാരുടെ ശരങ്ങൾ ‘കങ്കപത്രങ്ങൾ’ ആണ് — കങ്കപ്പക്ഷിയുടെ തൂവലുകൾ പിടിപ്പിച്ചവ; അതിനാൽ അവ നേരേ പായുന്നു. ‘ഭൂമിസമീകൃതാഃ’ (നിലംപരിശാക്കപ്പെട്ടവർ) എന്ന പദം രാക്ഷസന്മാരുടെ സമ്പൂർണപതനം കാണിക്കുന്നു — അവർ ഭൂമിയോടു സമമായിത്തീർന്നു. വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും പരസ്പരം തുല്യബലരാണെന്ന് കവി ആദ്യം കാണിക്കുന്നു; അതുവഴി പിന്നീടുള്ള ഹനുമാന്റെ ഇടപെടലിന്റെ പ്രാധാന്യം വ്യക്തമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും തുല്യോത്സാഹത്തോടെ യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു.

പലതരം പാറകളാലും ധാരാളം ശാഖകളുള്ള മരങ്ങളാലും വാനരരാക്ഷസന്മാർ തമ്മിൽ അദ്ഭുതകരവും ഘോരവുമായ യുദ്ധം നടന്നു. വിജയത്തിൽ തിളങ്ങുന്ന വാനരന്മാരാൽ ചില രാക്ഷസന്മാർ മഥിക്കപ്പെട്ടു; രക്തം ഭക്ഷിക്കുന്ന ചിലർ വായിലൂടെ രക്തം ഛർദിച്ചു. ചിലരുടെ പാർശ്വങ്ങൾ പിളർന്നു, ചിലർ മരങ്ങളാൽ കൂമ്പാരമാക്കപ്പെട്ടു, ചിലർ പാറകളാൽ ചതച്ചുപൊടിക്കപ്പെട്ടു, ചിലർ പല്ലുകളാൽ കടിച്ചുകീറപ്പെട്ടു. ഉടഞ്ഞ ധ്വജങ്ങളാലും ഒടിഞ്ഞുവീണ വാളുകളാലും തകർന്ന രഥങ്ങളാലും ചില നിശാചരന്മാർ വ്യഥിതരായി. വനവാസികളായ വാനരന്മാരുടെ പർവതശിഖരങ്ങളാൽ മഥിക്കപ്പെട്ട പർവതാകാരമുള്ള ഗജേന്ദ്രന്മാരാലും സവാരിക്കാരോടുകൂടിയ കുതിരകളാലും ഭൂതലം നിറഞ്ഞു. ഭീമപരാക്രമികളും വേഗമേറിയവരുമായ വാനരന്മാർ ചാടിയും കുതിച്ചും മൂർച്ചയേറിയ നഖങ്ങളാൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ മുഖങ്ങൾ മാന്തിക്കീറി. വിഷണ്ണമുഖരും തലമുടി ചിതറിയവരുമായ അവർ രക്തത്തിന്റെ ഗന്ധത്താൽ മോഹിതരായി വീണ്ടും വീണ്ടും നിലത്തുവീണു. എന്നാൽ പരമക്രുദ്ധരും ഭീമപരാക്രമികളുമായ മറ്റു രാക്ഷസന്മാർ വജ്രസ്പർശംപോലെ കഠിനമായ കൈത്തലങ്ങൾ മാത്രമായി വാനരന്മാരുടെനേരേ പാഞ്ഞടുത്തു. വാനരന്മാരെ വീഴ്ത്താൻ ശ്രമിച്ച ആ വേഗശാലികളെ അവരെക്കാൾ വേഗമേറിയ വാനരന്മാർ മുഷ്ടികളാലും കാലുകളാലും പല്ലുകളാലും മരങ്ങളാലും അടിച്ചുവീഴ്ത്തി. ഈ ഭാഗത്ത് യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണത പൂർണമായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — രക്തം ഛർദിക്കൽ, പാർശ്വം പിളരൽ, പാറകളാൽ ചതയൽ, പല്ലുകളാൽ കീറൽ. ‘രുധിരഭോജനാഃ’ (രക്തം ഭക്ഷിക്കുന്നവർ) എന്ന വിശേഷണം വിഡംബനയോടെ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — മറ്റുള്ളവരുടെ രക്തം കുടിച്ചിരുന്നവർ ഇന്ന് സ്വന്തം വായിലൂടെ രക്തം ഛർദിക്കുന്നു. ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും പതനം വർണിക്കുന്ന പതിമൂന്നാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘ശോണിതഗന്ധേന മൂഢാഃ’ (രക്തഗന്ധത്താൽ മോഹിതർ) എന്ന വർണന മനശ്ശാസ്ത്രപരമാണ് — രക്തത്തിന്റെ ഗന്ധംതന്നെ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ‘ആപ്ലുത്യ ഉത്പ്ലുത്യ’ (ചാടിയും കുതിച്ചും) എന്ന ഗതി അവരുടെ പ്ലവഗസ്വഭാവത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവർ ചാടിക്കൊണ്ടാണ് പ്രഹരിക്കുന്നത്. ആയുധമില്ലാതായ രാക്ഷസന്മാരും കൈത്തലങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ പ്രഹരിക്കുന്നു — യുദ്ധം ശസ്ത്രയുദ്ധത്തിൽനിന്നു ബാഹുയുദ്ധമായി മാറി. ‘ചിലർ… ചിലർ…’ എന്ന ആവൃത്തിയിലൂടെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ബഹുവിധത്വം കാണിക്കുന്നു — ഓരോ രാക്ഷസനും വ്യത്യസ്തമായ വിധത്തിൽ വീഴുന്നു. ഈ ശൈലി മഹാകാവ്യങ്ങളിലെ യുദ്ധവർണനകളിൽ സാധാരണമാണ്. രഥങ്ങളുടെയും ധ്വജങ്ങളുടെയും വാളുകളുടെയും നാശം രാക്ഷസന്മാരുടെ വൈഭവത്തിന്റെ നാശത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പർവതാകാരമുള്ള ആനകൾ പർവതശിഖരങ്ങളാൽതന്നെ മഥിക്കപ്പെടുന്നു — ‘പർവത’ എന്ന പദത്തിന്റെ ആവൃത്തി ചമത്കാരം ജനിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ‘കരജങ്ങൾ’ ആയ നഖങ്ങൾതന്നെയാണ് അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ; അവയാൽ അവർ രാക്ഷസന്മാരുടെ മുഖങ്ങൾ കീറുന്നു. ഒടുവിൽ യുദ്ധം ആയുധരഹിതമായി; അവിടെ മുഷ്ടികളും കാലുകളും പല്ലുകളുമാണ് ആയുധങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം വാനരന്മാർക്ക് അനുകൂലമാണ്; അതിൽനിന്നാണ് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ ക്രോധം ഉദിക്കുന്നത്.

തന്റെ സൈന്യം ഓടിപ്പോകുന്നതു കണ്ട് രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ ധൂമ്രാക്ഷൻ രോഷത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ഒരുമ്പെട്ട വാനരന്മാരെ സംഹരിക്കാൻ തുടങ്ങി. ചില വാനരന്മാർ പ്രാസങ്ങളാൽ മഥിക്കപ്പെട്ട് രക്തമൊലിപ്പിച്ചു; ചിലർ മുദ്ഗരങ്ങളാൽ അടിയേറ്റ് നിലത്തുവീണു. ചിലർ പരിഘങ്ങളാൽ ചതഞ്ഞു, ചിലർ ഭിന്ദിപാലങ്ങളാൽ പിളർന്നു, ചിലർ പട്ടിശങ്ങളാൽ മഥിക്കപ്പെട്ട് പിടഞ്ഞ് പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞു. ചില വനവാസികൾ രക്തത്തിൽ കുതിർന്ന് നിലത്തു കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടന്നു; ചിലർ കുപിതരായ രാക്ഷസന്മാരാൽ യുദ്ധത്തിൽ ഓടിക്കപ്പെട്ട് അപ്രത്യക്ഷരായി. ചിലർ ഹൃദയം പിളർന്ന് ഒരുവശം ചരിഞ്ഞു കിടന്നു; ചിലർ ത്രിശൂലങ്ങളാൽ പിളർക്കപ്പെട്ട് കുടലുകൾ പുറത്തുചാടി. വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും തിങ്ങിനിറഞ്ഞതും ശസ്ത്രങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും പാറകളും മരങ്ങളും ചിതറിക്കിടക്കുന്നതുമായ ആ അതിഭീഷണമായ മഹായുദ്ധം ശോഭിച്ചു. വില്ലിന്റെ ഞാണാകുന്ന വീണക്കമ്പിയാൽ മധുരവും, ഇക്കിളിപോലുള്ള മരണവിക്കലുകളാകുന്ന താളത്തോടുകൂടിയതും, മന്ദമായ ഞരക്കമാകുന്ന ഗാനത്തോടുകൂടിയതുമായ ഒരു യുദ്ധഗാന്ധർവമായി (യുദ്ധസംഗീതമായി) അതു ശോഭിച്ചു. ധനുസ്സു കൈയിലേന്തിയ ധൂമ്രാക്ഷനോ രണാഗ്രത്തിൽ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ശരവൃഷ്ടികളാൽ ആ വാനരന്മാരെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിച്ചു. ഈ ഭാഗത്ത് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ പരാക്രമം പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ വെറും ഗർവിയല്ല, വീരനുമാണ്. കാവ്യദൃഷ്ടിയിൽ ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകം ഈ സർഗത്തിന്റെ രത്നമാണ് — യുദ്ധം ഒരു സംഗീതോത്സവത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു. വില്ലിന്റെ ഞാൺ വീണയുടെ കമ്പിപോലെ മധുരമായി നാദം ചെയ്യുന്നു; മുറിവേറ്റവരുടെ വിക്കലുകൾ താളംപോലെ; മന്ദമായ ഞരക്കം ഗാനംപോലെ. ഈ രൂപകം യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണതയെപ്പോലും സൗന്ദര്യംകൊണ്ടു മൂടുന്നു — കവി കരുണരസവും രൗദ്രരസവും കലർത്തുന്നു. ധൂമ്രാക്ഷൻ വീണ്ടും ‘ഹസൻ’ (ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) ആണ് — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ പുറപ്പെടുമ്പോഴും അവൻ ചിരിക്കുകയായിരുന്നു; ഈ ചിരി അവന്റെ അവസാനത്തേതാണ്. കുടൽ പുറത്തുചാടൽ തുടങ്ങിയ ഭീഷണമായ വിവരണങ്ങൾ യുദ്ധത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യം കാണിക്കുന്നു; വാല്മീകി യുദ്ധത്തിന്റെ ദുഃഖം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല. ‘രോഷേണ’ (രോഷത്തോടെ) എന്ന പദത്താൽ ധൂമ്രാക്ഷന്റെ പ്രതികരണം സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ പരാജയത്തിന്റെ ഫലമാണെന്ന് അറിയാം. അവന്റെ ആയുധങ്ങൾ പലവിധമാണ് — പ്രാസം, മുദ്ഗരം, പരിഘം, ഭിന്ദിപാലം, പട്ടിശം, ത്രിശൂലം, ധനുസ്സ്; അതിനാൽ അവൻ സർവശസ്ത്രകുശലനാണ്. വാനരന്മാരുടെ മരണത്തിന്റെ വർണനയും രാക്ഷസന്മാരുടെ മരണവർണനപോലെ വിസ്തൃതമാണ്; കവി നിഷ്പക്ഷനാണ്. ‘വിദ്രാവിതാഃ നഷ്ടാഃ’ (ഓടിക്കപ്പെട്ട് അപ്രത്യക്ഷരായി) എന്ന പദങ്ങളാൽ പലായനവും പരാജയത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ധൂമ്രാക്ഷന്റെ ശരവൃഷ്ടി വാനരന്മാരെ ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടിക്കുന്നു — മുൻസർഗങ്ങളിലെ ഇന്ദ്രജിത്തിനെപ്പോലെ അവനും ധനുസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ സേനയെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നു; എന്നാൽ അവന്റെ മുന്നിൽ ഹനുമാനുണ്ട്. യുദ്ധത്തിന്റെ ഈ സംഗീതരൂപകംതന്നെയാണ് ഈ ഭാഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം.

ധൂമ്രാക്ഷനാൽ പീഡിതമായി വ്യഥിതമായിരിക്കുന്ന സൈന്യത്തെ കണ്ട് മാരുതി അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി ഒരു വലിയ പാറ കൈയിലെടുത്ത് മുന്നോട്ടു ചെന്നു. ക്രോധത്താൽ ഇരട്ടി ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവനും പിതാവായ വായുവിനു തുല്യപരാക്രമിയുമായ അവൻ ആ പാറ ധൂമ്രാക്ഷന്റെ രഥത്തിനുനേരേ എറിഞ്ഞു. പാറ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് പരിഭ്രമത്തോടെ ഗദ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് ധൂമ്രാക്ഷൻ വേഗത്തിൽ രഥത്തിൽനിന്നു ചാടി നിലത്തു നിന്നു. ആ പാറ അവന്റെ രഥത്തെ ചക്രങ്ങളോടും കൂബരത്തോടും കുതിരകളോടും ധ്വജത്തോടും വില്ലോടുംകൂടി തകർത്ത് നിലത്തുവീണു. മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ അവന്റെ രഥം തകർത്തശേഷം തായ്ത്തടികളോടും ശാഖകളോടുംകൂടിയ മരങ്ങളാൽ രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിച്ചു. രാക്ഷസന്മാർ തല പിളർന്ന് രക്തത്തിൽ കുളിച്ചവരായി; മറ്റുചിലർ മരങ്ങളാൽ മഥിക്കപ്പെട്ട് നിലത്തുവീണു. രാക്ഷസസൈന്യത്തെ ഓടിച്ചശേഷം മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ ഒരു പർവതശിഖരം കൈയിലെടുത്ത് ധൂമ്രാക്ഷന്റെനേരേ പാഞ്ഞു. വീര്യവാനായ ധൂമ്രാക്ഷൻ അവൻ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് ഗദ ഉയർത്തി ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് പെട്ടെന്ന് ഹനുമാന്റെനേരേ പാഞ്ഞുചെന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ധൂമ്രാക്ഷൻ ഹനുമാൻ നിന്നിരുന്ന പശ്ചിമദ്വാരത്തിലേക്കാണ് പോയത്; അതിനാൽ അവർ തമ്മിലുള്ള ഏറ്റുമുട്ടൽ അനിവാര്യമായിരുന്നു. ‘പിതുസ്തുല്യപരാക്രമഃ’ (പിതാവിനു തുല്യപരാക്രമി) എന്ന വിശേഷണം ഹനുമാന്റെ വായുപുത്രത്വത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — വായുവിന്റേതുപോലെ അവന്റെ വേഗം തടുക്കാനാവാത്തതാണ്. പാറയുടെ പ്രഹരത്തിന്റെ വർണന വിസ്തൃതമാണ് — ചക്രം, കൂബരം, കുതിരകൾ, ധ്വജം, വില്ല് — എല്ലാം ഒറ്റ പ്രഹരത്താൽ നശിച്ചു. ധൂമ്രാക്ഷൻ ‘സംഭ്രമാത്’ (പരിഭ്രമത്തോടെ) രഥത്തിൽനിന്നു ചാടുന്നു — ആദ്യമായി അവന്റെ ചിരി ഭയമായി മാറുന്നു. എന്നിട്ടും അവൻ ഓടിപ്പോകുന്നില്ല, ഗദ ഉയർത്തി നേരേ പായുന്നു — ഇത് അവന്റെ വീരത്വത്തിന്റെ അവസാനപരിചയമാണ്. ഹനുമാന്റെ പ്രവേശം നിർണായകനിമിഷമാണ് — സേന വ്യഥിതമായിരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെയാണ് അവൻ വരുന്നത്. അവന്റെ ആദ്യപ്രഹരം യോദ്ധാവിനെയല്ല, രഥത്തെയാണ് ലക്ഷ്യമാക്കുന്നത് — രഥമില്ലാത്ത യോദ്ധാവ് ദുർബലനാകുന്നു. പിന്നെ അവൻ ധൂമ്രാക്ഷന്റെ സൈന്യത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു, ഒടുവിൽ മാത്രമാണ് നായകനെ ആക്രമിക്കുന്നത് — ഇതാണ് യുദ്ധനീതി. ‘ഗിരേഃ ശിഖരം’ (പർവതശിഖരം) ആണ് അവന്റെ ആയുധം — ഹനുമാൻ പർവതങ്ങളെപ്പോലും പിഴുതെടുക്കാൻ സമർഥനാണ്; പിന്നീട് അവൻ ഔഷധിപർവതം കൊണ്ടുവരുമല്ലോ. ധൂമ്രാക്ഷന്റെ ‘വിനർദമാനഃ’ (ഗർജിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ അവസാനത്തെ ദർപ്പം കാണിക്കുന്നു — അവൻ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് മരണത്തിലേക്കു പായുന്നു. രാക്ഷസന്മാർ ‘രുധിരോക്ഷിതാഃ’ (രക്തത്തിൽ കുളിച്ചവർ) എന്ന വർണന അവരുടെ പരാജയത്തിന്റെ പൂർണത കാണിക്കുന്നു.

ക്രുദ്ധനായ ധൂമ്രാക്ഷൻ രോഷത്തോടെ ധാരാളം മുള്ളുകളുള്ള ആ ഗദ ഹനുമാന്റെ ശിരസ്സിൽ പതിപ്പിച്ചു. ഭീമവേഗമുള്ള ആ ഗദയാൽ അവിടെ അടിയേറ്റിട്ടും വായുവിന്റെ ബലമുള്ള ആ കപി ആ പ്രഹരം വകവയ്ക്കാതെ ധൂമ്രാക്ഷന്റെ തലയുടെ നടുവിൽ ഗിരിശൃംഗം പതിപ്പിച്ചു. ഗിരിശൃംഗത്താൽ അടിയേറ്റ് എല്ലാ അവയവങ്ങളും വിടർന്ന് അവൻ ചിതറിയ പർവതംപോലെ പെട്ടെന്ന് നിലത്തുവീണു. ധൂമ്രാക്ഷൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട് ബാക്കിയായ നിശാചരന്മാർ വാനരന്മാരാൽ വധിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് ഭയന്ന് ലങ്കയിലേക്കു കടന്നു. ആ മഹാത്മാവായ പവനപുത്രൻ ശത്രുക്കളെ നിഹനിച്ച് രക്തമൊഴുകുന്ന നദികളെ എങ്ങും പരത്തി, ശത്രുവധത്താലുണ്ടായ ശ്രമമുണ്ടായിട്ടും കപികളാൽ നന്നായി പൂജിക്കപ്പെട്ട് ആനന്ദം പ്രാപിച്ചു. ഹനുമാന്റെ ശൗര്യം ഇവിടെ രണ്ടുവിധത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു — ശത്രുവിന്റെ പ്രഹരത്തെ അവഗണിക്കുന്നതിലൂടെയും സ്വന്തം പ്രഹരത്തിന്റെ നിർണായകത്വത്തിലൂടെയും. ‘തം പ്രഹാരം അചിന്തയൻ’ (ആ പ്രഹരം വകവയ്ക്കാതെ) എന്ന വാക്ക് സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ധാരാളം മുള്ളുകളുള്ള ഗദപോലും അവന്റെ വജ്രദേഹത്തെ വേദനിപ്പിച്ചില്ല എന്നാണ്. ‘വികീർണഃ പർവതഃ ഇവ’ (ചിതറിയ പർവതംപോലെ) എന്ന ഉപമ ധൂമ്രാക്ഷന്റെ വിശാലമായ ശരീരവും അവന്റെ സമ്പൂർണനാശവും കാണിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — ‘പപാത സഹസാ ഭൂമൗ…’, ‘ധൂമ്രാക്ഷം നിഹതം ദൃഷ്ട്വാ…’, ‘ത്രസ്താഃ പ്രവിവിശുർലങ്കാം…’ എന്നീ മൂന്ന് അർധങ്ങൾ. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതാണ്. ‘ക്ഷതജവഹാഃ സരിതഃ’ (രക്തമൊഴുകുന്ന നദികൾ) എന്ന രക്തനദികളുടെ വർണന യുദ്ധത്തിന്റെ മഹത്ത്വം കാണിക്കുന്നു. ശത്രുവധത്താലുണ്ടായ ക്ഷീണംപോലും കപികളുടെ പൂജയാൽ ശമിച്ചു — സഹചരന്മാരുടെ പ്രശംസയാണ് വീരന്റെ ശ്രേഷ്ഠമായ പുരസ്കാരം. ധൂമ്രാക്ഷന്റെ വധത്തോടെ രാവണന്റെ ആദ്യസേനാപതി കൊല്ലപ്പെട്ടു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ വജ്രദംഷ്ട്രൻ അയയ്ക്കപ്പെടുന്നു. സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ അക്ഷകുമാരന്റെ വധത്തിലെന്നപോലെ, ഹനുമാന്റെ യശസ്സ് ഇവിടെ വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

Seeing the rākṣasa Dhūmrākṣa of terrible valour coming out, all the monkeys roared with delight, eager for battle. A tumultuous fight broke out between monkeys and rākṣasas, striking at one another with terrible trees, spears and hammers. On every side the fierce monkeys were cut down by the rākṣasas, and the rākṣasas in turn were levelled with the ground by the monkeys' trees. The rākṣasas, in a great rage, pierced the monkeys with sharp, straight-flying arrows fletched with heron feathers, terrible to see; with dreadful maces, pattiśas and treacherous hammers, with fearsome iron bars and the tridents they gripped, they tore at the mighty monkeys. But the monkeys, their fury roused by pain and anger, fought as if they knew no fear. Their bodies pierced by arrows and split by spears, the monkey leaders seized trees and rocks, and, swift and terrible, roaring here and there, they crushed the heroic rākṣasas and shouted out their own names. The fight is described evenly on both sides; the poet gives the rākṣasas their valour as well as the monkeys. The rākṣasas' weapons are forged — arrows, maces, pattiśas, bars, tridents — while the monkeys' are nature's own, trees and rocks, as if civilisation and nature were at war. "Their fury roused by anger" is subtle: pain breeds anger, and anger breeds zeal. Calling out one's own name was part of the ancient code of war: the warrior challenged his foe aloud and upheld the honour of his clan. Pierced by arrows, the monkeys do not flee but seize trees — proof of their courage. The sarga continues from the end of the last: there Dhūmrākṣa saw the monkey army, here the monkeys see him. They begin the fight not in fear but with delight, because Rāma and Lakṣmaṇa are free. The heron feathers make the rākṣasas' arrows fly straight, and "levelled with the ground" shows them utterly felled. At first the poet shows the two sides evenly matched, so that the importance of Hanumān's intervention will stand out later.

With rocks of every kind and many-branched trees, a wonderful and terrible battle raged between monkeys and rākṣasas. Some rākṣasas were crushed by the triumphant monkeys, and some of those blood-drinkers vomited blood from their own mouths. Some had their sides torn open, some were heaped up under trees, some were ground to powder by rocks, some were torn apart by teeth. Some night-rangers were in distress, their banners crushed and broken, their swords knocked from their hands, their chariots shattered. The ground was strewn with lordly elephants huge as mountains, crushed by the forest-dwellers' mountain peaks, and with horses and their riders. The swift monkeys of terrible valour leapt up and leapt again and tore the rākṣasas' faces with their sharp claws, and the rākṣasas, their faces downcast and their hair dishevelled, dazed by the smell of blood, fell again and again to the ground. But other rākṣasas, furious and of terrible valour, rushed at the monkeys with slaps of their palms that struck like thunderbolts; swift as they were at striking others down, they were beaten down by the still swifter monkeys with fists, feet, teeth and trees. Here the horror of the battle is shown in full — the vomiting of blood, the sides torn open, bodies ground by rocks, flesh torn by teeth. "Blood-drinkers" is used with irony: those who drank others' blood now vomit their own. "Dazed by the smell of blood" is keen psychology, for the very smell of blood breeds fear. The monkeys "leaping up and leaping again" recall their nature as leapers, striking as they spring. The rākṣasas too fight bare-handed, and the battle turns from a fight with weapons into a fight hand to hand, until fists, feet and teeth are the only arms. The repeated "some... some..." shows how varied the fighting was, each rākṣasa falling in a different way, a common device in epic battle scenes. The destruction of their chariots, banners and swords signals the ruin of the rākṣasas' splendour, and there is a play in elephants "like mountains" crushed by "mountain peaks." The monkeys' claws are their weapons, tearing at the rākṣasas' faces. So the first part of the fight goes the monkeys' way, and that rouses Dhūmrākṣa's anger.

Seeing his army routed, Dhūmrākṣa, bull among rākṣasas, furious, began to slaughter the monkeys who were so eager to fight. Some monkeys, crushed by lances, streamed with blood; some, struck by hammers, fell to the ground. Some were crushed by iron bars, some torn by bhindipālas, some, crushed by pattiśas, reeled and lost their lives. Some forest-dwellers lay struck down on the ground, drenched in blood; some were routed and destroyed by the enraged rākṣasas. Some lay on their sides with their hearts split open; some were ripped by tridents, their entrails spilling out. That great and terrible battle, thronged with monkeys and rākṣasas, full of weapons and crowded with rocks and trees, was a splendid sight. With the sweet music of bowstrings for its lute-strings, gasps for its beat of time and low moans for its song, the battle seemed a concert of the gandharvas. And Dhūmrākṣa, bow in hand at the forefront of the battle, laughing, drove the monkeys off in every direction with showers of arrows. Here Dhūmrākṣa's prowess is shown: he is not merely proud but a real warrior, skilled with every weapon — lance, hammer, bar, bhindipāla, pattiśa, trident and bow. His fury is the answer to his army's defeat. The verse likening the battle to music is the jewel of the sarga: the bowstring sings sweetly like the string of a lute, the gasps of the wounded keep time, and the low moans are the song. The image cloaks even the horror of war in beauty, blending pity and terror. Dhūmrākṣa is laughing again, as he laughed when he set out in the previous sarga; this laugh is his last. Details such as the spilling entrails show war as it is — Vālmīki does not hide its suffering — and the monkeys' deaths are told as fully as the rākṣasas', for the poet is impartial; to be routed, too, is a form of defeat. Dhūmrākṣa's showers of arrows scatter the monkeys as Indrajit's had done in the earlier sargas — but facing him is Hanumān.

Seeing the army harried and distressed by Dhūmrākṣa, the son of the Wind, enraged, seized a huge rock and advanced. His eyes twice as red with anger, a match in valour for his father the Wind, he hurled the rock at Dhūmrākṣa's chariot. Seeing it falling on him, Dhūmrākṣa in alarm raised his mace, leapt swiftly from the chariot and stood on the ground. The rock crushed his chariot — wheels, pole, horses, banner, bow and all — and fell to the ground. Having shattered his chariot, Hanumān, son of the Wind, slaughtered the rākṣasas with trees, trunks and branches and all. Rākṣasas with their heads split open were bathed in blood, and others fell to the ground crushed by the trees. When he had routed the rākṣasa army, Hanumān took up a mountain peak and rushed at Dhūmrākṣa, and as he came on, the mighty Dhūmrākṣa raised his mace and, roaring, rushed at him. In the previous sarga Dhūmrākṣa went out to the western gate, where Hanumān stood, so their clash was inevitable. "A match for his father" recalls that Hanumān is the Wind's son, his speed as irresistible as the wind. The rock is described at length — wheels, pole, horses, banner, bow, all destroyed by a single blow. Dhūmrākṣa leaps from his chariot "in alarm": for the first time his laughter has turned to fear. Yet he does not flee; he raises his mace and charges head-on, the last proof of his courage. Hanumān's entry is the decisive moment, coming just when the army is in distress. His first blow aims not at the warrior but at his chariot, for a warrior without a chariot is weakened; then he destroys Dhūmrākṣa's troops, and only at last attacks the leader himself — sound tactics. His weapon is a mountain peak, for Hanumān can tear up even mountains, as he will later carry the mountain of herbs. Dhūmrākṣa charges roaring towards his death, his last show of pride, and the blood-bathed rākṣasas show how complete their defeat was.

In his rage Dhūmrākṣa brought his mace, studded with many spikes, down on Hanumān's head. But though that mace of terrible force struck him, the monkey who had the strength of the Wind paid no heed to the blow, and brought the mountain peak down on the middle of Dhūmrākṣa's head. Struck by the peak, every limb burst apart, Dhūmrākṣa fell suddenly to the ground like a crumbling mountain. Seeing Dhūmrākṣa dead, the surviving night-rangers, terrified and struck down by the monkeys, fled into Laṅkā. Having slain his enemies and set rivers of blood flowing, the great son of the Wind, weary from the slaughter of the foe, was filled with joy as the monkeys honoured him. Hanumān's valour shows in two ways here: in ignoring his enemy's blow, and in the decisiveness of his own. "Paying no heed to the blow" means that even the spiked mace could not hurt his body, hard as a thunderbolt. "Like a crumbling mountain" conveys both the size of Dhūmrākṣa's body and its utter destruction. The rivers of blood show how great the battle was, and the honour paid him by his comrades soothes his weariness — the praise of one's companions is a hero's best reward. With Dhūmrākṣa's death, the first of Rāvaṇa's commanders has fallen; in the next sarga Vajradaṃṣṭra will be sent out. And Hanumān's glory is established once more, as when he killed Prince Akṣa in the Sundara Kāṇḍa.