राक्षसैः सह सचिवैः उपविष्टः रावणः महौजसां नर्दतां वानराणां तुमुलं शब्दं तदा शुश्राव। स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं तं निनदं भृशं श्रुत्वा सः सचिवानां मध्ये अब्रवीत् — ‘यथा अयं सम्प्रहृष्टानां बहूनां वानराणां सुमहान् नादः मेघानां गर्जताम् इव उपस्थितः, तथा एतेषां महती प्रीतिः सुव्यक्ता, अत्र संशयः नास्ति; तथा हि विपुलैः नादैः लवणार्णवः चुक्षुभे। तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ तु तीक्ष्णैः शरैः बद्धौ; अयं च सुमहान् नादः मे शङ्कां जनयति इव।’ एवं मन्त्रिणः उक्त्वा राक्षसेश्वरः समीपपरिवर्तिनः नैर्ऋतान् उवाच — ‘शोककाले समुत्पन्ने एतेषां सर्वेषां वनौकसां हर्षकारणं कथम् उत्थितम् इति तूर्णं ज्ञायताम्।’ पूर्वसर्गस्य अन्ते वानराणां यः नादः वर्णितः, सः एव अत्र रावणस्य श्रोत्रं प्राप्नोति — एवं सर्गयोः सन्धिः। रावणस्य तर्कः सूक्ष्मः — शोकसमये हर्षः असम्भवः, अतः किमपि परिवर्तनं जातम्। ‘स्निग्धगम्भीर’ इति विशेषणेन नादस्य स्वरूपं वर्ण्यते — न भयस्य आर्तनादः, अपितु आनन्दस्य गम्भीरः घोषः। समुद्रस्य क्षोभः अतिशयोक्त्या नादस्य महत्त्वं दर्शयति। रावणः बुद्धिमान्, सः आपत्तिं शीघ्रम् अनुमिनोति, किन्तु तस्य गर्वः तं सत्यं स्वीकर्तुं न ददाति। ‘शङ्कां जनयतीव’ इति ‘इव’ पदेन तस्य भयस्य अर्धस्वीकारः सूच्यते — सः भयं पूर्णतः न स्वीकरोति। पूर्वसर्गे सः पुत्रं परिष्वज्य ज्वरं जहौ; अद्य स एव ज्वरः पुनः आगच्छति। अस्मिन् भागे रावणस्य मन्त्रिमण्डलं पुनः दृश्यते — सः सचिवैः परिवृतः एव निर्णयान् करोति, स्वयं तु न परीक्षते। ‘ज्ञायताम्’ इति कर्मणि प्रयोगः राज्ञः आज्ञायाः शैलीं दर्शयति। वानराणां हर्षः एव शत्रोः भयम् इति युद्धस्य मनोविज्ञानम्।

तथा उक्ताः ते सुसम्भ्रान्ताः राक्षसाः प्राकारम् अधिरुह्य महात्मना सुग्रीवेण पालितां सेनां ददृशुः। सुघोरेण शरबन्धेन मुक्तौ समुत्थितौ महाभागौ राघवौ च दृष्ट्वा सर्वे राक्षसाः विषेदुः। संत्रस्तहृदयाः ते सर्वे घोराः राक्षसाः विवर्णाः प्राकारात् अवरुह्य राक्षसेन्द्रम् उपस्थिताः। दीनमुखाः वाक्यकोविदाः ते तत् अप्रियं कृत्स्नं यथावत् रावणाय निवेदयामासुः — ‘यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ इन्द्रजिता युद्धे शरबन्धेन निबद्धौ निष्प्रकम्पभुजौ कृतौ, तौ गजेन्द्रसमविक्रमौ पाशान् छित्त्वा गजौ इव शरबन्धेन विमुक्तौ रणाजिरे दृश्येते।’ तेषां तत् वचनं श्रुत्वा महाबलः राक्षसेन्द्रः चिन्ताशोकसमाक्रान्तः विवर्णवदनः अभवत्। सः अचिन्तयत् — ‘आशीविषोपमैः सूर्यसंकाशैः अमोघैः दत्तवरैः घोरैः शरैः इन्द्रजिता युधि प्रमथ्य बद्धौ मम रिपू यदि तम् अस्त्रबन्धम् आसाद्य मुक्तौ, तर्हि इदं सर्वं मम बलं संशयस्थम् अनुपश्यामि। येः संग्रामे मम रिपूणां जीवितम् आदत्तं, ते पावकतेजसः शराः निष्फलाः संवृत्ताः खलु।’ ‘पाशान् छित्त्वा गजौ इव’ इति उपमा — बद्धः गजः यथा बलेन पाशं भिनत्ति, तथा इमौ। राक्षसानां ‘वाक्यकोविदाः’ इति विशेषणं — ते अप्रियम् अपि यथावत् कथयन्ति, राजानं न वञ्चयन्ति। रावणस्य चिन्ता विशेषतः गम्भीरा, यतः इन्द्रजितः शराः वरदानलब्धाः, अमोघाः इति प्रसिद्धाः। तेषां वैफल्यं दैवस्य प्रतिकूलतां सूचयति। ‘संशयस्थम् इदं सर्वं बलम्’ इति वचने रावणः प्रथमं स्वस्य सम्पूर्णस्य सेनायाः भविष्यं संशये पश्यति। तथापि सः युद्धं न त्यजति; चिन्ता तं क्रोधे परिणमयति। अत्र ‘आशीविषोपमैः’ इति पदं नागपाशस्य स्वरूपं स्मारयति — ते शराः वस्तुतः सर्पाः आसन्। प्राकारम् आरुह्य दर्शनं राक्षसानां गूढचर्यायाः उदाहरणम् — लङ्कायाः उच्चप्राकारात् समग्रा वानरसेना दृश्यते। तेषां ‘विवर्णाः’ इति वर्णनं भयस्य शारीरिकं लक्षणम्। ‘सुग्रीवेण पालिताम्’ इति पदेन वानरसेनायाः पुनः सुव्यवस्था सूच्यते — पूर्वं पलायिता सा अद्य दृढा। राक्षसानाम् अप्रियनिवेदनं धैर्यस्य कार्यं, यतः रावणस्य क्रोधः प्रसिद्धः। रावणः स्वयं ‘मम रिपू’ इति वदति, न ‘इन्द्रजितः’ — पुत्रस्य विजयं सः स्वकीयं मन्यते स्म, अतः पराजयम् अपि। शराणां निष्फलता तस्य कृते इन्द्रजितः अमोघत्वस्य पराभवः, यः तस्य मुख्यः आश्रयः आसीत्। अन्ततः रावणस्य मुखं विवर्णं, यथा पूर्वं तस्य दूतानाम्।

एवम् उक्त्वा संक्रुद्धः उरगः इव निःश्वसन् रावणः रक्षसां मध्ये धूम्राक्षं नाम राक्षसम् अब्रवीत् — ‘भीमविक्रम, रक्षसां महता बलेन युक्तः त्वं वानरैः सह रामस्य वधाय आशु निर्याहि।’ धीमता राक्षसेन्द्रेण एवम् उक्तः धूम्राक्षः परिक्रम्य ततः शीघ्रं नृपालयात् निर्जगाम। तत् द्वारम् अभिनिष्क्रम्य सः बलाध्यक्षम् उवाच — ‘बलं शीघ्रं त्वरयस्व; युयुत्सतः चिरेण किम्?’ धूम्राक्षस्य वचनं श्रुत्वा बलानुगः बलाध्यक्षः रावणस्य आज्ञया भृशं बलम् उद्योजयामास। बद्धघण्टाः बलिनः घोररूपाः निशाचराः संहृष्टाः विनद्यमानाः धूम्राक्षं पर्यवारयन्। रावणस्य क्रोधः ‘उरगः इव निःश्वसन्’ इति उपमया वर्ण्यते — सर्पस्य फूत्कारः इव तस्य निःश्वासः। अस्य उपमायाः अत्र विशेषः औचित्यं, यतः सर्पाः एव तस्य आशां विफलां कृतवन्तः। धूम्राक्षः राजानं परिक्रम्य निर्गच्छति — एषः आदरस्य चिह्नम्। ‘किं चिरेण युयुत्सतः’ इति तस्य वचनं उत्साहं दर्शयति — योद्धुकामस्य विलम्बः न शोभते। बद्धघण्टाः राक्षसाः — तेषाम् आयुधेषु घण्टाः बद्धाः इति हिन्दीभाष्यम्, येन युद्धे भीषणः शब्दः जायते। राक्षससेनायाः हर्षः अद्यापि अविच्छिन्नः, यतः ते वानराणां बलं न जानन्ति। धूम्राक्षः अत्र प्रथमं नायकत्वेन प्रेष्यते — इन्द्रजितः अनन्तरं रावणः क्रमेण सेनापतीन् प्रेषयति: धूम्राक्षः, वज्रदंष्ट्रः, अकम्पनः, प्रहस्तः इति। एषः क्रमः युद्धकाण्डस्य संरचनायाः मूलम्। रावणः स्वयं न निर्गच्छति, सेनापतिं प्रेषयति — एषा तस्य नीतिः, किन्तु अनेन तस्य वीराः एकैकशः नश्यन्ति।

विविधायुधहस्ताः शूलमुद्गरपाणयः राक्षसाः गदाभिः पट्टिशैः दण्डैः आयसैः मुसलैः अपि, परिघैः भिन्दिपालैः भल्लैः पाशैः परश्वधैः च सज्जाः जलदाः इव नर्दन्तः घोराः निर्ययुः। अन्ये कवचिनः ध्वजैः समलंकृतैः सुवर्णजालविहितैः रथैः, विविधाननैः खरैः, परमशीघ्रैः हयैः, मदोत्कटैः गजैः च नैर्ऋतव्याघ्राः दुरासदाः व्याघ्राः इव निर्ययुः। खरनिःस्वनः धूम्राक्षः वृकसिंहमुखैः कनकभूषितैः खरैः युक्तं दिव्यं रथम् आरुरोह। महावीर्यः सः राक्षसैः वृतः हसन् पश्चिमद्वारात् यत्र हनूमान् तिष्ठति तत्र निर्यातः। खरयुक्तं खरस्वनं रथप्रवरम् आस्थाय प्रयान्तं महाघोरं भीमदर्शनं तं राक्षसम् — इति वाक्यं अग्रिमश्लोके पूर्यते। आयुधानां दीर्घा सूची राक्षससेनायाः सज्जतां दर्शयति — प्रत्येकः योद्धा भिन्नेन शस्त्रेण युक्तः। वाहनानां वैविध्यम् अपि उल्लेख्यम् — रथाः, हयाः, गजाः, खराः च; खराः राक्षसानां विशिष्टं वाहनम्, अशुभस्य सूचकम् अपि। धूम्राक्षस्य ‘खरनिःस्वनः’ इति विशेषणं तस्य कर्कशं स्वरं सूचयति। वृकसिंहमुखाः खराः — एषा मायिकी सृष्टिः, राक्षसानां भयङ्करत्वस्य प्रतीकम्। सः ‘हसन्’ निर्याति — एषः गर्वः तस्य अन्तं पूर्वम् एव सूचयति, यथा इन्द्रजितः अपि प्रजहास। पश्चिमद्वारे हनूमतः स्थितिः पूर्वम् एव नियोजिता; धूम्राक्षः तत्र एव गच्छति, हनुमता सह तस्य युद्धं च अग्रिमसर्गे। त्रिंशस्य श्लोकस्य प्रथमार्धं ‘रथप्रवरमास्थाय…’ वुल्गेटमात्रम्, वाक्यं च अग्रिमश्लोके प्रसरति। ‘नर्दन्तो जलदा यथा’ इति उपमा पूर्वसर्गस्य वानरनादस्य उपमया सह तुल्यते — उभे अपि सेने मेघवत् गर्जतः, किन्तु एकस्याः गर्जनं हर्षस्य, अन्यस्याः दर्पस्य। ‘व्याघ्रा इव दुरासदाः’ इति राक्षसानां वन्यक्रौर्यं सूचयति। एषा सेना बहुविधा, किन्तु तस्याः नायकः एकः एव, सः च गर्वितः।

तं प्रयान्तम् अन्तरिक्षगताः क्रूराः शकुनाः प्रत्यषेधयन्। रथशीर्षे महाभीमः गृध्रः निपपात। ध्वजाग्रे कुणपाशनाः ग्रथिताः इव निपेतुः। रुधिरार्द्रः महान् श्वेतः कबन्धः विस्वरं नादान् उत्सृजन् धूम्राक्षस्य समीपे भुवि पतितः। देवः रुधिरं ववर्ष, मेदिनी च संचचाल। निर्घातसमनिःस्वनः वायुः प्रतिलोमं ववौ, तिमिरौघावृताः दिशः न चकाशिरे। राक्षसानां भयावहान् सुघोरान् प्रादुर्भूतान् उत्पातान् दृष्ट्वा धूम्राक्षः व्यथितः अभवत्, तस्य पुरःसराः सर्वे राक्षसाः च मुमुहुः। ततः बहुभिः निशाचरैः वृतः रणोत्सुकः बली सुभीमः सः अभिनिष्क्रम्य राघवबाहुपालितां महौघकल्पां बह्वीं वानरीं चमूं ददर्श। दुर्निमित्तानां वर्णनं रामायणस्य युद्धवर्णनेषु नियतं — प्रत्येकस्य राक्षसनायकस्य निर्गमने प्रकृतिः एव तस्य मरणं सूचयति। गृध्रः, कुणपाशनाः पक्षिणः, कबन्धः, रुधिरवृष्टिः, भूकम्पः, प्रतिलोमः वायुः, अन्धकारः — सर्वाणि मृत्योः चिह्नानि। धूम्राक्षः व्यथितः अपि न निवर्तते — एषा राक्षसानां वीरता, किन्तु विवेकहीना। पञ्चत्रिंशः श्लोकः षट्पादः — तत्र ‘मुमुहू राक्षसाः सर्वे’ इति तृतीयः अर्धः वुल्गेटमात्रः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः, यत्र वानरसेना ‘महौघकल्पा’ — प्रलयसमुद्रतुल्या — इति वर्ण्यते, येन धूम्राक्षस्य पराजयः पूर्वम् एव सूच्यते। रावणेन प्रेषितस्य सेनापतेः निर्गमने प्रकृतेः सर्वे अंशाः — आकाशः, भूमिः, वायुः, जलदाः, पक्षिणः — विरोधं दर्शयन्ति; एतत् अधर्मपक्षस्य पराजयस्य काव्यात्मकं प्रमाणम्। ‘प्रत्यषेधयन्’ इति क्रियापदं विशेषतः अर्थवत् — शकुनाः तं गन्तुं निवारयन्ति इव।

రాక్షసులతో, మంత్రులతో కూర్చుని ఉన్న రావణుడు అప్పుడు గర్జిస్తున్న మహాబలులైన వానరుల సంకులమైన శబ్దాన్ని విన్నాడు. గంభీరంగా మోగే ఆ నినాదాన్ని బాగా విని అతడు మంత్రుల మధ్య ఇలా అన్నాడు: ‘గర్జించే మేఘాల్లా అత్యంత ఆనందంతో ఉన్న అనేక వానరుల ఈ మహానాదం వినిపిస్తున్న తీరును బట్టి వారి గొప్ప ఆనందం స్పష్టంగా తెలుస్తోంది, ఇందులో సందేహం లేదు; ఆ విస్తారమైన నాదాలకు లవణసముద్రం కూడా కల్లోలపడింది. ఆ సోదరులు రామలక్ష్మణులు మాత్రం వాడి బాణాలతో బంధితులై ఉన్నారు; అయినా ఈ మహానాదం నాలో శంక పుట్టిస్తున్నట్లుంది.’ మంత్రులతో ఇలా చెప్పి రాక్షసేశ్వరుడు దగ్గర ఉన్న రాక్షసులతో ఇలా అన్నాడు: ‘శోకసమయం వచ్చినప్పుడు ఈ వనవాసులందరికీ ఆనందానికి కారణం ఎలా పుట్టిందో త్వరగా తెలుసుకోండి.’ గత సర్గ చివర వర్ణించిన వానరుల నాదమే ఇక్కడ రావణుని చెవిని చేరుతుంది — ఇలా రెండు సర్గల సంధి. రావణుని తర్కం సూక్ష్మమైనది — శోకసమయంలో ఆనందం అసంభవం, కాబట్టి ఏదో మార్పు జరిగింది. ‘స్నిగ్ధగంభీర’ (మృదువుగా గంభీరంగా మోగే) అనే విశేషణంతో నాద స్వరూపం వర్ణించబడుతుంది — భయంతో కూడిన ఆర్తనాదం కాదు, ఆనందపు గంభీర ఘోష. సముద్రం కల్లోలపడడం అతిశయోక్తితో నాదపు గొప్పతనాన్ని చూపుతుంది. రావణుడు బుద్ధిమంతుడు, ఆపదను త్వరగా ఊహిస్తాడు, కానీ అతని గర్వం సత్యాన్ని అంగీకరించనివ్వదు. ‘శంక పుట్టిస్తున్నట్లుంది’ అనే మాటలోని ‘ఇవ’ (అన్నట్లు) అనే పదంతో అతడు భయాన్ని సగమే అంగీకరిస్తున్నాడని సూచించబడుతుంది — అతడు భయాన్ని పూర్తిగా అంగీకరించడు. గత సర్గలో అతడు కుమారుని కౌగిలించుకుని జ్వరాన్ని విడిచాడు; ఈ రోజు అదే జ్వరం మళ్ళీ వస్తోంది. ఈ భాగంలో రావణుని మంత్రిమండలి మళ్ళీ కనిపిస్తుంది — అతడు మంత్రులతో చుట్టుముట్టబడే నిర్ణయాలు చేస్తాడు, తానే స్వయంగా పరీక్షించడు. ‘జ్ఞాయతామ్’ (తెలుసుకోబడుగాక) అనే కర్మణి ప్రయోగం రాజాజ్ఞ శైలిని చూపుతుంది. వానరుల ఆనందమే శత్రువుకు భయం అనేది యుద్ధపు మనస్తత్వం.

ఇలా చెప్పబడిన ఆ రాక్షసులు అత్యంత తొట్రుపాటుతో ప్రాకారం ఎక్కి మహాత్ముడైన సుగ్రీవుడు పాలిస్తున్న సేనను చూశారు. అతి ఘోరమైన బాణబంధం నుంచి విముక్తులై లేచి నిలిచిన మహాభాగులైన రాఘవులను చూసి రాక్షసులందరూ విషాదపడ్డారు. భయంతో వణికిన హృదయాలతో ఆ ఘోర రాక్షసులందరూ వెలవెలబోయి ప్రాకారం దిగి రాక్షసేంద్రుని దగ్గరికి వచ్చారు. దీనమైన ముఖాలతో ఉన్న మాటనేర్పరులైన వారు ఆ అప్రియమైన విషయాన్నంతా ఉన్నది ఉన్నట్లు రావణునికి నివేదించారు: ‘ఇంద్రజిత్తు యుద్ధంలో బాణబంధంతో బంధించి భుజాలు కదలకుండా చేసిన ఆ సోదరులు రామలక్ష్మణులు, గజేంద్రుల వంటి విక్రమం గలవారు, పాశాలను తెంచుకున్న ఏనుగుల్లా బాణబంధం నుంచి విముక్తులై రణభూమిలో కనిపిస్తున్నారు.’ వారి ఆ మాట విని మహాబలుడైన రాక్షసేంద్రుడు చింతతో శోకంతో ఆక్రాంతుడై వెలవెలబోయిన ముఖంతో అయ్యాడు. అతడు ఇలా ఆలోచించాడు: ‘విషసర్పాల వంటి, సూర్యుని వంటి, అమోఘమైన, వరంగా లభించిన ఘోర బాణాలతో ఇంద్రజిత్తు యుద్ధంలో మథించి బంధించిన నా శత్రువులు ఆ అస్త్రబంధంలో చిక్కి కూడా విముక్తులైతే, నా ఈ బలమంతా సంశయంలో పడినట్లు చూస్తున్నాను. యుద్ధంలో నా శత్రువుల ప్రాణాలను హరించిన, అగ్నితేజస్సు గల ఆ బాణాలు నిజంగా నిష్ఫలమైపోయాయి.’ ‘పాశాలను తెంచుకున్న ఏనుగుల్లా’ అనే ఉపమానం — బంధించబడిన ఏనుగు బలంతో పాశాన్ని తెంచుకున్నట్లు వీరు. రాక్షసులకు ‘వాక్యకోవిదాః’ (మాటనేర్పరులు) అనే విశేషణం — వారు అప్రియమైనదైనా ఉన్నది ఉన్నట్లు చెబుతారు, రాజును మోసగించరు. రావణుని చింత విశేషంగా గంభీరమైనది, ఎందుకంటే ఇంద్రజిత్తు బాణాలు వరదానంతో లభించినవి, అమోఘమైనవని ప్రసిద్ధి. వాటి వైఫల్యం దైవం ప్రతికూలమైందని సూచిస్తుంది. ‘నా ఈ బలమంతా సంశయంలో పడింది’ అనే మాటలో రావణుడు మొదటిసారి తన సమస్త సేన భవిష్యత్తును సందేహంలో చూస్తాడు. అయినా అతడు యుద్ధాన్ని విడిచిపెట్టడు; చింత అతనిని క్రోధంగా మారుస్తుంది. ఇక్కడ ‘విషసర్పాల వంటి’ అనే పదం నాగపాశపు స్వరూపాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — ఆ బాణాలు నిజానికి సర్పాలే. ప్రాకారం ఎక్కి చూడడం రాక్షసుల గూఢచర్యకు ఉదాహరణ — లంక ఎత్తైన ప్రాకారం నుంచి వానరసేన అంతా కనిపిస్తుంది. ‘వెలవెలబోయారు’ అనే వర్ణన భయపు శారీరక లక్షణం. ‘సుగ్రీవుడు పాలిస్తున్న’ అనే పదంతో వానరసేన మళ్ళీ చక్కగా వ్యవస్థీకృతమైందని సూచించబడుతుంది — ఇంతకు ముందు పారిపోయిన ఆ సేన ఈ రోజు దృఢంగా ఉంది. రావణుని క్రోధం ప్రసిద్ధమైనది కాబట్టి రాక్షసులు అప్రియాన్ని నివేదించడం ధైర్యంతో కూడిన పని. రావణుడు ‘ఇంద్రజిత్తు శత్రువులు’ అనకుండా ‘నా శత్రువులు’ అంటాడు — కుమారుని విజయాన్ని తనదిగా భావించాడు, కాబట్టి పరాజయాన్ని కూడా. బాణాల నిష్ఫలత అతనికి ఇంద్రజిత్తు అమోఘత్వపు పరాభవం, అదే అతని ముఖ్య ఆశ్రయం. చివరికి రావణుని ముఖం వెలవెలబోయింది, ఇంతకు ముందు అతని దూతల ముఖాల్లాగే.

ఇలా అని బాగా కోపించిన రావణుడు సర్పంలా బుసకొడుతూ రాక్షసుల మధ్య ధూమ్రాక్షుడనే రాక్షసునితో ఇలా అన్నాడు: ‘భయంకర విక్రమం గలవాడా, రాక్షసుల మహాబలంతో కూడి నీవు వానరులతో సహా రాముని వధించడానికి వెంటనే బయలుదేరు.’ బుద్ధిమంతుడైన రాక్షసేంద్రుడు ఇలా చెప్పగా ధూమ్రాక్షుడు ప్రదక్షిణం చేసి వెంటనే రాజభవనం నుంచి బయలుదేరాడు. ఆ ద్వారం దాటి బయటకు వచ్చి అతడు సేనాధ్యక్షునితో ఇలా అన్నాడు: ‘సేనను త్వరగా సిద్ధం చేయి; యుద్ధం చేయాలనుకునేవానికి ఆలస్యం ఎందుకు?’ ధూమ్రాక్షుని మాట విని సేనను అనుసరించే సేనాధ్యక్షుడు రావణుని ఆజ్ఞతో సేనను బాగా సమాయత్తం చేశాడు. గంటలు కట్టుకున్న, బలవంతులైన, ఘోరరూపులైన నిశాచరులు ఆనందంతో గర్జిస్తూ ధూమ్రాక్షుని చుట్టుముట్టారు. రావణుని క్రోధం ‘సర్పంలా బుసకొడుతూ’ అనే ఉపమానంతో వర్ణించబడుతుంది — సర్పపు బుసలా అతని నిట్టూర్పు. ఈ ఉపమానానికి ఇక్కడ విశేష ఔచిత్యం ఉంది, ఎందుకంటే సర్పాలే అతని ఆశను విఫలం చేశాయి. ధూమ్రాక్షుడు రాజుకు ప్రదక్షిణం చేసి బయలుదేరతాడు — ఇది ఆదరానికి చిహ్నం. ‘యుద్ధం చేయాలనుకునేవానికి ఆలస్యం ఎందుకు?’ అనే అతని మాట ఉత్సాహాన్ని చూపుతుంది — యుద్ధకాముని ఆలస్యం శోభించదు. గంటలు కట్టుకున్న రాక్షసులు — వారి ఆయుధాలకు గంటలు కట్టి ఉన్నాయని హిందీ వ్యాఖ్యానం చెబుతుంది, దానితో యుద్ధంలో భీషణమైన శబ్దం పుడుతుంది. రాక్షససేన ఆనందం ఇంకా చెదరలేదు, ఎందుకంటే వారికి వానరుల బలం తెలియదు. ఇక్కడ ధూమ్రాక్షుడు మొదటిసారి నాయకునిగా పంపబడతాడు — ఇంద్రజిత్తు తరువాత రావణుడు క్రమంగా సేనాపతులను పంపుతాడు: ధూమ్రాక్షుడు, వజ్రదంష్ట్రుడు, అకంపనుడు, ప్రహస్తుడు. ఈ క్రమం యుద్ధకాండ నిర్మాణానికి మూలం. రావణుడు తానే బయలుదేరడు, సేనాపతిని పంపుతాడు — ఇది అతని నీతి, కానీ దీనితో అతని వీరులు ఒక్కొక్కరుగా నశిస్తారు.

రకరకాల ఆయుధాలు చేతబట్టిన, శూలాలూ ముద్గరాలూ ధరించిన రాక్షసులు — గదలతో, పట్టిసాలతో, దండాలతో, ఇనుప ముసలాలతో, పరిఘలతో, భిందిపాలాలతో, బల్లేలతో, పాశాలతో, గండ్రగొడ్డళ్ళతో సిద్ధమై — మేఘాల్లా గర్జిస్తూ ఘోరంగా బయలుదేరారు. కవచాలు ధరించిన ఇతర రాక్షసశ్రేష్ఠులు ధ్వజాలతో అలంకరించిన, బంగారు జాలరులు కట్టిన రథాలతో, రకరకాల ముఖాలు గల గాడిదలతో, అతి వేగవంతమైన గుర్రాలతో, మదించిన ఏనుగులతో — సమీపించరాని పులుల్లా బయలుదేరారు. గాడిద వంటి కర్కశ స్వరం గల ధూమ్రాక్షుడు తోడేలు, సింహం ముఖాలు గల, బంగారంతో అలంకరించిన గాడిదలు కట్టిన దివ్యరథాన్ని ఎక్కాడు. మహావీర్యుడైన అతడు రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి నవ్వుతూ, హనుమంతుడు నిలిచి ఉన్న పశ్చిమద్వారం నుంచి బయలుదేరాడు. గాడిదలు కట్టిన, కర్కశంగా మోగే శ్రేష్ఠ రథాన్ని ఎక్కి వెళుతున్న మహాఘోరుడు, భయంకరంగా కనిపించే ఆ రాక్షసుని — అనే వాక్యం తరువాతి శ్లోకంలో పూర్తవుతుంది. ఆయుధాల పొడవాటి జాబితా రాక్షససేన సన్నద్ధతను చూపుతుంది — ప్రతి యోధుడూ వేరే శస్త్రంతో ఉన్నాడు. వాహనాల వైవిధ్యాన్ని కూడా ప్రస్తావించాలి — రథాలు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, గాడిదలు; గాడిదలు రాక్షసుల విశిష్ట వాహనం, అశుభానికి సూచకం కూడా. ధూమ్రాక్షునికి ‘ఖరనిఃస్వనః’ అనే విశేషణం అతని కర్కశ స్వరాన్ని సూచిస్తుంది. తోడేలు సింహం ముఖాలు గల గాడిదలు — ఇది మాయాసృష్టి, రాక్షసుల భయంకరత్వానికి ప్రతీక. అతడు ‘నవ్వుతూ’ బయలుదేరతాడు — ఈ గర్వం అతని అంతాన్ని ముందుగానే సూచిస్తుంది, ఇంద్రజిత్తు కూడా పకపకా నవ్వినట్లు. పశ్చిమద్వారంలో హనుమంతుని స్థానం ముందే నియమించబడింది; ధూమ్రాక్షుడు అక్కడికే వెళతాడు, హనుమంతునితో అతని యుద్ధం తరువాతి సర్గలో. ముప్పయ్యవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధభాగం ‘రథప్రవరమాస్థాయ…’ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, వాక్యం తరువాతి శ్లోకంలోకి సాగుతుంది. ‘మేఘాల్లా గర్జిస్తూ’ అనే ఉపమానాన్ని గత సర్గలోని వానరనాద ఉపమానంతో పోల్చవచ్చు — రెండు సేనలూ మేఘాల్లా గర్జిస్తాయి, కానీ ఒకదాని గర్జన ఆనందానిది, మరొకదానిది దర్పానిది. ‘సమీపించరాని పులుల్లా’ అనేది రాక్షసుల వన్యక్రౌర్యాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ సేన బహువిధమైనది, కానీ దాని నాయకుడు ఒక్కడే, అతడూ గర్వితుడు.

అలా వెళుతున్న అతనిని ఆకాశంలో ఉన్న క్రూరమైన పక్షులు వారించాయి. రథం పైభాగంలో మహాభయంకరమైన గద్ద వాలింది. ధ్వజాగ్రంపై శవాలను తినే పక్షులు గుచ్చబడినట్లు గుంపుగా వాలాయి. రక్తంతో తడిసిన పెద్ద తెల్లని మొండెం వికృత స్వరంతో నాదాలు చేస్తూ ధూమ్రాక్షుని దగ్గర నేలమీద పడింది. ఆకాశం రక్తాన్ని కురిపించింది, భూమి కంపించింది. పిడుగుపాటు వంటి శబ్దంతో గాలి ఎదురుగా వీచింది, చీకటి సమూహాలతో కప్పబడిన దిక్కులు ప్రకాశించలేదు. రాక్షసులకు భయం కలిగించే, అతి ఘోరమైన ఆ ఉత్పాతాలు కనిపించడం చూసి ధూమ్రాక్షుడు వ్యథ చెందాడు, అతని ముందు నడిచే రాక్షసులందరూ మోహంలో పడ్డారు. తరువాత అనేక నిశాచరులతో చుట్టుముట్టబడి, రణోత్సుకుడు, బలవంతుడు, అతి భయంకరుడు అయిన అతడు బయటకు వచ్చి, రాఘవుని బాహువులు పాలిస్తున్న, మహాప్రవాహం వంటి విశాలమైన వానరసేనను చూశాడు. దుశ్శకునాల వర్ణన రామాయణపు యుద్ధవర్ణనలలో నియతంగా ఉంటుంది — ప్రతి రాక్షసనాయకుడు బయలుదేరినప్పుడు ప్రకృతియే అతని మరణాన్ని సూచిస్తుంది. గద్ద, శవభక్షక పక్షులు, మొండెం, రక్తవర్షం, భూకంపం, ఎదురుగాలి, చీకటి — అన్నీ మృత్యుచిహ్నాలు. ధూమ్రాక్షుడు వ్యథ చెందినా వెనక్కి తిరగడు — ఇది రాక్షసుల వీరత్వం, కానీ వివేకం లేనిది. ముప్పై అయిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — అందులో ‘ముముహూ రాక్షసాః సర్వే’ అనే మూడవ అర్ధభాగం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడింది, అందులో వానరసేన ‘మహౌఘకల్పా’ — ప్రళయసముద్రం వంటిది — అని వర్ణించబడుతుంది, దానితో ధూమ్రాక్షుని పరాజయం ముందుగానే సూచించబడుతుంది. రావణుడు పంపిన సేనాపతి బయలుదేరినప్పుడు ప్రకృతిలోని అన్ని అంశాలూ — ఆకాశం, భూమి, వాయువు, మేఘాలు, పక్షులు — వ్యతిరేకతను చూపుతాయి; అధర్మపక్షపు పరాజయానికి ఇది కావ్యాత్మక ప్రమాణం. ‘ప్రత్యషేధయన్’ (వారించాయి) అనే క్రియాపదం విశేషంగా అర్థవంతమైనది — పక్షులు అతనిని వెళ్ళవద్దని ఆపుతున్నట్లు.

ராக்ஷசர்களோடும் அமைச்சர்களோடும் அமர்ந்திருந்த ராவணன், பேராற்றலுடைய வானரர்கள் முழங்கும் கொந்தளிப்பான ஒலியை அப்போது கேட்டான். இனிமையும் ஆழமும் உடைய அந்த முழக்கத்தை நன்றாகக் கேட்டு அவன் அமைச்சர்களின் நடுவே சொன்னான்: ‘மிகவும் களிப்புற்ற பல வானரர்களின் இந்த மிகப் பெரிய முழக்கம் இடிக்கும் மேகங்களின் ஒலி போல எழுந்திருப்பதால், இவர்களுடைய பெருமகிழ்ச்சி நன்கு வெளிப்படுகிறது; இதில் ஐயமில்லை; அதனால்தான் பெரும் முழக்கங்களால் உப்புக்கடல் கலங்கியது. அந்தச் சகோதரர்களான ராம லக்ஷ்மணரோ கூரிய அம்புகளால் கட்டுண்டிருக்கிறார்கள்; இந்த மிகப் பெரிய முழக்கம் எனக்கு ஐயத்தை எழுப்புவது போல இருக்கிறது.’ இவ்வாறு அமைச்சர்களிடம் சொல்லிவிட்டு ராக்ஷசேசுவரன் அருகில் சுற்றியிருந்த நைருதர்களிடம் சொன்னான்: ‘சோக நேரம் வந்திருக்கையில் காட்டில் வாழும் இவர்கள் அனைவருக்கும் மகிழ்ச்சிக்கான காரணம் எப்படி எழுந்தது என்று விரைவில் அறியப்படட்டும்.’ முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் வருணிக்கப்பட்ட வானரர்களின் முழக்கமே இங்கே ராவணனின் காதை எட்டுகிறது — இவ்வாறு இரு சர்க்கங்களின் இணைப்பு. ராவணனின் தர்க்கம் நுட்பமானது — சோக நேரத்தில் மகிழ்ச்சி இயலாதது; ஆகவே ஏதோ மாற்றம் நேர்ந்திருக்கிறது. ‘இனிமையும் ஆழமும் உடைய’ என்ற அடைமொழியால் முழக்கத்தின் இயல்பு வருணிக்கப்படுகிறது — அச்சத்தின் அவலக்குரல் அல்ல, மகிழ்ச்சியின் ஆழ்ந்த முழக்கம். கடல் கலங்குவது உயர்வு நவிற்சியால் முழக்கத்தின் பெருமையைக் காட்டுகிறது. ராவணன் அறிவாளி; இடரை விரைவில் ஊகிக்கிறான்; ஆனால் அவனுடைய செருக்கு உண்மையை ஏற்றுக்கொள்ள விடுவதில்லை. ‘ஐயத்தை எழுப்புவது போல’ என்பதில் ‘போல’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் அச்சத்தைப் பாதியளவே ஒப்புக்கொள்கிறான் என்று குறிக்கப்படுகிறது — அச்சத்தை அவன் முழுமையாக ஒப்புக்கொள்ளவில்லை. முந்தைய சர்க்கத்தில் அவன் மகனைத் தழுவிக் காய்ச்சலை விட்டொழித்தான்; இன்று அதே காய்ச்சல் மீண்டும் வருகிறது. இந்தப் பகுதியில் ராவணனின் அமைச்சரவை மீண்டும் தெரிகிறது — அவன் அமைச்சர்கள் சூழ இருந்தே முடிவுகள் எடுக்கிறான், தானே சென்று ஆராய்வதில்லை. ‘அறியப்படட்டும்’ என்ற செயப்பாட்டு வினை அரசனின் ஆணையின் நடையைக் காட்டுகிறது. வானரர்களின் மகிழ்ச்சியே பகைவனின் அச்சம் — இதுவே போரின் மன இயல்.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட அந்த ராக்ஷசர்கள் மிகவும் பதற்றமடைந்து மதிலின்மேல் ஏறி, மகாத்மாவான சுக்ரீவனால் காக்கப்படும் படையைக் கண்டனர். மிகக் கொடிய அம்புக் கட்டிலிருந்து விடுபட்டு எழுந்து நிற்கும் பெருமைக்குரிய ராகவர்கள் இருவரையும் கண்டு ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் வருந்தினர். நெஞ்சம் அஞ்சிய அந்தக் கொடிய ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் நிறம் வெளுத்து, மதிலிலிருந்து இறங்கி ராக்ஷசேந்திரனிடம் வந்தனர். வாடிய முகமுடையவர்களும் சொல்வன்மை உடையவர்களுமான அவர்கள் அந்த இனியதல்லாத செய்தி முழுவதையும் உள்ளபடியே ராவணனிடம் தெரிவித்தனர்: ‘போரில் இந்திரஜித்தால் அம்புக் கட்டால் கட்டப்பட்டுக் கைகள் அசையாதவர்களாக்கப்பட்ட சகோதரர்களான ராம லக்ஷ்மணர், யானையரசனுக்கு நிகரான பராக்கிரமமுடையவர்கள், கயிறுகளை அறுத்த யானைகள் போல அம்புக் கட்டிலிருந்து விடுபட்டுப் போர்க்களத்தில் காணப்படுகிறார்கள்.’ அவர்களுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டுப் பெருவலிமையுடைய ராக்ஷசேந்திரன் கவலையாலும் சோகத்தாலும் ஆட்கொள்ளப்பட்டு முகம் வெளுத்தான். அவன் சிந்தித்தான்: ‘நச்சுப் பாம்பு போன்றவையும், சூரியனைப் போல் ஒளிர்பவையும், குறிதவறாதவையும், வரத்தால் பெற்றவையுமான கொடிய அம்புகளால் இந்திரஜித் போரில் நசுக்கிக் கட்டிய என் பகைவர்கள் இருவரும் அந்த அஸ்திரக் கட்டை அடைந்தும் விடுபட்டுவிட்டார்களானால், என்னுடைய இந்த முழு வலிமையும் ஐயத்தில் நிற்பதாகக் காண்கிறேன். போரில் என் பகைவர்களின் உயிரைப் பறித்துவந்த, நெருப்பின் ஒளியுடைய அம்புகள் பயனற்றுப் போயினவே.’ ‘கயிறுகளை அறுத்த யானைகள் போல’ என்ற உவமை — கட்டுண்ட யானை வலிமையால் கயிற்றை அறுப்பது போல இவர்கள். ராக்ஷசர்களுக்கான ‘சொல்வன்மை உடையவர்கள்’ என்ற அடைமொழி — இனியதல்லாததையும் அவர்கள் உள்ளபடியே சொல்கிறார்கள், அரசனை ஏமாற்றுவதில்லை. ராவணனின் கவலை தனித்து ஆழமானது; ஏனெனில் இந்திரஜித்தின் அம்புகள் வரத்தால் பெற்றவை, குறிதவறாதவை என்று புகழ்பெற்றவை. அவற்றின் தோல்வி விதி எதிராகத் திரும்பியதைக் குறிக்கிறது. ‘என்னுடைய இந்த முழு வலிமையும் ஐயத்தில் நிற்கிறது’ என்ற சொல்லில் ராவணன் முதன்முறையாகத் தன் முழுப் படையின் எதிர்காலத்தையும் ஐயத்தில் காண்கிறான். இருந்தும் அவன் போரைக் கைவிடவில்லை; கவலை அவனைச் சினமாக மாற்றுகிறது. இங்கே ‘நச்சுப் பாம்பு போன்றவை’ என்ற சொல் நாகபாசத்தின் இயல்பை நினைவூட்டுகிறது — அந்த அம்புகள் உண்மையில் பாம்புகளே. மதிலில் ஏறிப் பார்ப்பது ராக்ஷசர்களின் உளவு முறைக்கு ஓர் எடுத்துக்காட்டு — இலங்கையின் உயர்ந்த மதிலிலிருந்து வானரப் படை முழுவதும் தெரிகிறது. அவர்கள் ‘நிறம் வெளுத்தனர்’ என்ற வருணனை அச்சத்தின் உடலியல் அடையாளம். ‘சுக்ரீவனால் காக்கப்படும்’ என்ற சொல்லால் வானரப் படையின் மீண்டும் நிலைத்த ஒழுங்கு குறிக்கப்படுகிறது — முன்பு ஓடிய அது இன்று உறுதியாக நிற்கிறது. இனியதல்லாததை ராக்ஷசர்கள் தெரிவிப்பது துணிவின் செயல்; ஏனெனில் ராவணனின் சினம் புகழ்பெற்றது. ராவணன் தானே ‘என் பகைவர்கள்’ என்கிறான், ‘இந்திரஜித்தின்’ என்று அல்ல — மகனின் வெற்றியைத் தன்னுடையதாகக் கருதினான்; ஆகவே தோல்வியையும். அம்புகள் பயனற்றுப் போனது அவனுக்கு இந்திரஜித்தின் குறிதவறாத் தன்மைக்கே தோல்வி; அதுவே அவனுடைய முதன்மையான அடைக்கலமாக இருந்தது. இறுதியில் ராவணனின் முகம் வெளுக்கிறது, முன்பு அவனுடைய தூதர்களின் முகம் வெளுத்தது போல.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, மிகவும் சினங்கொண்ட பாம்பு போலப் பெருமூச்சுவிட்டபடி ராவணன் ராக்ஷசர்களின் நடுவே தூம்ராக்ஷன் என்ற ராக்ஷசனிடம் சொன்னான்: ‘அச்சந்தரும் பராக்கிரமமுடையவனே, ராக்ஷசர்களின் பெரும்படையோடு கூடி, வானரர்களோடு ராமனையும் கொல்வதற்காக நீ விரைந்து புறப்படு.’ அறிவுடைய ராக்ஷசேந்திரனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட தூம்ராக்ஷன் அவனை வலம் வந்து, பிறகு விரைந்து அரச மாளிகையிலிருந்து வெளியேறினான். அந்த வாயிலைக் கடந்து அவன் படைத்தலைவனிடம் சொன்னான்: ‘படையை விரைந்து ஆயத்தப்படுத்து; போரிட விரும்புபவனுக்குத் தாமதம் எதற்கு?’ தூம்ராக்ஷனின் சொல்லைக் கேட்டுப் படையோடு செல்லும் படைத்தலைவன் ராவணனின் ஆணைப்படி படையை விரைவாகத் திரட்டினான். மணிகள் கட்டப்பட்ட, வலிமையுடைய, கொடிய உருவமுடைய இரவில் உலவுவோர் களிப்புற்று முழங்கியபடி தூம்ராக்ஷனைச் சூழ்ந்தனர். ராவணனின் சினம் ‘பாம்பு போலப் பெருமூச்சுவிட்டபடி’ என்ற உவமையால் வருணிக்கப்படுகிறது — பாம்பின் சீறல் போல அவனுடைய பெருமூச்சு. இந்த உவமைக்கு இங்கே தனிப் பொருத்தம் உண்டு; ஏனெனில் பாம்புகளே அவனுடைய எதிர்பார்ப்பைப் பொய்யாக்கின. தூம்ராக்ஷன் அரசனை வலம் வந்து புறப்படுகிறான் — இது மதிப்பின் அடையாளம். ‘போரிட விரும்புபவனுக்குத் தாமதம் எதற்கு?’ என்ற அவனுடைய சொல் ஊக்கத்தைக் காட்டுகிறது — போரிட விரும்புபவனுக்குத் தாமதம் அழகல்ல. மணிகள் கட்டப்பட்ட ராக்ஷசர்கள் — அவர்களுடைய ஆயுதங்களில் மணிகள் கட்டப்பட்டிருந்தன என்று இந்தி உரை சொல்கிறது; இதனால் போரில் அச்சமூட்டும் ஒலி எழுகிறது. ராக்ஷசப் படையின் களிப்பு இன்னும் குன்றவில்லை; ஏனெனில் அவர்கள் வானரர்களின் வலிமையை அறியவில்லை. இங்கே தூம்ராக்ஷன் முதலில் தலைவனாக அனுப்பப்படுகிறான் — இந்திரஜித்துக்குப் பிறகு ராவணன் படைத்தலைவர்களை வரிசையாக அனுப்புகிறான்: தூம்ராக்ஷன், வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன், அகம்பனன், பிரஹஸ்தன். இந்த வரிசையே யுத்தகாண்டத்தின் கட்டமைப்புக்கு அடிப்படை. ராவணன் தானே புறப்படவில்லை, படைத்தலைவனை அனுப்புகிறான் — இது அவனுடைய உத்தி; ஆனால் இதனால் அவனுடைய வீரர்கள் ஒவ்வொருவராக அழிகிறார்கள்.

பலவகை ஆயுதங்களைக் கைகளில் ஏந்திய, சூலங்களும் முத்கரங்களும் உடைய ராக்ஷசர்கள், கதைகள், பட்டிசங்கள், தண்டங்கள், இரும்பு உலக்கைகள், பரிகங்கள், பிண்டிபாலங்கள், ஈட்டிகள், பாசங்கள், கோடரிகள் ஆகியவற்றோடு ஆயத்தமாகி, மேகங்கள் போல முழங்கியபடி கொடியவர்களாய்ப் புறப்பட்டனர். கவசம் பூண்ட மற்ற ராக்ஷசப் புலிகள், கொடிகளால் அணிசெய்யப்பட்டுப் பொன் வலைகள் பின்னப்பட்ட தேர்களோடும், பலவகை முகமுடைய கழுதைகளோடும், மிக விரைந்த குதிரைகளோடும், மதம் பொங்கும் யானைகளோடும், அணுகுதற்கரிய புலிகள் போலப் புறப்பட்டனர். கழுதைக் குரலுடைய தூம்ராக்ஷன், ஓநாய், சிங்கம் ஆகியவற்றின் முகமுடைய, பொன்னணி பூண்ட கழுதைகள் பூட்டிய தெய்வத் தேரில் ஏறினான். பெருவீரமுடைய அவன் ராக்ஷசர்கள் சூழச் சிரித்தபடி, அனுமன் நின்றிருந்த மேற்கு வாயில் வழியாகப் புறப்பட்டான். கழுதைகள் பூட்டப்பட்ட, கரகரத்த ஒலியெழுப்பும் சிறந்த தேரில் ஏறிப் புறப்படும், மிகக் கொடியவனும் அச்சமூட்டும் தோற்றமுடையவனுமான அந்த ராக்ஷசனை — என்ற வாக்கியம் அடுத்த சுலோகத்தில் நிறைவுபெறுகிறது. ஆயுதங்களின் நீண்ட பட்டியல் ராக்ஷசப் படையின் ஆயத்தநிலையைக் காட்டுகிறது — ஒவ்வொரு வீரனும் வெவ்வேறு ஆயுதம் ஏந்தியவன். வாகனங்களின் பன்மையும் குறிப்பிடத்தக்கது — தேர்கள், குதிரைகள், யானைகள், கழுதைகள்; கழுதைகள் ராக்ஷசர்களுக்கே உரிய வாகனம், தீமையின் அறிகுறியும் ஆகும். தூம்ராக்ஷனுக்கான ‘கழுதைக் குரலுடையவன்’ என்ற அடைமொழி அவனுடைய கரடுமுரடான குரலைக் குறிக்கிறது. ஓநாய், சிங்க முகமுடைய கழுதைகள் — இது மாயப் படைப்பு, ராக்ஷசர்களின் அச்சமூட்டும் தன்மையின் குறியீடு. அவன் ‘சிரித்தபடி’ புறப்படுகிறான் — இந்திரஜித்தும் பெருஞ்சிரிப்புச் சிரித்தது போல, இந்தச் செருக்கு அவனுடைய முடிவை முன்பே குறிக்கிறது. மேற்கு வாயிலில் அனுமனின் நிலை முன்பே திட்டமிடப்பட்டது; தூம்ராக்ஷன் அங்கேயே செல்கிறான்; அனுமனோடு அவனுடைய போர் அடுத்த சர்க்கத்தில். முப்பதாம் சுலோகத்தின் முதல் பாதி ‘ரதப்ரவரமாஸ்தாய…’ வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது; வாக்கியம் அடுத்த சுலோகத்துக்குள் நீள்கிறது. ‘மேகங்கள் போல முழங்கியபடி’ என்ற உவமை முந்தைய சர்க்கத்தின் வானர முழக்கத்துக்கான உவமையோடு ஒப்பிடத்தக்கது — இரு படைகளும் மேகம் போல முழங்குகின்றன; ஆனால் ஒன்றின் முழக்கம் மகிழ்ச்சியுடையது, மற்றொன்றின் முழக்கம் செருக்குடையது. ‘அணுகுதற்கரிய புலிகள் போல’ என்பது ராக்ஷசர்களின் காட்டுக் கொடூரத்தைக் குறிக்கிறது. இந்தப் படை பலவகையானது; ஆனால் அதன் தலைவன் ஒருவனே, அவனும் செருக்குற்றவன்.

அவன் புறப்படும்போது வானில் சென்ற கொடிய பறவைகள் அவனைத் தடுத்தன. தேரின் உச்சியில் மிக அச்சமூட்டும் கழுகு ஒன்று வந்து விழுந்தது. கொடிமரத்தின் நுனியில் பிணந்தின்னிப் பறவைகள் கோக்கப்பட்டவை போல நெருக்கமாக வந்து அமர்ந்தன. குருதியில் நனைந்த, பெரிய, வெண்ணிறத் தலையற்ற உடல் ஒன்று கோணல் குரலில் ஒலியெழுப்பியபடி தூம்ராக்ஷனின் அருகில் தரையில் விழுந்தது. மழைத்தேவன் குருதியைப் பொழிந்தான்; நிலம் நடுங்கியது. இடிமுழக்கம் போன்ற ஒலியுடன் காற்று எதிர்த்திசையில் வீசியது; இருட்கூட்டங்களால் மூடப்பட்ட திசைகள் ஒளிரவில்லை. ராக்ஷசர்களுக்கு அச்சம் தரும் மிகக் கொடிய தீய அறிகுறிகள் தோன்றியதைக் கண்டு தூம்ராக்ஷன் வருந்தினான்; அவனுக்கு முன்னே சென்ற ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் மயங்கினர். பின்னர் பல இரவில் உலவுவோர் சூழ, போரில் ஆர்வமுடைய வலிமைமிக்க, மிக அச்சமூட்டும் அவன் வெளியேறி, ராகவனின் கைகளால் காக்கப்படும், பெருவெள்ளம் போன்ற, பெரிய வானரப் படையைக் கண்டான். தீய நிமித்தங்களின் வருணனை ராமாயணத்தின் போர் வருணனைகளில் வழக்கமானது — ஒவ்வொரு ராக்ஷசத் தலைவனும் புறப்படும்போது இயற்கையே அவனுடைய சாவைக் குறிக்கிறது. கழுகு, பிணந்தின்னிப் பறவைகள், தலையற்ற உடல், குருதி மழை, நிலநடுக்கம், எதிர்த்திசைக் காற்று, இருள் — எல்லாமே சாவின் அடையாளங்கள். தூம்ராக்ஷன் வருந்தியும் திரும்பவில்லை — இது ராக்ஷசர்களின் வீரம், ஆனால் விவேகமற்றது. முப்பத்தைந்தாம் சுலோகம் ஆறடிகள் கொண்டது — அங்கே ‘முமுஹூ ராக்ஷஸா: ஸர்வே’ (ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் மயங்கினர்) என்ற மூன்றாம் அரை வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது. இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்தது; அதில் வானரப் படை ‘பெருவெள்ளம் போன்றது’ — ஊழிக் கடலுக்கு நிகரானது — என்று வருணிக்கப்படுகிறது; இதனால் தூம்ராக்ஷனின் தோல்வி முன்பே குறிக்கப்படுகிறது. ராவணன் அனுப்பிய படைத்தலைவன் புறப்படும்போது இயற்கையின் எல்லாக் கூறுகளும் — வானம், நிலம், காற்று, மேகங்கள், பறவைகள் — எதிர்ப்பைக் காட்டுகின்றன; இது அதர்மத் தரப்பின் தோல்விக்கான கவிதைச் சான்று. ‘தடுத்தன’ என்ற வினைச்சொல் தனித்துப் பொருள் பொதிந்தது — பறவைகள் அவனைச் செல்லவிடாமல் தடுப்பது போல.

ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆಯೂ ಸಚಿವರೊಡನೆಯೂ ಕುಳಿತಿದ್ದ ರಾವಣನು ಆಗ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಾನರರ ತುಮುಲ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಸ್ನಿಗ್ಧವೂ ಗಂಭೀರವೂ ಆದ ಆ ನಿನಾದವನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಕೇಳಿ ಅವನು ಸಚಿವರ ನಡುವೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅನೇಕ ವಾನರರ ಈ ಮಹಾನಾದ ಗುಡುಗುವ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಏಳುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ, ಇವರಿಗೆ ಮಹಾ ಸಂತೋಷ ಉಂಟಾಗಿರುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಆ ವಿಪುಲ ನಾದಗಳಿಂದ ಉಪ್ಪಿನ ಕಡಲೇ ಕದಡಿಹೋಯಿತು. ಆದರೆ ಆ ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ; ಈ ಮಹಾನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿ, ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ನೈರ್ಋತರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶೋಕದ ಕಾಲ ಒದಗಿರುವಾಗ ಈ ಎಲ್ಲ ವನವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ವಾನರರ ನಾದವೇ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕಿವಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಂಧಿ. ರಾವಣನ ತರ್ಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಶೋಕದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ ಅಸಂಭವ, ಆದ್ದರಿಂದ ಏನೋ ಬದಲಾವಣೆ ಆಗಿದೆ. ‘ಸ್ನಿಗ್ಧಗಂಭೀರ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ನಾದದ ಸ್ವರೂಪ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಅದು ಭಯದ ಆರ್ತನಾದವಲ್ಲ, ಆನಂದದ ಗಂಭೀರ ಘೋಷ. ಸಮುದ್ರ ಕದಡಿದುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ನಾದದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಆಪತ್ತನ್ನು ಬೇಗನೆ ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಗರ್ವ ಸತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶಂಕಾಂ ಜನಯತೀವ’ — ಶಂಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಿದೆ — ಎಂಬಲ್ಲಿನ ‘ಇವ’ (ಅಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಭಯವನ್ನು ಅರ್ಧ ಮಾತ್ರ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ಭಯವನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಗನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಜ್ವರವನ್ನು ತೊರೆದಿದ್ದನು; ಇಂದು ಅದೇ ಜ್ವರ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸಚಿವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದೇ ನಿರ್ಣಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ತಾನೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಜ್ಞಾಯತಾಮ್’ — ತಿಳಿಯಲ್ಪಡಲಿ — ಎಂಬ ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರಯೋಗ ರಾಜಾಜ್ಞೆಯ ಶೈಲಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಹರ್ಷವೇ ಶತ್ರುವಿನ ಭಯ — ಇದು ಯುದ್ಧದ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ.

ಹಾಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಹಳ ಗಾಬರಿಯಿಂದ ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆಯನ್ನು ಹತ್ತಿ, ಮಹಾತ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡರು. ಅತಿಘೋರ ಬಾಣಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿ ಎದ್ದುನಿಂತಿದ್ದ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ ರಾಘವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಿಷಾದಗೊಂಡರು. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯಗೊಂಡ ಆ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟು ಕೋಟೆಯಿಂದ ಇಳಿದು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ದೀನಮುಖರಾದ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಅವರು ಆ ಅಪ್ರಿಯ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇದ್ದಂತೆಯೇ ರಾವಣನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದರು — ‘ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣಬಂಧನದಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ ತೋಳುಗಳು ಅಲುಗಾಡದಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದ ಆ ಸಹೋದರರು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು, ಗಜೇಂದ್ರರಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದವರು, ಪಾಶಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆದ ಆನೆಗಳಂತೆ ಬಾಣಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಚಿಂತೆ ಮತ್ತು ಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಮುಖದವನಾದನು. ಅವನು ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಿರುವ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಅಮೋಘವಾದ, ವರದಿಂದ ಪಡೆದ ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಥಿಸಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದ ನನ್ನ ಶತ್ರುಗಳು ಆ ಅಸ್ತ್ರಬಂಧನಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿಯೂ ಮುಕ್ತರಾದರೆ, ನನ್ನ ಈ ಸಮಸ್ತ ಬಲವೂ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ನನಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಶತ್ರುಗಳ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಆ ಅಗ್ನಿತೇಜಸ್ಸಿನ ಬಾಣಗಳು ನಿಜಕ್ಕೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಿಬಿಟ್ಟವಲ್ಲ.’ ‘ಪಾಶಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆದ ಆನೆಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದ ಆನೆ ಬಲದಿಂದ ಪಾಶವನ್ನು ಹರಿದುಹಾಕುವಂತೆ ಇವರೂ. ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ‘ವಾಕ್ಯಕೋವಿದರು’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ಅವರು ಅಪ್ರಿಯವನ್ನೂ ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ರಾಜನನ್ನು ವಂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಚಿಂತೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಂಭೀರ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಾಣಗಳು ವರದಾನದಿಂದ ಪಡೆದವು, ಅಮೋಘವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದವು. ಅವುಗಳ ವೈಫಲ್ಯ ದೈವದ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಂಶಯಸ್ಥಮ್ ಇದಂ ಸರ್ವಂ ಬಲಮ್’ — ಈ ಸಮಸ್ತ ಬಲವೂ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿದೆ — ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ತನ್ನ ಇಡೀ ಸೇನೆಯ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಸಂಶಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಚಿಂತೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಶೀವಿಷೋಪಮೈಃ’ — ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಿರುವ — ಎಂಬ ಪದ ನಾಗಪಾಶದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಆ ಬಾಣಗಳು ನಿಜವಾಗಿ ಸರ್ಪಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಕೋಟೆಯನ್ನು ಹತ್ತಿ ನೋಡುವುದು ರಾಕ್ಷಸರ ಗೂಢಚರ್ಯೆಯ ಉದಾಹರಣೆ — ಲಂಕೆಯ ಎತ್ತರದ ಕೋಟೆಯಿಂದ ಇಡೀ ವಾನರಸೇನೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅವರನ್ನು ‘ವಿವರ್ಣರು’ — ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟವರು — ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿರುವುದು ಭಯದ ಶಾರೀರಿಕ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಸುಗ್ರೀವೇಣ ಪಾಲಿತಾಮ್’ — ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರಸೇನೆ ಮತ್ತೆ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಓಡಿಹೋಗಿದ್ದ ಅದು ಇಂದು ದೃಢವಾಗಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವುದು ಧೈರ್ಯದ ಕೆಲಸ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನ ಕೋಪ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ರಾವಣನು ತಾನೇ ‘ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಶತ್ರುಗಳು’ ಎನ್ನದೆ ‘ನನ್ನ ಶತ್ರುಗಳು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಮಗನ ವಿಜಯವನ್ನು ಅವನು ತನ್ನದೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಾಜಯವನ್ನೂ. ಬಾಣಗಳ ನಿಷ್ಫಲತೆ ಅವನಿಗೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಮೋಘತ್ವದ ಪರಾಭವ, ಅದೇ ಅವನ ಮುಖ್ಯ ಆಸರೆಯಾಗಿತ್ತು. ಕೊನೆಗೆ ರಾವಣನ ಮುಖವೂ ಬಣ್ಣಗೆಡುತ್ತದೆ, ಮೊದಲು ಅವನ ದೂತರದಂತೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಕೆರಳಿದ ಸರ್ಪದಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ, ರಾವಣನು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಬಲದೊಡನೆ ಕೂಡಿ ನೀನು ವಾನರರೊಡನೆ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬೇಗನೆ ಹೊರಡು.’ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಬೇಗನೆ ರಾಜಭವನದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಆ ದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಅವನು ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೇನೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ತ್ವರೆಗೊಳಿಸು; ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವವನಿಗೆ ತಡವೇಕೆ?’ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸೇನೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷನು ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದನು. ಗಂಟೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ, ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ, ಘೋರರೂಪದ ನಿಶಾಚರರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ‘ಸರ್ಪದಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸರ್ಪದ ಬುಸುಗುಟ್ಟುವಿಕೆಯಂತೆ ಅವನ ನಿಟ್ಟುಸಿರು. ಈ ಉಪಮೆಗೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಔಚಿತ್ಯವಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸರ್ಪಗಳೇ ಅವನ ಆಸೆಯನ್ನು ವಿಫಲಗೊಳಿಸಿದವು. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಗೌರವದ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಕಿಂ ಚಿರೇಣ ಯುಯುತ್ಸತಃ’ — ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವವನಿಗೆ ತಡವೇಕೆ — ಎಂಬ ಅವನ ಮಾತು ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಗೆ ವಿಳಂಬ ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಬದ್ಧಘಂಟಾಃ’ ರಾಕ್ಷಸರು — ಅವರ ಆಯುಧಗಳಿಗೆ ಗಂಟೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗಿತ್ತು, ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭೀಷಣ ಶಬ್ದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಹರ್ಷ ಇನ್ನೂ ಮುರಿದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ವಾನರರ ಬಲವನ್ನು ಅರಿಯರು. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನಾಯಕನಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ: ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ, ಅಕಂಪನ, ಪ್ರಹಸ್ತ. ಈ ಕ್ರಮವೇ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ರಚನೆಯ ಮೂಲ. ರಾವಣನು ತಾನೇ ಹೊರಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ನೀತಿ, ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ಅವನ ವೀರರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ, ಶೂಲ ಮತ್ತು ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸರು — ಗದೆಗಳು, ಪಟ್ಟಿಶಗಳು, ದಂಡಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುಸಲಗಳು, ಪರಿಘಗಳು, ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳು, ಭಲ್ಲೆಗಳು, ಪಾಶಗಳು, ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ ಸಜ್ಜಾಗಿ — ಮೋಡಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಘೋರವಾಗಿ ಹೊರಟರು. ಕವಚಧಾರಿಗಳಾದ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಚಿನ್ನದ ಜಾಲರಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಥಗಳ ಮೇಲೆ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಮುಖಗಳ ಕತ್ತೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಅತಿವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಮದೋನ್ಮತ್ತ ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಹುಲಿಗಳಂತೆ ಹೊರಟರು. ಕತ್ತೆಯಂತೆ ಕರ್ಕಶ ಧ್ವನಿಯ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ತೋಳ ಮತ್ತು ಸಿಂಹದ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ದಿವ್ಯರಥವನ್ನು ಏರಿದನು. ಮಹಾವೀರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಗುತ್ತ ಹನುಮಂತನು ನಿಂತಿದ್ದ ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಟನು. ‘ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಕರ್ಕಶ ಸದ್ದಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠರಥವನ್ನು ಏರಿ ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾಘೋರನೂ ಭಯಂಕರ ರೂಪದವನೂ ಆದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು’ — ಈ ವಾಕ್ಯ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಯುಧಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯೋಧನೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾನೆ. ವಾಹನಗಳ ವೈವಿಧ್ಯವೂ ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ — ರಥಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಕತ್ತೆಗಳು; ಕತ್ತೆಗಳು ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಶಿಷ್ಟ ವಾಹನ, ಅಶುಭದ ಸೂಚಕವೂ ಹೌದು. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ‘ಖರನಿಃಸ್ವನ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಕರ್ಕಶ ಸ್ವರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ತೋಳ ಮತ್ತು ಸಿಂಹದ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಕತ್ತೆಗಳು — ಇದು ಮಾಯೆಯ ಸೃಷ್ಟಿ, ರಾಕ್ಷಸರ ಭಯಂಕರತೆಯ ಪ್ರತೀಕ. ಅವನು ‘ನಗುತ್ತ’ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ — ಈ ಗರ್ವ ಅವನ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತೂ ನಕ್ಕಂತೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ನೆಲೆ ಮೊದಲೇ ನಿಯೋಜಿತವಾಗಿತ್ತು; ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಹನುಮಂತನೊಡನೆ ಅವನ ಯುದ್ಧ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ‘ರಥಪ್ರವರಮಾಸ್ಥಾಯ…’ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ವಾಕ್ಯ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹರಡುತ್ತದೆ. ‘ನರ್ದಂತೋ ಜಲದಾ ಯಥಾ’ — ಮೋಡಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ — ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಾನರನಾದದ ಉಪಮೆಯೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು — ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳು ಮೋಡಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಒಂದರ ಗರ್ಜನೆ ಹರ್ಷದ್ದು, ಇನ್ನೊಂದರದು ದರ್ಪದ್ದು. ‘ವ್ಯಾಘ್ರಾ ಇವ ದುರಾಸದಾಃ’ — ಹುಲಿಗಳಂತೆ ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯರು — ಎಂಬುದು ರಾಕ್ಷಸರ ಕಾಡುಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸೇನೆ ಬಹುವಿಧವಾದದ್ದು, ಆದರೆ ಅದರ ನಾಯಕ ಒಬ್ಬನೇ, ಅವನೂ ಗರ್ವಿಷ್ಠ.

ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಕ್ರೂರ ಪಕ್ಷಿಗಳು ತಡೆದವು. ರಥದ ತುದಿಯ ಮೇಲೆ ಮಹಾಭಯಂಕರವಾದ ಹದ್ದೊಂದು ಬಂದು ಕುಳಿತಿತು. ಧ್ವಜದ ತುದಿಯ ಮೇಲೆ ಶವಭಕ್ಷಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಹೆಣೆದುಕೊಂಡಂತೆ ಬಂದು ಎರಗಿದವು. ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಬಿಳಿಯ ಕಬಂಧ (ತಲೆಯಿಲ್ಲದ ಮುಂಡ) ವಿಕಾರವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಬಳಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಮೇಘದೇವನು ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು, ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸಿತು. ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತ ಗಾಳಿ ಎದುರುಮುಖವಾಗಿ ಬೀಸಿತು; ಕತ್ತಲೆಯ ರಾಶಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಬೆಳಗಲಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ, ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಅತಿಘೋರ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡನು, ಅವನ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಂಡರು. ಆಮೇಲೆ ಅನೇಕ ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ರಣೋತ್ಸುಕನಾದ, ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಅತಿಭಯಂಕರನೂ ಆದ ಅವನು ಹೊರಬಂದು, ರಾಘವನ ಬಾಹುಗಳಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ, ಮಹಾಪ್ರವಾಹದಂತಿದ್ದ ವಿಶಾಲ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ದುರ್ನಿಮಿತ್ತಗಳ ವರ್ಣನೆ ರಾಮಾಯಣದ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯತವಾದದ್ದು — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನಾಯಕನು ಹೊರಡುವಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಅವನ ಮರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹದ್ದು, ಶವಭಕ್ಷಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಕಬಂಧ, ರಕ್ತವೃಷ್ಟಿ, ಭೂಕಂಪ, ಎದುರುಗಾಳಿ, ಕತ್ತಲೆ — ಇವೆಲ್ಲ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರೂ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ರಾಕ್ಷಸರ ವೀರತೆ, ಆದರೆ ವಿವೇಕಹೀನವಾದದ್ದು. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಮುಮುಹೂ ರಾಕ್ಷಸಾಃ ಸರ್ವೇ’ ಎಂಬ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ‘ಮಹೌಘಕಲ್ಪಾ’ — ಪ್ರಳಯಸಮುದ್ರದಂತಿರುವುದು — ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಪರಾಜಯ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಕಳುಹಿಸಿದ ಸೇನಾಪತಿ ಹೊರಡುವಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎಲ್ಲ ಅಂಶಗಳೂ — ಆಕಾಶ, ಭೂಮಿ, ಗಾಳಿ, ಮೋಡಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು — ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರುತ್ತವೆ; ಇದು ಅಧರ್ಮಪಕ್ಷದ ಪರಾಜಯಕ್ಕೆ ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಪ್ರತ್ಯಷೇಧಯನ್’ — ತಡೆದವು — ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ವಿಶೇಷ ಅರ್ಥವತ್ತಾದದ್ದು — ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಹೋಗದಂತೆ ತಡೆಯುತ್ತಿವೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ.

രാക്ഷസരായ സചിവന്മാരോടൊപ്പം ഇരിക്കുകയായിരുന്ന രാവണൻ മഹാബലരായ വാനരന്മാർ ഗർജിക്കുന്നതിന്റെ തുമുലമായ ശബ്ദം അപ്പോൾ കേട്ടു. സ്നിഗ്ധവും ഗംഭീരവുമായ മുഴക്കമുള്ള ആ നാദം വ്യക്തമായി കേട്ട് അവൻ സചിവന്മാരുടെ നടുവിൽ പറഞ്ഞു — ‘ഗർജിക്കുന്ന മേഘങ്ങളുടേതുപോലെ ഹർഷഭരിതരായ അനേകം വാനരന്മാരുടെ ഈ അതിമഹത്തായ നാദം ഉയരുന്നതിൽനിന്ന് ഇവരുടെ വലിയ സന്തോഷം വ്യക്തമാണ്, ഇതിൽ സംശയമില്ല; വലിയ നാദങ്ങളാൽ ഉപ്പുകടൽപോലും ഇളകിമറിഞ്ഞു. എന്നാൽ ആ സഹോദരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ തീക്ഷ്ണശരങ്ങളാൽ ബന്ധിതരാണല്ലോ; ഈ അതിമഹത്തായ നാദം എന്നിൽ എന്തോ ശങ്ക ജനിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.’ മന്ത്രിമാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം രാക്ഷസേശ്വരൻ അടുത്തുനിന്ന നൈരൃതന്മാരോടു പറഞ്ഞു — ‘ശോകത്തിന്റെ സമയം വന്നിരിക്കെ ഈ വനവാസികൾക്കെല്ലാം ഹർഷത്തിനുള്ള കാരണം എങ്ങനെയുണ്ടായി എന്നു വേഗം അറിയുവിൻ.’ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം വർണിച്ച വാനരന്മാരുടെ നാദംതന്നെയാണ് ഇവിടെ രാവണന്റെ ചെവിയിലെത്തുന്നത് — ഇങ്ങനെ രണ്ടു സർഗങ്ങളുടെയും സന്ധി. രാവണന്റെ യുക്തി സൂക്ഷ്മമാണ് — ശോകസമയത്ത് ഹർഷം അസംഭവ്യമാണ്; അതിനാൽ എന്തോ മാറ്റം സംഭവിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘സ്നിഗ്ധഗംഭീരം’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ നാദത്തിന്റെ സ്വരൂപം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഭയത്തിന്റെ ആർത്തനാദമല്ല, ആനന്ദത്തിന്റെ ഗംഭീരഘോഷമാണ്. സമുദ്രം ഇളകിമറിഞ്ഞു എന്ന അതിശയോക്തി നാദത്തിന്റെ മഹത്ത്വം കാണിക്കുന്നു. രാവണൻ ബുദ്ധിമാനാണ്; ആപത്തിനെ അവൻ വേഗം അനുമാനിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവന്റെ ഗർവം സത്യം അംഗീകരിക്കാൻ അവനെ അനുവദിക്കുന്നില്ല. ‘ശങ്ക ജനിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്നതിലെ ‘പോലെ’ (ഇവ) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ ഭയത്തിന്റെ അർധസ്വീകാരം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഭയം അവൻ പൂർണമായി അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ പുത്രനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് അവൻ ജ്വരം ഉപേക്ഷിച്ചു; ഇന്ന് അതേ ജ്വരം വീണ്ടും വരുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് രാവണന്റെ മന്ത്രിമണ്ഡലം വീണ്ടും കാണുന്നു — സചിവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടാണ് അവൻ തീരുമാനങ്ങളെടുക്കുന്നത്; സ്വയം പരിശോധിക്കുന്നില്ല. ‘ജ്ഞായതാം’ (അറിയപ്പെടട്ടെ) എന്ന കർമണിപ്രയോഗം രാജാജ്ഞയുടെ ശൈലി കാണിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ഹർഷംതന്നെ ശത്രുവിന്റെ ഭയമാണ് — ഇതാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ മനഃശാസ്ത്രം.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസന്മാർ അത്യന്തം പരിഭ്രമിച്ച് കോട്ടമതിലിൽ കയറി മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവൻ പരിപാലിക്കുന്ന സേനയെ കണ്ടു. അതിഘോരമായ ശരബന്ധനത്തിൽനിന്നു മോചിതരായി എഴുന്നേറ്റുനിൽക്കുന്ന മഹാഭാഗരായ രാഘവന്മാരെയും കണ്ട് എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും വിഷാദിച്ചു. ഭയന്നുവിറച്ച ഹൃദയത്തോടെ, നിറംകെട്ട്, ഘോരരായ ആ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം കോട്ടമതിലിൽനിന്നിറങ്ങി രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ അടുത്തെത്തി. ദീനമുഖരും വാക്ചാതുര്യമുള്ളവരുമായ അവർ ആ അപ്രിയവാർത്ത മുഴുവൻ ഉള്ളതുപോലെ രാവണനെ അറിയിച്ചു — ‘ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധത്തിൽ ശരബന്ധനത്താൽ ബന്ധിച്ച്, കൈകൾ അനക്കാനാവാത്തവരാക്കിയ ആ സഹോദരന്മാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ, ഗജേന്ദ്രന്മാർക്കു തുല്യമായ വിക്രമമുള്ളവർ, കയറുകൾ പൊട്ടിച്ച രണ്ട് ആനകളെപ്പോലെ ശരബന്ധനത്തിൽനിന്നു മോചിതരായി യുദ്ധഭൂമിയിൽ കാണപ്പെടുന്നു.’ അവരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് മഹാബലനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ചിന്തയും ശോകവുംകൊണ്ടു ബാധിതനായി, മുഖം വിളറി. അവൻ ചിന്തിച്ചു — ‘സർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ള, സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന, അമോഘങ്ങളും വരം ലഭിച്ചവയുമായ ഘോരശരങ്ങളാൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധത്തിൽ തകർത്തു ബന്ധിച്ച എന്റെ ശത്രുക്കൾ ആ അസ്ത്രബന്ധനത്തിൽപ്പെട്ടിട്ടും മോചിതരായെങ്കിൽ, എന്റെ ഈ സൈന്യം മുഴുവൻ സംശയത്തിലാണെന്നു ഞാൻ കാണുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ ശത്രുക്കളുടെ ജീവൻ കവർന്നിരുന്ന, അഗ്നിതേജസ്സുള്ള ആ ശരങ്ങൾ നിഷ്ഫലമായിത്തീർന്നുവല്ലോ.’ ‘കയറുകൾ പൊട്ടിച്ച ആനകളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ — ബന്ധിതനായ ആന ബലംകൊണ്ടു കയർ പൊട്ടിക്കുന്നതുപോലെ ഇവർ. രാക്ഷസന്മാർക്ക് ‘വാക്യകോവിദർ’ (വാക്ചാതുര്യമുള്ളവർ) എന്ന വിശേഷണം — അവർ അപ്രിയവും ഉള്ളതുപോലെ പറയുന്നു, രാജാവിനെ വഞ്ചിക്കുന്നില്ല. രാവണന്റെ ചിന്ത പ്രത്യേകിച്ചും ഗൗരവമുള്ളതാണ്, കാരണം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശരങ്ങൾ വരദാനത്താൽ ലഭിച്ചവയും അമോഘങ്ങളെന്നു പ്രസിദ്ധവുമാണ്. അവയുടെ വൈഫല്യം ദൈവത്തിന്റെ പ്രതികൂലതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘എന്റെ ഈ സൈന്യം മുഴുവൻ സംശയത്തിൽ’ എന്ന വാക്കിൽ രാവണൻ ആദ്യമായി തന്റെ മുഴുവൻ സേനയുടെയും ഭാവി സംശയത്തിൽ കാണുന്നു. എങ്കിലും അവൻ യുദ്ധം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; ചിന്ത അവനെ ക്രോധത്തിലേക്കു മാറ്റുന്നു. ഇവിടെ ‘സർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ള’ എന്ന പദം നാഗപാശത്തിന്റെ സ്വരൂപം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ആ ശരങ്ങൾ യഥാർഥത്തിൽ സർപ്പങ്ങളായിരുന്നു. കോട്ടമതിലിൽ കയറി നോക്കുന്നത് രാക്ഷസന്മാരുടെ രഹസ്യനിരീക്ഷണത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണ് — ലങ്കയുടെ ഉയർന്ന കോട്ടമതിലിൽനിന്നു വാനരസേന മുഴുവൻ കാണാം. അവർ ‘നിറംകെട്ടവർ’ എന്ന വർണന ഭയത്തിന്റെ ശാരീരികലക്ഷണമാണ്. ‘സുഗ്രീവൻ പരിപാലിക്കുന്ന’ എന്ന പദത്താൽ വാനരസേനയുടെ പുനഃസംഘാടനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മുൻപ് ഓടിപ്പോയ അത് ഇന്നു ദൃഢമാണ്. അപ്രിയം അറിയിക്കുന്നത് രാക്ഷസന്മാരുടെ ധൈര്യത്തിന്റെ പ്രവൃത്തിയാണ്, കാരണം രാവണന്റെ ക്രോധം പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശത്രുക്കൾ’ എന്നല്ല, ‘എന്റെ ശത്രുക്കൾ’ എന്നാണ് രാവണൻ പറയുന്നത് — പുത്രന്റെ വിജയം അവൻ സ്വന്തമായി കരുതിയിരുന്നു; അതിനാൽ പരാജയവും. ശരങ്ങളുടെ നിഷ്ഫലത അവനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അമോഘതയുടെ പരാജയമാണ്; അതായിരുന്നു അവന്റെ മുഖ്യാശ്രയം. ഒടുവിൽ രാവണന്റെ മുഖം വിളറി — മുൻപ് അവന്റെ ദൂതന്മാരുടേത് എന്നപോലെ.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ക്രുദ്ധനായ സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട് രാവണൻ രാക്ഷസന്മാരുടെ നടുവിൽ ധൂമ്രാക്ഷൻ എന്ന രാക്ഷസനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഭീമവിക്രമാ, രാക്ഷസന്മാരുടെ വലിയ സൈന്യത്തോടുകൂടി വാനരന്മാരോടൊപ്പം രാമനെ വധിക്കാനായി നീ വേഗം പുറപ്പെടുക.’ ബുദ്ധിമാനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ധൂമ്രാക്ഷൻ അവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് വേഗം രാജഭവനത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി. ആ വാതിൽ കടന്ന് അവൻ സേനാധ്യക്ഷനോടു പറഞ്ഞു — ‘സൈന്യത്തെ വേഗം തിടുക്കപ്പെടുത്തുക; യുദ്ധം കൊതിക്കുന്നവന് താമസമെന്തിന്?’ ധൂമ്രാക്ഷന്റെ വാക്കു കേട്ട്, സൈന്യത്തെ നയിക്കുന്ന സേനാധ്യക്ഷൻ രാവണന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് സൈന്യത്തെ ഊർജിതമായി ഒരുക്കി. മണികൾ കെട്ടിയ, ബലശാലികളും ഘോരരൂപരുമായ നിശാചരന്മാർ ഹർഷംപൂണ്ട് ആർത്തുവിളിച്ചുകൊണ്ട് ധൂമ്രാക്ഷനെ ചുറ്റിനിന്നു. രാവണന്റെ ക്രോധം ‘സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട്’ എന്ന ഉപമയാൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — സർപ്പത്തിന്റെ ചീറ്റൽപോലെ അവന്റെ നിശ്വാസം. ഈ ഉപമയ്ക്ക് ഇവിടെ പ്രത്യേകമായ ഔചിത്യമുണ്ട്, കാരണം സർപ്പങ്ങൾതന്നെയാണ് അവന്റെ പ്രതീക്ഷ വിഫലമാക്കിയത്. ധൂമ്രാക്ഷൻ രാജാവിനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു പുറപ്പെടുന്നു — ഇത് ആദരത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. ‘യുദ്ധം കൊതിക്കുന്നവന് താമസമെന്തിന്’ എന്ന അവന്റെ വാക്ക് ഉത്സാഹം കാണിക്കുന്നു — യുദ്ധകാമിക്കു താമസം ശോഭിക്കില്ല. മണികൾ കെട്ടിയ രാക്ഷസന്മാർ — അവരുടെ ആയുധങ്ങളിൽ മണികൾ കെട്ടിയിരുന്നു എന്നു ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം; അതിനാൽ യുദ്ധത്തിൽ ഭീഷണമായ ശബ്ദമുണ്ടാകുന്നു. രാക്ഷസസൈന്യത്തിന്റെ ഹർഷം ഇപ്പോഴും മുറിയാതെ തുടരുന്നു, കാരണം വാനരന്മാരുടെ ബലം അവർക്കറിയില്ല. ധൂമ്രാക്ഷനെ ഇവിടെ ആദ്യമായി നായകനായി അയയ്ക്കുന്നു — ഇന്ദ്രജിത്തിനുശേഷം രാവണൻ ക്രമമായി സേനാപതികളെ അയയ്ക്കുന്നു: ധൂമ്രാക്ഷൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, അകമ്പനൻ, പ്രഹസ്തൻ എന്നിങ്ങനെ. ഈ ക്രമമാണ് യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ ഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനം. രാവണൻ സ്വയം പുറപ്പെടുന്നില്ല, സേനാപതിയെ അയയ്ക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ നീതിയാണ്; എന്നാൽ ഇതിലൂടെ അവന്റെ വീരന്മാർ ഓരോരുത്തരായി നശിക്കുന്നു.

പലവിധ ആയുധങ്ങൾ കൈയിലേന്തി, ശൂലങ്ങളും മുദ്ഗരങ്ങളുമായി, ഗദകൾ, പട്ടിശങ്ങൾ, ദണ്ഡുകൾ, ഇരുമ്പുലക്കകൾ, പരിഘങ്ങൾ, ഭിന്ദിപാലങ്ങൾ, ഭല്ലങ്ങൾ, പാശങ്ങൾ, പരശുക്കൾ എന്നിവയുമായി സജ്ജരായ ഘോരരാക്ഷസന്മാർ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഗർജിച്ചുകൊണ്ടു പുറപ്പെട്ടു. കവചമണിഞ്ഞ മറ്റു നൈരൃതശ്രേഷ്ഠന്മാർ അലങ്കരിച്ച ധ്വജങ്ങളോടുകൂടിയ, സ്വർണജാലങ്ങൾ പതിച്ച രഥങ്ങളിലും പലതരം മുഖങ്ങളുള്ള കഴുതകളിലും അതിവേഗമുള്ള കുതിരകളിലും മദംപൊട്ടിയ ആനകളിലുമായി, സമീപിക്കാനാവാത്ത പുലികളെപ്പോലെ പുറപ്പെട്ടു. കഴുതയുടേതുപോലെ കർക്കശസ്വരമുള്ള ധൂമ്രാക്ഷൻ ചെന്നായുടെയും സിംഹത്തിന്റെയും മുഖങ്ങളുള്ള, സ്വർണാഭരണമണിഞ്ഞ കഴുതകളെ പൂട്ടിയ ദിവ്യരഥത്തിൽ കയറി. മഹാവീര്യനായ അവൻ രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ചിരിച്ചുകൊണ്ട്, പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിലൂടെ ഹനുമാൻ നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്നിടത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടു. കഴുതകളെ പൂട്ടിയ, കർക്കശശബ്ദമുള്ള ആ ഉത്തമരഥത്തിൽ കയറി പോകുന്ന അതിഘോരനും ഭീകരരൂപനുമായ ആ രാക്ഷസനെ — ഈ വാക്യം അടുത്ത ശ്ലോകത്തിൽ പൂർണമാകുന്നു. ആയുധങ്ങളുടെ നീണ്ട പട്ടിക രാക്ഷസസേനയുടെ സജ്ജത കാണിക്കുന്നു — ഓരോ യോദ്ധാവും വ്യത്യസ്തമായ ആയുധം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. വാഹനങ്ങളുടെ വൈവിധ്യവും പരാമർശിക്കേണ്ടതാണ് — രഥങ്ങൾ, കുതിരകൾ, ആനകൾ, കഴുതകൾ; കഴുതകൾ രാക്ഷസന്മാരുടെ വിശിഷ്ടവാഹനമാണ്, അശുഭസൂചകവുമാണ്. ധൂമ്രാക്ഷന്റെ ‘ഖരനിഃസ്വനൻ’ എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ കർക്കശസ്വരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചെന്നായുടെയും സിംഹത്തിന്റെയും മുഖമുള്ള കഴുതകൾ — ഇതു മായാസൃഷ്ടിയാണ്, രാക്ഷസന്മാരുടെ ഭയങ്കരത്വത്തിന്റെ പ്രതീകം. അവൻ ‘ചിരിച്ചുകൊണ്ടു’ പുറപ്പെടുന്നു — ഈ ഗർവം അവന്റെ അന്ത്യം മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഇന്ദ്രജിത്തും പൊട്ടിച്ചിരിച്ചതുപോലെ. പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിൽ ഹനുമാന്റെ സ്ഥാനം മുൻപുതന്നെ നിശ്ചയിച്ചിരുന്നു; ധൂമ്രാക്ഷൻ അവിടേക്കുതന്നെ പോകുന്നു; ഹനുമാനുമായുള്ള അവന്റെ യുദ്ധം അടുത്ത സർഗത്തിൽ. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യപകുതിയായ ‘രഥപ്രവരമാസ്ഥായ…’ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; വാക്യം അടുത്ത ശ്ലോകത്തിലേക്കു നീളുന്നു. ‘മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട്’ എന്ന ഉപമയെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ വാനരനാദത്തിന്റെ ഉപമയുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാം — രണ്ടു സേനകളും മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഗർജിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഒന്നിന്റേതു ഹർഷത്തിന്റെ ഗർജനം, മറ്റേതിന്റേതു ദർപ്പത്തിന്റേതും. ‘സമീപിക്കാനാവാത്ത പുലികളെപ്പോലെ’ എന്നത് രാക്ഷസന്മാരുടെ വന്യക്രൗര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സേന പലവിധമാണ്; എന്നാൽ അതിന്റെ നായകൻ ഒരുവൻ മാത്രം, അവനോ ഗർവിതനും.

പുറപ്പെടുന്ന അവനെ ആകാശത്തിലെ ക്രൂരപക്ഷികൾ തടഞ്ഞു. രഥത്തിന്റെ മുകളിൽ അതിഭയങ്കരനായ ഒരു കഴുകൻ വന്നിറങ്ങി. ശവംതീനിപ്പക്ഷികൾ കോർത്തിണക്കിയതുപോലെ കൊടിമരത്തുമ്പിൽ ചെന്നിരുന്നു. ചോരയിൽ നനഞ്ഞ ഒരു വലിയ വെളുത്ത കബന്ധം വികൃതസ്വരത്തിൽ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് ധൂമ്രാക്ഷന്റെ അരികിൽ നിലത്തുവീണു. ആകാശം ചോര വർഷിച്ചു; ഭൂമി കുലുങ്ങി. ഇടിമുഴക്കംപോലുള്ള ശബ്ദത്തോടെ കാറ്റ് എതിർദിശയിൽ വീശി; ഇരുട്ടിന്റെ കൂട്ടങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട ദിക്കുകൾ തെളിഞ്ഞില്ല. രാക്ഷസന്മാർക്കു ഭയമുണ്ടാക്കുന്ന അതിഘോരമായ ഉൽപാതങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടതു കണ്ട് ധൂമ്രാക്ഷൻ വ്യഥിതനായി; അവന്റെ മുന്നിൽ നടന്ന എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും മോഹാലസ്യത്തിലായി. തുടർന്ന് അനേകം നിശാചരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, യുദ്ധോത്സുകനും ബലവാനും അതിഭീകരനുമായ അവൻ പുറത്തുകടന്ന്, രാഘവന്റെ കൈകളാൽ പരിപാലിക്കപ്പെടുന്ന, മഹാപ്രളയംപോലുള്ള, വിശാലമായ വാനരസേനയെ കണ്ടു. ദുർനിമിത്തങ്ങളുടെ വർണന രാമായണത്തിലെ യുദ്ധവർണനകളിൽ നിയതമാണ് — ഓരോ രാക്ഷസനായകനും പുറപ്പെടുമ്പോൾ പ്രകൃതിതന്നെ അവന്റെ മരണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കഴുകൻ, ശവംതീനിപ്പക്ഷികൾ, കബന്ധം, രക്തവർഷം, ഭൂകമ്പം, എതിർക്കാറ്റ്, ഇരുട്ട് — എല്ലാം മരണത്തിന്റെ ചിഹ്നങ്ങൾ. വ്യഥിതനായിട്ടും ധൂമ്രാക്ഷൻ പിന്തിരിയുന്നില്ല — ഇതു രാക്ഷസന്മാരുടെ വീരതയാണ്, എന്നാൽ വിവേകമില്ലാത്തത്. മുപ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — അതിൽ ‘മുമുഹൂ രാക്ഷസാഃ സർവേ’ എന്ന മൂന്നാം അർധം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; അതിൽ വാനരസേന ‘മഹൗഘകൽപാ’ — പ്രളയസമുദ്രത്തിനു തുല്യം — എന്നു വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ ധൂമ്രാക്ഷന്റെ പരാജയം മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാവണൻ അയച്ച സേനാപതി പുറപ്പെടുമ്പോൾ പ്രകൃതിയുടെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളും — ആകാശം, ഭൂമി, കാറ്റ്, മേഘങ്ങൾ, പക്ഷികൾ — എതിർപ്പു കാണിക്കുന്നു; ഇത് അധർമപക്ഷത്തിന്റെ പരാജയത്തിന്റെ കാവ്യാത്മകമായ തെളിവാണ്. ‘പ്രത്യഷേധയൻ’ (തടഞ്ഞു) എന്ന ക്രിയാപദം പ്രത്യേകിച്ചും അർഥവത്താണ് — പക്ഷികൾ അവനെ പോകുന്നതിൽനിന്നു വിലക്കുന്നതുപോലെ.

Sitting with the rākṣasas, his ministers, Rāvaṇa now heard the tumultuous roaring of the mighty monkeys. Hearing that loud roar, deep and resonant as thunder, he said among his ministers: "This great noise of so many delighted monkeys, rising like the thunder of clouds, makes it plain that they are overjoyed — there is no doubt of it, for their mighty roars are churning up the salt ocean. Yet the two brothers Rāma and Lakṣmaṇa are bound by sharp arrows, and this great noise seems to rouse my misgivings." Having said this to his ministers, the lord of the rākṣasas told the rākṣasas standing near him, "Find out at once why all these forest-dwellers, at a time of grief that has fallen on them, have found cause for joy." The roar described at the end of the previous sarga reaches Rāvaṇa's ears here, joining the two sargas. His reasoning is shrewd: joy is impossible in a time of grief, so something must have changed. The roar is "deep and resonant" — not a cry of fear but the rich sound of joy — and the ocean churning under it is an exaggeration that shows its power. Rāvaṇa is intelligent and quickly senses trouble, but his pride will not let him accept the truth; "seems to rouse my misgivings" is half an admission of fear, never a full one. In the previous sarga he embraced his son and cast off his fever; now that fever returns. He makes his decisions surrounded by his ministers and does not go to look for himself, and the command "let it be found out" has a king's impersonal ring. That the monkeys' joy is the enemy's fear is the psychology of war.

So ordered, the rākṣasas climbed the rampart in great agitation and saw the army guarded by the great-souled Sugrīva, and the two illustrious Rāghavas freed from that most terrible bond of arrows and on their feet again — and all the rākṣasas were dismayed. Their hearts struck with terror, those fearsome rākṣasas came down from the rampart, pale, and went before the lord of the rākṣasas. With downcast faces, speaking skilfully, they told Rāvaṇa the unwelcome news in full, exactly as it was: "The two brothers Rāma and Lakṣmaṇa, whom Indrajit bound in battle with the bond of arrows so that they could not stir their arms, are to be seen on the battlefield freed from that bond, like two elephants that have broken their fetters, with the strength of lordly elephants." Hearing their words, the mighty lord of the rākṣasas was overcome with anxiety and grief, and his face lost its colour. "My enemies were crushed in battle by Indrajit and bound with terrible arrows given by a boon, arrows like venomous serpents, unfailing, bright as the sun. If they have been caught in that bond of weapons and still gone free, then I see all this army of mine in peril. Those arrows bright as fire, which took my enemies' lives in battle, have come to nothing." As a bound elephant breaks its fetters by sheer strength, so did the two brothers. The rākṣasas, skilled in speech, report even unwelcome news exactly and do not deceive the king — a brave thing to do, since Rāvaṇa's anger was well known. From the high ramparts of Laṅkā the whole monkey army could be seen, and the spies turn pale, the bodily mark of fear; the army "guarded by Sugrīva" is well ordered again — it had fled before, but now stands firm. Rāvaṇa's anxiety is deep because Indrajit's arrows came from a boon and were famed as unfailing; their failure shows that fate has turned against him. For the first time he sees the future of his whole army in doubt. He says "my enemies," not "Indrajit's," for he had counted his son's victory as his own, and so the defeat is his too; the failure of those arrows is the failure of Indrajit's invincibility, his chief support. "Like venomous serpents" recalls the nature of the serpent-noose — the arrows really were serpents. And now Rāvaṇa's own face loses its colour, as his messengers' had done. Yet he does not give up the war; his anxiety turns into anger.

With these words Rāvaṇa, enraged and hissing like a serpent, spoke in the midst of the rākṣasas to a rākṣasa named Dhūmrākṣa: "You of terrible valour, go out at once with a great army of rākṣasas and kill Rāma and the monkeys." So commanded by the wise lord of the rākṣasas, Dhūmrākṣa walked around him in reverence and quickly left the royal palace. Coming out through the gate, he said to the commander of the forces, "Hurry the army along; what use is delay to a man who longs to fight?" Hearing Dhūmrākṣa's words, the commander, at Rāvaṇa's order, swiftly made the army ready, and mighty night-rangers of fearsome form, hung with bells, roaring and exultant, gathered round Dhūmrākṣa. Rāvaṇa's anger is pictured as a serpent's hiss — especially apt, since it was serpents that had just failed his hopes. Dhūmrākṣa's walking around the king is a mark of respect, and "what use is delay?" shows his eagerness, for delay does not become a man eager for battle. The bells tied on the rākṣasas made a terrifying noise in battle, and their army is still full of joy, for they do not know the monkeys' strength. After Indrajit, Rāvaṇa sends out his commanders one by one — Dhūmrākṣa, then Vajradaṃṣṭra, Akampana and Prahasta — and this order is the backbone of the Yuddha Kāṇḍa. Rāvaṇa does not go out himself but sends his commanders; that is his policy, but by it his heroes are destroyed one at a time.

They went out, those terrible rākṣasas, roaring like thunderclouds, with weapons of every kind in their hands — spears and hammers, maces, pattiśas, iron clubs and pestles, iron bars, bhindipālas, lances, nooses and axes. Others, in armour, went out in chariots adorned with banners and covered with networks of gold, drawn by asses with faces of many kinds, or on very swift horses and on elephants in rut — tigers among the rākṣasas, as unassailable as tigers. Dhūmrākṣa, whose voice was like an ass's bray, mounted a heavenly chariot yoked with asses adorned with gold, with the faces of wolves and lions, and surrounded by rākṣasas the mighty warrior went out laughing through the western gate, where Hanumān was stationed. And as that very terrible rākṣasa, dreadful to see, set out in that fine chariot drawn by asses and braying like an ass... The long list of weapons shows how well armed the rākṣasa army was, each warrior with a different weapon, and the variety of mounts too — chariots, horses, elephants and asses; asses were the rākṣasas' special mount, and an ill omen as well. Dhūmrākṣa's braying voice suggests his harshness, and asses with the faces of wolves and lions are a creation of magic, a symbol of the rākṣasas' terror. He goes out laughing, and that pride foretells his end, as Indrajit too had laughed. Hanumān had long been posted at the western gate, so Dhūmrākṣa goes straight to him, and their fight comes in the next sarga. The rākṣasas roar like thunderclouds, as the monkeys did in the previous sarga — both armies thunder, but one with joy and the other with arrogance — and "unassailable as tigers" speaks of their wild ferocity. It is a varied army, but it has a single leader, and he is full of pride.

...cruel birds in the sky tried to hold him back, and a huge and terrible vulture swooped down on top of his chariot. Carrion birds settled in a cluster on the top of his standard. A great white headless trunk, wet with blood, fell to the ground near Dhūmrākṣa, letting out harsh cries. The rain-god rained blood and the earth shook. The wind blew against him with a noise like a thunderbolt, and the quarters, covered in masses of darkness, lost their light. Seeing these portents, so terrible and so fearful for the rākṣasas, Dhūmrākṣa was troubled, and all the rākṣasas marching before him were bewildered. Then the mighty and terrible Dhūmrākṣa, eager for battle, went out surrounded by many night-rangers and saw the vast monkey army, like a mighty flood, guarded by Rāghava's arms. Ill omens are a fixed feature of the Rāmāyaṇa's battle scenes: whenever a rākṣasa leader sets out, nature itself foretells his death. The vulture, the carrion birds, the headless trunk, the rain of blood, the earthquake, the contrary wind and the darkness are all signs of death; the birds seem to try to stop him from going. As the commander Rāvaṇa sent out marches, every part of nature — sky, earth, wind, clouds and birds — sets itself against him, a poetic proof that the side of adharma will lose. Dhūmrākṣa is troubled yet does not turn back, the courage of the rākṣasas, but without wisdom. And the monkey army, "like a mighty flood," like the ocean at the end of the world, already foretells his defeat.