महातेजाः महाबलः हरिराजः सुग्रीवः उवाच — ‘इयं सेना कस्मात् व्यथिता, मूढवाता नौः इव जले?’ सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा वालिपुत्रः अङ्गदः अब्रवीत् — ‘किं त्वं रामं महारथं लक्ष्मणं च न पश्यसि? शरजालाचितौ वीरौ उभौ दशरथात्मजौ महात्मानौ रुधिरोक्षितौ शरतल्पे शयानौ।’ अथ वानरेन्द्रः सुग्रीवः पुत्रम् अङ्गदम् अब्रवीत् — ‘न इदं निमित्तं विना इति मन्ये, भयेन भवितव्यम्। एते हरयः विषण्णवदनाः त्यक्तप्रहरणाः त्रासात् उत्फुल्ललोचनाः दिशः पलायन्ते। अन्योन्यस्य न लज्जन्ते, पृष्ठतः न निरीक्षन्ते, अन्योन्यं विप्रकर्षन्ति, पतितं च लङ्घयन्ति।’ एतस्मिन् अन्तरे गदापाणिः वीरः विभीषणः आगत्य सुग्रीवं राघवं च जयाशिषा वर्धयामास। वानरभीषणं विभीषणं दृष्ट्वा सुग्रीवः समीपस्थं महात्मानम् ऋक्षराजम् उवाच — ‘अयं विभीषणः सम्प्राप्तः, यं दृष्ट्वा वानरर्षभाः रावणात्मजशङ्कया आयतसंत्रासाः द्रवन्ति। बहुधा विप्रधावितान् सुसंत्रस्तान् एतान् शीघ्रं पर्यवस्थापय, विभीषणम् उपस्थितम् आख्याहि।’ एवम् उक्तः ऋक्षपार्थिवः जाम्बवान् प्रधावतः वानरान् संनिवर्त्य सान्त्वयामास। ऋक्षराजस्य वचः श्रुत्वा विभीषणं च दृष्ट्वा ते सर्वे वानराः त्यक्तसाध्वसाः पुनः निवृत्ताः। अस्मिन् भागे सेनायाः मनोविज्ञानं सूक्ष्मतया चित्रितम् — भयग्रस्ताः सैनिकाः लज्जां त्यजन्ति, पतितं सहचरम् अपि लङ्घयन्ति, पृष्ठतः न पश्यन्ति। ‘मूढवाता नौः’ इति उपमा — यस्याः वायुः दिशं त्यक्तवान्, सा नौः इतस्ततः भ्रमति। सुग्रीवः अनुभवी नायकः, सः सेनायाः लक्षणेभ्यः एव भयस्य कारणम् अनुमिनोति। जाम्बवतः नियोजनं बुद्धिमत्, यतः सः वृद्धः सर्वेषां मान्यः, तस्य वचनं वानराः विश्वसन्ति। विभीषणस्य ‘जयाशिषा’ वर्धनं सङ्कटे अपि तस्य आशावादं दर्शयति। ‘वानरभीषणम्’ इति पदे श्लेषः — विभीषणः इति नाम, वानराणां भीषणः इति च रूपम्। यः स्वयं रामस्य भक्तः, सः एव वानरान् भीषयति — एषा विडम्बना कविना सूक्ष्मतया निर्दिष्टा। पूर्वसर्गस्य अन्ते वानराः पलायिताः, अस्य आरम्भे सुग्रीवः तत् पश्यति — एवं सर्गयोः सन्धिः सुसङ्गता। अङ्गदस्य उत्तरं संक्षिप्तं किन्तु तीक्ष्णम् — सः सुग्रीवस्य प्रश्नम् एव प्रश्नेन प्रतिवदति, ‘किं त्वं न पश्यसि?’ इति। युवराजस्य एषः स्वरः शोकस्य आवेगं सूचयति। सुग्रीवः तु पुत्रस्य उत्तरं श्रुत्वा अपि शान्तः, सः कारणम् अन्विष्यति — भ्रात्रोः पतनं पूर्वम् एव ज्ञातम्, अतः अधुना नूतनं भयं किमपि आगतम् इति सः अनुमिनोति। तस्य अनुमानं सत्यम् — विभीषणस्य आगमनम् एव नूतनस्य भयस्य कारणम्। अत्र नेतृत्वस्य गुणः दृश्यते: सः न केवलं भयं पश्यति, तस्य मूलं च अन्विष्य उपायं करोति। वानराणां भयं अन्धम्, नायकस्य दृष्टिः तु विवेकयुक्ता। जाम्बवान् ऋक्षराजः इति विशेषतः उक्तः, यतः ऋक्षाः वानराः च उभये अपि तस्य वचनं मन्यन्ते। अन्ते ‘त्यक्तसाध्वसाः’ इति पदेन सेनायाः पुनः स्थैर्यं सिद्धम्, येन गरुडागमनाय भूमिः सज्जीकृता। सेनायाः एषा दशा दर्शयति यत् नायकस्य पतनं सेनायाः मनोबलं कथं नाशयति।

धर्मात्मा विभीषणः रामस्य लक्ष्मणस्य च शरैः चितं गात्रं दृष्ट्वा व्यथितः अभवत्। जलक्लिन्नेन हस्तेन तयोः नेत्रे विमृज्य शोकसम्पीडितमनाः सः रुरोद, विललाप च — ‘इमौ तौ सत्त्वसम्पन्नौ विक्रान्तौ प्रियसंयुगौ, कूटयोधिभिः राक्षसैः इमाम् अवस्थां गमितौ। भ्रातृपुत्रेण एतेन दुष्पुत्रेण दुरात्मना राक्षस्या जिह्मया बुद्ध्या ऋजुविक्रमौ इमौ वञ्चितौ। शरैः अलं विद्धौ रुधिरेण समुक्षितौ इमौ वसुधायां सुप्तौ शल्यकौ इव दृश्येते। ययोः वीर्यम् उपाश्रित्य मया प्रतिष्ठा काङ्क्षिता, तौ इमौ पुरुषर्षभौ देहनाशाय प्रसुप्तौ। अद्य नष्टराज्यमनोरथः अहं जीवन् एव विपन्नः अस्मि; प्राप्तप्रतिज्ञः रिपुः रावणः सकामः कृतः।’ विभीषणस्य विलापे आत्मनिन्दा अपि अन्तर्निहिता — इन्द्रजित् तस्य भ्रातृपुत्रः, अतः सः तं ‘दुष्पुत्रः’ इति निन्दति। ‘जिह्मया बुद्ध्या’ इति कूटनीतेः, ‘ऋजुविक्रमौ’ इति च धर्मयुद्धस्य विरोधः — रामः सम्मुखं युध्यते, इन्द्रजित् अदृश्यः वञ्चयति। ‘शल्यकौ इव’ इति उपमा — शल्यकः (साही) कण्टकैः आवृतः, तथा इमौ बाणैः। ‘जीवन्नद्य विपन्नोऽस्मि’ इति वचनं विभीषणस्य दशां सम्यक् वर्णयति — सः भ्रातरं त्यक्त्वा आगतः, अद्य आश्रयः अपि नष्टः; तस्य गतिः न लङ्कायां, न वानरेषु। पूर्वसर्गे सः सुग्रीवम् आश्वासयत्, अस्मिन् सर्गे सः एव आश्वासनीयः — एवं कविः मित्राणां परस्परावलम्बनं दर्शयति। जलेन नेत्रमार्जनं पूर्वसर्गे सुग्रीवाय कृतम्, अद्य रामलक्ष्मणाभ्याम् — विभीषणस्य एषः व्यवहारः सेवायाः सूचकः। ‘प्रतिष्ठा काङ्क्षिता’ इति पदेन तस्य राजनैतिकी आशा अपि निःसङ्कोचं स्वीक्रियते; सः न गोपयति यत् राज्यम् अपि तस्य लक्ष्यम्। विभीषणस्य शोकः केवलं स्वार्थेन न, यतः सः प्रथमं भ्रात्रोः गुणान् स्मरति — ‘सत्त्वसम्पन्नौ विक्रान्तौ’ इति — ततः एव स्वस्य हानिम्।

एवं विलपमानं विभीषणं परिष्वज्य सत्त्वसम्पन्नः हरिराजः सुग्रीवः इदम् अब्रवीत् — ‘धर्मज्ञ, लङ्कायां राज्यं प्राप्स्यसि, अत्र संशयः नास्ति; पुत्रेण सह रावणः स्वकामं न लप्स्यते। गरुडाधिष्ठितौ एतौ उभौ राघवलक्ष्मणौ मोहं त्यक्त्वा सगणं रावणं रणे वधिष्येते।’ एवं राक्षसं सान्त्वयित्वा समाश्वास्य च सुग्रीवः पार्श्वे स्थितं श्वशुरं सुषेणम् उवाच — ‘लब्धसंज्ञौ अरिंदमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ शूरैः हरिगणैः सह गृहीत्वा त्वं किष्किन्धां गच्छ। अहं तु रावणं सपुत्रं सहबान्धवं हत्वा, शक्रः नष्टां श्रियम् इव, मैथिलीम् आनयिष्यामि।’ सुग्रीवस्य अत्र परिवर्तनं द्रष्टव्यम् — पूर्वसर्गे सः भयेन अश्रूणि मुमोच, अद्य सः एव अन्यान् आश्वासयति, स्वयं युद्धं कर्तुं च प्रतिजानीते। ‘गरुडाधिष्ठितौ’ इति वचनं भविष्यस्य सूचना — मुद्रिते पाठे सुग्रीवः गरुडस्य आगमनं पूर्वम् एव सूचयति, समीक्षिते तु ‘शरसम्पीडितौ’ इति पाठः। सुषेणः तारायाः पिता, सुग्रीवस्य श्वशुरः, वैद्यविद्यायाः ज्ञाता च; अतः तस्मै एव भ्रात्रोः रक्षणं न्यस्तम्। ‘शक्रः नष्टां श्रियम् इव’ इति उपमा — इन्द्रः असुरैः हृतां लक्ष्मीं यथा पुनः प्राप्तवान्, तथा सुग्रीवः सीताम्। मित्रस्य कार्यं स्वयं पूरयिष्यामि इति सुग्रीवस्य प्रतिज्ञा तस्य मैत्र्याः दृढतां दर्शयति। सुग्रीवः विभीषणं ‘धर्मज्ञ’ इति सम्बोधयति, येन तस्य भ्रातृत्यागस्य धर्ममूलता स्वीक्रियते। एषः सम्बोधनः एव विभीषणस्य लज्जां शमयति। अत्र सुग्रीवस्य आत्मविश्वासः पूर्वसर्गस्य निराशायाः विपरीतः — मित्रस्य शोकं दृष्ट्वा सः स्वयं दृढः अभवत्।

वानरेन्द्रस्य एतत् वचनं श्रुत्वा सुषेणः अब्रवीत् — ‘पुरातनं देवासुरं महायुद्धम् अनुभूतम्। तदा शरसंस्पर्शकोविदाः दानवाः शस्त्रविदुषः देवान् मुहुः मुहुः छादयन्तः निजघ्नुः। तान् आर्तान् नष्टसंज्ञान् गतासून् च बृहस्पतिः मन्त्रयुक्ताभिः विद्याभिः ओषधीभिः च चिकित्सति स्म। तानि औषधानि आनयितुं सम्पातिपनसादयः वानराः जवेन शीघ्रं क्षीरोदं सागरं यान्तु। हरयः तु ते पार्वत्यौ महौषधी विजानन्ति — संजीवकरणीं दिव्यां विशल्यां च देवनिर्मिताम्। क्षीरोदे सागरोत्तमे चन्द्रः द्रोणः च नाम पर्वतौ स्तः, यत्र अमृतं मथितम्; तत्र ते परमौषधी। देवैः तत्र महोदधौ तौ पर्वतौ विहितौ। राजन्, अयं वायुसुतः हनूमान् तत्र गच्छतु।’ सुषेणस्य वचने त्रयः अंशाः — इतिहासस्य प्रमाणं (बृहस्पतेः चिकित्सा), औषधीनां परिचयः, स्थानस्य निर्देशः च। ‘संजीवकरणी’ मृतम् अपि जीवयति, ‘विशल्या’ शरीरात् शल्यान् निष्कासयति — उभे अपि अत्र आवश्यके। चन्द्रद्रोणपर्वतयोः क्षीरोदे स्थितिः अमृतमन्थनस्य स्मृतिं जनयति। हनूमतः नाम अत्र प्रथमं श्रूयते; अग्रे लक्ष्मणस्य शक्तिप्रहारे सः वस्तुतः ओषधिपर्वतम् आनेष्यति। सुषेणः वैद्यः अपि निराशः न, उपायम् अन्विष्यति — एषः तस्य कर्तव्यनिष्ठायाः परिचयः। किन्तु अस्य उपायस्य आवश्यकता न भविष्यति, यतः अस्मिन् एव क्षणे गरुडः आगच्छति। ‘देवासुरं महायुद्धम् अनुभूतम्’ इति वचनेन सुषेणः स्वानुभवं प्रमाणीकरोति, न केवलं श्रुतम्। ‘सम्पातिपनसादयः’ इति निर्देशेन वेगवन्तः वानराः चीयन्ते। अत्र वैद्यशास्त्रस्य प्राचीनं रूपं दृश्यते — मन्त्रयुक्ताः विद्याः ओषधयः च मिलित्वा चिकित्सा। ‘पार्वती’ इति पदं पर्वतजाताम् ओषधिं सूचयति। सुषेणस्य प्रस्तावः अन्ते निष्फलः न, यतः अग्रे एषा एव विद्या उपयुज्यते।

एतस्मिन् अन्तरे वायुः सविद्युतः मेघाः च प्रादुरभवन्; वायुः सागरे तोयं पर्यस्य पर्वतान् कम्पयन् इव ववौ। महता पक्षवातेन सर्वद्वीपमहाद्रुमाः भग्नविटपाः लवणाम्भसि सलिले निपेतुः। तत्रवासिनः भोगिनः पन्नगाः त्रस्ताः अभवन्, सर्वाणि यादांसि च शीघ्रं लवणार्णवं जग्मुः। ततः मुहूर्तात् सर्वे वानराः महाबलं वैनतेयं गरुडं ज्वलन्तं पावकम् इव ददृशुः। तम् आगतम् अभिप्रेक्ष्य, यैः शरभूतैः महाबलैः नागैः तौ पुरुषौ बद्धौ, ते नागाः विप्रदुद्रुवुः। ततः सुपर्णः काकुत्स्थौ स्पृष्ट्वा प्रत्यभिनन्द्य च पाणिभ्यां चन्द्रसमप्रभे तयोः मुखे विममर्श। वैनतेयेन संस्पृष्टाः तयोः व्रणाः संरुरुहुः, तनू च सुवर्णे स्निग्धे आशु बभूवतुः। तयोः तेजः वीर्यं बलम् ओजः उत्साहः महागुणाः प्रदर्शनं बुद्धिः स्मृतिः च द्विगुणाः अभवन्। महातेजाः गरुडः वासवोपमौ तौ उत्थाप्य उभौ हृष्टः सस्वजे; रामः च एनम् उवाच। गरुडस्य आगमनस्य वर्णनं प्रकृतेः क्षोभेण आरभ्यते — वायुः, मेघाः, विद्युत्, समुद्रस्य तरङ्गाः, द्रुमाणां पतनम्। एतत् सर्वं तस्य पक्षवातस्य फलम्, येन तस्य महिमा पूर्वम् एव सूच्यते। नागाः गरुडस्य स्वाभाविकाः शत्रवः, अतः तं दृष्ट्वा एव ते पलायिताः — अनेन नागपाशस्य रहस्यम् उद्घाटितम्: शराः वस्तुतः नागाः आसन्। गरुडस्य स्पर्शः औषधिः इव कार्यं करोति — व्रणाः सद्यः रूढाः, गुणाः च द्विगुणाः। अनेन ज्ञायते यत् एषा विपत्तिः अन्ते लाभाय एव जाता। ‘ज्वलन्तं पावकम् इव’ इति उपमा गरुडस्य सुवर्णवर्णं तेजः च दर्शयति। तस्य स्पर्शः केवलं व्रणान् न रोपयति, गुणान् अपि द्विगुणान् करोति — ‘प्रदर्शनं बुद्धिः स्मृतिः’ इति मानसिकाः गुणाः अपि वर्धिताः। अनेन सूच्यते यत् दिव्यः अनुग्रहः शरीरं मनः च उभयम् अपि पुष्णाति। ‘सुवर्णे स्निग्धे तनू’ इति वर्णनं रोगमुक्तस्य कान्तिं दर्शयति। गरुडः उभौ भ्रातरौ सस्वजे — एषः आलिङ्गनः सख्यस्य प्रथमं चिह्नम्। समुद्रस्य जीवाः अपि भयेन गभीरं जलं प्रविष्टाः — गरुडः सर्पाणां, समुद्रजीवानां च भयहेतुः। कविः गरुडस्य आगमनं पूर्वं ध्वनिना, ततः दृश्येन वर्णयति, येन पाठकस्य प्रतीक्षा वर्धते।

रामः अवदत् — ‘भवतः प्रसादात् रावणिप्रभवं महत् व्यसनम् उपायेन व्यतिक्रान्तौ, शीघ्रं च बलिनौ कृतौ। यथा तातं दशरथं यथा च पितामहम् अजं, तथा भवन्तम् आसाद्य मे हृदयं प्रसीदति। रूपसम्पन्नः दिव्यस्रगनुलेपनः विरजे वस्त्रे वसानः दिव्याभरणभूषितः भवान् कः?’ महातेजाः महाबलः पतत्रिराजः वैनतेयः प्रीतात्मा हर्षपर्याकुलेक्षणं तम् उवाच — ‘काकुत्स्थ, अहं ते सखा, प्रियः बहिश्चरः प्राणः; गरुत्मान् युवयोः साह्यकारणात् इह सम्प्राप्तः। महावीर्याः असुराः, महाबलाः दानवाः, शतक्रतुं पुरस्कृत्य सगन्धर्वाः सुराः अपि मायाबलात् क्रूरकर्मणा इन्द्रजिता निर्मितम् इमं सुदारुणं शरबन्धं मोक्षयितुं न शक्ताः। एते तीक्ष्णदंष्ट्राः विषोल्बणाः काद्रवेयाः नागाः रक्षोमायाप्रभावेण शरभूताः त्वाम् आश्रिताः। धर्मज्ञ सत्यपराक्रम राम, रिपुघातिना भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह त्वं सभाग्यः असि। इमं वृत्तान्तं श्रुत्वा सखित्वम् अनुपालयन् आवयोः स्नेहात् सहसा एव त्वरमाणः अहम् आगतः। अस्मात् महाघोरात् सायकबन्धनात् युवां मोक्षितौ; युवाभ्यां नित्यम् एव अप्रमादः कर्तव्यः। प्रकृत्या सर्वे राक्षसाः संग्रामे कूटयोधिनः; शूराणां शुद्धभावानां भवतां तु आर्जवं बलम्। तत् रणाजिरे राक्षसानां न विश्वसनीयं वः; एतेन एव उपमानेन राक्षसाः नित्यं जिह्माः इति जानीत।’ रामस्य कृतज्ञता ‘पितृवत् प्रसीदति मे हृदयम्’ इति वचने प्रकटा। गरुडस्य आत्मपरिचयः रहस्यमयः — ‘बहिश्चरः प्राणः’ इति वदन् सः रामस्य दिव्यस्वरूपं (विष्णोः वाहनत्वेन) सूक्ष्मतया संकेतयति, किन्तु स्पष्टं न कथयति। काद्रवेयाः कद्रूपुत्राः नागाः, गरुडस्य मातुः विनतायाः सपत्न्याः पुत्राः; अतः तेषां गरुडेन सह वैरं पुराणप्रसिद्धम्। गरुडस्य उपदेशः युद्धनीतेः सारः — धर्मयोद्धारः ऋजवः, अतः कपटयोधिभिः सह सावधानाः भवेयुः। ‘आर्जवं बलम्’ इति वचनं रामस्य गुणं प्रशंसति, तथापि तस्य दुर्बलताम् अपि सूचयति — ऋजुः शीघ्रं वञ्च्यते। रामस्य प्रश्नः ‘को भवान्’ इति स्वाभाविकः, यतः सः गरुडं न जानाति — एषः मानुषलीलायाः निर्वाहः। गरुडस्य उत्तरम् अपि गूढम् — ‘सखा ते’, ‘प्राणो बहिश्चरः’ इति वदन् सः स्वस्य रामेण सह नित्यसम्बन्धं सूचयति, यतः विष्णोः वाहनः गरुडः। किन्तु ‘सखित्वं प्रति कौतूहलं न कार्यम्’ इति अग्रे वक्ष्यति, अतः रहस्यं रक्षितम्। अस्मिन् संवादे त्रयः विषयाः — मोक्षस्य कारणम्, नागानां परिचयः, भविष्याय उपदेशः च। ‘सुराः अपि मोक्षयितुं न शक्ताः’ इति वचनेन इन्द्रजितः मायायाः महत्त्वं, गरुडस्य च अद्वितीयं सामर्थ्यं दर्शितम्। ‘अप्रमादः कर्तव्यः’ इति उपदेशः सर्वेषां योद्धॄणां कृते सामान्यः नियमः। ‘एतेन एव उपमानेन’ इति गरुडः नागपाशस्य घटनाम् एव दृष्टान्तं करोति — अनुभवात् शिक्षा ग्राह्या। रामः अपि तस्य वचनं स्वीकरोति, अग्रिमयुद्धेषु च सावधानः भवति। दशरथस्य अजस्य च स्मरणं रामस्य कुलगौरवं, गरुडं प्रति पितृतुल्यं आदरं च दर्शयति। ‘हर्षपर्याकुलेक्षणम्’ इति रामस्य विशेषणं — आनन्देन तस्य नेत्रे अश्रुपूर्णे। गरुडस्य वचनेषु वात्सल्यं शिक्षा च मिश्रिते — सखा इव सः स्निह्यति, गुरुः इव उपदिशति। ‘शुद्धभावानाम्’ इति पदेन रामलक्ष्मणयोः निर्मलता, राक्षसानां च कौटिल्यं परस्परं तुल्यते।

एवं रामम् उक्त्वा महाबलः सुपर्णः सुस्निग्धं परिष्वज्य आप्रष्टुम् उपचक्रमे — ‘सखे राघव धर्मज्ञ रिपूणाम् अपि वत्सल, अभ्यनुज्ञातुम् इच्छामि, यथासुखं गमिष्यामि। राघव, सखित्वं प्रति कौतूहलं न कार्यम्; वीर, रणे कृतकर्मा त्वं सखित्वं प्रतिवेत्स्यसि। शरोर्मिभिः लङ्कां बालवृद्धावशेषां कृत्वा, रिपुं रावणं हत्वा, त्वं सीताम् उपलप्स्यसे।’ इति एवं वचनम् उक्त्वा शीघ्रविक्रमः सुपर्णः वनौकसां मध्ये रामं नीरुजं कृत्वा प्रदक्षिणं कृत्वा परिष्वज्य च वीर्यवान् पवनः इव आकाशम् आविश्य जगाम। सप्तपञ्चाशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः — तत्र गरुडः सखित्वस्य रहस्यं कालान्तरे ज्ञास्यसि इति वदति। ‘रिपूणाम् अपि वत्सल’ इति रामस्य विशेषणं तस्य करुणायाः परिचायकम्। गरुडस्य भविष्यवाणी — लङ्का बालवृद्धावशेषा भविष्यति — युद्धस्य अन्तिमं परिणामं सूचयति। ‘पवनः इव’ इति उपमा तस्य गतेः वेगं दर्शयति। प्रदक्षिणं परिष्वङ्गः च सख्युः सम्मानस्य चिह्ने। गरुडः अनुज्ञां याचते — एषः शिष्टाचारः, यतः सः रामं स्वामिनम् इव मन्यते। ‘यथासुखम्’ इति पदेन तस्य स्वतन्त्रता अपि सूच्यते। ‘रिपूणाम् अपि वत्सल’ इति विशेषणम् अग्रे विभीषणस्य रावणस्य च प्रसङ्गेषु सिद्धं भविष्यति — रामः मृतस्य रावणस्य अपि संस्कारम् अनुमन्यते। ‘शरोर्मिभिः’ इति रूपकं — बाणाः समुद्रस्य तरङ्गाः इव लङ्कां प्लावयिष्यन्ति। गरुडस्य आगमनं यथा अकस्मात्, तथा एव प्रस्थानम् अपि — सः कार्यं कृत्वा एव गच्छति। वानराणां मध्ये एव एषः सर्वः प्रसङ्गः घटितः, अतः ते सर्वे साक्षिणः।

ततः नीरुजौ राघवौ दृष्ट्वा वानरयूथपाः सिंहनादं नेदुः, लाङ्गूलानि च दुधुवुः। ततः भेरीः समाजघ्नुः, मृदङ्गान् च अवादयन्; सम्प्रहृष्टाः शङ्खान् दध्मुः, यथापुरं क्ष्वेलन्ति च। अपरे विक्रान्ताः नगयोधिनः वानराः स्फोट्य विविधान् द्रुमान् उत्पाट्य शतसहस्रशः तस्थुः। महानादान् विसृजन्तः निशाचरान् त्रासयन्तः योद्धुकामाः प्लवंगमाः लङ्काद्वाराणि उपाजग्मुः। शाखामृगयूथपानां तेषां सुभीमः तुमुलः निनादः बभूव, यथा निदाघस्य क्षये निशीथे नदतां घनानां सुभीमः नादः। अस्य भागस्य वर्णनं पूर्वभागानां शोकस्य विरोधेन उल्लासपूर्णम्। ‘यथापुरम्’ इति पदं सूचयति यत् वानराः पूर्ववत् उत्साहं प्राप्ताः। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः — ग्रीष्मान्ते वर्षर्तोः प्रथममेघानाम् उपमा नूतनस्य उत्साहस्य आरम्भं सूचयति। अग्रिमसर्गे एषः नादः रावणेन श्रूयते। भेरीमृदङ्गशङ्खानां नादः उत्सवस्य वाद्यानि, युद्धस्य आह्वानं च उभयम्। वानराः द्रुमान् उत्पाट्य स्थिताः, अर्थात् युद्धाय सज्जाः। लङ्काद्वाराणाम् उपगमनं प्रतिआक्रमणस्य आरम्भः — इतः परं वानराः आक्रामकाः भवन्ति। एषः नादः एव अग्रिमसर्गे रावणं चिन्तायां पातयति। ‘निदाघस्य क्षये’ इति कालनिर्देशः सूचयति यत् शोकस्य ग्रीष्मः समाप्तः, उत्साहस्य वर्षाः आरब्धाः। वानराणां नादः मेघगर्जनवत् गम्भीरः, राक्षसानां हृदये भयं जनयति।

మహాతేజస్వి, మహాబలుడు అయిన వానరరాజు సుగ్రీవుడు ఇలా అన్నాడు: ‘గాలి దిక్కు తప్పిన నావ నీటిలో తిరిగినట్లు ఈ సేన ఎందుకు కలతపడింది?’ సుగ్రీవుని మాట విని వాలిపుత్రుడు అంగదుడు ఇలా అన్నాడు: ‘మహారథుడైన రాముని, లక్ష్మణుని నీవు చూడడం లేదా? బాణజాలంతో నిండిన వీరులు, మహాత్ములు అయిన దశరథపుత్రులిద్దరూ రక్తంతో తడిసి బాణశయ్యపై పడుకుని ఉన్నారు.’ అప్పుడు వానరేంద్రుడు సుగ్రీవుడు కుమారుడు అంగదునితో ఇలా అన్నాడు: ‘ఇది కారణం లేకుండా జరిగిందని నేను అనుకోను, ఏదో భయం ఉండాలి. ఈ వానరులు విషణ్ణ వదనాలతో, ఆయుధాలు విసిరివేసి, భయంతో విప్పారిన కళ్ళతో దిక్కులకు పారిపోతున్నారు. ఒకరినొకరు చూసి సిగ్గుపడడం లేదు, వెనక్కి తిరిగి చూడడం లేదు, ఒకరినొకరు లాగుకుంటున్నారు, పడినవానిని దాటుకుని పోతున్నారు.’ ఈ లోపల గద చేతబట్టిన వీరుడు విభీషణుడు వచ్చి సుగ్రీవునీ రాఘవునీ జయాశీర్వాదంతో అభినందించాడు. వానరులకు భీషణుడైన విభీషణుని చూసి సుగ్రీవుడు దగ్గర ఉన్న మహాత్ముడైన ఋక్షరాజుతో ఇలా అన్నాడు: ‘ఈ విభీషణుడు వచ్చాడు; ఇతనిని చూసే రావణపుత్రుడని శంకించి వానరశ్రేష్ఠులు అతిగా భయపడి పరుగెత్తుతున్నారు. చాలా వైపులకు చెదిరి పరుగెత్తుతున్న, బాగా భయపడిన వీరిని త్వరగా నిలబెట్టు, విభీషణుడు వచ్చాడని చెప్పు.’ ఇలా చెప్పబడిన ఋక్షరాజు జాంబవంతుడు పారిపోతున్న వానరులను వెనక్కి మళ్ళించి ఊరడించాడు. ఋక్షరాజు మాట విని, విభీషణుని చూసి ఆ వానరులందరూ భయం విడిచి మళ్ళీ తిరిగి వచ్చారు. ఈ భాగంలో సేన మనస్తత్వం సూక్ష్మంగా చిత్రించబడింది — భయగ్రస్తులైన సైనికులు సిగ్గును విడిచిపెడతారు, పడిపోయిన తోటివానిని కూడా దాటుకుని పోతారు, వెనక్కి చూడరు. ‘మూఢవాతా నౌః’ అనే ఉపమానం — ఏ నావకు గాలి దిక్కు తప్పిందో ఆ నావ అటూ ఇటూ తిరుగుతుంది. సుగ్రీవుడు అనుభవజ్ఞుడైన నాయకుడు, సేన లక్షణాల నుంచే భయకారణాన్ని ఊహిస్తాడు. జాంబవంతుని నియమించడం బుద్ధిమంతమైన పని, ఎందుకంటే అతడు వృద్ధుడు, అందరికీ మాన్యుడు, అతని మాటను వానరులు నమ్ముతారు. విభీషణుడు ‘జయాశీర్వాదంతో’ అభినందించడం సంకటంలో కూడా అతని ఆశావాదాన్ని చూపుతుంది. ‘వానరభీషణమ్’ అనే పదంలో శ్లేష — ‘విభీషణుడు’ అనే పేరు, వానరులకు భీషణుడు అనే రూపం. తానే రాముని భక్తుడైనవాడే వానరులను భయపెడుతున్నాడు — ఈ వ్యంగ్యాన్ని కవి సూక్ష్మంగా సూచించాడు. గత సర్గ చివర వానరులు పారిపోయారు, ఈ సర్గ ఆరంభంలో సుగ్రీవుడు దానిని చూస్తాడు — ఇలా రెండు సర్గల సంధి చక్కగా కుదిరింది. అంగదుని జవాబు క్లుప్తమైనది కానీ వాడిగా ఉంది — అతడు సుగ్రీవుని ప్రశ్నకు ప్రశ్నతోనే జవాబిస్తాడు, ‘నీవు చూడడం లేదా?’ అని. యువరాజు ఈ స్వరం శోకావేగాన్ని సూచిస్తుంది. సుగ్రీవుడు మాత్రం కుమారుని జవాబు విన్నా శాంతంగా కారణాన్ని వెతుకుతాడు — సోదరుల పతనం ఇంతకు ముందే తెలుసు, కాబట్టి ఇప్పుడు ఏదో కొత్త భయం వచ్చిందని అతడు ఊహిస్తాడు. అతని ఊహ నిజమే — విభీషణుని రాకయే కొత్త భయానికి కారణం. ఇక్కడ నాయకత్వ గుణం కనిపిస్తుంది: అతడు భయాన్ని చూడడమే కాదు, దాని మూలాన్ని వెతికి ఉపాయం చేస్తాడు. వానరుల భయం గుడ్డిది, నాయకుని దృష్టి వివేకంతో కూడినది. జాంబవంతుడు ఋక్షరాజు అని ప్రత్యేకంగా చెప్పబడ్డాడు, ఎందుకంటే భల్లూకాలూ వానరులూ ఇద్దరూ అతని మాటను మన్నిస్తారు. చివరికి ‘త్యక్తసాధ్వసాః’ (భయం విడిచినవారు) అనే పదంతో సేన మళ్ళీ స్థిరపడిందని సిద్ధమవుతుంది, దానితో గరుడుని రాకకు భూమిక సిద్ధమవుతుంది. నాయకుని పతనం సేన మనోబలాన్ని ఎలా నాశనం చేస్తుందో సేన ఈ దశ చూపుతుంది.

ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు రాముని, లక్ష్మణుని దేహాలు బాణాలతో నిండి ఉండడం చూసి వ్యథ చెందాడు. నీటితో తడిసిన చేతితో వారి కన్నులు తుడిచి, శోకంతో పీడితమైన మనస్సుతో అతడు ఏడ్చాడు, ఇలా విలపించాడు: ‘సత్త్వసంపన్నులు, విక్రమవంతులు, యుద్ధప్రియులు అయిన వీరు కపటయోధులైన రాక్షసుల చేత ఈ స్థితికి చేర్చబడ్డారు. దుష్టుడైన కొడుకు, దురాత్ముడు అయిన ఈ నా అన్న కొడుకు రాక్షసమైన కుటిలబుద్ధితో సూటిగా పరాక్రమించే వీరిని మోసగించాడు. బాణాలతో బాగా గుచ్చబడి, రక్తంతో తడిసి, నేలమీద పడుకున్న వీరు ముళ్ళపందుల్లా కనిపిస్తున్నారు. ఎవరి వీర్యాన్ని ఆశ్రయించి నేను ప్రతిష్ఠను కోరుకున్నానో, ఆ పురుషశ్రేష్ఠులు దేహనాశనానికై నిద్రించారు. ఈ రోజు రాజ్యమనోరథం నశించిన నేను జీవించి ఉండగానే చనిపోయినవాడినయ్యాను; శత్రువైన రావణుడు తన ప్రతిజ్ఞ నెరవేర్చుకుని సఫలకాముడయ్యాడు.’ విభీషణుని విలాపంలో ఆత్మనింద కూడా అంతర్లీనంగా ఉంది — ఇంద్రజిత్తు అతని అన్న కొడుకు, కాబట్టి అతడు అతనిని ‘దుష్పుత్రుడు’ అని నిందిస్తాడు. ‘జిహ్మయా బుద్ధ్యా’ (కుటిలబుద్ధితో) అనేది కూటనీతి, ‘ఋజువిక్రమౌ’ (సూటిగా పరాక్రమించేవారు) అనేది ధర్మయుద్ధం — ఈ రెండింటి వైరుధ్యం; రాముడు ఎదురెదురుగా పోరాడతాడు, ఇంద్రజిత్తు అదృశ్యుడై మోసగిస్తాడు. ‘శల్యకౌ ఇవ’ అనే ఉపమానం — ముళ్ళపంది ముళ్ళతో కప్పబడినట్లు వీరు బాణాలతో కప్పబడ్డారు. ‘జీవన్నద్య విపన్నోఽస్మి’ (జీవించి ఉండగానే ఈ రోజు చనిపోయినవాడినయ్యాను) అనే మాట విభీషణుని దశను చక్కగా వర్ణిస్తుంది — అతడు అన్నను విడిచి వచ్చాడు, ఈ రోజు ఆశ్రయం కూడా నశించింది; అతనికి లంకలోనూ గతి లేదు, వానరులలోనూ లేదు. గత సర్గలో అతడు సుగ్రీవుని ఊరడించాడు, ఈ సర్గలో అతడే ఊరడించబడవలసినవాడు — ఇలా కవి మిత్రుల పరస్పర అవలంబనాన్ని చూపుతాడు. నీటితో కన్నులు తుడవడం గత సర్గలో సుగ్రీవునికి చేశాడు, ఈ రోజు రామలక్ష్మణులకు — విభీషణుని ఈ ప్రవర్తన సేవాభావాన్ని సూచిస్తుంది. ‘ప్రతిష్ఠను కోరుకున్నాను’ అనే పదంతో అతని రాజకీయ ఆశ కూడా నిస్సంకోచంగా అంగీకరించబడుతుంది; రాజ్యం కూడా తన లక్ష్యమని అతడు దాచడు. విభీషణుని శోకం కేవలం స్వార్థంతో కాదు, ఎందుకంటే అతడు మొదట సోదరుల గుణాలను స్మరిస్తాడు — ‘సత్త్వసంపన్నులు, విక్రమవంతులు’ అని — ఆ తరువాతనే తన నష్టాన్ని.

అలా విలపిస్తున్న విభీషణుని కౌగిలించుకుని సత్త్వసంపన్నుడైన వానరరాజు సుగ్రీవుడు ఇలా అన్నాడు: ‘ధర్మజ్ఞా, నీవు లంకలో రాజ్యాన్ని పొందుతావు, ఇందులో సందేహం లేదు; కొడుకుతో సహా రావణుడు తన కోరికను పొందలేడు. గరుడుని అనుగ్రహం పొందిన ఈ రాఘవలక్ష్మణులిద్దరూ మూర్ఛను విడిచి, పరివారంతో సహా రావణుని రణంలో సంహరిస్తారు.’ ఇలా రాక్షసుని ఊరడించి, ఆశ్వాసన ఇచ్చి సుగ్రీవుడు పక్కన నిలిచిన మామగారు సుషేణునితో ఇలా అన్నాడు: ‘స్పృహ పొందిన శత్రుదమనులైన సోదరులు రామలక్ష్మణులను తీసుకుని నీవు శూరులైన వానరగణాలతో కలిసి కిష్కింధకు వెళ్ళు. నేను మాత్రం కొడుకుతో, బంధువులతో సహా రావణుని సంహరించి, ఇంద్రుడు నష్టమైన శ్రీని తిరిగి తెచ్చినట్లు మైథిలిని తీసుకువస్తాను.’ ఇక్కడ సుగ్రీవునిలో వచ్చిన మార్పును గమనించాలి — గత సర్గలో అతడు భయంతో కన్నీళ్ళు కార్చాడు, ఈ రోజు అతడే ఇతరులను ఊరడిస్తాడు, స్వయంగా యుద్ధం చేయడానికి ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. ‘గరుడాధిష్ఠితౌ’ (గరుడుని అనుగ్రహం పొందినవారు) అనే మాట భవిష్యత్తు సూచన — ముద్రిత పాఠంలో సుగ్రీవుడు గరుడుని రాకను ముందుగానే సూచిస్తాడు, సమీక్షిత పాఠంలో మాత్రం ‘శరసంపీడితౌ’ (బాణాలతో పీడితులు) అనే పాఠం ఉంది. సుషేణుడు తార తండ్రి, సుగ్రీవుని మామ, వైద్యవిద్య తెలిసినవాడు; కాబట్టి సోదరుల రక్షణ అతనికే అప్పగించబడింది. ‘ఇంద్రుడు నష్టమైన శ్రీని తిరిగి తెచ్చినట్లు’ అనే ఉపమానం — అసురులు హరించిన లక్ష్మిని ఇంద్రుడు మళ్ళీ పొందినట్లు సుగ్రీవుడు సీతను. మిత్రుని కార్యాన్ని నేనే నెరవేరుస్తాను అనే సుగ్రీవుని ప్రతిజ్ఞ అతని మైత్రి దృఢత్వాన్ని చూపుతుంది. సుగ్రీవుడు విభీషణుని ‘ధర్మజ్ఞా’ అని సంబోధిస్తాడు, దానితో అతని భ్రాతృత్యాగానికి ధర్మమే మూలమని అంగీకరిస్తాడు. ఈ సంబోధనే విభీషణుని సిగ్గును శమింపజేస్తుంది. ఇక్కడ సుగ్రీవుని ఆత్మవిశ్వాసం గత సర్గలోని నిరాశకు విరుద్ధం — మిత్రుని శోకాన్ని చూసి అతడే దృఢుడయ్యాడు.

వానరేంద్రుని ఈ మాట విని సుషేణుడు ఇలా అన్నాడు: ‘పూర్వకాలపు దేవాసుర మహాయుద్ధాన్ని నేను అనుభవించాను. అప్పుడు బాణప్రయోగంలో నిపుణులైన దానవులు శస్త్రవేత్తలైన దేవతలను మాటిమాటికీ కప్పివేస్తూ కొట్టారు. ఆర్తులైన, స్పృహ కోల్పోయిన, ప్రాణాలు పోయిన వారికి బృహస్పతి మంత్రాలతో కూడిన విద్యలతో, ఓషధులతో చికిత్స చేసేవాడు. ఆ ఓషధులను తేవడానికి సంపాతి, పనసుడు మొదలైన వానరులు వేగంగా త్వరగా క్షీరసముద్రానికి వెళ్ళాలి. ఆ వానరులకు పర్వతాలలో పుట్టే ఆ రెండు మహౌషధులు తెలుసు — దివ్యమైన సంజీవకరణి, దేవనిర్మితమైన విశల్య. సముద్రాలలో ఉత్తమమైన క్షీరసముద్రంలో చంద్రం, ద్రోణం అనే రెండు పర్వతాలున్నాయి, అక్కడే అమృతం మథించబడింది; అక్కడ ఆ పరమౌషధులున్నాయి. దేవతలు ఆ మహాసముద్రంలో ఆ రెండు పర్వతాలను ఏర్పాటు చేశారు. రాజా, ఈ వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు అక్కడికి వెళ్ళాలి.’ సుషేణుని మాటలో మూడు అంశాలు — ఇతిహాస ప్రమాణం (బృహస్పతి చికిత్స), ఓషధుల పరిచయం, స్థాన నిర్దేశం. ‘సంజీవకరణి’ మరణించినవానిని కూడా బ్రతికిస్తుంది, ‘విశల్య’ శరీరం నుంచి ములుకులను బయటకు తీస్తుంది — రెండూ ఇక్కడ అవసరమైనవే. క్షీరసముద్రంలో చంద్ర ద్రోణ పర్వతాల స్థితి అమృతమథనాన్ని గుర్తుకు తెస్తుంది. హనుమంతుని పేరు ఇక్కడ మొదటిసారి వినిపిస్తుంది; ముందు లక్ష్మణునికి శక్తిదెబ్బ తగిలినప్పుడు అతడు నిజంగానే ఓషధిపర్వతాన్ని తెస్తాడు. వైద్యుడైన సుషేణుడు కూడా నిరాశపడడు, ఉపాయాన్ని వెతుకుతాడు — ఇది అతని కర్తవ్యనిష్ఠకు పరిచయం. కానీ ఈ ఉపాయం అవసరం ఉండదు, ఎందుకంటే ఈ క్షణంలోనే గరుడుడు వస్తాడు. ‘దేవాసుర మహాయుద్ధాన్ని నేను అనుభవించాను’ అనే మాటతో సుషేణుడు కేవలం విన్నది కాదు, తన స్వానుభవాన్ని ప్రమాణీకరిస్తాడు. ‘సంపాతి పనసుడు మొదలైనవారు’ అనే నిర్దేశంతో వేగవంతులైన వానరులు ఎంపిక చేయబడతారు. ఇక్కడ వైద్యశాస్త్రపు ప్రాచీన రూపం కనిపిస్తుంది — మంత్రయుక్త విద్యలూ ఓషధులూ కలిసి చికిత్స. ‘పార్వతీ’ అనే పదం పర్వతంలో పుట్టిన ఓషధిని సూచిస్తుంది. సుషేణుని ప్రస్తావన చివరికి నిష్ఫలం కాదు, ఎందుకంటే ముందు ఈ విద్యయే ఉపయోగపడుతుంది.

ఈ లోపల గాలి, మెరుపులతో కూడిన మేఘాలు పుట్టాయి; గాలి సముద్రంలో నీటిని ఎగజిమ్ముతూ పర్వతాలను కంపింపజేస్తున్నట్లు వీచింది. ఆ మహా రెక్కల గాలికి అన్ని ద్వీపాలలోని మహావృక్షాలు కొమ్మలు విరిగి ఉప్పునీటిలో పడిపోయాయి. అక్కడ నివసించే పడగలు గల సర్పాలు భయపడ్డాయి, జలచరాలన్నీ త్వరగా లవణసముద్రంలోకి వెళ్ళిపోయాయి. తరువాత ముహూర్తకాలంలో వానరులందరూ మండే అగ్నిలా ఉన్న మహాబలుడైన వినతాపుత్రుడు గరుడుని చూశారు. అతడు రావడం చూసి, బాణాలుగా మారి ఆ పురుషులిద్దరినీ బంధించిన మహాబలులైన నాగాలు పారిపోయాయి. తరువాత సుపర్ణుడు కాకుత్స్థులను తాకి, అభినందించి, చేతులతో చంద్రుని వంటి కాంతి గల వారి ముఖాలను నిమిరాడు. వినతాపుత్రుడు తాకగానే వారి గాయాలు మానిపోయాయి, శరీరాలు వెంటనే బంగారు వర్ణంతో నునుపుగా అయ్యాయి. వారి తేజస్సు, వీర్యం, బలం, ఓజస్సు, ఉత్సాహం, మహాగుణాలు, దర్శనశక్తి, బుద్ధి, స్మృతి రెట్టింపయ్యాయి. మహాతేజస్వి అయిన గరుడుడు ఇంద్రసమానులైన వారిద్దరినీ లేపి ఆనందంతో కౌగిలించుకున్నాడు; రాముడు అతనితో ఇలా అన్నాడు. గరుడుని రాక వర్ణన ప్రకృతి క్షోభతో ఆరంభమవుతుంది — గాలి, మేఘాలు, మెరుపు, సముద్ర తరంగాలు, వృక్షాలు కూలడం. ఇదంతా అతని రెక్కల గాలి ఫలం, దానితో అతని మహిమ ముందుగానే సూచించబడుతుంది. నాగాలు గరుడునికి సహజ శత్రువులు, కాబట్టి అతనిని చూడగానే అవి పారిపోయాయి — దీనితో నాగపాశపు రహస్యం బయటపడింది: బాణాలు నిజానికి నాగాలే. గరుడుని స్పర్శ ఓషధిలా పనిచేస్తుంది — గాయాలు వెంటనే మానాయి, గుణాలు రెట్టింపయ్యాయి. దీనితో ఈ విపత్తు చివరికి లాభానికే దారితీసిందని తెలుస్తుంది. ‘మండే అగ్నిలా’ అనే ఉపమానం గరుడుని బంగారు వర్ణాన్నీ తేజస్సునూ చూపుతుంది. అతని స్పర్శ గాయాలను మాన్పడమే కాదు, గుణాలను కూడా రెట్టింపు చేస్తుంది — ‘దర్శనశక్తి, బుద్ధి, స్మృతి’ అనే మానసిక గుణాలు కూడా పెరిగాయి. దీనితో దివ్యానుగ్రహం శరీరాన్నీ మనస్సునూ రెండింటినీ పోషిస్తుందని సూచించబడుతుంది. ‘బంగారు వర్ణంతో నునుపైన శరీరాలు’ అనే వర్ణన రోగవిముక్తుని కాంతిని చూపుతుంది. గరుడుడు సోదరులిద్దరినీ కౌగిలించుకున్నాడు — ఈ ఆలింగనం సఖ్యానికి మొదటి చిహ్నం. సముద్ర జీవులు కూడా భయంతో లోతైన నీటిలోకి ప్రవేశించాయి — గరుడుడు సర్పాలకూ సముద్ర జీవులకూ భయకారణం. కవి గరుడుని రాకను మొదట ధ్వనితో, తరువాత దృశ్యంతో వర్ణిస్తాడు, దానితో పాఠకుని నిరీక్షణ పెరుగుతుంది.

రాముడు ఇలా అన్నాడు: ‘మీ అనుగ్రహం వల్ల రావణపుత్రుని వల్ల కలిగిన మహావిపత్తును ఉపాయంతో దాటాము, త్వరగా బలవంతులమయ్యాము. తండ్రి దశరథుని వలె, తాత అజుని వలె మిమ్మల్ని చేరి నా హృదయం ప్రసన్నమవుతోంది. రూపసంపన్నులు, దివ్యమాలలూ దివ్యగంధాలూ ధరించినవారు, నిర్మలమైన వస్త్రాలు కట్టుకున్నవారు, దివ్యాభరణాలతో అలంకరించినవారు అయిన మీరు ఎవరు?’ మహాతేజస్వి, మహాబలుడు, పక్షిరాజు అయిన వినతాపుత్రుడు ప్రీతమనస్కుడై, ఆనందంతో కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళు గల అతనితో ఇలా అన్నాడు: ‘కాకుత్స్థా, నేను నీ సఖుడను, బయట సంచరించే నీ ప్రియమైన ప్రాణాన్ని; మీ ఇద్దరికీ సహాయం చేయడానికి గరుత్మంతుడనైన నేను ఇక్కడికి వచ్చాను. మహావీర్యులైన అసురులు, మహాబలులైన దానవులు, ఇంద్రుని ముందుంచుకుని గంధర్వులతో కూడిన దేవతలు కూడా క్రూరకర్ముడైన ఇంద్రజిత్తు మాయాబలంతో నిర్మించిన ఈ అతిదారుణమైన బాణబంధాన్ని విడిపించలేరు. వాడి కోరలు గల, ఉగ్రవిషం గల ఈ కద్రూపుత్రులైన నాగాలు రాక్షసమాయా ప్రభావంతో బాణాలుగా మారి నిన్ను ఆశ్రయించాయి. ధర్మజ్ఞా, సత్యపరాక్రమా రామా, శత్రుఘాతకుడైన తమ్ముడు లక్ష్మణునితో కలిసి నీవు భాగ్యవంతుడవు. ఈ వృత్తాంతం విని, సఖ్యాన్ని పాటిస్తూ, మీ ఇద్దరిపై స్నేహంతో వెంటనే త్వరపడి నేను వచ్చాను. ఈ మహాఘోరమైన బాణబంధం నుంచి మీరిద్దరూ విముక్తులయ్యారు; మీరిద్దరూ ఎప్పుడూ ఏమరుపాటు లేకుండా ఉండాలి. స్వభావరీత్యా రాక్షసులందరూ యుద్ధంలో కపటయోధులు; శూరులు, శుద్ధభావులు అయిన మీకు మాత్రం ఋజుత్వమే బలం. కాబట్టి రణభూమిలో రాక్షసులను మీరు నమ్మకూడదు; ఈ ఉదాహరణతోనే రాక్షసులు ఎప్పుడూ కుటిలులని తెలుసుకోండి.’ రాముని కృతజ్ఞత ‘తండ్రిని చూసినట్లు నా హృదయం ప్రసన్నమవుతోంది’ అనే మాటలో ప్రకటమైంది. గరుడుని ఆత్మపరిచయం రహస్యమయమైనది — ‘బయట సంచరించే ప్రాణం’ అని చెబుతూ అతడు రాముని దివ్యస్వరూపాన్ని (విష్ణువుకు తాను వాహనమని) సూక్ష్మంగా సంకేతిస్తాడు, కానీ స్పష్టంగా చెప్పడు. కాద్రవేయులు కద్రువ పుత్రులైన నాగాలు, గరుడుని తల్లి వినతకు సవతి పుత్రులు; కాబట్టి గరుడునితో వారి వైరం పురాణప్రసిద్ధం. గరుడుని ఉపదేశం యుద్ధనీతి సారం — ధర్మయోధులు ఋజువులు, కాబట్టి కపటయోధులతో జాగ్రత్తగా ఉండాలి. ‘ఋజుత్వమే బలం’ అనే మాట రాముని గుణాన్ని ప్రశంసిస్తుంది, అయినా అతని బలహీనతను కూడా సూచిస్తుంది — ఋజువైనవాడు త్వరగా మోసపోతాడు. ‘మీరు ఎవరు?’ అనే రాముని ప్రశ్న సహజమైనది, ఎందుకంటే అతనికి గరుడుడు తెలియడు — ఇది మానుషలీల నిర్వహణ. గరుడుని జవాబు కూడా గూఢమైనది — ‘నీ సఖుడను’, ‘బయట సంచరించే ప్రాణాన్ని’ అని చెబుతూ అతడు రామునితో తన నిత్యసంబంధాన్ని సూచిస్తాడు, ఎందుకంటే గరుడుడు విష్ణువు వాహనం. కానీ ‘సఖ్యం గురించి కుతూహలపడవద్దు’ అని ముందు చెబుతాడు, కాబట్టి రహస్యం కాపాడబడుతుంది. ఈ సంవాదంలో మూడు విషయాలు — విముక్తికి కారణం, నాగాల పరిచయం, భవిష్యత్తుకు ఉపదేశం. ‘దేవతలు కూడా విడిపించలేరు’ అనే మాటతో ఇంద్రజిత్తు మాయ గొప్పతనమూ గరుడుని అద్వితీయ సామర్థ్యమూ చూపబడ్డాయి. ‘ఏమరుపాటు లేకుండా ఉండాలి’ అనే ఉపదేశం యోధులందరికీ సామాన్య నియమం. ‘ఈ ఉదాహరణతోనే’ అంటూ గరుడుడు నాగపాశపు సంఘటననే దృష్టాంతంగా చేస్తాడు — అనుభవం నుంచి నేర్చుకోవాలి. రాముడు కూడా అతని మాటను స్వీకరిస్తాడు, తరువాతి యుద్ధాలలో జాగ్రత్తగా ఉంటాడు. దశరథుని, అజుని స్మరణ రాముని కులగౌరవాన్నీ, గరుడుని పట్ల తండ్రి వంటి ఆదరాన్నీ చూపుతుంది. ‘హర్షపర్యాకులేక్షణమ్’ అనేది రాముని విశేషణం — ఆనందంతో అతని కళ్ళు కన్నీళ్ళతో నిండాయి. గరుడుని మాటలలో వాత్సల్యమూ శిక్షణా కలిసి ఉన్నాయి — సఖునిలా అతడు స్నేహిస్తాడు, గురువులా ఉపదేశిస్తాడు. ‘శుద్ధభావులు’ అనే పదంతో రామలక్ష్మణుల నిర్మలత్వమూ రాక్షసుల కౌటిల్యమూ పరస్పరం పోల్చబడతాయి.

రామునితో ఇలా చెప్పి మహాబలుడైన సుపర్ణుడు అతి స్నేహంతో కౌగిలించుకుని వీడ్కోలు అడగడం ప్రారంభించాడు: ‘సఖా రాఘవా, ధర్మజ్ఞా, శత్రువుల పట్ల కూడా వాత్సల్యం గలవాడా, నీ అనుమతి కోరుతున్నాను, యథేచ్ఛగా వెళతాను. రాఘవా, సఖ్యం గురించి కుతూహలపడవద్దు; వీరా, రణంలో కార్యం పూర్తిచేసిన తరువాత నీవు సఖ్యాన్ని తెలుసుకుంటావు. బాణతరంగాలతో లంకను బాలురూ వృద్ధులూ మాత్రమే మిగిలేలా చేసి, శత్రువైన రావణుని సంహరించి నీవు సీతను పొందుతావు.’ ఇలా మాట చెప్పి శీఘ్రవిక్రముడైన సుపర్ణుడు వనవాసుల మధ్య రాముని రోగరహితునిగా చేసి, ప్రదక్షిణం చేసి, కౌగిలించుకుని, వీర్యవంతుడైన వాయువులా ఆకాశంలో ప్రవేశించి వెళ్ళిపోయాడు. యాభై ఏడవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది — అక్కడ గరుడుడు సఖ్యపు రహస్యాన్ని కాలక్రమంలో తెలుసుకుంటావని చెబుతాడు. ‘శత్రువుల పట్ల కూడా వాత్సల్యం గలవాడా’ అనే రాముని విశేషణం అతని కరుణకు పరిచాయకం. గరుడుని భవిష్యవాణి — లంకలో బాలురూ వృద్ధులూ మాత్రమే మిగులుతారు — యుద్ధపు అంతిమ పరిణామాన్ని సూచిస్తుంది. ‘వాయువులా’ అనే ఉపమానం అతని గమన వేగాన్ని చూపుతుంది. ప్రదక్షిణమూ ఆలింగనమూ సఖునికి ఇచ్చే సన్మాన చిహ్నాలు. గరుడుడు అనుమతి అడుగుతాడు — ఇది శిష్టాచారం, ఎందుకంటే అతడు రాముని స్వామిగా భావిస్తాడు. ‘యథాసుఖమ్’ (యథేచ్ఛగా) అనే పదంతో అతని స్వాతంత్ర్యం కూడా సూచించబడుతుంది. ‘శత్రువుల పట్ల కూడా వాత్సల్యం గలవాడు’ అనే విశేషణం ముందు విభీషణుని, రావణుని ప్రసంగాలలో సిద్ధమవుతుంది — మరణించిన రావణునికి కూడా సంస్కారం జరపడానికి రాముడు అనుమతిస్తాడు. ‘శరోర్మిభిః’ (బాణతరంగాలతో) అనే రూపకం — బాణాలు సముద్ర తరంగాల్లా లంకను ముంచెత్తుతాయి. గరుడుని రాక ఎంత ఆకస్మికమో, ప్రస్థానమూ అంతే — అతడు కార్యం చేసే వెళతాడు. ఈ ప్రసంగమంతా వానరుల మధ్యనే జరిగింది, కాబట్టి వారందరూ సాక్షులు.

తరువాత రోగరహితులైన రాఘవులను చూసి వానర యూథపతులు సింహనాదాలు చేశారు, తోకలు ఆడించారు. తరువాత భేరీలు మోగించారు, మృదంగాలు వాయించారు; అత్యంత ఆనందంతో శంఖాలు ఊదారు, మునుపటిలాగే కేకలు వేశారు. పర్వతాలతో పోరాడే ఇతర విక్రమశీలులైన వానరులు చేతులు చరిచి, రకరకాల చెట్లను పెకలించి లక్షల సంఖ్యలో నిలిచారు. మహానాదాలు చేస్తూ, నిశాచరులను భయపెడుతూ, యుద్ధం చేయాలనుకునే వానరులు లంకా ద్వారాలను సమీపించారు. గ్రీష్మం ముగిసే సమయంలో అర్ధరాత్రి గర్జించే మేఘాల అతి భయంకరమైన నాదంలా ఆ శాఖామృగ యూథపతుల అతి భయంకరమైన సంకుల నినాదం పుట్టింది. ఈ భాగపు వర్ణన మునుపటి భాగాల శోకానికి విరుద్ధంగా ఉల్లాసంతో నిండి ఉంది. ‘యథాపురమ్’ (మునుపటిలాగే) అనే పదం వానరులు మునుపటి ఉత్సాహాన్ని తిరిగి పొందారని సూచిస్తుంది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది — గ్రీష్మాంతంలో వర్షఋతువు తొలి మేఘాల ఉపమానం కొత్త ఉత్సాహపు ఆరంభాన్ని సూచిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో ఈ నాదం రావణునికి వినిపిస్తుంది. భేరీ మృదంగ శంఖాల నాదం ఉత్సవ వాద్యాలూ, యుద్ధానికి ఆహ్వానమూ రెండూ. వానరులు చెట్లను పెకలించి నిలిచారు, అంటే యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు. లంకా ద్వారాలను సమీపించడం ప్రతిదాడికి ఆరంభం — ఇక్కడి నుంచి వానరులు దాడి చేసేవారవుతారు. ఈ నాదమే తరువాతి సర్గలో రావణుని చింతలో పడవేస్తుంది. ‘గ్రీష్మం ముగిసే సమయంలో’ అనే కాలనిర్దేశం శోకపు గ్రీష్మం ముగిసిందని, ఉత్సాహపు వర్షాలు మొదలయ్యాయని సూచిస్తుంది. వానరుల నాదం మేఘగర్జనలా గంభీరమైనది, రాక్షసుల హృదయాలలో భయం పుట్టిస్తుంది.

பேரொளியும் பெருவலிமையும் உடைய வானர அரசன் சுக்ரீவன் சொன்னான்: ‘காற்று திசைமாறிய படகு நீரில் தடுமாறுவது போல இந்தப் படை ஏன் கலங்குகிறது?’ சுக்ரீவனின் சொல்லைக் கேட்டு வாலியின் மகனான அங்கதன் சொன்னான்: ‘பெருந்தேர்வீரனான ராமனையும் லக்ஷ்மணனையும் நீ பார்க்கவில்லையா? அம்புவலையால் நிறைக்கப்பட்ட வீரர்களும் மகாத்மாக்களுமான தசரதனின் மைந்தர்கள் இருவரும் குருதியில் நனைந்து அம்புப் படுக்கையில் கிடக்கிறார்கள்.’ அப்போது வானர அரசன் சுக்ரீவன் தன் மகன் அங்கதனிடம் சொன்னான்: ‘இது காரணமில்லாமல் நடப்பதாக நான் நினைக்கவில்லை; ஏதோ அச்சம் இருக்க வேண்டும். இந்த வானரர்கள் வாடிய முகங்களுடன், ஆயுதங்களை எறிந்துவிட்டு, அச்சத்தால் கண்கள் விரிய, திசைகளுக்கு ஓடுகிறார்கள். ஒருவருக்கொருவர் வெட்கப்படுவதில்லை, பின்னால் திரும்பிப் பார்ப்பதில்லை, ஒருவரை ஒருவர் இழுத்துத் தள்ளுகிறார்கள், விழுந்தவனையும் தாண்டிச் செல்கிறார்கள்.’ இதற்கிடையில் கையில் கதையுடன் வீரனான விபீஷணன் வந்து சுக்ரீவனையும் ராகவனையும் வெற்றி வாழ்த்தால் வாழ்த்தினான். வானரர்களுக்கு அச்சம் தரும் விபீஷணனைக் கண்டு சுக்ரீவன் அருகில் நின்ற மகாத்மாவான கரடிகளின் அரசனிடம் சொன்னான்: ‘இதோ விபீஷணன் வந்திருக்கிறான்; இவனைக் கண்டு ராவணனின் மகனோ என்ற ஐயத்தால் பேரச்சம் கொண்டு வானரருள் காளைகள் ஓடுகிறார்கள். பலவாறு சிதறியோடும், மிகவும் அஞ்சிய இவர்களை விரைவில் நிலைப்படுத்து; விபீஷணன் வந்திருக்கிறான் என்று சொல்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட கரடிகளின் அரசன் ஜாம்பவான் ஓடும் வானரர்களைத் திருப்பி அழைத்து அமைதிப்படுத்தினான். கரடியரசனின் சொல்லைக் கேட்டு, விபீஷணனையும் கண்டு, அந்த வானரர்கள் அனைவரும் அச்சத்தை விட்டு மீண்டும் திரும்பினர். இந்தப் பகுதியில் படையின் மன இயல் நுட்பமாகச் சித்திரிக்கப்பட்டுள்ளது — அச்சத்தில் சிக்கிய வீரர்கள் வெட்கத்தை விடுகிறார்கள், விழுந்த தோழனையும் தாண்டுகிறார்கள், பின்னால் திரும்பிப் பார்ப்பதில்லை. ‘காற்று திசைமாறிய படகு’ என்ற உவமை — காற்று திசை தவறிய படகு அங்குமிங்கும் தடுமாறுவது போல. சுக்ரீவன் அனுபவம் வாய்ந்த தலைவன்; படையின் அடையாளங்களைக் கொண்டே அச்சத்தின் காரணத்தை ஊகிக்கிறான். ஜாம்பவானை அமர்த்துவது அறிவார்ந்தது; ஏனெனில் அவன் முதியவன், எல்லாராலும் மதிக்கப்படுபவன்; அவனுடைய சொல்லை வானரர்கள் நம்புகிறார்கள். நெருக்கடியிலும் விபீஷணன் ‘வெற்றி வாழ்த்தால்’ வாழ்த்துவது அவனுடைய நம்பிக்கையைக் காட்டுகிறது. ‘வானரபீஷணம்’ என்ற சொல்லில் சிலேடை உள்ளது — விபீஷணன் என்ற பெயரும், வானரர்களுக்கு அச்சம் தருபவன் என்ற வடிவமும். தானே ராமனின் அடியவனாக இருப்பவன் வானரர்களை அச்சுறுத்துகிறான் — இந்த முரண்நகையைக் கவிஞர் நுட்பமாகச் சுட்டுகிறார். முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் வானரர்கள் ஓடினர்; இந்தச் சர்க்கத்தின் தொடக்கத்தில் சுக்ரீவன் அதைப் பார்க்கிறான் — இவ்வாறு இரு சர்க்கங்களின் இணைப்பு நன்கு பொருந்துகிறது. அங்கதனின் விடை சுருக்கமானது, ஆனால் கூர்மையானது — ‘நீ பார்க்கவில்லையா?’ என்று சுக்ரீவனின் கேள்விக்குக் கேள்வியாலேயே பதில் சொல்கிறான். இளவரசனின் இந்தத் தொனி சோகத்தின் வேகத்தைக் குறிக்கிறது. சுக்ரீவனோ மகனின் பதிலைக் கேட்டும் அமைதியாக இருக்கிறான்; காரணத்தைத் தேடுகிறான் — சகோதரர்களின் வீழ்ச்சி முன்பே தெரிந்தது; ஆகவே இப்போது ஏதோ புதிய அச்சம் வந்திருக்கிறது என்று ஊகிக்கிறான். அவனுடைய ஊகம் சரியானது — விபீஷணனின் வருகையே புதிய அச்சத்துக்குக் காரணம். இங்கே தலைமையின் பண்பு தெரிகிறது: அவன் அச்சத்தைப் பார்ப்பதோடு நில்லாமல், அதன் வேரைத் தேடி வழியும் செய்கிறான். வானரர்களின் அச்சம் குருட்டுத்தனமானது; தலைவனின் பார்வையோ விவேகம் உடையது. ஜாம்பவான் ‘கரடிகளின் அரசன்’ என்று தனித்துச் சொல்லப்படுகிறான்; ஏனெனில் கரடிகளும் வானரர்களும் இருவருமே அவனுடைய சொல்லை மதிக்கிறார்கள். இறுதியில் ‘அச்சத்தை விட்டு’ என்ற சொல்லால் படையின் மீண்டும் நிலைத்த உறுதி நிறுவப்படுகிறது; இதனால் கருடனின் வருகைக்கு நிலம் ஆயத்தமாகிறது. தலைவனின் வீழ்ச்சி படையின் மனவலிமையை எவ்வாறு அழிக்கிறது என்பதைப் படையின் இந்த நிலை காட்டுகிறது.

தர்மாத்மாவான விபீஷணன் ராம லக்ஷ்மணரின் உடல்கள் அம்புகளால் நிறைந்திருப்பதைக் கண்டு வேதனையுற்றான். நீரில் நனைந்த கையால் அவர்களுடைய கண்களைத் துடைத்து, சோகத்தால் நெருக்கப்பட்ட மனத்துடன் அவன் அழுது புலம்பினான்: ‘மனவலிமை நிறைந்தவர்களும், பராக்கிரமசாலிகளும், போரை விரும்புபவர்களுமான இந்த இருவரும் வஞ்சகப் போர் புரியும் ராக்ஷசர்களால் இந்த நிலைக்குத் தள்ளப்பட்டனர். என் அண்ணனின் மகனான இந்தத் தீய மகன், தீயோன், ராக்ஷசத்தனமான கோணல் புத்தியால், நேர்மையான பராக்கிரமம் உடைய இவர்களை வஞ்சித்தான். அம்புகளால் நன்கு துளைக்கப்பட்டுக் குருதியில் நனைந்து தரையில் கிடக்கும் இவர்கள் இரு முள்ளம்பன்றிகள் போலத் தோன்றுகிறார்கள். யாருடைய வீரத்தைச் சார்ந்து நான் நிலைபேற்றை விரும்பினேனோ, மனிதருள் காளைகளான அந்த இவர்கள் உடல் அழிவுக்காக உறங்குகிறார்கள். இன்று அரசுக் கனவு அழிந்த நான் உயிரோடிருந்தும் அழிந்தவனாக இருக்கிறேன்; பகைவனான ராவணன் தன் உறுதிமொழியை நிறைவேற்றி விருப்பம் ஈடேறியவன் ஆனான்.’ விபீஷணனின் புலம்பலில் தன்னைப் பழித்தலும் உள்ளடங்கியுள்ளது — இந்திரஜித் அவனுடைய அண்ணனின் மகன்; ஆகவே அவனை ‘தீய மகன்’ என்று பழிக்கிறான். ‘கோணல் புத்தியால்’ என்பது சூழ்ச்சிக்கும், ‘நேர்மையான பராக்கிரமம் உடையவர்கள்’ என்பது அறப்போருக்குமான முரண் — ராமன் நேருக்கு நேர் போரிடுகிறான், இந்திரஜித் மறைந்து நின்று வஞ்சிக்கிறான். ‘முள்ளம்பன்றிகள் போல’ என்ற உவமை — முள்ளம்பன்றி முட்களால் மூடப்பட்டிருப்பது போல, இவர்கள் அம்புகளால். ‘இன்று உயிரோடிருந்தும் அழிந்தவனாக இருக்கிறேன்’ என்ற சொல் விபீஷணனின் நிலையைச் சரியாக வருணிக்கிறது — அவன் அண்ணனை விட்டு வந்தான்; இன்று அடைக்கலமும் அழிந்தது; அவனுக்குப் புகலிடம் இலங்கையிலும் இல்லை, வானரர்களிடமும் இல்லை. முந்தைய சர்க்கத்தில் அவன் சுக்ரீவனைத் தேற்றினான்; இந்தச் சர்க்கத்தில் அவனே தேற்றப்பட வேண்டியவன் — இவ்வாறு கவிஞர் நண்பர்கள் ஒருவரை ஒருவர் சார்ந்திருப்பதைக் காட்டுகிறார். நீரால் கண்களைத் துடைத்தது முந்தைய சர்க்கத்தில் சுக்ரீவனுக்கு, இன்று ராம லக்ஷ்மணருக்கு — விபீஷணனின் இந்த நடத்தை பணிவிடையைக் குறிக்கிறது. ‘நிலைபேற்றை விரும்பினேன்’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய அரசியல் எதிர்பார்ப்பும் தயக்கமின்றி ஒப்புக்கொள்ளப்படுகிறது; அரசும் தன் இலக்கு என்பதை அவன் மறைக்கவில்லை. விபீஷணனின் சோகம் தன்னலத்தால் மட்டுமல்ல; ஏனெனில் அவன் முதலில் சகோதரர்களின் குணங்களை — ‘மனவலிமை நிறைந்தவர்கள், பராக்கிரமசாலிகள்’ — நினைவுகூர்கிறான்; அதன்பின்தான் தன் இழப்பை.

இவ்வாறு புலம்பிக்கொண்டிருந்த விபீஷணனைத் தழுவிக்கொண்டு மனவலிமை நிறைந்த வானர அரசன் சுக்ரீவன் இதைச் சொன்னான்: ‘தர்மம் அறிந்தவனே, இலங்கையில் அரசைப் பெறுவாய்; இதில் ஐயமில்லை; ராவணன் தன் மகனோடு தன் விருப்பத்தை அடையமாட்டான். கருடனால் தாங்கப்பட்ட இந்த ராகவனும் லக்ஷ்மணனும் இருவரும் மயக்கம் நீங்கி, கூட்டத்தோடு ராவணனைப் போரில் கொல்வார்கள்.’ இவ்வாறு அந்த ராக்ஷசனுக்கு ஆறுதல் சொல்லித் தேற்றிவிட்டு, சுக்ரீவன் அருகில் நின்ற தன் மாமனாரான சுஷேணனிடம் சொன்னான்: ‘பகைவரை அடக்கும் சகோதரர்களான ராம லக்ஷ்மணர் உணர்வு பெற்றதும், சூரர்களான வானரக் கூட்டங்களோடு அவர்களை அழைத்துக்கொண்டு நீ கிஷ்கிந்தைக்குச் செல். நானோ ராவணனை மகனோடும் உறவினரோடும் கொன்று, இழந்த செல்வத்தை இந்திரன் மீட்டது போல மைதிலியை மீட்டு வருவேன்.’ இங்கே சுக்ரீவனின் மாற்றம் கவனிக்கத்தக்கது — முந்தைய சர்க்கத்தில் அவன் அச்சத்தால் கண்ணீர் விட்டான்; இன்று அவனே மற்றவர்களைத் தேற்றுகிறான், தானே போர் புரிவதாக உறுதியும் அளிக்கிறான். ‘கருடனால் தாங்கப்பட்ட’ என்ற சொல் எதிர்காலத்தின் முன்னறிவிப்பு — அச்சுப் பதிப்பின் பாடத்தில் சுக்ரீவன் கருடனின் வருகையை முன்பே குறிப்பிடுகிறான்; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘சரஸம்பீடிதௌ’ (அம்புகளால் வருத்தப்பட்டவர்கள்) என்பது பாடம். சுஷேணன் தாரையின் தந்தை, சுக்ரீவனின் மாமனார், மருத்துவ வித்தை அறிந்தவன்; ஆகவே சகோதரர்களைக் காக்கும் பொறுப்பு அவனிடமே ஒப்படைக்கப்படுகிறது. ‘இழந்த செல்வத்தை இந்திரன் போல’ என்ற உவமை — அசுரர்களால் கவரப்பட்ட திருமகளை இந்திரன் மீண்டும் பெற்றது போல, சுக்ரீவன் சீதையை. நண்பனின் காரியத்தைத் தானே நிறைவேற்றுவேன் என்ற சுக்ரீவனின் உறுதிமொழி அவனுடைய நட்பின் உறுதியைக் காட்டுகிறது. சுக்ரீவன் விபீஷணனை ‘தர்மம் அறிந்தவனே’ என்று விளிக்கிறான்; இதனால் அண்ணனை அவன் விட்டு வந்தது தர்மத்தில் வேரூன்றியது என்று ஏற்றுக்கொள்ளப்படுகிறது. இந்த விளியே விபீஷணனின் நாணத்தைத் தணிக்கிறது. இங்கே சுக்ரீவனின் தன்னம்பிக்கை முந்தைய சர்க்கத்தின் நம்பிக்கையிழப்புக்கு நேர்மாறானது — நண்பனின் சோகத்தைக் கண்டு அவனே உறுதியானான்.

வானர அரசனின் இந்தச் சொல்லைக் கேட்டுச் சுஷேணன் சொன்னான்: ‘பழங்காலத்துத் தேவாசுரப் பெரும்போரை நான் அனுபவித்திருக்கிறேன். அப்போது அம்பு எய்வதில் வல்ல தானவர்கள், ஆயுதம் அறிந்த தேவர்களை மீண்டும் மீண்டும் மூடியபடி கொன்றனர். வேதனையுற்று, உணர்விழந்து, உயிரிழந்த அவர்களுக்குப் பிருஹஸ்பதி மந்திரங்கள் கூடிய வித்தைகளாலும் மூலிகைகளாலும் மருத்துவம் செய்துவந்தார். அந்த மருந்துகளைக் கொண்டுவர சம்பாதி, பனஸன் முதலிய வானரர்கள் வேகமாக விரைந்து பாற்கடலுக்குச் செல்லட்டும். அந்த வானரர்கள் மலையில் விளையும் இரண்டு பெரும் மூலிகைகளை அறிவார்கள் — தெய்வத்தன்மையுடைய ஸஞ்ஜீவகரணியையும், தேவர்களால் படைக்கப்பட்ட விசல்யையையும். கடல்களில் சிறந்த பாற்கடலில் சந்திரம், துரோணம் என்ற இரு மலைகள் உள்ளன; அங்கேதான் அமுதம் கடையப்பட்டது; அங்கே அந்த உயர்ந்த மூலிகைகள் உள்ளன. அந்தப் பெருங்கடலில் அந்த இரு மலைகளும் தேவர்களால் அமைக்கப்பட்டவை. அரசே, இந்த வாயுவின் மைந்தனான அனுமன் அங்கே செல்லட்டும்.’ சுஷேணனின் சொல்லில் மூன்று பகுதிகள் — வரலாற்றுச் சான்று (பிருஹஸ்பதியின் மருத்துவம்), மூலிகைகளின் அறிமுகம், இடத்தின் குறிப்பு. ‘ஸஞ்ஜீவகரணி’ இறந்தவரையும் உயிர்ப்பிக்கும்; ‘விசல்யா’ உடலிலிருந்து அம்பு முனைகளை வெளியேற்றும் — இரண்டுமே இங்கே தேவையானவை. சந்திர, துரோண மலைகள் பாற்கடலில் இருப்பது அமுதம் கடைந்ததை நினைவூட்டுகிறது. அனுமனின் பெயர் இங்கே முதன்முதலில் கேட்கப்படுகிறது; பின்னர் லக்ஷ்மணன்மேல் சக்தி ஆயுதம் பாய்ந்தபோது அவன் உண்மையிலேயே மூலிகை மலையைக் கொண்டுவருவான். மருத்துவனான சுஷேணனும் நம்பிக்கை இழக்கவில்லை, வழியைத் தேடுகிறான் — இது அவனுடைய கடமைப் பற்றின் அறிமுகம். ஆனால் இந்த வழிக்குத் தேவை இருக்காது; ஏனெனில் இதே கணத்தில் கருடன் வருகிறான். ‘தேவாசுரப் பெரும்போரை அனுபவித்திருக்கிறேன்’ என்ற சொல்லால் சுஷேணன் தன் சொந்த அனுபவத்தைச் சான்றாக்குகிறான், கேட்டறிந்ததை மட்டுமல்ல. ‘சம்பாதி, பனஸன் முதலியோர்’ என்ற குறிப்பால் வேகமுடைய வானரர்கள் தேர்ந்தெடுக்கப்படுகிறார்கள். இங்கே மருத்துவ நூலின் பண்டைய வடிவம் தெரிகிறது — மந்திரங்கள் கூடிய வித்தைகளும் மூலிகைகளும் சேர்ந்த மருத்துவம். ‘பார்வதீ’ என்ற சொல் மலையில் விளைந்த மூலிகையைக் குறிக்கிறது. சுஷேணனின் முன்மொழிவு இறுதியில் பயனற்றுப் போகவில்லை; ஏனெனில் பின்னர் இதே வித்தை பயன்படுத்தப்படுகிறது.

இதற்கிடையில் காற்றும் மின்னலோடு கூடிய மேகங்களும் தோன்றின; காற்று கடலில் நீரைப் புரட்டி, மலைகளை நடுங்கச் செய்வது போல வீசியது. பெரும் சிறகுக் காற்றால் எல்லாத் தீவுகளிலுமுள்ள பெரிய மரங்கள் கிளைகள் முறிந்து உப்புக்கடல் நீரில் விழுந்தன. அங்கே வாழ்ந்த படமெடுக்கும் பாம்புகள் அஞ்சின; நீர்வாழ் உயிர்கள் அனைத்தும் விரைந்து உப்புக்கடலுக்குள் சென்றன. பின்னர் ஒரு கணத்தில் வானரர்கள் அனைவரும், எரியும் நெருப்புப் போன்ற, பெருவலிமையுடைய விநதையின் மைந்தனான கருடனைக் கண்டனர். அவன் வந்ததைக் கண்டதும், அம்புகளாகி அந்த இரு மனிதர்களையும் கட்டியிருந்த பெருவலிமையுடைய நாகங்கள் சிதறி ஓடின. பின்னர் சுபர்ணன் (அழகிய சிறகுடையவன்) காகுத்ஸ்தர்கள் இருவரையும் தொட்டு வாழ்த்தி, சந்திரனைப் போல் ஒளிரும் அவர்களுடைய முகங்களைக் கைகளால் தடவினான். விநதையின் மைந்தனால் தொடப்பட்டதும் அவர்களுடைய காயங்கள் ஆறின; உடல்கள் விரைவில் பொன்னிறமாகவும் மினுமினுப்பாகவும் ஆயின. அவர்களுடைய ஒளி, வீரம், வலிமை, ஓஜஸ், ஊக்கம், பெருங்குணங்கள், கூர்நோக்கு, அறிவு, நினைவாற்றல் ஆகியவை இரட்டிப்பாயின. பேரொளியுடைய கருடன் இந்திரனுக்கு நிகரான அவர்கள் இருவரையும் தூக்கி நிறுத்தி மகிழ்ந்து தழுவிக்கொண்டான்; ராமனும் அவனிடம் பேசினான். கருடனின் வருகையின் வருணனை இயற்கையின் கொந்தளிப்பால் தொடங்குகிறது — காற்று, மேகங்கள், மின்னல், கடலின் அலைகள், மரங்களின் வீழ்ச்சி. இவை அனைத்தும் அவனுடைய சிறகுக் காற்றின் விளைவு; இதனால் அவனுடைய பெருமை முன்பே குறிக்கப்படுகிறது. நாகங்கள் கருடனின் இயல்பான பகைவர்கள்; ஆகவே அவனைக் கண்டதுமே அவை ஓடின — இதனால் நாகபாசத்தின் மர்மம் வெளிப்படுகிறது: அம்புகள் உண்மையில் நாகங்களே. கருடனின் தீண்டல் மூலிகை போலச் செயல்படுகிறது — காயங்கள் உடனே ஆறுகின்றன, குணங்களும் இரட்டிப்பாகின்றன. இதனால் இந்த இடர் இறுதியில் நன்மைக்கே ஆயிற்று என்று அறியப்படுகிறது. ‘எரியும் நெருப்புப் போல’ என்ற உவமை கருடனின் பொன்னிறத்தையும் ஒளியையும் காட்டுகிறது. அவனுடைய தீண்டல் காயங்களை ஆற்றுவதோடு நில்லாமல் குணங்களையும் இரட்டிப்பாக்குகிறது — ‘கூர்நோக்கு, அறிவு, நினைவாற்றல்’ ஆகிய மனக் குணங்களும் வளர்ந்தன. இதனால் தெய்வ அருள் உடலையும் மனத்தையும் ஒருசேர வளர்க்கிறது என்று குறிக்கப்படுகிறது. ‘பொன்னிறமான மினுமினுப்பான உடல்கள்’ என்ற வருணனை நோய் நீங்கியவனின் பொலிவைக் காட்டுகிறது. கருடன் இரு சகோதரர்களையும் தழுவினான் — இந்தத் தழுவல் நட்பின் முதல் அடையாளம். கடலின் உயிர்களும் அச்சத்தால் ஆழ்நீருக்குள் புகுந்தன — கருடன் பாம்புகளுக்கும் கடல்வாழ் உயிர்களுக்கும் அச்சத்தின் காரணம். கவிஞர் கருடனின் வருகையை முதலில் ஒலியாலும், பிறகு காட்சியாலும் வருணிக்கிறார்; இதனால் வாசகரின் எதிர்பார்ப்பு வளர்கிறது.

ராமன் சொன்னான்: ‘உம்முடைய அருளால் ராவணியால் விளைந்த பெருந்துன்பத்தை ஒரு வழியில் கடந்தோம்; விரைவிலேயே வலிமையுடையவர்களாகவும் ஆக்கப்பட்டோம். தந்தை தசரதனையும் பாட்டன் அஜனையும் அடைந்தது போல, உம்மை அடைந்து என் நெஞ்சம் மகிழ்கிறது. அழகிய உருவமுடையவரும், தெய்வ மாலையும் நறுமணப் பூச்சும் உடையவரும், மாசற்ற ஆடைகள் அணிந்தவரும், தெய்வ அணிகலன்களால் அணிசெய்யப்பட்டவருமான நீர் யார்?’ பேரொளியும் பெருவலிமையும் உடைய பறவைகளின் அரசனான விநதையின் மைந்தன், மனம் மகிழ்ந்து, மகிழ்ச்சியால் கண்கள் கலங்கிய அவனிடம் சொன்னான்: ‘காகுத்ஸ்தனே, நான் உன் நண்பன், உனக்கு இனிய, வெளியே உலவும் உயிர்மூச்சு; கருத்மானாகிய நான் உங்கள் இருவருக்கும் உதவும் பொருட்டு இங்கே வந்தேன். பெருவீரமுடைய அசுரர்களும், பெருவலிமையுடைய தானவர்களும், நூறு வேள்வி செய்த இந்திரனை முன்னிட்டு கந்தர்வர்களோடு கூடிய தேவர்களும்கூட, கொடுஞ்செயல் புரியும் இந்திரஜித் மாய வலிமையால் அமைத்த இந்த மிகக் கொடிய அம்புக் கட்டை அவிழ்க்க முடியாது. கூரிய பற்களும் கடும் நஞ்சும் உடைய கத்ருவின் மக்களான இந்த நாகங்கள், ராக்ஷச மாயையின் வலிமையால் அம்புகளாகி உன்னைப் பற்றிக்கொண்டன. தர்மம் அறிந்தவனே, சத்தியப் பராக்கிரமம் உடைய ராமா, பகைவரைக் கொல்லும் தம்பி லக்ஷ்மணனோடு நீ நற்பேறு உடையவன். இந்தச் செய்தியைக் கேட்டு, நட்பைக் காக்கும் பொருட்டு, உங்கள் இருவர்மீதுமுள்ள அன்பால் உடனே விரைந்து நான் வந்தேன். மிகக் கொடிய இந்த அம்புக் கட்டிலிருந்து நீங்கள் இருவரும் விடுவிக்கப்பட்டீர்கள்; நீங்கள் எப்போதும் கவனக்குறைவின்றி இருக்க வேண்டும். ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் இயல்பாகவே போரில் வஞ்சகமாகப் போரிடுபவர்கள்; சூரர்களும் தூய உள்ளமுடையவர்களுமான உங்களுக்கோ நேர்மையே வலிமை. ஆகவே போர்க்களத்தில் ராக்ஷசர்களை நீங்கள் நம்பக்கூடாது; இந்த ஒரு எடுத்துக்காட்டாலேயே ராக்ஷசர்கள் எப்போதும் கோணலானவர்கள் என்று அறிந்துகொள்ளுங்கள்.’ ராமனின் நன்றியுணர்வு ‘தந்தையைக் கண்டது போல என் நெஞ்சம் மகிழ்கிறது’ என்ற சொல்லில் வெளிப்படுகிறது. கருடனின் தன்னறிமுகம் மர்மமானது — ‘வெளியே உலவும் உயிர்மூச்சு’ என்று சொல்வதன்மூலம் அவன் (விஷ்ணுவின் வாகனம் என்ற முறையில்) ராமனின் தெய்வ இயல்பை நுட்பமாகச் சுட்டுகிறான், ஆனால் வெளிப்படையாகச் சொல்லவில்லை. காத்ரவேயர்கள் கத்ருவின் மக்களான நாகங்கள்; கருடனின் தாய் விநதையின் சக்களத்தியின் மக்கள்; ஆகவே அவர்களுக்குக் கருடனோடுள்ள பகை புராணங்களில் புகழ்பெற்றது. கருடனின் அறிவுரை போர்நெறியின் சாரம் — அறவழிப் போர்வீரர்கள் நேர்மையானவர்கள்; ஆகவே வஞ்சகப் போர் புரிவோரிடம் விழிப்புடன் இருக்க வேண்டும். ‘நேர்மையே வலிமை’ என்ற சொல் ராமனின் குணத்தைப் புகழ்கிறது; இருந்தும் அவனுடைய பலவீனத்தையும் குறிக்கிறது — நேர்மையானவன் எளிதில் வஞ்சிக்கப்படுகிறான். ‘நீர் யார்?’ என்ற ராமனின் கேள்வி இயல்பானது; ஏனெனில் அவன் கருடனை அறியவில்லை — இது மனித லீலையின் நிறைவேற்றம். கருடனின் விடையும் மறைபொருளானது — ‘உன் நண்பன்’, ‘உயிர்மூச்சு வெளியே உலவுவது’ என்று சொல்வதன்மூலம் அவன் ராமனோடு தனக்குள்ள நிலையான உறவைக் குறிக்கிறான்; ஏனெனில் கருடன் விஷ்ணுவின் வாகனம். ஆனால் ‘நட்பைப் பற்றி ஆர்வம் கொள்ளவேண்டாம்’ என்று பின்னர் சொல்லப்போகிறான்; ஆகவே மர்மம் காக்கப்படுகிறது. இந்த உரையாடலில் மூன்று பொருள்கள் — விடுதலையின் காரணம், நாகங்களின் அறிமுகம், எதிர்காலத்துக்கான அறிவுரை. ‘தேவர்களாலும் அவிழ்க்க முடியாது’ என்ற சொல்லால் இந்திரஜித்தின் மாயையின் பெருமையும், கருடனின் ஒப்பற்ற ஆற்றலும் காட்டப்படுகின்றன. ‘கவனக்குறைவின்றி இருக்க வேண்டும்’ என்ற அறிவுரை எல்லாப் போர்வீரர்களுக்குமான பொது விதி. ‘இந்த ஒரு எடுத்துக்காட்டாலேயே’ என்று கருடன் நாகபாச நிகழ்ச்சியையே எடுத்துக்காட்டாக்குகிறான் — அனுபவத்திலிருந்து பாடம் கற்க வேண்டும். ராமனும் அவனுடைய சொல்லை ஏற்றுக்கொள்கிறான்; பின்வரும் போர்களில் விழிப்புடனும் இருக்கிறான். தசரதனையும் அஜனையும் நினைவுகூர்வது ராமனின் குலப்பெருமையையும், கருடன்மீது தந்தைக்கு நிகரான மதிப்பையும் காட்டுகிறது. ‘மகிழ்ச்சியால் கண்கள் கலங்கியவன்’ என்பது ராமனின் அடைமொழி — மகிழ்ச்சியால் அவனுடைய கண்கள் நீர் நிறைந்தன. கருடனின் சொற்களில் பரிவும் கற்பித்தலும் கலந்துள்ளன — நண்பன் போல அன்பு செலுத்துகிறான், குரு போல அறிவுறுத்துகிறான். ‘தூய உள்ளமுடையவர்கள்’ என்ற சொல்லால் ராம லக்ஷ்மணரின் மாசின்மையும் ராக்ஷசர்களின் கோணல்தன்மையும் ஒப்பிடப்படுகின்றன.

இவ்வாறு ராமனிடம் சொல்லிவிட்டு, பெருவலிமையுடைய சுபர்ணன் அவனை மிகுந்த அன்போடு தழுவி விடைபெறத் தொடங்கினான்: ‘நண்பனே ராகவா, தர்மம் அறிந்தவனே, பகைவர்களிடமும் பரிவுடையவனே, உன் விடையை வேண்டுகிறேன்; என் விருப்பப்படி செல்வேன். ராகவா, நம் நட்பைப் பற்றி ஆர்வம் கொள்ளவேண்டாம்; வீரனே, போரில் உன் காரியத்தை முடித்ததும் இந்த நட்பை நீ அறிந்துகொள்வாய். அம்பு அலைகளால் இலங்கையைச் சிறுவர்களும் முதியவர்களும் மட்டுமே எஞ்சியதாக்கி, பகைவனான ராவணனைக் கொன்று நீ சீதையை அடைவாய்.’ இவ்வாறு இந்தச் சொல்லைச் சொல்லிவிட்டு, விரைந்த பராக்கிரமமுடைய சுபர்ணன் காட்டில் வாழும் வானரர்களின் நடுவே ராமனை நோயற்றவனாக்கி, வலம் வந்து தழுவி, வீரமுடைய காற்றைப் போல வானில் புகுந்து சென்றான். ஐம்பத்தேழாம் சுலோகம் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது — அங்கே கருடன் நட்பின் மர்மத்தைக் காலப்போக்கில் அறிவாய் என்று சொல்கிறான். ‘பகைவர்களிடமும் பரிவுடையவன்’ என்ற ராமனின் அடைமொழி அவனுடைய கருணையை அறிமுகப்படுத்துகிறது. கருடனின் முன்னுரைப்பு — இலங்கை சிறுவர்களும் முதியவர்களும் மட்டுமே எஞ்சியதாகும் — போரின் இறுதி விளைவைக் குறிக்கிறது. ‘காற்றைப் போல’ என்ற உவமை அவனுடைய செலவின் வேகத்தைக் காட்டுகிறது. வலம் வருதலும் தழுவலும் நண்பனுக்கான மதிப்பின் அடையாளங்கள். கருடன் விடை வேண்டுகிறான் — இது நன்னடத்தை; ஏனெனில் அவன் ராமனைத் தலைவனாகக் கருதுகிறான். ‘என் விருப்பப்படி’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய தன்னுரிமையும் குறிக்கப்படுகிறது. ‘பகைவர்களிடமும் பரிவுடையவன்’ என்ற அடைமொழி பின்னர் விபீஷணன், ராவணன் நிகழ்ச்சிகளில் நிரூபிக்கப்படும் — இறந்த ராவணனுக்கும் ஈமச்சடங்கு செய்ய ராமன் இசைகிறான். ‘அம்பு அலைகளால்’ என்ற உருவகம் — அம்புகள் கடலலைகள் போல இலங்கையை மூழ்கடிக்கும். கருடனின் வருகை எவ்வளவு திடீரென்றதோ அவ்வளவு திடீரென்றதே புறப்பாடும் — அவன் காரியத்தை முடித்துவிட்டே செல்கிறான். இந்த நிகழ்ச்சி முழுவதும் வானரர்களின் நடுவிலேயே நடந்தது; ஆகவே அவர்கள் அனைவரும் சாட்சிகள்.

பின்னர் நோய் நீங்கிய ராகவர்கள் இருவரையும் கண்டு வானரப் படைத்தலைவர்கள் சிங்க முழக்கம் செய்து, வால்களை அசைத்தனர். பின்னர் பேரிகைகளை அடித்தனர், மிருதங்கங்களை முழக்கினர்; மிகவும் மகிழ்ந்து சங்குகளை ஊதினர், முன்பு போலவே ஆரவாரித்தனர். மரங்களால் போரிடும் பராக்கிரமமுடைய மற்ற வானரர்கள் தோள்தட்டி, பலவகை மரங்களைப் பிடுங்கிக்கொண்டு நூறாயிரக்கணக்கில் நின்றனர். பெருமுழக்கங்களை எழுப்பி, இரவில் உலவுவோரை அச்சுறுத்தியபடி, போரிட விரும்பிய வானரர்கள் இலங்கையின் வாயில்களை அணுகினர். கோடையின் முடிவில் நள்ளிரவில் முழங்கும் மேகங்களின் மிக அச்சமூட்டும் ஒலி போல, கிளைகளில் உலவும் அந்த வானரப் படைத்தலைவர்களின் மிக அச்சமூட்டும் கொந்தளிப்பான முழக்கம் எழுந்தது. இந்தப் பகுதியின் வருணனை முந்தைய பகுதிகளின் சோகத்துக்கு நேர்மாறாகக் களிப்பு நிறைந்தது. ‘முன்பு போலவே’ என்ற சொல் வானரர்கள் முன்புபோல ஊக்கம் பெற்றனர் என்று குறிக்கிறது. இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தது — கோடையின் முடிவில் மழைக்காலத்தின் முதல் மேகங்கள் என்ற உவமை புதிய ஊக்கத்தின் தொடக்கத்தைக் குறிக்கிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் இந்த முழக்கம் ராவணனால் கேட்கப்படுகிறது. பேரிகை, மிருதங்கம், சங்கு ஆகியவற்றின் ஒலி விழாவின் இசையும், போருக்கான அறைகூவலும் ஆகும். வானரர்கள் மரங்களைப் பிடுங்கிக்கொண்டு நின்றனர், அதாவது போருக்கு ஆயத்தமாயினர். இலங்கையின் வாயில்களை அணுகுவது எதிர்த்தாக்குதலின் தொடக்கம் — இனி வானரர்கள் தாக்குபவர்களாகிறார்கள். இந்த முழக்கமே அடுத்த சர்க்கத்தில் ராவணனைக் கவலையில் ஆழ்த்துகிறது. ‘கோடையின் முடிவில்’ என்ற காலக்குறிப்பு சோகத்தின் கோடை முடிந்தது, ஊக்கத்தின் மழைக்காலம் தொடங்கியது என்று குறிக்கிறது. வானரர்களின் முழக்கம் மேக இடி போல ஆழமானது; ராக்ஷசர்களின் நெஞ்சில் அச்சத்தை எழுப்புகிறது.

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇಳಿದನು — ‘ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯ ದಿಕ್ಕು ತಪ್ಪಿದ ದೋಣಿಯಂತೆ ಈ ಸೇನೆ ಏಕೆ ತಲ್ಲಣಗೊಂಡಿದೆ?’ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾರಥನಾದ ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ನೀನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲವೇ? ಬಾಣಗಳ ಬಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರ ಮಹಾತ್ಮ ದಶರಥಪುತ್ರರು ಶರಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾರೆ.’ ಆಗ ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನು ಮಗ ಅಂಗದನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇದು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ನನಗನ್ನಿಸುತ್ತದೆ; ಏನೋ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿರಬೇಕು. ಈ ಕಪಿಗಳು ಮುಖ ಬಾಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಬಿಸುಟು, ಭಯದಿಂದ ಕಣ್ಣು ಅರಳಿಸಿಕೊಂಡು ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಒಬ್ಬರನ್ನು ಕಂಡು ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ನಾಚುತ್ತಿಲ್ಲ, ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಎಳೆದಾಡುತ್ತಾರೆ, ಬಿದ್ದವನನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.’ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಗದಾಪಾಣಿಯಾದ ವೀರ ವಿಭೀಷಣನು ಬಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ರಾಘವನನ್ನೂ ಜಯಾಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ಅಭಿನಂದಿಸಿದನು. ವಾನರರಿಗೆ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಕರಡಿಗಳ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇವನು ವಿಭೀಷಣ, ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಇವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನ ಮಗನೆಂದು ಶಂಕಿಸಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ತೀವ್ರ ಭಯದಿಂದ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಬಹು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಚದುರಿ ಓಡುತ್ತಿರುವ, ಬಹಳವಾಗಿ ಹೆದರಿರುವ ಇವರನ್ನು ಬೇಗನೆ ಮತ್ತೆ ನೆಲೆಗೊಳಿಸು; ವಿಭೀಷಣನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕರಡಿಗಳ ಒಡೆಯ ಜಾಂಬವಂತನು ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕರೆದು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ಕರಡಿರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ವಿಭೀಷಣನನ್ನೂ ಕಂಡು, ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಭಯಗ್ರಸ್ತ ಸೈನಿಕರು ನಾಚಿಕೆಯನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಬಿದ್ದ ಸಹಚರನನ್ನೂ ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮೂಢವಾತಾ ನೌಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಗಾಳಿ ದಿಕ್ಕು ತಪ್ಪಿದ ದೋಣಿ ಅತ್ತಿತ್ತ ಅಲೆಯುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಅನುಭವಿ ನಾಯಕ; ಸೇನೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಲೇ ಅವನು ಭಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಈ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಿದ್ದು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ವೃದ್ಧ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮಾನ್ಯ; ಅವನ ಮಾತನ್ನು ವಾನರರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ವಿಭೀಷಣನು ‘ಜಯಾಶಿಷಾ’ — ಜಯದ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದ — ಅಭಿನಂದಿಸುವುದು ಸಂಕಟದಲ್ಲೂ ಅವನ ಆಶಾವಾದವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಾನರಭೀಷಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ವಿಭೀಷಣ ಎಂಬ ಹೆಸರು, ವಾನರರಿಗೆ ಭೀಷಣನಾದವನು ಎಂಬ ರೂಪ ಎರಡೂ. ತಾನೇ ರಾಮನ ಭಕ್ತನಾದವನೇ ವಾನರರನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ವಿಡಂಬನೆಯನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಓಡಿಹೋದರು, ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಅದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಂಧಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ. ಅಂಗದನ ಉತ್ತರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅವನು ‘ನೀನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲವೇ?’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದಲೇ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುವರಾಜನ ಈ ಸ್ವರ ಅವನ ಶೋಕದ ಆವೇಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನಾದರೋ ಮಗನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಶಾಂತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಕಾರಣವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ — ಸಹೋದರರ ಪತನ ಮೊದಲೇ ತಿಳಿದಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಯಾವುದೋ ಹೊಸ ಭಯ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಅವನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಊಹೆ ಸರಿ — ವಿಭೀಷಣನ ಆಗಮನವೇ ಹೊಸ ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಇಲ್ಲಿ ನಾಯಕತ್ವದ ಗುಣ ಕಾಣುತ್ತದೆ: ಅವನು ಭಯವನ್ನು ನೋಡುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದರ ಮೂಲವನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಉಪಾಯವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರ ಭಯ ಕುರುಡು, ನಾಯಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಾದರೋ ವಿವೇಕಪೂರ್ಣ. ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ಋಕ್ಷರಾಜ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕರಡಿಗಳೂ ವಾನರರೂ ಇಬ್ಬರೂ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತ್ಯಕ್ತಸಾಧ್ವಸಾಃ’ — ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದವರು — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೇನೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಿರವಾದುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಗರುಡನ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ನೆಲೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಯಕನ ಪತನ ಸೇನೆಯ ಮನೋಬಲವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೇನೆಯ ಈ ದಶೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿದ್ದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ದೇಹವನ್ನು ಕಂಡು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡನು. ನೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ಕೈಯಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒರೆಸಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಹಿಂಡಿದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನು ಅತ್ತನು, ವಿಲಪಿಸಿದನು — ‘ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನರೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯರೂ ಆದ ಇವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಕಪಟಯೋಧರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಈ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಂದಿದ್ದಾರೆ. ನನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಮಗನಾದ ಈ ದುಷ್ಪುತ್ರನು, ಈ ದುರಾತ್ಮನು, ತನ್ನ ರಾಕ್ಷಸೀಯ ಕುಟಿಲ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನೇರ ಪರಾಕ್ರಮದ ಇವರಿಬ್ಬರನ್ನು ವಂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಹಳವಾಗಿ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವ ಇವರು ಎರಡು ಮುಳ್ಳುಹಂದಿಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಯಾರ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ನೆಲೆಯನ್ನು ಬಯಸಿದ್ದೆನೋ, ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರಿಬ್ಬರೂ ದೇಹನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂದು ರಾಜ್ಯದ ಮನೋರಥ ನಷ್ಟವಾದ ನಾನು ಬದುಕಿದ್ದರೂ ಸತ್ತಂತೆಯೇ; ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಿಕೊಂಡ ಶತ್ರು ರಾವಣನ ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿದೆ.’ ವಿಭೀಷಣನ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಅವನ ಅಣ್ಣನ ಮಗ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ‘ದುಷ್ಪುತ್ರ’ ಎಂದು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಜಿಹ್ಮಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ’ — ಕುಟಿಲ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ — ಎಂಬುದು ಕೂಟನೀತಿಯನ್ನೂ, ‘ಋಜುವಿಕ್ರಮೌ’ — ನೇರ ಪರಾಕ್ರಮದವರು — ಎಂಬುದು ಧರ್ಮಯುದ್ಧವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಿ ಎರಡರ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ರಾಮನು ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ವಂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಲ್ಯಕೌ ಇವ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಶಲ್ಯಕ ಎಂದರೆ ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ, ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದದ್ದು; ಹಾಗೆಯೇ ಇವರು ಬಾಣಗಳಿಂದ. ‘ಜೀವನ್ನದ್ಯ ವಿಪನ್ನೋಽಸ್ಮಿ’ — ಇಂದು ಬದುಕಿದ್ದರೂ ನಾನು ನಾಶವಾದೆ — ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಭೀಷಣನ ದಶೆಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ತೊರೆದು ಬಂದವನು, ಇಂದು ಆಶ್ರಯವೂ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ; ಅವನಿಗೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲೂ ಗತಿಯಿಲ್ಲ, ವಾನರರ ನಡುವೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು, ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಬೇಕಾದವನು — ಹೀಗೆ ಕವಿ ಮಿತ್ರರು ಪರಸ್ಪರ ಆಸರೆಯಾಗುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೀರಿನಿಂದ ಕಣ್ಣೊರೆಸುವುದನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಮಾಡಿದ್ದನು, ಇಂದು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ — ವಿಭೀಷಣನ ಈ ನಡವಳಿಕೆ ಸೇವಾಭಾವದ ಸೂಚಕ. ‘ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಕಾಂಕ್ಷಿತಾ’ — ನೆಲೆಯನ್ನು ಬಯಸಿದ್ದೆ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ರಾಜಕೀಯ ಆಶೆಯನ್ನೂ ನಿಸ್ಸಂಕೋಚವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ; ರಾಜ್ಯವೂ ತನ್ನ ಗುರಿಯೆಂಬುದನ್ನು ಅವನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನ ಶೋಕ ಕೇವಲ ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಮೊದಲು ಸಹೋದರರ ಗುಣಗಳನ್ನು — ‘ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನರು, ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು’ ಎಂದು — ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ತನ್ನ ನಷ್ಟವನ್ನು.

ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನಾದ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ನೀನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಮಗನೊಡನೆ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು. ಗರುಡನ ನೆರವು ಪಡೆದ ಈ ರಾಘವಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಮೂರ್ಛೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ರಣದಲ್ಲಿ ಗಣಸಹಿತನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವರು.’ ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಸುಗ್ರೀವನು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ತನ್ನ ಮಾವ ಸುಷೇಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕರಾದ ಸಹೋದರರು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಅವರನ್ನು ಶೂರ ವಾನರಗಣಗಳೊಡನೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ನೀನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗು. ನಾನಾದರೋ ಮಗನೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ಇಂದ್ರನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಶ್ರೀಯನ್ನು ಮರಳಿ ತಂದಂತೆ, ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕರೆತರುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಾದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಭಯದಿಂದ ಕಣ್ಣೀರಿಟ್ಟನು, ಇಂದು ಅವನೇ ಇತರರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾನೇ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಗರುಡಾಧಿಷ್ಠಿತೌ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಭವಿಷ್ಯದ ಸೂಚನೆ — ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಗರುಡನ ಆಗಮನವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಶರಸಂಪೀಡಿತೌ’ — ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದವರು — ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ಸುಷೇಣನು ತಾರೆಯ ತಂದೆ, ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾವ, ವೈದ್ಯವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹೋದರರ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಅವನಿಗೇ ಒಪ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಶಕ್ರನು ನಷ್ಟವಾದ ಶ್ರೀಯನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಅಸುರರು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಇಂದ್ರನು ಮರಳಿ ಪಡೆದಂತೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೀತೆಯನ್ನು. ಮಿತ್ರನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನೇ ಪೂರೈಸುವೆ ಎಂಬ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅವನ ಮೈತ್ರಿಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ‘ಧರ್ಮಜ್ಞ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ತೊರೆದುದಕ್ಕೆ ಧರ್ಮವೇ ಮೂಲವೆಂಬುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯೇ ವಿಭೀಷಣನ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ನಿರಾಶೆಗೆ ತದ್ವಿರುದ್ಧ — ಮಿತ್ರನ ಶೋಕವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ತಾನೇ ದೃಢನಾದನು.

ವಾನರೇಂದ್ರನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಷೇಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ದೇವಾಸುರರ ಮಹಾಯುದ್ಧವನ್ನು ನಾನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಆಗ ಬಾಣಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ದಾನವರು ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆ ಬಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮುಚ್ಚಿಹಾಕುತ್ತ ಹೊಡೆದರು. ನೊಂದ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದ, ಪ್ರಾಣ ಹೋದ ಅವರನ್ನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯು ಮಂತ್ರಯುಕ್ತ ವಿದ್ಯೆಗಳಿಂದಲೂ ಓಷಧಿಗಳಿಂದಲೂ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ತರಲು ಸಂಪಾತಿ, ಪನಸ ಮೊದಲಾದ ವಾನರರು ವೇಗದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಕ್ಷೀರಸಾಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿ. ಆ ಕಪಿಗಳು ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಎರಡು ಮಹೌಷಧಿಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲರು — ದಿವ್ಯವಾದ ಸಂಜೀವಕರಣಿ ಮತ್ತು ದೇವನಿರ್ಮಿತವಾದ ವಿಶಲ್ಯೆ. ಸಾಗರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಲ್ಲಿ, ಅಮೃತವನ್ನು ಮಥಿಸಿದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣ ಎಂಬ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳಿವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಆ ಪರಮೌಷಧಿಗಳಿವೆ. ಆ ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಆ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಇರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜನೇ, ಈ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲಿ.’ ಸುಷೇಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರಮಾಣ (ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆ), ಔಷಧಿಗಳ ಪರಿಚಯ, ಮತ್ತು ಸ್ಥಳದ ನಿರ್ದೇಶನ. ‘ಸಂಜೀವಕರಣಿ’ ಸತ್ತವನನ್ನೂ ಬದುಕಿಸುತ್ತದೆ, ‘ವಿಶಲ್ಯೆ’ ದೇಹದಿಂದ ಬಾಣದ ಮೊನೆಗಳನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅಗತ್ಯ. ಚಂದ್ರ, ದ್ರೋಣ ಪರ್ವತಗಳು ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಲ್ಲಿರುವುದು ಅಮೃತಮಂಥನದ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಶಕ್ತಿಪ್ರಹಾರವಾದಾಗ ಅವನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಓಷಧಿಪರ್ವತವನ್ನು ತರುವನು. ವೈದ್ಯನಾದ ಸುಷೇಣನೂ ನಿರಾಶನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಉಪಾಯವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆಯ ಪರಿಚಯ. ಆದರೆ ಈ ಉಪಾಯದ ಅಗತ್ಯ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಗರುಡನು ಬರುತ್ತಾನೆ. ‘ದೇವಾಸುರಂ ಮಹಾಯುದ್ಧಮ್ ಅನುಭೂತಮ್’ — ದೇವಾಸುರ ಮಹಾಯುದ್ಧವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದೇನೆ — ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಷೇಣನು ಕೇವಲ ಕೇಳಿದ್ದನ್ನಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸ್ವಾನುಭವವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂಪಾತಿ, ಪನಸ ಮೊದಲಾದವರು’ ಎಂಬ ನಿರ್ದೇಶನದಿಂದ ವೇಗಶಾಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಆರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಾಚೀನ ರೂಪ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮಂತ್ರಯುಕ್ತ ವಿದ್ಯೆಗಳೂ ಓಷಧಿಗಳೂ ಸೇರಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ. ‘ಪಾರ್ವತೀ’ ಎಂಬ ಪದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಓಷಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಷೇಣನ ಸಲಹೆ ಕೊನೆಗೆ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಇದೇ ವಿದ್ಯೆ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯೂ ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡಗಳೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು; ಗಾಳಿಯು ಸಮುದ್ರದ ನೀರನ್ನು ಕದಡಿ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ನಡುಗಿಸುವಂತೆ ಬೀಸಿತು. ಮಹಾ ರೆಕ್ಕೆಗಾಳಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ದ್ವೀಪಗಳ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳು ಕೊಂಬೆಗಳು ಮುರಿದು ಉಪ್ಪುನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಹೆಡೆಯುಳ್ಳ ಸರ್ಪಗಳು ಹೆದರಿದವು; ಎಲ್ಲ ಜಲಜಂತುಗಳೂ ಬೇಗನೆ ಉಪ್ಪಿನ ಕಡಲಿನ ಆಳಕ್ಕೆ ಹೋದವು. ಆಮೇಲೆ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತಿದ್ದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವೈನತೇಯ ಗರುಡನನ್ನು ಕಂಡರು. ಅವನು ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ, ಆ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷರನ್ನು ಬಾಣರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದ್ದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ನಾಗಗಳು ಓಡಿಹೋದವು. ಆಗ ಸುಪರ್ಣನು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರಿಬ್ಬರನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ, ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಅವರ ಮುಖಗಳನ್ನು ಕೈಗಳಿಂದ ಸವರಿದನು. ವೈನತೇಯನ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಅವರ ಗಾಯಗಳು ಮಾಗಿದವು, ಅವರ ದೇಹಗಳು ಬೇಗನೆ ಸುವರ್ಣಕಾಂತಿಯಿಂದ ನಯವಾಗಿ ಹೊಳೆದವು. ಅವರ ತೇಜಸ್ಸು, ವೀರ್ಯ, ಬಲ, ಓಜಸ್ಸು, ಉತ್ಸಾಹ, ಮಹಾಗುಣಗಳು, ದೂರದೃಷ್ಟಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಸ್ಮೃತಿ — ಎಲ್ಲವೂ ಇಮ್ಮಡಿಯಾದವು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಗರುಡನು ಇಂದ್ರನಂತಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಮೇಲೆಬ್ಬಿಸಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು; ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಗರುಡನ ಆಗಮನದ ವರ್ಣನೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕ್ಷೋಭೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಗಾಳಿ, ಮೋಡಗಳು, ಮಿಂಚು, ಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳು, ಮರಗಳ ಉರುಳುವಿಕೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಅವನ ರೆಕ್ಕೆಗಾಳಿಯ ಫಲ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಮಹಿಮೆ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಗಗಳು ಗರುಡನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಶತ್ರುಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಅವು ಓಡಿಹೋದವು — ಇದರಿಂದ ನಾಗಪಾಶದ ರಹಸ್ಯ ಬಯಲಾಗುತ್ತದೆ: ಬಾಣಗಳು ನಿಜವಾಗಿ ನಾಗಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಗರುಡನ ಸ್ಪರ್ಶ ಔಷಧಿಯಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ — ಗಾಯಗಳು ತಕ್ಷಣ ಮಾಗುತ್ತವೆ, ಗುಣಗಳು ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಈ ವಿಪತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಲಾಭಕ್ಕೇ ಆಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಗರುಡನ ಸುವರ್ಣವರ್ಣವನ್ನೂ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ಸ್ಪರ್ಶ ಗಾಯಗಳನ್ನು ಮಾಗಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಪ್ರದರ್ಶನ, ಬುದ್ಧಿ, ಸ್ಮೃತಿ’ ಎಂಬ ಮಾನಸಿಕ ಗುಣಗಳೂ ವೃದ್ಧಿಯಾದವು. ದಿವ್ಯಾನುಗ್ರಹ ದೇಹವನ್ನೂ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸುವರ್ಣೇ ಸ್ನಿಗ್ಧೇ ತನೂ’ — ಸುವರ್ಣಕಾಂತಿಯ ನಯವಾದ ದೇಹಗಳು — ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ರೋಗಮುಕ್ತನ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಗರುಡನು ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು — ಈ ಆಲಿಂಗನ ಸಖ್ಯದ ಮೊದಲ ಚಿಹ್ನೆ. ಸಮುದ್ರದ ಜೀವಿಗಳೂ ಭಯದಿಂದ ಆಳವಾದ ನೀರನ್ನು ಹೊಕ್ಕವು — ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳಿಗೂ ಸಮುದ್ರಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಭಯಕಾರಣ. ಕವಿ ಗರುಡನ ಆಗಮನವನ್ನು ಮೊದಲು ಶಬ್ದದ ಮೂಲಕ, ಅನಂತರ ದೃಶ್ಯದ ಮೂಲಕ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ರಾವಣಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಮಹಾ ಸಂಕಟವನ್ನು ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಉಪಾಯದಿಂದ ದಾಟಿದ್ದೇವೆ, ಬೇಗನೆ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದೇವೆ. ತಂದೆ ದಶರಥನನ್ನೂ ಅಜ್ಜ ಅಜನನ್ನೂ ಕಂಡಾಗ ಹೇಗೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ಹೃದಯ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗುತ್ತಿದೆ. ರೂಪಸಂಪನ್ನನಾದ, ದಿವ್ಯಮಾಲೆ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯಗಂಧಲೇಪನವನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ನಿರ್ಮಲವಾದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನುಟ್ಟ, ದಿವ್ಯಾಭರಣಭೂಷಿತನಾದ ನೀನು ಯಾರು?’ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಪಕ್ಷಿರಾಜ ವೈನತೇಯನು ಪ್ರೀತಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಣ್ಣು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಸಖ, ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯವಾದ ಪ್ರಾಣ; ಗರುತ್ಮಂತನಾದ ನಾನು ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರಿಗೆ ನೆರವಾಗಲೆಂದು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಮಹಾವೀರ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ ಅಸುರರಾಗಲಿ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ದಾನವರಾಗಲಿ, ಶತಕ್ರತು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಗಂಧರ್ವಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ — ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮಾಯಾಬಲದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಈ ಅತಿಭಯಂಕರ ಬಾಣಬಂಧನವನ್ನು ಬಿಡಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಹಲ್ಲುಗಳ, ಉಗ್ರವಿಷದ ಈ ಕಾದ್ರವೇಯ ನಾಗಗಳು ರಾಕ್ಷಸಮಾಯೆಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬಾಣಗಳಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಆವರಿಸಿದ್ದವು. ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಮನೇ, ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ನೀನು ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ. ಈ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸಖ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತ, ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ನಡುವಿನ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನಾನು ತಕ್ಷಣವೇ ಆತುರದಿಂದ ಬಂದೆನು. ಈ ಮಹಾಘೋರ ಬಾಣಬಂಧನದಿಂದ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿದ್ದೀರಿ; ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ನೀವು ಸದಾ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಬೇಕು. ಸ್ವಭಾವತಃ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕಪಟಯೋಧರು; ಶುದ್ಧಭಾವದ ಶೂರರಾದ ನಿಮಗಾದರೋ ನೇರತನವೇ ಬಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೀವು ನಂಬಬಾರದು; ಇದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಸದಾ ಕುಟಿಲರು ಎಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ.’ ರಾಮನ ಕೃತಜ್ಞತೆ ‘ತಂದೆಯನ್ನು ಕಂಡಂತೆ ನನ್ನ ಹೃದಯ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಗರುಡನ ಆತ್ಮಪರಿಚಯ ರಹಸ್ಯಮಯ — ‘ಬಹಿಶ್ಚರಃ ಪ್ರಾಣಃ’ — ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣ — ಎನ್ನುತ್ತ ಅವನು ರಾಮನ ದಿವ್ಯಸ್ವರೂಪವನ್ನು (ತಾನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಾಹನನಾಗಿರುವುದರಿಂದ) ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾದ್ರವೇಯರು ಎಂದರೆ ಕದ್ರುವಿನ ಮಕ್ಕಳಾದ ನಾಗಗಳು; ಕದ್ರು ಗರುಡನ ತಾಯಿ ವಿನತೆಯ ಸವತಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೂ ಗರುಡನಿಗೂ ಇರುವ ವೈರ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಗರುಡನ ಉಪದೇಶ ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಸಾರ — ಧರ್ಮಯೋಧರು ನೇರ ಸ್ವಭಾವದವರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಪಟಯೋಧರೊಡನೆ ಹೋರಾಡುವಾಗ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಬೇಕು. ‘ಆರ್ಜವಂ ಬಲಮ್’ — ನೇರತನವೇ ಬಲ — ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ಗುಣವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ನೇರ ಸ್ವಭಾವದವನು ಬೇಗನೆ ವಂಚನೆಗೊಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ನೀನು ಯಾರು’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಗರುಡನನ್ನು ಅರಿಯನು — ಇದು ಮಾನುಷಲೀಲೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆ. ಗರುಡನ ಉತ್ತರವೂ ಗೂಢ — ‘ನಿನ್ನ ಸಖ’, ‘ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣ’ ಎನ್ನುತ್ತ ಅವನು ರಾಮನೊಡನೆ ತನ್ನ ನಿತ್ಯಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಗರುಡನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಾಹನ. ಆದರೆ ‘ಸಖ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಕುತೂಹಲ ಪಡಬೇಡ’ ಎಂದು ಮುಂದೆ ಹೇಳುವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ರಹಸ್ಯ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳಿವೆ — ಬಿಡುಗಡೆಯ ಕಾರಣ, ನಾಗಗಳ ಪರಿಚಯ, ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಉಪದೇಶ. ‘ದೇವತೆಗಳೂ ಬಿಡಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾಯೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ಗರುಡನ ಅದ್ವಿತೀಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಪ್ರಮಾದಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ’ — ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಬೇಕು — ಎಂಬ ಉಪದೇಶ ಎಲ್ಲ ಯೋಧರಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮ. ‘ಏತೇನೈವ ಉಪಮಾನೇನ’ — ಇದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ — ಎನ್ನುತ್ತ ಗರುಡನು ನಾಗಪಾಶದ ಘಟನೆಯನ್ನೇ ದೃಷ್ಟಾಂತವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅನುಭವದಿಂದ ಪಾಠ ಕಲಿಯಬೇಕು. ರಾಮನೂ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನ ಮತ್ತು ಅಜನ ಸ್ಮರಣೆ ರಾಮನ ಕುಲಗೌರವವನ್ನೂ, ಗರುಡನ ಬಗ್ಗೆ ಪಿತೃಸಮಾನ ಆದರವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹರ್ಷಪರ್ಯಾಕುಲೇಕ್ಷಣ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ — ಆನಂದದಿಂದ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಂಬನಿ ತುಂಬಿದ್ದವು. ಗರುಡನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವಾತ್ಸಲ್ಯವೂ ಶಿಕ್ಷಣವೂ ಬೆರೆತಿವೆ — ಸಖನಂತೆ ಅವನು ಸ್ನೇಹ ತೋರುತ್ತಾನೆ, ಗುರುವಿನಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶುದ್ಧಭಾವಾನಾಮ್’ — ಶುದ್ಧಭಾವದವರ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ನಿರ್ಮಲತೆಯನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಕೌಟಿಲ್ಯವನ್ನೂ ಪರಸ್ಪರ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಸುಪರ್ಣನು ಅವನನ್ನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಬೀಳ್ಕೊಡಲು ಅನುಮತಿ ಕೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಸಖನೇ, ರಾಘವ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೂ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವನೇ, ನಿನ್ನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹೋಗುವೆನು. ರಾಘವ, ನಮ್ಮ ಸಖ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಕುತೂಹಲ ಪಡಬೇಡ; ವೀರನೇ, ರಣದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ಮೇಲೆ ನೀನು ಈ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುವೆ. ಬಾಣಗಳ ಅಲೆಗಳಿಂದ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಲರು, ವೃದ್ಧರು ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿ, ಶತ್ರು ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿ, ಶೀಘ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಸುಪರ್ಣನು ವನವಾಸಿಗಳ ನಡುವೆ ರಾಮನನ್ನು ರೋಗಮುಕ್ತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಗಾಳಿಯಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಹೊರಟುಹೋದನು. ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಗರುಡನು ‘ಸಖ್ಯದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ರಿಪೂಣಾಮ್ ಅಪಿ ವತ್ಸಲ’ — ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೂ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವನು — ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಕರುಣೆಯ ಪರಿಚಾಯಕ. ‘ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಲವೃದ್ಧರು ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುವರು’ ಎಂಬ ಗರುಡನ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಯುದ್ಧದ ಅಂತಿಮ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಗಾಳಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ಗತಿಯ ವೇಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯೂ ಆಲಿಂಗನವೂ ಸಖನ ಮೇಲಿನ ಗೌರವದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ಗರುಡನು ಅನುಮತಿ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಸ್ವಾಮಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥಾಸುಖಮ್’ — ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೂ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವನು’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮುಂದೆ ವಿಭೀಷಣ ಮತ್ತು ರಾವಣರ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ — ಸತ್ತ ರಾವಣನಿಗೂ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಲು ರಾಮನು ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಶರೋರ್ಮಿಭಿಃ’ — ಬಾಣಗಳ ಅಲೆಗಳಿಂದ — ಎಂಬ ರೂಪಕ: ಬಾಣಗಳು ಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳಂತೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮುಳುಗಿಸುತ್ತವೆ. ಗರುಡನ ಆಗಮನ ಹೇಗೆ ಆಕಸ್ಮಿಕವೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ಗಮನವೂ — ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿಯೇ ಅವನು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗವೆಲ್ಲ ವಾನರರ ನಡುವೆಯೇ ನಡೆಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು.

ಆಮೇಲೆ ರೋಗಮುಕ್ತರಾದ ರಾಘವರನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದರು, ಬಾಲಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಭೇರಿಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸಿದರು, ಮೃದಂಗಗಳನ್ನು ನುಡಿಸಿದರು; ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು, ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಮರಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ ಇತರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವಾನರರು ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿದು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಲಕ್ಷಾಂತರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ಮಹಾನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ, ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತ, ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾದ ಕಪಿಗಳು ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರಗಳ ಬಳಿಗೆ ಸಾಗಿದರು. ಬೇಸಗೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಡುರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಗುಡುಗುವ ಮೋಡಗಳ ಅತಿಭಯಂಕರ ನಾದದಂತೆ, ಆ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳ ಅತಿಭಯಂಕರವಾದ ತುಮುಲ ನಿನಾದ ಉಂಟಾಯಿತು. ಈ ಭಾಗದ ವರ್ಣನೆ ಹಿಂದಿನ ಭಾಗಗಳ ಶೋಕಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಉಲ್ಲಾಸಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ‘ಯಥಾಪುರಮ್’ — ಹಿಂದಿನಂತೆ — ಎಂಬ ಪದ ವಾನರರು ಮೊದಲಿನಂತೆಯೇ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಪಡೆದರು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಬೇಸಗೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಳೆಗಾಲದ ಮೊದಲ ಮೋಡಗಳ ಉಪಮೆ ಹೊಸ ಉತ್ಸಾಹದ ಆರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ. ಭೇರಿ, ಮೃದಂಗ, ಶಂಖಗಳ ನಾದ ಉತ್ಸವದ ವಾದ್ಯವೂ ಹೌದು, ಯುದ್ಧದ ಆಹ್ವಾನವೂ ಹೌದು. ವಾನರರು ಮರಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ನಿಂತರು, ಅಂದರೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾದರು. ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರಗಳ ಬಳಿಗೆ ಸಾಗಿದುದು ಪ್ರತಿದಾಳಿಯ ಆರಂಭ — ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ವಾನರರು ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ನಾದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಚಿಂತೆಗೆ ಈಡುಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ನಿದಾಘಸ್ಯ ಕ್ಷಯೇ’ — ಬೇಸಗೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ — ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶನ ಶೋಕದ ಬೇಸಗೆ ಮುಗಿದು ಉತ್ಸಾಹದ ಮಳೆಗಾಲ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ನಾದ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಗಂಭೀರ, ರಾಕ್ಷಸರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.

മഹാതേജസ്വിയും മഹാബലനുമായ വാനരരാജൻ സുഗ്രീവൻ ചോദിച്ചു — ‘കാറ്റു ദിശതെറ്റിയ തോണിപോലെ ഈ സേന ജലത്തിൽ എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെ വ്യഥിതമായിരിക്കുന്നത്?’ സുഗ്രീവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ബാലിപുത്രനായ അംഗദൻ പറഞ്ഞു — ‘മഹാരഥനായ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും അങ്ങു കാണുന്നില്ലേ? ശരജാലംകൊണ്ടു മൂടപ്പെട്ട്, ചോരയിൽ കുളിച്ച്, വീരന്മാരും മഹാത്മാക്കളുമായ ദശരഥപുത്രന്മാർ ഇരുവരും ശരശയ്യയിൽ കിടക്കുന്നു.’ അപ്പോൾ വാനരേന്ദ്രനായ സുഗ്രീവൻ പുത്രനായ അംഗദനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഇതു കാരണമില്ലാതെയല്ല എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; എന്തോ ഭയം ഉണ്ടായിരിക്കണം. ഈ വാനരന്മാർ വിഷണ്ണമുഖരായി, ആയുധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ഭയത്താൽ കണ്ണുകൾ മിഴിച്ച് ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടുന്നു. അവർ പരസ്പരം ലജ്ജിക്കുന്നില്ല, പിന്നോട്ടു നോക്കുന്നില്ല, അന്യോന്യം വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നു, വീണവനെ ചാടിക്കടക്കുന്നു.’ ഇതിനിടയിൽ ഗദയേന്തിയ വീരനായ വിഭീഷണൻ വന്ന് സുഗ്രീവനെയും രാഘവനെയും ജയാശംസകളോടെ അഭിനന്ദിച്ചു. വാനരന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തിയ വിഭീഷണനെ കണ്ട് സുഗ്രീവൻ അടുത്തുനിന്ന മഹാത്മാവായ ഋക്ഷരാജനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഇതാ വിഭീഷണൻ വന്നിരിക്കുന്നു; ഇവനെ കണ്ട് രാവണപുത്രനാണെന്നു ശങ്കിച്ച് വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ കടുത്ത ഭയത്തോടെ ഓടുന്നു. പലവഴിക്കും ചിതറിയോടുന്ന, അത്യന്തം ഭയന്ന ഇവരെ വേഗം നിലയുറപ്പിക്കുക; വിഭീഷണൻ വന്നിരിക്കുന്നുവെന്ന് അറിയിക്കുക.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ഋക്ഷരാജനായ ജാംബവാൻ ഓടുന്ന വാനരന്മാരെ തിരിച്ചുവിളിച്ചു സാന്ത്വനിപ്പിച്ചു. ഋക്ഷരാജന്റെ വാക്കു കേട്ട്, വിഭീഷണനെ കണ്ട്, ആ വാനരന്മാരെല്ലാം ഭയം വിട്ട് വീണ്ടും മടങ്ങിവന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് സേനയുടെ മനഃശാസ്ത്രം സൂക്ഷ്മമായി ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — ഭയഗ്രസ്തരായ സൈനികർ ലജ്ജ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു, വീണ സഹചാരിയെപ്പോലും ചാടിക്കടക്കുന്നു, പിന്നോട്ടു നോക്കുന്നില്ല. ‘മൂഢവാതാ നൗഃ’ എന്ന ഉപമ — കാറ്റു ദിശ ഉപേക്ഷിച്ച തോണി അങ്ങുമിങ്ങും ചുറ്റിത്തിരിയുന്നു. സുഗ്രീവൻ അനുഭവസമ്പന്നനായ നായകനാണ്; സേനയുടെ ലക്ഷണങ്ങളിൽനിന്നുതന്നെ അവൻ ഭയത്തിന്റെ കാരണം അനുമാനിക്കുന്നു. ജാംബവാനെ നിയോഗിക്കുന്നതു ബുദ്ധിപൂർവമാണ്, കാരണം വൃദ്ധനായ അവൻ എല്ലാവർക്കും മാന്യനാണ്; അവന്റെ വാക്ക് വാനരന്മാർ വിശ്വസിക്കും. വിഭീഷണൻ ‘ജയാശംസകളോടെ’ അഭിനന്ദിക്കുന്നത് സങ്കടത്തിലും അവന്റെ ശുഭാപ്തിവിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു. ‘വാനരഭീഷണം’ എന്ന പദത്തിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — ‘വിഭീഷണൻ’ എന്ന പേരും ‘വാനരന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവൻ’ എന്ന രൂപവും. സ്വയം രാമഭക്തനായവൻതന്നെ വാനരന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നു — ഈ വിരോധാഭാസം കവി സൂക്ഷ്മമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം വാനരന്മാർ ഓടിപ്പോയി; ഇതിന്റെ ആരംഭത്തിൽ സുഗ്രീവൻ അതു കാണുന്നു — ഇങ്ങനെ രണ്ടു സർഗങ്ങളുടെയും സന്ധി നന്നായി ഇണങ്ങുന്നു. അംഗദന്റെ ഉത്തരം ചുരുങ്ങിയതെങ്കിലും മൂർച്ചയുള്ളതാണ് — സുഗ്രീവന്റെ ചോദ്യത്തിന് അവൻ മറുചോദ്യംകൊണ്ടു മറുപടി പറയുന്നു: ‘അങ്ങു കാണുന്നില്ലേ?’ യുവരാജാവിന്റെ ഈ സ്വരം ശോകത്തിന്റെ ആവേഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ പുത്രന്റെ ഉത്തരം കേട്ടിട്ടും സുഗ്രീവൻ ശാന്തനാണ്; അവൻ കാരണം തേടുന്നു — സഹോദരന്മാരുടെ പതനം മുൻപുതന്നെ അറിഞ്ഞതാണ്; അതിനാൽ ഇപ്പോൾ എന്തോ പുതിയ ഭയം വന്നിരിക്കുന്നുവെന്ന് അവൻ അനുമാനിക്കുന്നു. അവന്റെ അനുമാനം ശരിയാണ് — വിഭീഷണന്റെ ആഗമനംതന്നെയാണ് പുതിയ ഭയത്തിന്റെ കാരണം. ഇവിടെ നേതൃത്വത്തിന്റെ ഗുണം കാണാം: അവൻ ഭയം കാണുക മാത്രമല്ല, അതിന്റെ മൂലം തേടി ഉപായം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ഭയം അന്ധമാണ്; നായകന്റെ ദൃഷ്ടിയോ വിവേകപൂർണമാണ്. ജാംബവാനെ ‘ഋക്ഷരാജൻ’ എന്നു പ്രത്യേകം പറയുന്നു, കാരണം ഋക്ഷന്മാരും വാനരന്മാരും ഒരുപോലെ അവന്റെ വാക്കു മാനിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ‘ഭയം വിട്ടവർ’ എന്ന പദത്താൽ സേനയുടെ സ്ഥൈര്യം വീണ്ടും ഉറപ്പാകുന്നു; അതിലൂടെ ഗരുഡാഗമനത്തിനുള്ള രംഗം ഒരുങ്ങുന്നു. നായകന്റെ പതനം സേനയുടെ മനോബലത്തെ എങ്ങനെ നശിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് സേനയുടെ ഈ ദശ കാണിക്കുന്നു.

ധർമാത്മാവായ വിഭീഷണൻ രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ശരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ശരീരം കണ്ട് വ്യഥിതനായി. വെള്ളം നനഞ്ഞ കൈകൊണ്ട് അവരുടെ കണ്ണുകൾ തുടച്ച്, ശോകത്താൽ പീഡിതമായ മനസ്സോടെ അവൻ കരഞ്ഞു, വിലപിച്ചു — ‘സത്ത്വസമ്പന്നരും വിക്രമശാലികളും യുദ്ധപ്രിയരുമായ ഈ രണ്ടുപേരെ കപടയോധികളായ രാക്ഷസന്മാർ ഈ അവസ്ഥയിലെത്തിച്ചിരിക്കുന്നു. എന്റെ സഹോദരന്റെ പുത്രനായ ഈ ദുഷ്പുത്രൻ, ഈ ദുരാത്മാവ്, രാക്ഷസസഹജമായ കുടിലബുദ്ധികൊണ്ട് നേർവഴിക്കു പരാക്രമം കാണിക്കുന്ന ഇവരെ വഞ്ചിച്ചു. ശരങ്ങളാൽ ആവോളം തുളയ്ക്കപ്പെട്ട്, ചോരയിൽ കുളിച്ച് ഭൂമിയിൽ ഉറങ്ങുന്ന ഇവർ രണ്ടു മുള്ളൻപന്നികളെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ആരുടെ വീര്യം ആശ്രയിച്ച് ഞാൻ പ്രതിഷ്ഠ ആഗ്രഹിച്ചുവോ, ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠന്മാർ ദേഹനാശത്തിനായി ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്നു. രാജ്യമെന്ന മനോരഥം നഷ്ടപ്പെട്ട ഞാൻ ഇന്നു ജീവിച്ചിരിക്കെത്തന്നെ നശിച്ചവനാണ്; ശത്രുവായ രാവണൻ തന്റെ പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റി ആഗ്രഹം സാധിച്ചവനായിത്തീർന്നു.’ വിഭീഷണന്റെ വിലാപത്തിൽ ആത്മനിന്ദയും അന്തർലീനമാണ് — ഇന്ദ്രജിത്ത് അവന്റെ സഹോദരപുത്രനാണ്; അതുകൊണ്ട് അവൻ അവനെ ‘ദുഷ്പുത്രൻ’ എന്നു നിന്ദിക്കുന്നു. ‘കുടിലബുദ്ധി’ എന്നത് കൂടനീതിയും ‘നേർവഴിക്കുള്ള പരാക്രമം’ എന്നതു ധർമയുദ്ധവും — ഇവ തമ്മിലുള്ള വിരോധം: രാമൻ നേർക്കുനേരേ പൊരുതുന്നു, ഇന്ദ്രജിത്ത് അദൃശ്യനായി വഞ്ചിക്കുന്നു. ‘ശല്യകങ്ങളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ — ശല്യകം (മുള്ളൻപന്നി) മുള്ളുകളാൽ പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതുപോലെ ഇവർ ബാണങ്ങളാൽ. ‘ജീവിച്ചിരിക്കെത്തന്നെ ഇന്നു ഞാൻ നശിച്ചു’ എന്ന വാക്ക് വിഭീഷണന്റെ ദശ നന്നായി വർണിക്കുന്നു — സഹോദരനെ ഉപേക്ഷിച്ചു വന്നവനാണ്; ഇന്ന് ആശ്രയവും നഷ്ടമായി; അവനു ഗതി ലങ്കയിലുമില്ല, വാനരന്മാരിലുമില്ല. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അവൻ സുഗ്രീവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു; ഈ സർഗത്തിൽ അവൻതന്നെ ആശ്വസിപ്പിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ് — ഇങ്ങനെ കവി മിത്രങ്ങളുടെ പരസ്പരാശ്രയം കാണിക്കുന്നു. ജലംകൊണ്ടുള്ള കണ്ണുതുടയ്ക്കൽ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സുഗ്രീവനുവേണ്ടി ചെയ്തു; ഇന്നു രാമലക്ഷ്മണന്മാർക്കുവേണ്ടി — വിഭീഷണന്റെ ഈ പെരുമാറ്റം സേവനത്തിന്റെ സൂചകമാണ്. ‘പ്രതിഷ്ഠ ആഗ്രഹിച്ചു’ എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ രാഷ്ട്രീയപ്രതീക്ഷയും നിസ്സങ്കോചം അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു; രാജ്യവും തന്റെ ലക്ഷ്യമാണെന്ന് അവൻ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല. വിഭീഷണന്റെ ശോകം സ്വാർഥംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, കാരണം അവൻ ആദ്യം സഹോദരന്മാരുടെ ഗുണങ്ങൾ ഓർക്കുന്നു — ‘സത്ത്വസമ്പന്നർ, വിക്രമശാലികൾ’ എന്ന്; അതിനുശേഷം മാത്രമാണ് സ്വന്തം നഷ്ടം.

ഇങ്ങനെ വിലപിക്കുന്ന വിഭീഷണനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് സത്ത്വസമ്പന്നനായ വാനരരാജൻ സുഗ്രീവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ധർമജ്ഞാ, നീ ലങ്കയിൽ രാജ്യം നേടും, ഇതിൽ സംശയമില്ല; പുത്രനോടൊപ്പം രാവണൻ തന്റെ ആഗ്രഹം സാധിക്കില്ല. ഗരുഡന്റെ തുണയുള്ള ഈ രാഘവലക്ഷ്മണന്മാർ ഇരുവരും മോഹം വിട്ടുണർന്ന് യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ അവന്റെ ഗണങ്ങളോടൊപ്പം വധിക്കും.’ ഇങ്ങനെ രാക്ഷസനെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചു സമാശ്വസിപ്പിച്ചശേഷം സുഗ്രീവൻ അരികിൽ നിന്ന ഭാര്യാപിതാവായ സുഷേണനോടു പറഞ്ഞു — ‘ബോധം വീണ്ടെടുത്താലുടൻ ശത്രുസംഹാരകരായ സഹോദരന്മാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെയുംകൊണ്ട് ശൂരരായ വാനരഗണങ്ങളോടൊപ്പം നീ കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു പോകുക. ഞാനോ രാവണനെ പുത്രനോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി കൊന്ന്, നഷ്ടപ്പെട്ട ശ്രീയെ ശക്രൻ എന്നപോലെ, മൈഥിലിയെ വീണ്ടെടുത്തു കൊണ്ടുവരും.’ സുഗ്രീവന്റെ ഇവിടത്തെ മാറ്റം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അവൻ ഭയംകൊണ്ടു കണ്ണീർ വാർത്തു; ഇന്ന് അവൻതന്നെ മറ്റുള്ളവരെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു, സ്വയം യുദ്ധം ചെയ്യാമെന്നു പ്രതിജ്ഞയും ചെയ്യുന്നു. ‘ഗരുഡന്റെ തുണയുള്ള’ എന്ന വാക്ക് ഭാവിയുടെ സൂചനയാണ് — മുദ്രിതപാഠത്തിൽ സുഗ്രീവൻ ഗരുഡന്റെ ആഗമനം മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപാഠത്തിലോ ‘ശരസമ്പീഡിതൗ’ (ശരങ്ങളാൽ പീഡിതർ) എന്നാണു പാഠം. സുഷേണൻ താരയുടെ പിതാവും സുഗ്രീവന്റെ ഭാര്യാപിതാവും വൈദ്യവിദ്യ അറിയുന്നവനുമാണ്; അതിനാൽ അവനെത്തന്നെ സഹോദരന്മാരുടെ രക്ഷ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. ‘നഷ്ടപ്പെട്ട ശ്രീയെ ശക്രൻ എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ — അസുരന്മാർ അപഹരിച്ച ലക്ഷ്മിയെ ഇന്ദ്രൻ വീണ്ടെടുത്തതുപോലെ സുഗ്രീവൻ സീതയെ. മിത്രത്തിന്റെ കാര്യം ഞാൻതന്നെ നിറവേറ്റും എന്ന സുഗ്രീവന്റെ പ്രതിജ്ഞ അവന്റെ മൈത്രിയുടെ ദൃഢത കാണിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ വിഭീഷണനെ ‘ധർമജ്ഞാ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു; അതിലൂടെ അവന്റെ സഹോദരത്യാഗം ധർമമൂലകമാണെന്ന് അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ സംബോധനതന്നെ വിഭീഷണന്റെ ലജ്ജയെ ശമിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ സുഗ്രീവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ നിരാശയ്ക്കു നേർവിപരീതമാണ് — മിത്രത്തിന്റെ ശോകം കണ്ട് അവൻ സ്വയം ദൃഢനായി.

വാനരേന്ദ്രന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട് സുഷേണൻ പറഞ്ഞു — ‘പുരാതനമായ ദേവാസുരമഹായുദ്ധം ഞാൻ അനുഭവിച്ചറിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. അന്ന് ശരപ്രയോഗത്തിൽ നിപുണരായ ദാനവന്മാർ ആയുധവിദഗ്ധരായ ദേവന്മാരെ വീണ്ടും വീണ്ടും ശരങ്ങളാൽ മൂടി പ്രഹരിച്ചു. ആർത്തരും ബോധമറ്റവരും ജീവനറ്റവരുമായ അവരെ ബൃഹസ്പതി മന്ത്രങ്ങളോടുകൂടിയ വിദ്യകളാലും ഔഷധികളാലും ചികിത്സിച്ചിരുന്നു. ആ ഔഷധികൾ കൊണ്ടുവരാൻ സമ്പാതി, പനസൻ തുടങ്ങിയ വാനരന്മാർ വേഗത്തിൽ ക്ഷീരസാഗരത്തിലേക്കു പോകട്ടെ. പർവതങ്ങളിൽ വളരുന്ന ആ രണ്ടു മഹൗഷധികളെ — ദിവ്യമായ സഞ്ജീവകരണിയെയും ദേവനിർമിതമായ വിശല്യയെയും — ആ വാനരന്മാർ അറിയുന്നു. ഉത്തമസാഗരമായ ക്ഷീരോദത്തിൽ ചന്ദ്രൻ, ദ്രോണം എന്നു പേരുള്ള രണ്ടു പർവതങ്ങളുണ്ട്; അവിടെയാണ് അമൃതം കടഞ്ഞെടുത്തത്; അവിടെയാണ് ആ പരമൗഷധികൾ. ആ മഹാസാഗരത്തിൽ ദേവന്മാരാണ് ആ രണ്ടു പർവതങ്ങളെ സ്ഥാപിച്ചത്. രാജാവേ, ഈ വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ അവിടേക്കു പോകട്ടെ.’ സുഷേണന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ചരിത്രത്തിന്റെ തെളിവ് (ബൃഹസ്പതിയുടെ ചികിത്സ), ഔഷധികളുടെ പരിചയം, സ്ഥലനിർദേശം. ‘സഞ്ജീവകരണി’ മരിച്ചവനെപ്പോലും ജീവിപ്പിക്കുന്നു; ‘വിശല്യ’ ശരീരത്തിൽനിന്നു ശല്യങ്ങൾ — തറച്ച ആയുധമുനകൾ — പുറത്തെടുക്കുന്നു; രണ്ടും ഇവിടെ ആവശ്യമാണ്. ചന്ദ്ര-ദ്രോണപർവതങ്ങൾ ക്ഷീരസാഗരത്തിലാണെന്നത് അമൃതമഥനത്തിന്റെ ഓർമയുണർത്തുന്നു. ഹനുമാന്റെ പേര് ഇവിടെ ആദ്യമായി കേൾക്കുന്നു; മുന്നോട്ട് ലക്ഷ്മണനു ശക്തിപ്രഹരമേൽക്കുമ്പോൾ അവൻ യഥാർഥത്തിൽ ഔഷധിപർവതം കൊണ്ടുവരും. വൈദ്യനായ സുഷേണനും നിരാശനല്ല, ഉപായം തേടുന്നു — ഇത് അവന്റെ കർത്തവ്യനിഷ്ഠയുടെ പരിചയമാണ്. എന്നാൽ ഈ ഉപായം ആവശ്യമായിവരില്ല, കാരണം ഈ നിമിഷംതന്നെ ഗരുഡൻ എത്തുന്നു. ‘ദേവാസുരമഹായുദ്ധം അനുഭവിച്ചറിഞ്ഞു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ സുഷേണൻ കേട്ടറിവല്ല, സ്വാനുഭവമാണു തെളിവായി നൽകുന്നത്. ‘സമ്പാതി, പനസൻ തുടങ്ങിയവർ’ എന്ന നിർദേശത്തിലൂടെ വേഗശാലികളായ വാനരന്മാരെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. ഇവിടെ വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രാചീനരൂപം കാണാം — മന്ത്രങ്ങളോടുകൂടിയ വിദ്യകളും ഔഷധികളും ചേർന്നുള്ള ചികിത്സ. ‘പാർവതീ’ എന്ന പദം പർവതത്തിൽ ജനിച്ച ഔഷധിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സുഷേണന്റെ നിർദേശം ഒടുവിൽ നിഷ്ഫലമല്ല, കാരണം മുന്നോട്ട് ഈ വിദ്യതന്നെ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇതിനിടയിൽ കാറ്റും മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘങ്ങളും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; കാറ്റ് സാഗരത്തിലെ ജലത്തെ ഇളക്കിമറിച്ച് പർവതങ്ങളെ കുലുക്കുന്നതുപോലെ വീശി. വലിയ ചിറകടിക്കാറ്റിനാൽ എല്ലാ ദ്വീപുകളിലെയും വൻമരങ്ങൾ കൊമ്പുകളൊടിഞ്ഞ് ഉപ്പുവെള്ളത്തിൽ വീണു. അവിടെ വസിച്ചിരുന്ന ഫണമുള്ള സർപ്പങ്ങൾ ഭയന്നു; എല്ലാ ജലജന്തുക്കളും വേഗം ഉപ്പുകടലിന്റെ ആഴങ്ങളിലേക്കു പോയി. തുടർന്ന് ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനകം എല്ലാ വാനരന്മാരും മഹാബലനായ വൈനതേയനെ — ഗരുഡനെ — ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ കണ്ടു. അവൻ വന്നതു കണ്ട്, ശരങ്ങളായിത്തീർന്ന് ആ പുരുഷന്മാരെ ബന്ധിച്ചിരുന്ന മഹാബലരായ നാഗങ്ങൾ ഓടിയകന്നു. തുടർന്ന് സുപർണൻ കാകുത്സ്ഥന്മാരെ സ്പർശിച്ച് അഭിനന്ദിച്ച്, ചന്ദ്രനു തുല്യം ശോഭിക്കുന്ന അവരുടെ മുഖങ്ങൾ കൈകൾകൊണ്ടു തലോടി. വൈനതേയന്റെ സ്പർശമേറ്റപ്പോൾ അവരുടെ മുറിവുകൾ ഉണങ്ങി; ശരീരങ്ങൾ ക്ഷണത്തിൽ സ്വർണവർണവും മിനുസവുമുള്ളവയായി. അവരുടെ തേജസ്സും വീര്യവും ബലവും ഓജസ്സും ഉത്സാഹവും മഹാഗുണങ്ങളും ദർശനശക്തിയും ബുദ്ധിയും സ്മൃതിയും ഇരട്ടിച്ചു. മഹാതേജസ്വിയായ ഗരുഡൻ ഇന്ദ്രസമന്മാരായ അവരെ ഇരുവരെയും എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് ഹർഷത്തോടെ ആലിംഗനം ചെയ്തു; രാമൻ അവനോടു സംസാരിച്ചു. ഗരുഡന്റെ ആഗമനവർണന പ്രകൃതിയുടെ ക്ഷോഭത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു — കാറ്റ്, മേഘങ്ങൾ, മിന്നൽ, സമുദ്രത്തിരമാലകൾ, മരങ്ങളുടെ വീഴ്ച. ഇതെല്ലാം അവന്റെ ചിറകടിക്കാറ്റിന്റെ ഫലമാണ്; അതിലൂടെ അവന്റെ മഹിമ മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നാഗങ്ങൾ ഗരുഡന്റെ സ്വാഭാവികശത്രുക്കളാണ്; അതിനാൽ അവനെ കണ്ടമാത്രയിൽ അവർ ഓടിപ്പോയി — ഇതിലൂടെ നാഗപാശത്തിന്റെ രഹസ്യം വെളിപ്പെടുന്നു: ശരങ്ങൾ യഥാർഥത്തിൽ നാഗങ്ങളായിരുന്നു. ഗരുഡന്റെ സ്പർശം ഔഷധിപോലെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു — മുറിവുകൾ ഉടനടി ഉണങ്ങുന്നു, ഗുണങ്ങൾ ഇരട്ടിക്കുന്നു. ഇതിൽനിന്ന് ഈ വിപത്ത് ഒടുവിൽ നേട്ടത്തിനുതന്നെയായി എന്നറിയാം. ‘ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ഗരുഡന്റെ സ്വർണവർണവും തേജസ്സും കാണിക്കുന്നു. അവന്റെ സ്പർശം മുറിവുണക്കുക മാത്രമല്ല, ഗുണങ്ങളെയും ഇരട്ടിപ്പിക്കുന്നു — ‘ദർശനശക്തി, ബുദ്ധി, സ്മൃതി’ എന്നീ മാനസികഗുണങ്ങളും വർധിച്ചു. ദിവ്യാനുഗ്രഹം ശരീരത്തെയും മനസ്സിനെയും ഒരുപോലെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സ്വർണവർണവും മിനുസവുമുള്ള ശരീരങ്ങൾ’ എന്ന വർണന രോഗമുക്തന്റെ കാന്തിയെ കാണിക്കുന്നു. ഗരുഡൻ ഇരുസഹോദരന്മാരെയും ആലിംഗനം ചെയ്തു — ഈ ആലിംഗനം സഖ്യത്തിന്റെ ആദ്യചിഹ്നമാണ്. സമുദ്രജീവികളും ഭയംകൊണ്ട് ആഴമുള്ള ജലത്തിൽ കടന്നു — ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങൾക്കും സമുദ്രജീവികൾക്കും ഭയകാരണമാണ്. കവി ഗരുഡന്റെ ആഗമനം ആദ്യം ശബ്ദത്തിലൂടെയും പിന്നെ ദൃശ്യത്തിലൂടെയും വർണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ വായനക്കാരന്റെ കാത്തിരിപ്പു വർധിക്കുന്നു.

രാമൻ പറഞ്ഞു — ‘അങ്ങയുടെ പ്രസാദത്താൽ രാവണിയിൽനിന്നുണ്ടായ മഹാവിപത്തിനെ ഞങ്ങൾ ഉപായത്താൽ മറികടന്നു; വേഗം ബലവാന്മാരുമാക്കപ്പെട്ടു. അച്ഛൻ ദശരഥനെയും മുത്തച്ഛൻ അജനെയും എന്നപോലെ അങ്ങയെ സമീപിച്ചപ്പോൾ എന്റെ ഹൃദയം പ്രസന്നമാകുന്നു. രൂപസമ്പന്നനും ദിവ്യമാലകളും അനുലേപനവുമണിഞ്ഞവനും നിർമലവസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചവനും ദിവ്യാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതനുമായ അങ്ങ് ആരാണ്?’ മഹാതേജസ്വിയും മഹാബലനുമായ പക്ഷിരാജൻ വൈനതേയൻ പ്രീതമനസ്സോടെ, ഹർഷംകൊണ്ടു കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞ അവനോടു പറഞ്ഞു — ‘കാകുത്സ്ഥാ, ഞാൻ നിന്റെ സഖാവാണ്, നിനക്കു പ്രിയനായ, പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന പ്രാണനാണ്; ഗരുത്മാനായ ഞാൻ നിങ്ങൾ ഇരുവരെയും സഹായിക്കാനായി ഇവിടെ എത്തി. മഹാവീര്യരായ അസുരന്മാർക്കും മഹാബലരായ ദാനവന്മാർക്കും, ശതക്രതുവിനെ മുന്നിൽ നിർത്തി ഗന്ധർവന്മാരോടുകൂടിയ ദേവന്മാർക്കുപോലും, ക്രൂരകർമിയായ ഇന്ദ്രജിത്ത് മായാബലത്താൽ നിർമിച്ച ഈ അതിദാരുണമായ ശരബന്ധനത്തിൽനിന്നു മോചിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല. മൂർച്ചയേറിയ ദംഷ്ട്രകളുള്ള, ഉഗ്രവിഷമുള്ള ഈ കാദ്രവേയനാഗങ്ങൾ രാക്ഷസമായയുടെ പ്രഭാവത്താൽ ശരങ്ങളായി നിന്നെ ബാധിച്ചിരുന്നു. ധർമജ്ഞാ, സത്യപരാക്രമനായ രാമാ, ശത്രുഘാതിയായ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം നീ ഭാഗ്യവാനാണ്. ഈ വൃത്താന്തം കേട്ട് സഖിത്വം പാലിച്ചുകൊണ്ട്, നിങ്ങൾ ഇരുവരോടുമുള്ള സ്നേഹത്താൽ ഞാൻ ഉടനടി തിടുക്കത്തിൽ വന്നു. അതിഘോരമായ ഈ സായകബന്ധനത്തിൽനിന്ന് നിങ്ങൾ മോചിതരായി; നിങ്ങൾ എപ്പോഴും അശ്രദ്ധയില്ലാതെ ഇരിക്കണം. സ്വഭാവംകൊണ്ടുതന്നെ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും യുദ്ധത്തിൽ കപടയോധികളാണ്; ശൂരരും ശുദ്ധഭാവരുമായ നിങ്ങൾക്കോ ആർജവമാണു ബലം. അതുകൊണ്ട് യുദ്ധഭൂമിയിൽ രാക്ഷസന്മാരെ നിങ്ങൾ വിശ്വസിക്കരുത്; ഈ ദൃഷ്ടാന്തംകൊണ്ടുതന്നെ രാക്ഷസന്മാർ എന്നും കുടിലരാണെന്ന് അറിയുക.’ രാമന്റെ കൃതജ്ഞത ‘പിതാവിനെയെന്നപോലെ എന്റെ ഹൃദയം പ്രസന്നമാകുന്നു’ എന്ന വാക്കിൽ പ്രകടമാണ്. ഗരുഡന്റെ ആത്മപരിചയം നിഗൂഢമാണ് — ‘പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന പ്രാണൻ’ എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ അവൻ രാമന്റെ ദിവ്യസ്വരൂപം (വിഷ്ണുവിന്റെ വാഹനമെന്ന നിലയിൽ) സൂക്ഷ്മമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ വ്യക്തമായി പറയുന്നില്ല. കാദ്രവേയന്മാർ കദ്രുവിന്റെ പുത്രന്മാരായ നാഗങ്ങളാണ് — ഗരുഡന്റെ അമ്മയായ വിനതയുടെ സപത്നിയുടെ പുത്രന്മാർ; അതിനാൽ അവർക്കു ഗരുഡനോടുള്ള വൈരം പുരാണപ്രസിദ്ധമാണ്. ഗരുഡന്റെ ഉപദേശം യുദ്ധനീതിയുടെ സാരമാണ് — ധർമയോദ്ധാക്കൾ ആർജവമുള്ളവരാണ്; അതിനാൽ കപടയോധികളോട് അവർ ജാഗരൂകരായിരിക്കണം. ‘ആർജവമാണു ബലം’ എന്ന വാക്ക് രാമന്റെ ഗുണത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നു; എങ്കിലും അവന്റെ ദൗർബല്യത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ആർജവമുള്ളവൻ വേഗം വഞ്ചിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അങ്ങ് ആരാണ്’ എന്ന രാമന്റെ ചോദ്യം സ്വാഭാവികമാണ്, കാരണം അവൻ ഗരുഡനെ അറിയുന്നില്ല — ഇതു മനുഷ്യലീലയുടെ നിർവഹണമാണ്. ഗരുഡന്റെ ഉത്തരവും ഗൂഢമാണ് — ‘നിന്റെ സഖാവ്’, ‘പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന പ്രാണൻ’ എന്നു പറഞ്ഞ് രാമനുമായുള്ള തന്റെ നിത്യബന്ധം അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം ഗരുഡൻ വിഷ്ണുവിന്റെ വാഹനമാണ്. എന്നാൽ ‘സഖിത്വത്തെക്കുറിച്ചു കൗതുകം വേണ്ട’ എന്നു മുന്നോട്ടു പറയും; അതിനാൽ രഹസ്യം കാക്കപ്പെടുന്നു. ഈ സംവാദത്തിൽ മൂന്നു വിഷയങ്ങളുണ്ട് — മോചനത്തിന്റെ കാരണം, നാഗങ്ങളുടെ പരിചയം, ഭാവിക്കുള്ള ഉപദേശം. ‘ദേവന്മാർക്കുപോലും മോചിപ്പിക്കാനാവില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായയുടെ മഹത്ത്വവും ഗരുഡന്റെ അദ്വിതീയമായ സാമർഥ്യവും കാണിക്കുന്നു. ‘അശ്രദ്ധയില്ലാതെ ഇരിക്കണം’ എന്ന ഉപദേശം എല്ലാ യോദ്ധാക്കൾക്കുമുള്ള പൊതുനിയമമാണ്. ‘ഈ ദൃഷ്ടാന്തംകൊണ്ടുതന്നെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് ഗരുഡൻ നാഗപാശസംഭവത്തെത്തന്നെ ദൃഷ്ടാന്തമാക്കുന്നു — അനുഭവത്തിൽനിന്നു പാഠം പഠിക്കണം. രാമനും അവന്റെ വാക്കു സ്വീകരിക്കുന്നു; തുടർന്നുള്ള യുദ്ധങ്ങളിൽ ജാഗരൂകനുമാകുന്നു. ദശരഥന്റെയും അജന്റെയും സ്മരണ രാമന്റെ കുലഗൗരവത്തെയും ഗരുഡനോടുള്ള പിതൃതുല്യമായ ആദരത്തെയും കാണിക്കുന്നു. ‘ഹർഷംകൊണ്ടു കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞവൻ’ എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം — ആനന്ദത്താൽ അവന്റെ കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞു. ഗരുഡന്റെ വാക്കുകളിൽ വാത്സല്യവും ഉപദേശവും കലർന്നിരിക്കുന്നു — സഖാവിനെപ്പോലെ സ്നേഹിക്കുന്നു, ഗുരുവിനെപ്പോലെ ഉപദേശിക്കുന്നു. ‘ശുദ്ധഭാവർ’ എന്ന പദത്താൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ നിർമലതയും രാക്ഷസന്മാരുടെ കൗടില്യവും പരസ്പരം താരതമ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.

ഇങ്ങനെ രാമനോടു പറഞ്ഞശേഷം മഹാബലനായ സുപർണൻ അവനെ സ്നേഹപൂർവം ആലിംഗനം ചെയ്ത് യാത്ര ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി — ‘സഖാവേ, രാഘവാ, ധർമജ്ഞാ, ശത്രുക്കളോടുപോലും വാത്സല്യമുള്ളവനേ, അനുവാദം ചോദിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഞാൻ സുഖമായി പോകട്ടെ. രാഘവാ, സഖിത്വത്തെക്കുറിച്ചു കൗതുകം വേണ്ട; വീരാ, യുദ്ധത്തിൽ കർമം പൂർത്തിയാക്കുമ്പോൾ നീ ഈ സഖിത്വം തിരിച്ചറിയും. ശരങ്ങളുടെ തിരമാലകളാൽ ലങ്കയെ ബാലന്മാരും വൃദ്ധന്മാരും മാത്രം ശേഷിക്കുന്നതാക്കി, ശത്രുവായ രാവണനെ കൊന്ന്, നീ സീതയെ വീണ്ടെടുക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വേഗവിക്രമനും വീര്യവാനുമായ സുപർണൻ വനവാസികളുടെ നടുവിൽവച്ച് രാമനെ രോഗമുക്തനാക്കി, പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, ആലിംഗനം ചെയ്ത്, കാറ്റുപോലെ ആകാശത്തിൽ കടന്നു പോയി. അമ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ് — അവിടെ സഖിത്വത്തിന്റെ രഹസ്യം കാലാന്തരത്തിൽ നീ അറിയും എന്നു ഗരുഡൻ പറയുന്നു. ‘ശത്രുക്കളോടുപോലും വാത്സല്യമുള്ളവൻ’ എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം അവന്റെ കരുണയുടെ പരിചായകമാണ്. ഗരുഡന്റെ ഭാവിപ്രവചനം — ലങ്കയിൽ ബാലന്മാരും വൃദ്ധന്മാരും മാത്രം ശേഷിക്കും — യുദ്ധത്തിന്റെ അന്തിമഫലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘കാറ്റുപോലെ’ എന്ന ഉപമ അവന്റെ ഗതിവേഗം കാണിക്കുന്നു. പ്രദക്ഷിണവും ആലിംഗനവും സഖാവിനോടുള്ള സമ്മാനത്തിന്റെ ചിഹ്നങ്ങളാണ്. ഗരുഡൻ അനുവാദം ചോദിക്കുന്നു — ഇതു ശിഷ്ടാചാരമാണ്, കാരണം അവൻ രാമനെ സ്വാമിയെപ്പോലെ കരുതുന്നു. ‘സുഖമായി’ എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ശത്രുക്കളോടുപോലും വാത്സല്യമുള്ളവൻ’ എന്ന വിശേഷണം മുന്നോട്ട് വിഭീഷണന്റെയും രാവണന്റെയും സന്ദർഭങ്ങളിൽ സാർഥകമാകും — മരിച്ച രാവണന്റെപോലും സംസ്കാരം രാമൻ അനുവദിക്കുന്നു. ‘ശരോർമികൾ’ (ശരങ്ങളുടെ തിരമാലകൾ) എന്ന രൂപകം — ബാണങ്ങൾ സമുദ്രത്തിരമാലകൾപോലെ ലങ്കയെ മുക്കും. ഗരുഡന്റെ ആഗമനംപോലെതന്നെ അപ്രതീക്ഷിതമാണ് അവന്റെ പ്രസ്ഥാനവും — കർമം ചെയ്തുതീർത്ത് അവൻ പോകുന്നു. ഈ സന്ദർഭം മുഴുവൻ വാനരന്മാരുടെ നടുവിൽവച്ചാണു നടന്നത്; അതിനാൽ അവരെല്ലാം സാക്ഷികളാണ്.

തുടർന്ന് രോഗമുക്തരായ രാഘവന്മാരെ കണ്ട് വാനരയൂഥപന്മാർ സിംഹനാദം മുഴക്കി, വാലുകൾ ചുഴറ്റി. തുടർന്ന് അവർ ഭേരികൾ മുഴക്കി, മൃദംഗങ്ങൾ വായിച്ചു; ഹർഷഭരിതരായി ശംഖുകൾ ഊതി, മുൻപത്തെപ്പോലെ ആർത്തുവിളിച്ചു. മരങ്ങൾകൊണ്ടു പൊരുതുന്ന വിക്രമശാലികളായ മറ്റു വാനരന്മാർ കൈകൊട്ടി ആരവമുയർത്തി, പലതരം മരങ്ങൾ പിഴുതെടുത്ത് ലക്ഷക്കണക്കിനു നിലയുറപ്പിച്ചു. മഹാനാദങ്ങൾ മുഴക്കിക്കൊണ്ട്, നിശാചരന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട്, യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന വാനരന്മാർ ലങ്കയുടെ കവാടങ്ങളെ സമീപിച്ചു. ആ ശാഖാമൃഗയൂഥപന്മാരുടെ അതിഭയങ്കരവും തുമുലവുമായ നാദം, വേനലിന്റെ അവസാനത്തിൽ അർധരാത്രിയിൽ ഗർജിക്കുന്ന മേഘങ്ങളുടെ അതിഭയങ്കരമായ നാദംപോലെ മുഴങ്ങി. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ വർണന മുൻഭാഗങ്ങളിലെ ശോകത്തിനു വിരുദ്ധമായി ഉല്ലാസപൂർണമാണ്. ‘യഥാപുരം’ (മുൻപത്തെപ്പോലെ) എന്ന പദം വാനരന്മാർക്കു പഴയ ഉത്സാഹം വീണ്ടുകിട്ടി എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ് — വേനലിന്റെ അവസാനത്തിലെ വർഷർതുവിന്റെ ആദ്യമേഘങ്ങളുടെ ഉപമ പുതിയ ഉത്സാഹത്തിന്റെ ആരംഭം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഈ നാദം രാവണൻ കേൾക്കുന്നു. ഭേരികളുടെയും മൃദംഗങ്ങളുടെയും ശംഖുകളുടെയും നാദം ഉത്സവവാദ്യവും യുദ്ധത്തിനുള്ള ആഹ്വാനവുമാണ്. വാനരന്മാർ മരങ്ങൾ പിഴുതെടുത്തു നിന്നു — അതായത് യുദ്ധത്തിനു സജ്ജരായി. ലങ്കാകവാടങ്ങളിലേക്കുള്ള നീക്കം പ്രത്യാക്രമണത്തിന്റെ ആരംഭമാണ് — ഇനിമുതൽ വാനരന്മാർ ആക്രമണകാരികളാകുന്നു. ഈ നാദംതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാവണനെ ചിന്തയിലാഴ്ത്തുന്നത്. ‘വേനലിന്റെ അവസാനത്തിൽ’ എന്ന കാലനിർദേശം ശോകത്തിന്റെ വേനൽ അവസാനിച്ചു, ഉത്സാഹത്തിന്റെ വർഷം ആരംഭിച്ചു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ നാദം മേഘഗർജനംപോലെ ഗംഭീരമാണ്; അതു രാക്ഷസന്മാരുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നു.

Then the mighty and brilliant king of the monkeys, Sugrīva, asked, "Why is this army in such distress, drifting like a ship on the water when the wind has failed?" Hearing him, Aṅgada, son of Vālin, replied, "Don't you see Rāma and the great chariot-warrior Lakṣmaṇa — the two heroic, great-souled sons of Daśaratha, studded with nets of arrows, lying drenched in blood on a bed of arrows?" But Sugrīva, lord of the monkeys, said to his son Aṅgada, "I don't think this is without some other cause; there must be a fresh fright. These monkeys, their faces downcast, their weapons thrown away, are fleeing in every direction, eyes wide with terror. They feel no shame before one another; they don't look back; they drag each other along and leap over those who have fallen." Meanwhile the hero Vibhīṣaṇa, mace in hand, came up and greeted Sugrīva and Rāghava with a blessing of victory. Seeing Vibhīṣaṇa, the monkeys' terror, Sugrīva said to the great-souled king of the bears, who stood nearby: "It is Vibhīṣaṇa who has come, and the bulls among monkeys are running away in fright at the sight of him, taking him for Rāvaṇa's son. Quickly rally these terrified monkeys scattered everywhere, and tell them that it is Vibhīṣaṇa who has come." At Sugrīva's word Jāmbavān, king of the bears, turned back the fleeing monkeys and calmed them, and hearing the bear king's words and seeing Vibhīṣaṇa, all the monkeys came back, their alarm gone. The psychology of the army is subtly drawn here: panic-stricken soldiers lose all shame, leap over a fallen comrade, never look behind them. A ship whose wind has failed drifts this way and that. Sugrīva, an experienced leader, reads the cause of fear from the army's behaviour. Aṅgada's answer is short and sharp — he answers his father's question with a question, "don't you see?", the young prince's voice charged with grief. But Sugrīva stays calm and looks for the cause: the brothers' fall was already known, so some new fright must have arisen — and he is right, for it is Vibhīṣaṇa's arrival. That is leadership: to see not only the fear but its root, and to find the remedy; the monkeys' fear is blind, the leader's sight discerning. Sending Jāmbavān is wise, for the aged king of the bears is respected by all, bears and monkeys alike, and they trust his word. Vibhīṣaṇa's blessing of victory shows his hopefulness even in the crisis. There is a pun in "the monkeys' terror" (vānara-bhīṣaṇa), echoing his name Vibhīṣaṇa, and an irony the poet quietly notes: Rāma's own devotee is the one who frightens the monkeys. The previous sarga ended with the monkeys in flight, and this one opens with Sugrīva seeing it, so the two sargas join seamlessly. At the end their alarm is gone and the army is steady again, preparing the ground for Garuḍa's coming. The whole scene shows how a leader's fall destroys an army's spirit.

But the righteous Vibhīṣaṇa, seeing the bodies of Rāma and Lakṣmaṇa heaped with arrows, was deeply distressed. He wiped their eyes with a hand wet with water, and his mind overwhelmed with grief, he wept and lamented: "These two, so full of strength, so valiant, who delighted in battle, have been brought to this by rākṣasas who fight by deceit. These two, whose valour is straightforward, have been tricked by the crooked rākṣasa cunning of this wicked son, my brother's son. Pierced right through with arrows and bathed in blood, they lie on the ground looking like two porcupines. These bulls among men, on whose valour I relied for my future, lie asleep in the sleep that destroys the body. Alive, I am undone today, my hope of the kingdom lost; the enemy Rāvaṇa has fulfilled his vow and got what he wanted." Self-reproach lies hidden in his lament: Indrajit is his own nephew, and he condemns him as a wicked son. "Crooked cunning" and "straightforward valour" set trickery against righteous war — Rāma fights face to face, Indrajit deceives while unseen. The porcupine, covered in quills, is the image for the two brothers bristling with arrows. "Alive, I am undone" describes his state exactly: he left his brother to come here, and now his support is gone — he has no place in Laṅkā, nor among the monkeys. In the previous sarga he comforted Sugrīva; in this one he is the one who needs comfort, and so the poet shows friends leaning on one another. Wiping their eyes with water, as he had done for Sugrīva, is an act of service. He admits openly that he hoped for his own establishment, not hiding that the kingdom was among his aims; yet his grief is not merely selfish, for he first remembers the brothers' virtues — their strength and valour — and only then his own loss.

As Vibhīṣaṇa lamented like this, Sugrīva, king of the monkeys, full of courage, embraced him and said, "You will have the kingdom of Laṅkā, you who know dharma; there is no doubt of it. Rāvaṇa and his son will not get what they want here. Under Garuḍa's care, Rāghava and Lakṣmaṇa will shake off their swoon and kill Rāvaṇa and his hosts in battle." When he had consoled and comforted the rākṣasa, Sugrīva said to his father-in-law Suṣeṇa, who stood beside him: "When the two brothers Rāma and Lakṣmaṇa, subduers of foes, have come to, take them with the valiant monkey troops and go to Kiṣkindhā. As for me, I will kill Rāvaṇa with his sons and kinsmen and bring back Maithilī, as Indra won back his lost Fortune." See how Sugrīva has changed: in the previous sarga he wept in fear, and now he comforts others and vows to fight himself; seeing his friend's grief, he has grown firm. In his words "under Garuḍa's care" he foreshadows Garuḍa's coming. Suṣeṇa, Tārā's father and Sugrīva's father-in-law, is skilled in medicine, so the brothers are entrusted to him. As Indra won back the Fortune the asuras had stolen, so Sugrīva will win back Sītā; his vow to finish his friend's work himself shows how firm his friendship is. And by calling Vibhīṣaṇa "you who know dharma," he acknowledges that his leaving his brother was rooted in dharma, and that alone eases Vibhīṣaṇa's shame.

Hearing this from the lord of the monkeys, Suṣeṇa said: "I have seen the great war of the gods and asuras of old. Then the dānavas, skilled in the use of arrows, struck down the gods, learned in weapons though they were, covering them again and again with arrows. And Bṛhaspati used to treat them, stricken, senseless and lifeless as they were, with lore joined to spells and with healing herbs. Let monkeys such as Sampāti and Panasa go swiftly to the Ocean of Milk to fetch those herbs. The monkeys know the two great mountain herbs, the divine Sañjīvakaraṇī and Viśalyā, fashioned by the gods. In the Ocean of Milk, best of seas, where the nectar was churned, stand two mountains called Candra and Droṇa, and those supreme herbs grow there; the gods placed those two mountains there in the great ocean. Let Hanumān, son of the Wind, go there, my king." Suṣeṇa's speech has three parts: a precedent from the past, Bṛhaspati's healing of the gods; the herbs themselves; and the place to find them. Sañjīvakaraṇī restores even the dead to life, and Viśalyā draws arrows out of the body — both were needed here. The two mountains in the Ocean of Milk recall the churning for the nectar. "I have seen it" — Suṣeṇa vouches from his own experience, not hearsay, and he names Sampāti, Panasa and the others because they are swift. Here we glimpse the ancient art of healing, where lore joined to spells and herbs work together. Hanumān's name is mentioned here for the first time in this connection; later, when Lakṣmaṇa is struck by the spear, he really will bring the mountain of herbs, so Suṣeṇa's proposal is not wasted. The physician does not despair but looks for a remedy, as his duty demands — though this time the remedy will not be needed, for at that very moment Garuḍa comes.

Meanwhile a wind arose, with clouds and lightning; it tossed the waters of the ocean and seemed to shake the mountains. With the great wind of his wings, the great trees of all the islands fell into the salt sea, their branches broken. The serpents living there were terrified, and all the sea-creatures quickly dived deep into the salt ocean. Then, in a moment, all the monkeys saw Garuḍa, the mighty son of Vinatā, blazing like fire. Seeing him come, the serpents that had bound the two men in the form of mighty arrows fled away. Then Suparṇa touched the two Kākutsthas, greeted them, and stroked their moon-bright faces with his hands. At the touch of Vinatā's son their wounds closed up, and at once their bodies became golden and glossy. Their splendour, valour, strength, vigour and energy, their great virtues, their perception, understanding and memory were doubled. Raising up the two brothers, who were equal to Indra, the brilliant Garuḍa joyfully embraced them both, and Rāma spoke to him. Garuḍa's arrival begins with an upheaval of nature — wind, clouds, lightning, the sea's waves, the falling trees — all the work of the wind of his wings, which announces his greatness before he appears. The poet describes his coming first by sound, then by sight, heightening the reader's suspense. Serpents and sea-creatures alike take fright, for Garuḍa is their terror; the nāgas are his natural enemies, and they flee the moment they see him — and so the secret of the serpent-noose is revealed: the arrows really were serpents. His touch works like medicine: the wounds heal at once and every virtue is doubled — not only the body's but the mind's too, perception, understanding and memory — so that divine grace nourishes body and mind alike, and the disaster turns out in the end to their gain. "Blazing like fire" shows his golden radiance, and the "golden and glossy" bodies show the glow of those restored to health. Garuḍa's embrace is the first sign of friendship.

Rāma said, "By your grace, and by this means, we have overcome the great disaster Rāvaṇa's son brought on us, and have quickly been made strong again. Meeting you, my heart is as glad as if I had met my father Daśaratha or my grandfather Aja. Who are you, so handsome, wearing heavenly garlands and unguents, spotless clothes and heavenly ornaments?" The brilliant and mighty son of Vinatā, king of birds, glad at heart, answered Rāma, whose eyes were bright with joy: "I am your friend, Kākutstha, your dear life-breath moving outside you. I am Garuḍa, come here to help you both. Neither the mighty asuras nor the powerful dānavas, nor the gods with the gandharvas led by Indra, could have freed you from this terrible bond of arrows that the cruel Indrajit made by the power of magic. These are nāgas, sons of Kadrū, sharp-fanged and deadly with poison, who by the power of rākṣasa magic became arrows and clung to you. You are fortunate, Rāma, knower of dharma, of true valour, you and your brother Lakṣmaṇa, slayer of foes in battle. When I heard what had happened, I came at once, in haste, out of affection for you both and keeping faith with our friendship. You have been freed from this most terrible bondage of arrows; now you must both always be on your guard. By nature all rākṣasas fight by deceit in battle, while the strength of pure-hearted heroes like you is your straightforwardness. So never trust the rākṣasas on the battlefield; let this very example teach you that rākṣasas are always crooked." Rāma's gratitude shows in his words "as glad as if I had met my father," and his mention of Daśaratha and Aja reveals both his pride in his line and a son's reverence for Garuḍa. His question "who are you?" is natural, for he does not know Garuḍa; he is playing his human part. Garuḍa's answer is mysterious: "your friend," "your life-breath moving outside you" — hinting at his eternal bond with Rāma, since Garuḍa is the mount of Viṣṇu, without saying so openly; and later he will tell Rāma not to be curious about their friendship, so the secret is kept. The sons of Kadrū are the nāgas, sons of the rival co-wife of Garuḍa's mother Vinatā, and their enmity with Garuḍa is famous in the old stories. The conversation covers three things: the cause of their release, who the serpents were, and advice for the future. "Not even the gods could free you" shows both the power of Indrajit's magic and Garuḍa's unique might. His advice is the essence of the art of war — righteous warriors are straightforward, so they must beware of those who fight by trickery. "Straightforwardness is your strength" praises Rāma, yet hints at a weakness too: the straightforward are easily deceived. "Always be on your guard" is a rule for every warrior, and Garuḍa makes the serpent-noose itself the example, so that lessons are learned from experience; Rāma accepts it and is watchful in the battles to come. Garuḍa's words blend affection and teaching — he loves like a friend and advises like a teacher — and "pure-hearted" sets the brothers' innocence against the rākṣasas' crookedness.

Having said this to Rāma, the mighty Suparṇa embraced him warmly and began to take his leave. "Rāghava, my friend, knower of dharma, kind even to your enemies, I would ask your leave; I shall go my way. Do not be curious about our friendship, Rāghava; when you have done your work in battle, my hero, you will understand it. With the waves of your arrows you will leave Laṅkā with none but its children and old people, you will kill your enemy Rāvaṇa, and you will win back Sītā." With these words the swift Suparṇa, having made Rāma whole there among the forest-dwellers, walked around him in reverence and embraced him, and then, entering the sky, the valiant bird went away like the wind. "Kind even to your enemies" speaks of Rāma's compassion, which will be proved later with Vibhīṣaṇa and with Rāvaṇa — Rāma will even permit the funeral rites of the dead Rāvaṇa. Garuḍa's prophecy, that Laṅkā will be left with only children and the old, foretells the outcome of the war, and "the waves of your arrows" pictures the arrows flooding Laṅkā like the waves of the sea. Garuḍa asks leave as a courtesy, treating Rāma as his master, yet "I shall go my way" shows his freedom. Walking around Rāma in reverence and embracing him are marks of honour for a friend. As suddenly as he came, he goes, once his work is done, and "like the wind" shows his speed. All this took place among the monkeys, so every one of them was a witness.

Seeing the two Rāghavas free from pain, the monkey troop-leaders roared lion-roars and lashed their tails. Then they beat kettledrums and sounded tabors, and in their delight they blew conches and shouted as they had before. Other valiant monkeys who fought with trees slapped their arms, tore up trees of every kind, and stood there in their hundreds of thousands. Letting out great roars and terrifying the night-rangers, the monkeys, eager to fight, came up to the gates of Laṅkā. The roaring of those monkey troop-leaders was terrible and tumultuous, like the terrible thunder of clouds rumbling at midnight at the end of summer. This joyful scene contrasts with the grief before it; "as they had before" shows the monkeys' old zeal restored. The drums, tabors and conches are both music of celebration and a call to battle, and the monkeys standing with uprooted trees are ready to fight. Their coming up to Laṅkā's gates is the start of a counter-attack: from now on the monkeys take the offensive. The image of the first rain-clouds at the end of summer marks a new beginning: the summer of grief is over and the rains of zeal have begun, and the monkeys' thunderous roar strikes fear into the rākṣasas' hearts. In the next sarga Rāvaṇa hears this roar, and it plunges him into anxiety.