घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ नागौ इव निःश्वसन्तौ रुधिरोक्षितौ शयानौ आस्ताम्। ससुग्रीवाः महाबलाः सर्वे वानरश्रेष्ठाः तौ महात्मानौ परिवार्य शोकपरिप्लुताः तस्थुः। एतस्मिन् अन्तरे वीर्यवान् रामः शरैः संदानितः अपि स्थिरत्वात् सत्त्वयोगात् च प्रत्यबुध्यत। ततः सरुधिरं निषण्णं गाढम् अर्पितं दीनवदनं भ्रातरं दृष्ट्वा आतुरः सः पर्यदेवयत। रामस्य प्रबोधः तस्य आत्मबलस्य फलम् — ‘स्थिरत्वात् सत्त्वयोगात् च’ इति कविः कारणं स्पष्टं वदति। शरीरं बद्धम्, किन्तु मनः दृढम्; अतः सः प्रथमं चेतनां लभते। लक्ष्मणः तु अद्यापि मूर्च्छितः, तस्य मुखं दीनम्। प्रबुद्धस्य रामस्य प्रथमः विचारः स्वस्य दशा न, अपितु भ्रातुः दशा — एतत् तस्य भ्रातृस्नेहस्य गभीरतां दर्शयति। ‘गाढम् अर्पितम्’ इति पदं सूचयति यत् लक्ष्मणस्य शरीरे बाणाः गभीरं प्रविष्टाः। वानराणां शोकः अपि वर्ण्यते, येन तेषां स्वामिनि भक्तिः प्रकाश्यते। नागौ इव निःश्वसन्तौ इति उपमा पूर्वसर्गात् अनुवर्तते, नागपाशस्य स्मारिका च।

‘लब्धया सीतया जीवितेन वा मम किं कार्यम्, यः अहम् अद्य भ्रातरं युधि निर्जितं शयानं पश्यामि? मर्त्यलोके विचिन्वता सीतासमा नारी शक्या लब्धुम्; लक्ष्मणसमः भ्राता सचिवः साम्परायिकः तु न। यदि सुमित्रानन्दवर्धनः पञ्चत्वम् आपन्नः, तर्हि वानराणां पश्यताम् अहं प्राणान् परित्यक्ष्यामि। कौसल्यां मातरं किं वक्ष्यामि, कैकेयीं च किम्? पुत्रदर्शनलालसाम् अम्बां सुमित्रां कथं वक्ष्यामि? विवत्सां वेपमानां कुररीम् इव वेपन्तीं तां, यदि तं विना यास्यामि, कथम् आश्वासयिष्यामि? शत्रुघ्नं यशस्विनं भरतं च कथं वक्ष्यामि — ‘मया सह वनं यातः, तेन विना अहम् आगतः’ इति? अम्बासुमित्रया कृतम् उपालम्भं सोढुं न शक्ष्यामि; इहैव देहं त्यक्ष्यामि, जीवितुं न उत्सहे।’ अत्र रामस्य वचनं प्रसिद्धम् — ‘सीतासमा नारी लभ्येत, लक्ष्मणसमः भ्राता न’। एतत् सीतायाः अवमाननं न, अपितु शोकस्य अतिशयेन उक्तं; भ्रातृस्नेहः एव अत्र प्रधानः। ‘साम्परायिकः’ इति पदेन लक्ष्मणः युद्धे सहायः इति विशेषतः उक्तम्। मातॄणां चिन्ता रामस्य कर्तव्यबोधं दर्शयति — सः स्वस्य दुःखात् अपि अधिकं मातॄणां दुःखं चिन्तयति, यथा पूर्वसर्गे सीता कौसल्यायाः। ‘विवत्सां वेपमानाम्’ इति उपमा गोमातुः वत्सहीनायाः दशां स्मारयति। सुमित्रायाः उपालम्भः विशेषतः भयकारकः, यतः सा एव लक्ष्मणं रामेण सह वनं प्रेषितवती। कैकेय्याः नाम अपि गृहीतम् — रामस्य मनसि तां प्रति द्वेषः नास्ति, सा अपि माता एव। रामस्य एषः शोकः तस्य मानवीयं पक्षं प्रकाशयति — सः अवतारः अपि मनुष्यवत् दुःखं अनुभवति। ‘परित्यक्ष्याम्यहं प्राणान्’ इति वचनं निराशायाः पराकाष्ठा, किन्तु ‘यदि’ इति पदेन सः अद्यापि संशयं धारयति — लक्ष्मणः पञ्चत्वं गतः वा न वा।

‘धिक् मां दुष्कृतकर्माणम् अनार्यं, यत्कृते असौ लक्ष्मणः गतासुः इव शरतल्पे पतितः शेते। लक्ष्मण, त्वं नित्यं सुविषण्णं माम् आश्वासयसि; अद्य गतासुः आर्तं मां भाषितुं न शक्तः असि। येन अद्य युद्धे बहवः राक्षसाः क्षितौ निहताः, तस्याम् एव क्षितौ शूरः त्वं शनैः विनिहतः शेषे। अस्मिन् शरतल्पे सशोणितपरिस्रुतः शयानः त्वं शरभूतः अस्तं व्रजन् भास्करः इव भासि। बाणाभिहतमर्मत्वात् त्वम् इह भाषितुं न शक्नोषि; रुजया अब्रुवतः यस्य भावः दृष्टिरागेण सूच्यते। यथा महाद्युतिः सः वनं यान्तं माम् अनुयातः, तथा एव अहम् अपि एनं यमक्षयम् अनुयास्यामि। इष्टबन्धुजनः नित्यं मां च अनुव्रतः सः अनार्यस्य मम दुर्नयैः इमाम् अवस्थां गतः। सुरुष्टेन अपि वीरेण लक्ष्मणेन परुषं विप्रियं वा कदाचन श्रावितं न संस्मरामि। यः एकवेगेन पञ्च बाणशतानि विससर्ज, सः इष्वस्त्रेषु कार्तवीर्यात् अपि अधिकः लक्ष्मणः। यः शक्रस्य अपि महात्मनः अस्त्रैः अस्त्राणि हन्यात्, सः महार्हशयनोचितः अयम् उर्व्यां हतः शेते।’ अस्मिन् भागे लक्ष्मणस्य त्रयः गुणाः स्तूयन्ते — आश्वासकत्वम्, अनुव्रतत्वम्, अस्त्रपराक्रमः च। ‘परुषं विप्रियं वा न श्रावितम्’ इति वचनं लक्ष्मणस्य विनयस्य परमं प्रमाणम् — क्रुद्धः अपि सः अग्रजं प्रति कटु न अवदत्। रामः आत्मानं ‘दुष्कृतकर्माणम् अनार्यम्’ इति निन्दति, यतः तस्य कारणात् एव भ्राता वनं गतः। ‘अस्तं व्रजन् भास्करः’ इति उपमा — रक्तवर्णः सूर्यः अस्तमये यथा दीप्यते, तथा रक्तसिक्तः लक्ष्मणः। कार्तवीर्यार्जुनः सहस्रबाहुः प्रसिद्धः धनुर्धरः; तस्मात् अपि अधिकः इति स्तुतिः। ‘शनैः’ इति पदं मुद्रणे, समीक्षिते तु ‘परैः’। ‘त्वं नित्यं सुविषण्णं माम् आश्वासयसि’ इति वचनेन वनवासस्य सर्वे प्रसङ्गाः स्मर्यन्ते — सीताहरणे, जटायुषः मरणे, पम्पातीरे च लक्ष्मणः एव रामम् आश्वासयत्। अद्य स एव मौनी, अतः रामस्य दुःखं द्विगुणम्। ‘रुजा अब्रुवतः’ इति वर्णनं सूक्ष्मम् — लक्ष्मणः वक्तुं न शक्नोति, किन्तु तस्य नेत्रयोः रक्तिमा तस्य वेदनां कथयति। ‘यथा सः माम् अनुयातः, तथा अहं तम् अनुयास्यामि’ इति प्रतिज्ञा भ्रातृधर्मस्य परस्परतां दर्शयति। इष्वस्त्रविद्यायां लक्ष्मणस्य श्रेष्ठता पुनः पुनः उच्यते, येन तस्य पतनस्य आश्चर्यं वर्धते — एतादृशः वीरः अपि मायया पातितः। ‘महार्हशयनोचितः’ इति वचने राजकुमारस्य सुखस्य स्मृतिः, भूमौ शयनस्य च विरोधः।

‘राक्षसानां राज्ये विभीषणः मया न कृतः इति मम प्रलप्तं मिथ्या मां प्रधक्ष्यति, न संशयः। सुग्रीव, अस्मिन् मुहूर्ते इतः प्रतियातुम् अर्हसि; राजन्, मया हीनं त्वां मत्वा रावणः अभिभविष्यति। अङ्गदं पुरस्कृत्य ससैन्यं सपरिच्छदं नीलेन नलेन च सह सागरं तर, सुग्रीव। अन्यैः दुष्करं सुमहत् कर्म रणे कृतम्; ऋक्षराजेन गोलाङ्गूलाधिपेन च अहं तुष्यामि। अङ्गदेन, मैन्देन, द्विविदेन च कर्म कृतम्; केसरिणा सम्पातिना च घोरं युद्धं कृतम्। गवयेन, गवाक्षेण, शरभेण, गजेन, अन्यैः च हरिभिः मदर्थे त्यक्तजीवितैः युद्धं कृतम्। सुग्रीव, मानुषैः दैवम् अतिक्रमितुं न शक्यम्। वयस्येन सुहृदा वा यत् परं शक्यं, तत् सर्वं धर्मभीरुणा भवता कृतम्। वानरर्षभाः, भवद्भिः इदं मित्रकार्यं कृतम्; मया अनुज्ञाताः सर्वे यथेष्टं गन्तुम् अर्हथ।’ तस्य परिदेवितं ये वानराः शुश्रुवुः, ते सर्वे कृष्णेतरेक्षणाः नेत्रैः अश्रूणि वर्तयांचक्रिरे। अस्मिन् भागे रामस्य कृतज्ञता प्रधाना — शोकसमये अपि सः प्रत्येकस्य सहायस्य नाम गृहीत्वा धन्यवादं ददाति। विभीषणं प्रति प्रतिज्ञायाः अपूर्तिः तस्य मनसि दाहः — सत्यप्रतिज्ञस्य रामस्य कृते वचनस्य वैफल्यं मृत्योः अपि अधिकं दुःखम्। सुग्रीवस्य रक्षायाः चिन्ता अपि दृश्यते — रावणः दुर्बलं सुग्रीवं आक्रमेत् इति। ‘दैवं न अतिक्रमितुं शक्यम्’ इति रामस्य स्वीकारः तस्य मानुषभावस्य सूचकः। एकत्रिंशः श्लोकः एकार्धः — ‘वर्तयांचक्रिरेऽश्रूणि…’ इति। ‘तत्तु मिथ्या प्रलप्तम्’ इति वचनं समुद्रतीरे विभीषणस्य शरणागतिसमये रामेण कृतं लङ्काराज्याभिषेकं स्मारयति; तदा रामः तं समुद्रजलेन अभिषिक्तवान् आसीत्। अङ्गदस्य पुरस्कारः अपि अर्थवान् — सुग्रीवानन्तरं सः एव वानरराज्यस्य उत्तराधिकारी। नीलनलयोः नाम्नोः ग्रहणं सेतोः निर्माणं स्मारयति; तेन एव सेतुना प्रत्यागमनं सम्भवति। ऋक्षराजः जाम्बवान्, गोलाङ्गूलाधिपः गवाक्षः, केसरी हनुमतः पिता, सम्पातिः इति सर्वे क्रमेण गणिताः — रामः न कस्यापि सेवां विस्मरति। ‘मित्रकार्यम्’ इति पदेन सः वानराणां साहाय्यं मैत्र्याः फलम् इति मन्यते, न ऋणम्। त्रिंशत्तमः श्लोकः द्व्यर्धः किन्तु वाक्यद्वयं योजयति — रामस्य अनुज्ञा, वानराणां श्रवणं च। वानराणां अश्रूणि तेषां प्रेमणः प्रमाणम् — ते रामं त्यक्त्वा गन्तुं न इच्छन्ति, अनुज्ञां श्रुत्वा अपि रोदन्ति एव। एतेन ज्ञायते यत् वानराणां सहायता केवलं राजाज्ञया न, हृदयेन अपि कृता।

ततः सर्वाणि अनीकानि स्थापयित्वा गदापाणिः विभीषणः यत्र राघवः, तत्र त्वरितम् आजगाम। नीलाञ्जनचयोपमं त्वरितं यान्तं तं दृष्ट्वा सर्वे वानराः ‘रावणिः अयम्’ इति मन्यमानाः दुद्रुवुः। विभीषणस्य वर्णः इन्द्रजितः इव कृष्णः, सः अपि राक्षसः, अतः भ्रान्तिः स्वाभाविकी। एषः प्रसङ्गः अग्रिमसर्गस्य भूमिका — तत्र सुग्रीवः अङ्गदः जाम्बवान् च एतां भ्रान्तिं निवारयिष्यन्ति, ततः गरुडः आगमिष्यति। वानराणां भयस्य गभीरता अत्र सूच्यते — इन्द्रजितः नाममात्रेण ते पलायन्ते।

ఘోరమైన బాణబంధంతో బంధితులైన దశరథపుత్రులు సర్పాల్లా బుసకొడుతూ, రక్తంతో తడిసి పడుకుని ఉన్నారు. సుగ్రీవునితో కూడిన మహాబలులైన వానరశ్రేష్ఠులందరూ ఆ మహాత్ములను చుట్టుముట్టి శోకంలో మునిగి నిలిచారు. ఈ లోపల వీర్యవంతుడైన రాముడు బాణాలతో బంధితుడైనా తన స్థైర్యం వల్ల, సత్త్వబలం వల్ల స్పృహలోకి వచ్చాడు. తరువాత రక్తంతో తడిసి పడి ఉన్న, బాణాలు లోతుగా గుచ్చుకున్న, దీనమైన ముఖంతో ఉన్న సోదరుని చూసి ఆతురుడైన అతడు విలపించాడు. రాముడు మేల్కొనడం అతని ఆత్మబలపు ఫలం — ‘స్థైర్యం వల్ల, సత్త్వబలం వల్ల’ అని కవి కారణాన్ని స్పష్టంగా చెబుతాడు. శరీరం బంధించబడింది, కానీ మనస్సు దృఢమైనది; అందువల్ల అతడు మొదట చైతన్యం పొందుతాడు. లక్ష్మణుడు మాత్రం ఇంకా మూర్ఛలోనే ఉన్నాడు, అతని ముఖం దీనంగా ఉంది. మేల్కొన్న రాముని మొదటి ఆలోచన తన దశ గురించి కాదు, సోదరుని దశ గురించి — ఇది అతని భ్రాతృస్నేహపు లోతును చూపుతుంది. ‘గాఢమ్ అర్పితమ్’ (లోతుగా గుచ్చుకున్న) అనే పదం లక్ష్మణుని శరీరంలో బాణాలు లోతుగా దిగాయని సూచిస్తుంది. వానరుల శోకం కూడా వర్ణించబడుతుంది, దానితో స్వామి పట్ల వారి భక్తి ప్రకాశిస్తుంది. ‘సర్పాల్లా బుసకొడుతూ’ అనే ఉపమానం గత సర్గ నుంచి కొనసాగుతుంది, నాగపాశాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తుంది.

‘యుద్ధంలో ఓడిపోయి పడి ఉన్న సోదరుని ఈ రోజు చూస్తున్న నాకు సీత దొరికినా, జీవితం ఉన్నా ఏమి ప్రయోజనం? మర్త్యలోకంలో వెతికితే సీత వంటి స్త్రీ దొరకవచ్చు; కానీ లక్ష్మణుని వంటి సోదరుడు, మంత్రి, యుద్ధంలో తోడు దొరకడు. సుమిత్ర ఆనందాన్ని పెంచే ఇతడు పంచత్వం పొందితే, వానరులు చూస్తుండగా నేను ప్రాణాలు విడిచిపెడతాను. తల్లి కౌసల్యకు ఏమి చెప్పను, కైకేయికి ఏమి చెప్పను? కుమారుని చూడాలని తహతహలాడే అమ్మ సుమిత్రకు ఎలా చెప్పను? దూడను కోల్పోయి వణికే ఆవులా, కురరీపక్షిలా వణికిపోయే ఆమెను, అతడు లేకుండా నేను వెళితే, ఎలా ఊరడించగలను? యశస్వులైన శత్రుఘ్నునికీ భరతునికీ ఎలా చెప్పను — ‘‘నాతో కలిసి అడవికి వచ్చాడు, అతడు లేకుండా నేను తిరిగి వచ్చాను’’ అని? అమ్మ సుమిత్ర చేసే నిందను నేను సహించలేను; ఇక్కడే దేహం విడిచిపెడతాను, జీవించడానికి నాకు ఉత్సాహం లేదు.’ ఇక్కడ రాముని మాట ప్రసిద్ధమైనది — ‘సీత వంటి స్త్రీ దొరకవచ్చు, లక్ష్మణుని వంటి సోదరుడు దొరకడు’. ఇది సీతను అవమానించడం కాదు, శోకపు అతిశయంతో చెప్పిన మాట; ఇక్కడ భ్రాతృస్నేహమే ప్రధానం. ‘సాంపరాయికః’ అనే పదంతో లక్ష్మణుడు యుద్ధంలో సహాయకుడని విశేషంగా చెప్పబడింది. తల్లుల గురించిన చింత రాముని కర్తవ్యబోధను చూపుతుంది — అతడు తన దుఃఖం కంటే తల్లుల దుఃఖాన్నే ఎక్కువగా ఆలోచిస్తాడు, గత సర్గలో సీత కౌసల్య గురించి ఆలోచించినట్లు. ‘దూడను కోల్పోయి వణికే’ అనే ఉపమానం దూడ లేని తల్లి ఆవు దశను గుర్తుచేస్తుంది. సుమిత్ర నింద విశేషంగా భయం కలిగిస్తుంది, ఎందుకంటే ఆమెయే లక్ష్మణుని రామునితో అడవికి పంపింది. కైకేయి పేరు కూడా తీసుకోబడింది — రాముని మనసులో ఆమెపై ద్వేషం లేదు, ఆమె కూడా తల్లియే. రాముని ఈ శోకం అతని మానవీయ పక్షాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది — అవతారమైనా అతడు మనిషిలా దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తాడు. ‘ప్రాణాలు విడిచిపెడతాను’ అనే మాట నిరాశకు పరాకాష్ఠ, కానీ ‘పొందితే’ అనే పదంతో అతడు ఇంకా సందేహంలోనే ఉన్నాడు — లక్ష్మణుడు పంచత్వం పొందాడో లేదో.

‘దుష్కర్ములు చేసిన, అనార్యుడనైన నన్ను ధిక్కరించాలి — నా కారణంగానే ఈ లక్ష్మణుడు ప్రాణాలు పోయినవానిలా బాణశయ్యపై పడి ఉన్నాడు. లక్ష్మణా, అతిగా విషాదపడిన నన్ను నీవు ఎప్పుడూ ఊరడించేవాడివి; ఈ రోజు ప్రాణాలు పోయినవాడివై ఆర్తుడనైన నాతో మాట్లాడలేకపోతున్నావు. ఈ రోజు యుద్ధంలో ఏ నేలమీద అనేక రాక్షసులను కూల్చావో, అదే నేలమీద శూరుడవైన నీవు మెల్లగా కూలి పడుకున్నావు. ఈ బాణశయ్యపై రక్తంతో తడిసి పడుకున్న నీవు బాణాలతో నిండి, అస్తమిస్తున్న సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తున్నావు. బాణాలు మర్మాలను తాకడం వల్ల నీవు ఇక్కడ మాట్లాడలేకపోతున్నావు; బాధతో మాట్లాడలేనివాని భావం కంటి ఎరుపుతో సూచించబడుతోంది. మహాతేజస్వి అయిన అతడు అడవికి వెళ్ళే నన్ను ఎలా అనుసరించాడో, అలాగే నేను కూడా ఇతనిని యమలోకానికి అనుసరిస్తాను. ప్రియమైన బంధుజనం గలవాడు, ఎప్పుడూ నన్ను అనుసరించేవాడు అయిన అతడు అనార్యుడనైన నా దుర్నీతుల వల్ల ఈ స్థితికి చేరాడు. బాగా కోపించినప్పుడు కూడా వీరుడైన లక్ష్మణుడు నాకు కఠినమైన మాట గానీ అప్రియమైన మాట గానీ ఎప్పుడైనా వినిపించినట్లు నాకు జ్ఞాపకం లేదు. ఒకే వేగంతో అయిదు వందల బాణాలు విడిచిన లక్ష్మణుడు బాణాస్త్రవిద్యలో కార్తవీర్యుని కంటే కూడా అధికుడు. మహాత్ముడైన ఇంద్రుని అస్త్రాలను కూడా తన అస్త్రాలతో నాశనం చేయగల, విలువైన శయ్యకు తగిన ఇతడు హతుడై నేలమీద పడుకున్నాడు.’ ఈ భాగంలో లక్ష్మణుని మూడు గుణాలు స్తుతించబడతాయి — ఊరడించడం, అనుసరించడం, అస్త్రపరాక్రమం. ‘కఠినమైన మాట గానీ అప్రియమైన మాట గానీ వినిపించలేదు’ అనే మాట లక్ష్మణుని వినయానికి పరమ ప్రమాణం — కోపించినా అతడు అన్నతో కటువుగా మాట్లాడలేదు. రాముడు తనను ‘దుష్కర్ముడు, అనార్యుడు’ అని నిందించుకుంటాడు, ఎందుకంటే తన కారణంగానే సోదరుడు అడవికి వచ్చాడు. ‘అస్తమిస్తున్న సూర్యుడు’ అనే ఉపమానం — అస్తమయంలో ఎర్రని సూర్యుడు ప్రకాశించినట్లు రక్తంతో తడిసిన లక్ష్మణుడు. వేయి బాహువుల కార్తవీర్యార్జునుడు ప్రసిద్ధ ధనుర్ధారి; అతని కంటే కూడా అధికుడని స్తుతి. ‘శనైః’ (మెల్లగా) అనే పదం ముద్రణలో ఉంది, సమీక్షిత పాఠంలో అయితే ‘పరైః’ (శత్రువుల చేత) అని ఉంది. ‘అతిగా విషాదపడిన నన్ను నీవు ఎప్పుడూ ఊరడించేవాడివి’ అనే మాటతో వనవాసంలోని ప్రసంగాలన్నీ గుర్తుకు వస్తాయి — సీతాపహరణంలో, జటాయువు మరణంలో, పంపాతీరంలో లక్ష్మణుడే రాముని ఊరడించాడు. ఈ రోజు అతడే మౌనంగా ఉన్నాడు, అందువల్ల రాముని దుఃఖం రెట్టింపు. ‘బాధతో మాట్లాడలేనివాని’ అనే వర్ణన సూక్ష్మమైనది — లక్ష్మణుడు మాట్లాడలేడు, కానీ అతని కళ్ళ ఎరుపు అతని వేదనను చెబుతుంది. ‘అతడు నన్ను అనుసరించినట్లు నేను అతనిని అనుసరిస్తాను’ అనే ప్రతిజ్ఞ భ్రాతృధర్మపు పరస్పరతను చూపుతుంది. బాణాస్త్రవిద్యలో లక్ష్మణుని శ్రేష్ఠత మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది, దానితో అతని పతనపు ఆశ్చర్యం పెరుగుతుంది — అలాంటి వీరుడు కూడా మాయతో కూలిపోయాడు. ‘మహార్హశయనోచితః’ (విలువైన శయ్యకు తగినవాడు) అనే మాటలో రాజకుమారుని సుఖపు స్మృతి, నేలమీద పడుకోవడంతో వైరుధ్యం.

‘విభీషణుని రాక్షసుల రాజ్యానికి నేను రాజుగా చేయలేకపోయాను — మిథ్యగా మిగిలిన నా ఆ మాట నన్ను దహిస్తుంది, సందేహం లేదు. సుగ్రీవా, ఈ ముహూర్తంలోనే నీవు ఇక్కడి నుంచి తిరిగి వెళ్ళాలి; రాజా, నేను లేని నిన్ను బలహీనునిగా భావించి రావణుడు దాడి చేస్తాడు. సుగ్రీవా, అంగదుని ముందుంచుకుని, సైన్యంతో, పరివారంతో, నీలునితో నలునితో కలిసి సముద్రాన్ని దాటు. ఇతరులకు చేయశక్యం కాని మహత్తరమైన కార్యం రణంలో చేయబడింది; ఋక్షరాజు పట్ల, గోలాంగూలాధిపతి పట్ల నేను సంతుష్టుడనై ఉన్నాను. అంగదుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు కార్యం చేశారు; కేసరి, సంపాతి ఘోరమైన యుద్ధం చేశారు. గవయుడు, గవాక్షుడు, శరభుడు, గజుడు, ఇతర వానరులు నా కోసం ప్రాణాలకు తెగించి యుద్ధం చేశారు. సుగ్రీవా, మానవులు దైవాన్ని అతిక్రమించలేరు. మిత్రుడు గానీ హితుడు గానీ చేయగలిగినదంతా ధర్మభీరువైన నీవు చేశావు. వానరశ్రేష్ఠులారా, మీరు ఈ మిత్రకార్యం నెరవేర్చారు; నా అనుమతితో మీరందరూ ఇష్టమైన చోటికి వెళ్ళవచ్చు.’ అతని విలాపం విన్న వానరులందరూ ఎర్రబడిన కళ్ళ నుంచి కన్నీళ్ళు కార్చారు. ఈ భాగంలో రాముని కృతజ్ఞత ప్రధానం — శోకసమయంలో కూడా అతడు ప్రతి సహాయకుని పేరు తీసుకుని కృతజ్ఞత తెలుపుతాడు. విభీషణునికి ఇచ్చిన ప్రతిజ్ఞ నెరవేరకపోవడం అతని మనసులో దాహం — సత్యప్రతిజ్ఞుడైన రామునికి మాట విఫలమవడం మృత్యువు కంటే అధిక దుఃఖం. సుగ్రీవుని రక్షణ గురించిన చింత కూడా కనిపిస్తుంది — బలహీనుడైన సుగ్రీవునిపై రావణుడు దాడి చేయవచ్చని. ‘దైవాన్ని అతిక్రమించలేరు’ అనే రాముని అంగీకారం అతని మానుషభావాన్ని సూచిస్తుంది. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకం ఒకే అర్ధభాగం — ‘వర్తయాంచక్రిరేఽశ్రూణి…’ అని. ‘తత్తు మిథ్యా ప్రలప్తమ్’ (మిథ్యగా మిగిలిన ఆ మాట) అనే మాట సముద్రతీరంలో విభీషణుడు శరణు కోరిన సమయంలో రాముడు చేసిన లంకారాజ్యాభిషేకాన్ని గుర్తుచేస్తుంది; అప్పుడు రాముడు అతనిని సముద్రజలంతో అభిషేకించాడు. అంగదుని ముందుంచడం కూడా అర్థవంతం — సుగ్రీవుని తరువాత అతడే వానరరాజ్యానికి వారసుడు. నీల నలుల పేర్లు తీసుకోవడం సేతునిర్మాణాన్ని గుర్తుచేస్తుంది; ఆ సేతువు ద్వారానే తిరిగి వెళ్ళడం సాధ్యం. ఋక్షరాజు జాంబవంతుడు, గోలాంగూలాధిపతి గవాక్షుడు, హనుమంతుని తండ్రి కేసరి, సంపాతి — అందరూ క్రమంగా లెక్కించబడ్డారు; రాముడు ఎవరి సేవనూ మరచిపోడు. ‘మిత్రకార్యమ్’ అనే పదంతో అతడు వానరుల సహాయాన్ని మైత్రి ఫలంగా భావిస్తాడు, ఋణంగా కాదు. ముప్పయ్యవ శ్లోకం రెండు అర్ధభాగాలదే కానీ రెండు వాక్యాలను కలుపుతుంది — రాముని అనుమతి, వానరులు వినడం. వానరుల కన్నీళ్ళు వారి ప్రేమకు ప్రమాణం — వారు రాముని విడిచి వెళ్ళాలనుకోరు, అనుమతి విన్నా ఏడుస్తూనే ఉంటారు. దీనితో వానరుల సహాయం కేవలం రాజాజ్ఞతో కాదు, హృదయంతో కూడా చేయబడిందని తెలుస్తుంది.

అప్పుడు సైన్యాలన్నిటినీ నిలబెట్టి గద చేతబట్టిన విభీషణుడు రాఘవుడు ఉన్న చోటికి త్వరగా వచ్చాడు. నీలాంజనపు రాశి వంటి అతడు త్వరగా వస్తుండడం చూసి వానరులందరూ ‘ఇతడు రావణపుత్రుడు’ అని భావించి పారిపోయారు. విభీషణుని వర్ణం ఇంద్రజిత్తులాగే నల్లనిది, అతడూ రాక్షసుడే, కాబట్టి భ్రాంతి సహజమైనది. ఈ ప్రసంగం తరువాతి సర్గకు భూమిక — అక్కడ సుగ్రీవుడు, అంగదుడు, జాంబవంతుడు ఈ భ్రాంతిని నివారిస్తారు, తరువాత గరుడుడు వస్తాడు. వానరుల భయపు లోతు ఇక్కడ సూచించబడుతుంది — ఇంద్రజిత్తు పేరు మాత్రంతోనే వారు పారిపోతారు.

கொடிய அம்புக் கட்டால் கட்டுண்ட தசரதனின் மைந்தர்கள் இருவரும் நாகங்கள் போலப் பெருமூச்சுவிட்டபடி, குருதியில் நனைந்து கிடந்தனர். சுக்ரீவனோடு கூடிய பெருவலிமையுடைய சிறந்த வானரர்கள் அனைவரும் மகாத்மாக்களான அவர்கள் இருவரையும் சூழ்ந்து சோகத்தில் மூழ்கி நின்றனர். இதற்கிடையில் வீரமுடைய ராமன் அம்புகளால் கட்டுண்டிருந்தும் தன் உறுதியாலும் மனவலிமையாலும் உணர்வு பெற்றான். பின்னர் குருதியோடு அமர்ந்தபடி கிடந்த, அம்புகள் ஆழப் பதிந்த, வாடிய முகமுடைய தம்பியைக் கண்டு, வேதனையுற்ற அவன் புலம்பினான். ராமன் உணர்வு பெறுவது அவனுடைய ஆன்ம வலிமையின் பயன் — ‘உறுதியாலும் மனவலிமையாலும்’ என்று கவிஞர் காரணத்தைத் தெளிவாகச் சொல்கிறார். உடல் கட்டுண்டிருக்கிறது, ஆனால் மனம் உறுதியானது; ஆகவே அவன் முதலில் உணர்வு பெறுகிறான். லக்ஷ்மணனோ இன்னும் மயங்கியிருக்கிறான், அவனுடைய முகம் வாடியிருக்கிறது. உணர்வு பெற்ற ராமனின் முதல் சிந்தனை தன் நிலையைப் பற்றியதல்ல, தம்பியின் நிலையைப் பற்றியது — இது அவனுடைய உடன்பிறப்புப் பாசத்தின் ஆழத்தைக் காட்டுகிறது. ‘ஆழப் பதிந்த’ என்ற சொல் லக்ஷ்மணனின் உடலில் அம்புகள் ஆழமாகப் புகுந்தன என்று குறிக்கிறது. வானரர்களின் சோகமும் வருணிக்கப்படுகிறது; இதனால் தலைவன்மீது அவர்களுக்குள்ள பற்று வெளிப்படுகிறது. ‘நாகங்கள் போலப் பெருமூச்சுவிட்டபடி’ என்ற உவமை முந்தைய சர்க்கத்திலிருந்து தொடர்கிறது; அது நாகபாசத்தையும் நினைவூட்டுகிறது.

‘போரில் வெல்லப்பட்டுக் கிடக்கும் தம்பியை இன்று காணும் எனக்கு, சீதை கிடைத்தாலும் உயிர் இருந்தாலும் என்ன பயன்? மனிதர் உலகில் தேடினால் சீதைக்கு நிகரான பெண் கிடைக்கக்கூடும்; ஆனால் லக்ஷ்மணனுக்கு நிகரான உடன்பிறப்பும், அமைச்சனும், போர்த்துணைவனும் கிடைக்கமாட்டான். சுமித்திரையின் மகிழ்ச்சியை வளர்ப்பவன் உயிர்நீத்திருந்தால், வானரர்கள் பார்த்துக்கொண்டிருக்கவே நான் என் உயிரை விட்டுவிடுவேன். தாய் கௌசல்யையிடம் என்ன சொல்வேன்? கைகேயியிடம் என்ன சொல்வேன்? மகனைக் காண ஏங்கும் அன்னை சுமித்திரையிடம் எப்படிச் சொல்வேன்? கன்றை இழந்த பசு போல நடுங்கும், அன்றில் பறவை போலத் துடிக்கும் அவளை, அவனில்லாமல் நான் சென்றால், எப்படித் தேற்றுவேன்? புகழ்பெற்ற சத்ருக்னனிடமும் பரதனிடமும் — “என்னோடு காட்டுக்கு வந்தான்; அவனில்லாமல் நான் வந்துவிட்டேன்” என்று எப்படிச் சொல்வேன்? அன்னை சுமித்திரை செய்யும் பழிப்பை என்னால் தாங்க முடியாது; இங்கேயே உடலை விட்டுவிடுவேன்; வாழ எனக்கு மனமில்லை.’ இங்கே ராமனின் சொல் புகழ்பெற்றது — ‘சீதைக்கு நிகரான பெண் கிடைக்கலாம், லக்ஷ்மணனுக்கு நிகரான உடன்பிறப்பு கிடைக்கமாட்டான்.’ இது சீதையை இழிவுபடுத்துவதல்ல; சோகத்தின் மிகுதியால் சொல்லப்பட்டது; இங்கே உடன்பிறப்புப் பாசமே முதன்மையானது. ‘ஸாம்பராயிக:’ (போர்த்துணைவன்) என்ற சொல்லால் லக்ஷ்மணன் போரில் துணைவன் என்பது தனித்துச் சொல்லப்படுகிறது. தாய்மாரைப் பற்றிய கவலை ராமனின் கடமையுணர்வைக் காட்டுகிறது — முந்தைய சர்க்கத்தில் சீதை கௌசல்யையைப் பற்றிக் கவலைப்பட்டது போல, இவன் தன் துயரைவிடத் தாய்மாரின் துயரையே அதிகம் நினைக்கிறான். ‘கன்றை இழந்து நடுங்கும்’ என்ற உவமை கன்றில்லாத பசுவின் நிலையை நினைவூட்டுகிறது. சுமித்திரையின் பழிப்பு தனித்து அச்சமூட்டுவது; ஏனெனில் அவளே லக்ஷ்மணனை ராமனோடு காட்டுக்கு அனுப்பினாள். கைகேயியின் பெயரும் எடுத்துக்கொள்ளப்படுகிறது — ராமனின் மனத்தில் அவள்மீது வெறுப்பு இல்லை; அவளும் தாயே. ராமனின் இந்தச் சோகம் அவனுடைய மனித முகத்தை வெளிப்படுத்துகிறது — அவதாரமாயினும் அவன் மனிதனைப் போலத் துயரத்தை அனுபவிக்கிறான். ‘உயிரை விட்டுவிடுவேன்’ என்ற சொல் நம்பிக்கையிழப்பின் உச்சம்; ஆனால் ‘இருந்தால்’ என்ற சொல்லால் அவன் இன்னும் ஐயத்தை வைத்திருக்கிறான் — லக்ஷ்மணன் உயிர்நீத்தானோ இல்லையோ என்று.

‘தீவினை செய்த, இழிந்த என்னைச் சீ! எனக்காகவே இந்த லக்ஷ்மணன் உயிர்நீத்தவன் போல அம்புப் படுக்கையில் விழுந்து கிடக்கிறான். லக்ஷ்மணா, மிகவும் மனம் தளர்ந்த என்னை நீ எப்போதும் தேற்றுவாய்; இன்று உயிரிழந்தவன் போல வேதனையுற்ற என்னிடம் பேச முடியாதவனாக இருக்கிறாய். இன்று போரில் யாரால் பல ராக்ஷசர்கள் நிலத்தில் வீழ்த்தப்பட்டார்களோ, அதே நிலத்தில் சூரனான நீ மெல்ல வீழ்த்தப்பட்டுக் கிடக்கிறாய். குருதி வழியும் உடலுடன் இந்த அம்புப் படுக்கையில் கிடக்கும் நீ, அம்புகளாலேயே ஆனவனாய், மறையும் சூரியன் போல ஒளிர்கிறாய். அம்புகள் உயிர்நிலைகளைத் தாக்கியதால் நீ இங்கே பேச முடியவில்லை; வலியால் பேசாத உன் உள்ளம் உன் கண்களின் சிவப்பால் தெரிகிறது. பேரொளியுடைய அவன் காட்டுக்குச் செல்லும் என்னைப் பின்தொடர்ந்தது போலவே, நானும் இவனை யமனுலகுக்குப் பின்தொடர்வேன். தன் உறவினர்களுக்கு அன்பனும் எப்போதும் என்னைப் பின்பற்றியவனுமான அவன், இழிந்த என்னுடைய தவறான நெறிகளால் இந்த நிலையை அடைந்தான். மிகவும் சினங்கொண்டிருந்தபோதும் வீரனான லக்ஷ்மணன் கடுஞ்சொல்லையோ இன்னாச்சொல்லையோ ஒருபோதும் எனக்குக் கேட்கச் செய்ததாக எனக்கு நினைவில்லை. ஒரே வேகத்தில் ஐந்நூறு அம்புகளை எய்த இந்த லக்ஷ்மணன் அம்பிலும் அஸ்திரங்களிலும் கார்த்தவீர்யனைவிட மேலானவன். மகாத்மாவான இந்திரனின் அஸ்திரங்களையும் தன் அஸ்திரங்களால் அழிக்கக்கூடியவனும், விலையுயர்ந்த படுக்கைக்கு உரியவனுமான இவன் கொல்லப்பட்டுத் தரையில் கிடக்கிறான்.’ இந்தப் பகுதியில் லக்ஷ்மணனின் மூன்று குணங்கள் புகழப்படுகின்றன — தேற்றும் தன்மை, பின்பற்றும் தன்மை, அஸ்திரப் பராக்கிரமம். ‘கடுஞ்சொல்லையோ இன்னாச்சொல்லையோ கேட்கச் செய்யவில்லை’ என்ற சொல் லக்ஷ்மணனின் பணிவுக்கு உச்சமான சான்று — சினங்கொண்டிருந்தபோதும் அவன் அண்ணனிடம் கசப்பாகப் பேசவில்லை. ராமன் தன்னைத் ‘தீவினை செய்த இழிந்தவன்’ என்று பழித்துக்கொள்கிறான்; ஏனெனில் தன்னாலேயே தம்பி காட்டுக்கு வந்தான். ‘மறையும் சூரியன்’ என்ற உவமை — சிவந்த நிறமுடைய சூரியன் மறையும்போது ஒளிர்வது போலக் குருதியில் நனைந்த லக்ஷ்மணன். கார்த்தவீர்யார்ஜுனன் ஆயிரம் கைகளுடைய புகழ்பெற்ற வில்லாளி; அவனைவிட மேலானவன் என்பது புகழ்ச்சி. ‘சனை:’ (மெல்ல) என்ற சொல் அச்சுப் பதிப்பில் உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘பரை:’ (பகைவர்களால்) என்று இருந்தாலும். ‘மனம் தளர்ந்த என்னை நீ எப்போதும் தேற்றுவாய்’ என்ற சொல்லால் காட்டுவாசத்தின் எல்லா நிகழ்ச்சிகளும் நினைவுகூரப்படுகின்றன — சீதை கவரப்பட்டபோதும், ஜடாயுவின் மரணத்தின்போதும், பம்பைக் கரையிலும் லக்ஷ்மணனே ராமனைத் தேற்றினான். இன்று அவனே மௌனமாக இருக்கிறான்; ஆகவே ராமனின் துயரம் இரட்டிப்பு. ‘வலியால் பேசாத’ என்ற வருணனை நுட்பமானது — லக்ஷ்மணனால் பேச முடியவில்லை; ஆனால் அவனுடைய கண்களின் சிவப்பு அவனுடைய வேதனையைச் சொல்கிறது. ‘அவன் என்னைப் பின்தொடர்ந்தது போல நானும் அவனைப் பின்தொடர்வேன்’ என்ற உறுதிமொழி உடன்பிறப்பு அறத்தின் பரஸ்பரத்தைக் காட்டுகிறது. அம்பு அஸ்திர வித்தையில் லக்ஷ்மணனின் மேன்மை மீண்டும் மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது; இதனால் அவனுடைய வீழ்ச்சியின் வியப்பு மிகுகிறது — இப்படிப்பட்ட வீரனும் மாயையால் வீழ்த்தப்பட்டான். ‘விலையுயர்ந்த படுக்கைக்கு உரியவன்’ என்ற சொல்லில் அரசகுமாரனின் சுகவாழ்வின் நினைவும், தரையில் கிடப்பதோடு அதன் முரணும் உள்ளன.

‘விபீஷணனை ராக்ஷசர்களின் அரசனாக நான் ஆக்கவில்லை; ஆகவே நான் சொன்ன அந்தச் சொல் பொய்யாகி என்னை எரிக்கும், ஐயமில்லை. சுக்ரீவா, இந்த நொடியிலேயே நீ இங்கிருந்து திரும்பிச் செல்ல வேண்டும்; அரசே, நானில்லாமல் நீ இருப்பதாக எண்ணி ராவணன் உன்னை வெல்ல முயல்வான். சுக்ரீவா, அங்கதனை முன்னிட்டு, படையோடும் தளவாடங்களோடும், நீலனோடும் நளனோடும் கடலைக் கடந்து செல். மற்றவர்களால் செய்ய முடியாத மிகப் பெரிய செயல் போரில் செய்யப்பட்டது; கரடிகளின் அரசனாலும் கோலாங்கூலர்களின் தலைவனாலும் நான் மகிழ்கிறேன். அங்கதன், மைந்தன், த்விவிதன் ஆகியோரால் செயல் செய்யப்பட்டது; கேசரியாலும் சம்பாதியாலும் கொடிய போர் புரியப்பட்டது. கவயன், கவாக்ஷன், சரபன், கஜன் ஆகியோராலும், எனக்காக உயிரைத் துறக்கத் துணிந்த மற்ற வானரர்களாலும் போர் புரியப்பட்டது. சுக்ரீவா, மனிதர்களால் விதியைக் கடக்க முடியாது. தோழனாலோ நண்பனாலோ எது மிக அதிகமாகச் செய்ய முடியுமோ, அதையெல்லாம் தர்மத்துக்கு அஞ்சும் நீ செய்துவிட்டாய். வானரருள் காளைகளே, இந்த நட்புக் கடமை உங்களால் செய்யப்பட்டது; என் விடைபெற்று நீங்கள் அனைவரும் விரும்பியபடி செல்லலாம்.’ அவனுடைய புலம்பலைக் கேட்ட வானரர்கள் அனைவரும் சிவந்த கண்களிலிருந்து கண்ணீர் பெருக்கினர். இந்தப் பகுதியில் ராமனின் நன்றியுணர்வே முதன்மையானது — சோக நேரத்திலும் அவன் ஒவ்வொரு துணைவனின் பெயரையும் சொல்லி நன்றி கூறுகிறான். விபீஷணனுக்கான உறுதிமொழி நிறைவேறாதது அவனுடைய மனத்தில் எரிச்சல் — சத்தியத்தில் உறுதியான ராமனுக்குச் சொல் பொய்ப்பது சாவைவிடப் பெருந்துயரம். சுக்ரீவனின் பாதுகாப்பைப் பற்றிய கவலையும் தெரிகிறது — வலுவிழந்த சுக்ரீவனை ராவணன் தாக்கக்கூடும் என்று. ‘விதியைக் கடக்க முடியாது’ என்ற ராமனின் ஒப்புதல் அவனுடைய மனிதத் தன்மையைக் குறிக்கிறது. முப்பத்தொன்றாம் சுலோகம் ஓர் அரை மட்டுமே — ‘வர்தயாஞ்சக்ரிரே(அ)ச்ரூணி…’ என்பது. ‘நான் சொன்ன அந்தச் சொல் பொய்யாகி’ என்ற சொல், கடற்கரையில் விபீஷணன் அடைக்கலம் புகுந்தபோது ராமன் செய்த இலங்கை அரசுக்கான முடிசூட்டை நினைவூட்டுகிறது; அப்போது ராமன் அவனுக்குக் கடல்நீரால் அபிஷேகம் செய்திருந்தான். அங்கதனை முன்னிறுத்துவதும் பொருள் உடையது — சுக்ரீவனுக்குப் பின் அவனே வானர அரசின் வாரிசு. நீலன், நளன் ஆகியோரின் பெயர்களைச் சொல்வது அணை கட்டியதை நினைவூட்டுகிறது; அந்த அணையாலேயே திரும்பிச் செல்வது இயலும். கரடிகளின் அரசன் ஜாம்பவான், கோலாங்கூலர்களின் தலைவன் கவாக்ஷன், அனுமனின் தந்தை கேசரி, சம்பாதி என அனைவரும் வரிசையாக எண்ணப்படுகின்றனர் — ராமன் எவருடைய தொண்டையும் மறப்பதில்லை. ‘நட்புக் கடமை’ என்ற சொல்லால் அவன் வானரர்களின் உதவியை நட்பின் பயனாகக் கருதுகிறான், கடனாக அல்ல. முப்பதாம் சுலோகம் இரண்டு அரைகள் கொண்டது, ஆனால் இரண்டு வாக்கியங்களை இணைக்கிறது — ராமனின் விடை, வானரர்கள் கேட்டது. வானரர்களின் கண்ணீர் அவர்களுடைய அன்புக்குச் சான்று — அவர்கள் ராமனை விட்டுச் செல்ல விரும்பவில்லை; விடையைக் கேட்டும் அழுகிறார்கள். இதனால் வானரர்களின் உதவி அரச ஆணையால் மட்டுமல்ல, நெஞ்சாரவும் செய்யப்பட்டது என்று அறியப்படுகிறது.

பின்னர் எல்லாப் படைப்பிரிவுகளையும் நிலைநிறுத்திவிட்டு, கையில் கதையுடன் விபீஷணன் ராகவன் இருந்த இடத்துக்கு விரைந்து வந்தான். கருமை மைக்குவியல் போன்ற அவன் விரைந்து வருவதைக் கண்டு வானரர்கள் அனைவரும் ‘இவன் ராவணி’ என்று எண்ணி ஓடினர். விபீஷணனின் நிறம் இந்திரஜித்தைப் போலக் கரியது; அவனும் ராக்ஷசனே; ஆகவே இந்தக் குழப்பம் இயல்பானது. இந்த நிகழ்ச்சி அடுத்த சர்க்கத்துக்கு முன்னுரை — அங்கே சுக்ரீவனும் அங்கதனும் ஜாம்பவானும் இந்தக் குழப்பத்தைத் தீர்ப்பார்கள்; அதன்பின் கருடன் வருவான். வானரர்களின் அச்சத்தின் ஆழம் இங்கே குறிக்கப்படுகிறது — இந்திரஜித்தின் பெயரைக் கேட்டாலே அவர்கள் ஓடுகிறார்கள்.

ಘೋರ ಬಾಣಬಂಧನದಿಂದ ಬದ್ಧರಾದ ದಶರಥಪುತ್ರರು ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಮಲಗಿದ್ದರು. ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಮಹಾಬಲರಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಆ ಮಹಾತ್ಮರನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಮನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಸ್ಥೈರ್ಯದಿಂದಲೂ ಸತ್ತ್ವಬಲದಿಂದಲೂ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು. ಆಗ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಕುಸಿದುಬಿದ್ದಿದ್ದ, ಬಾಣಗಳು ಆಳವಾಗಿ ನಾಟಿದ್ದ, ದೀನಮುಖನಾದ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕಂಡು ಆತುರನಾದ ಅವನು ವಿಲಪಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಎಚ್ಚರ ಅವನ ಆತ್ಮಬಲದ ಫಲ — ‘ಸ್ಥೈರ್ಯದಿಂದಲೂ ಸತ್ತ್ವಯೋಗದಿಂದಲೂ’ ಎಂದು ಕವಿ ಕಾರಣವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶರೀರ ಬದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ದೃಢ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೇ ಮೊದಲು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಇನ್ನೂ ಮೂರ್ಛಿತ, ಅವನ ಮುಖ ದೀನ. ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ರಾಮನ ಮೊದಲ ಯೋಚನೆ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ, ತಮ್ಮನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ — ಇದು ಅವನ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದ ಆಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಗಾಢಮರ್ಪಿತ’ ಎಂಬ ಪದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳು ಆಳವಾಗಿ ಹೊಕ್ಕಿವೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಶೋಕವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಒಡೆಯನ ಮೇಲಿನ ಅವರ ಭಕ್ತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಿಂದ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ, ನಾಗಪಾಶವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತು ಮಲಗಿರುವ ತಮ್ಮನನ್ನು ಇಂದು ನೋಡುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಸೀತೆ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ, ಜೀವದಿಂದಲಾದರೂ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಿದರೆ ಸೀತೆಗೆ ಸಮಾನಳಾದ ಸ್ತ್ರೀ ಸಿಗಬಹುದು; ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ತಮ್ಮ, ಸಚಿವ, ಯುದ್ಧಸಹಾಯಕ ಸಿಗಲಾರನು. ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನು ಪಂಚತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ವಾನರರು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ನಾನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆಯುವೆನು. ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಏನು ಹೇಳಲಿ, ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಏನು ಹೇಳಲಿ? ಮಗನನ್ನು ನೋಡಲು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿರುವ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆಗೆ ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಿ? ಕರುವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ನಡುಗುವ ಹಸುವಿನಂತೆ, ಕುರರಿಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ನಡುಗುತ್ತಿರುವ ಅವಳನ್ನು, ಅವನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಹೋದರೆ, ಹೇಗೆ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲಿ? ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೂ ಭರತನಿಗೂ “ನನ್ನೊಡನೆ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದವನು, ಅವನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಬಂದೆ” ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಿ? ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ಮಾಡುವ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆ; ಇಲ್ಲಿಯೇ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯುವೆನು, ಬದುಕಲು ನನಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ‘ಸೀತೆಗೆ ಸಮಾನಳಾದ ಸ್ತ್ರೀ ಸಿಗಬಹುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ತಮ್ಮ ಸಿಗಲಾರ’. ಇದು ಸೀತೆಯ ಅವಮಾನವಲ್ಲ, ಶೋಕದ ಅತಿಶಯದಿಂದ ಹೇಳಿದ ಮಾತು; ಇಲ್ಲಿ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹವೇ ಪ್ರಧಾನ. ‘ಸಾಂಪರಾಯಿಕ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾಯಂದಿರ ಚಿಂತೆ ರಾಮನ ಕರ್ತವ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ದುಃಖಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವನು ತಾಯಂದಿರ ದುಃಖವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದಂತೆ. ‘ವಿವತ್ಸಾಂ ವೇಪಮಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಕರುವಿಲ್ಲದ ಹಸುವಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆಕ್ಷೇಪ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಯಕಾರಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ರಾಮನೊಡನೆ ವನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದವಳು. ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೆಸರನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ — ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವಳ ಬಗ್ಗೆ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲ, ಅವಳೂ ತಾಯಿಯೇ. ರಾಮನ ಈ ಶೋಕ ಅವನ ಮಾನವೀಯ ಮುಖವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ಅವತಾರನಾದರೂ ಅವನು ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರಿತ್ಯಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯಹಂ ಪ್ರಾಣಾನ್’ (ನಾನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆಯುವೆನು) ಎಂಬ ಮಾತು ನಿರಾಶೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ, ಆದರೆ ‘ಯದಿ’ (ಆಗಿದ್ದರೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಸಂಶಯ ಉಳಿದಿದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪಂಚತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂದು.

‘ದುಷ್ಕೃತ್ಯವೆಸಗಿದ ಅನಾರ್ಯನಾದ ನನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ, ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಈ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪ್ರಾಣ ಹೋದವನಂತೆ ಶರತಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಅತಿ ವಿಷಣ್ಣನಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಯಾವಾಗಲೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ; ಇಂದು ಪ್ರಾಣ ಹೋದವನಂತಿರುವ ನೀನು ಆರ್ತನಾದ ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಲಾರೆ. ಯಾರಿಂದ ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದರೋ, ಆ ಶೂರನಾದ ನೀನು ಅದೇ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮೆಲ್ಲನೆ ಹತನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದೀಯೆ. ಈ ಶರತಲ್ಪದಲ್ಲಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಮಲಗಿರುವ, ಬಾಣಮಯನಾದ ನೀನು ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳು ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲಾರೆ; ನೋವಿನಿಂದ ಮಾತನಾಡಲಾಗದಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನ ಭಾವವನ್ನು ಕಣ್ಣುಗಳ ಕೆಂಪು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದೆ. ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಂತೆಯೇ ನಾನೂ ಇವನನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವೆನು. ಬಂಧುಜನರಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದ, ಯಾವಾಗಲೂ ನನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ಅನಾರ್ಯನಾದ ನನ್ನ ದುರ್ನೀತಿಯಿಂದ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ಅತಿಯಾಗಿ ಕೋಪಗೊಂಡಾಗಲೂ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎಂದಾದರೂ ಕಠೋರವಾದ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ನನಗೆ ಕೇಳಿಸಿದ್ದು ನನಗೆ ನೆನಪಿಲ್ಲ. ಒಂದೇ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಐನೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಣಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯನಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದವನು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶಕ್ರನ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ತನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ನಾಶಮಾಡಬಲ್ಲ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸಿಗೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ ಇವನು ಹತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವ ಸ್ವಭಾವ, ಅನುಸರಣೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರಪರಾಕ್ರಮ. ‘ಕಠೋರವಾದ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಸಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿನಯಕ್ಕೆ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣ — ಕೋಪಗೊಂಡಾಗಲೂ ಅವನು ಅಣ್ಣನೊಡನೆ ಕಟುವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ‘ದುಷ್ಕೃತ್ಯವೆಸಗಿದ ಅನಾರ್ಯ’ ಎಂದು ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ತಮ್ಮನು ವನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ‘ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಅಸ್ತಮಯದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪಾದ ಸೂರ್ಯನು ಹೊಳೆಯುವಂತೆ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ. ಕಾರ್ತವೀರ್ಯಾರ್ಜುನ ಸಹಸ್ರಬಾಹು, ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಧನುರ್ಧಾರಿ; ಅವನಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲು ಎಂಬುದು ಸ್ತುತಿ. ‘ಶನೈಃ’ (ಮೆಲ್ಲನೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿದೆ, ಆದರೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಪರೈಃ’ (ಶತ್ರುಗಳಿಂದ) ಎಂದಿದೆ. ‘ಅತಿ ವಿಷಣ್ಣನಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಯಾವಾಗಲೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವನವಾಸದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಸಂಗಗಳೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತವೆ — ಸೀತಾಪಹರಣದಲ್ಲಿ, ಜಟಾಯುವಿನ ಮರಣದಲ್ಲಿ, ಪಂಪಾತೀರದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ರಾಮನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ಇಂದು ಅವನೇ ಮೌನಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ದುಃಖ ಇಮ್ಮಡಿ. ‘ನೋವಿನಿಂದ ಮಾತನಾಡಲಾಗದವನ’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಾತನಾಡಲಾರ, ಆದರೆ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳ ಕೆಂಪು ಅವನ ವೇದನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಂತೆ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವೆನು’ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಭ್ರಾತೃಧರ್ಮದ ಪರಸ್ಪರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಣಾಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಪತನದ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಇಂತಹ ವೀರನೂ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟನು. ‘ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸಿಗೆಗೆ ಯೋಗ್ಯ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜಕುಮಾರನ ಸುಖದ ನೆನಪು ಮತ್ತು ನೆಲದ ಮೇಲಿನ ಶಯನದ ವೈರುಧ್ಯವಿದೆ.

‘ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ನಾನು ಅರಸನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನನ್ನ ಸುಳ್ಳಾದ ಮಾತು ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವ, ಈ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಬೇಕು; ರಾಜನೇ, ನನ್ನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನೆಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಭಾವಿಸಿ ರಾವಣನು ನಿನ್ನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುವನು. ಅಂಗದನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ, ಪರಿವಾರದೊಡನೆ, ನೀಲ-ನಲರೊಡನೆ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟು, ಸುಗ್ರೀವ. ಇತರರಿಗೆ ದುಷ್ಕರವಾದ ಅತಿ ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಋಕ್ಷರಾಜನಿಂದಲೂ ಗೋಲಾಂಗೂಲಾಧಿಪನಿಂದಲೂ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಅಂಗದನೂ ಮೈಂದನೂ ದ್ವಿವಿದನೂ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದರು; ಕೇಸರಿಯೂ ಸಂಪಾತಿಯೂ ಘೋರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಗವಯ, ಗವಾಕ್ಷ, ಶರಭ, ಗಜ ಮತ್ತು ನನಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಪಣವಿಟ್ಟ ಇತರ ವಾನರರು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಸುಗ್ರೀವ, ಮಾನವರಿಂದ ದೈವವನ್ನು ಮೀರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಒಬ್ಬ ಸ್ನೇಹಿತನಾಗಲೀ ಹಿತೈಷಿಯಾಗಲೀ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಪರಮವಾದುದನ್ನೆಲ್ಲ ಧರ್ಮಭೀರುವಾದ ನೀನು ಮಾಡಿರುವೆ. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ನೀವು ಈ ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೀರಿ; ನನ್ನ ಅನುಮತಿಯೊಡನೆ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಇಷ್ಟಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬಹುದು.’ ಅವನ ಆ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿದ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಕಪ್ಪಲ್ಲದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದರು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಪ್ರಧಾನ — ಶೋಕದ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸಹಾಯಕನ ಹೆಸರನ್ನೂ ಹೇಳಿ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಈಡೇರದಿರುವುದು ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ — ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಮಾತು ವಿಫಲವಾಗುವುದು ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖ. ಸುಗ್ರೀವನ ರಕ್ಷಣೆಯ ಚಿಂತೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ದುರ್ಬಲನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾವಣನು ಆಕ್ರಮಿಸಬಹುದು ಎಂದು. ‘ದೈವವನ್ನು ಮೀರಲಾಗದು’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಅವನ ಮಾನುಷಭಾವದ ಸೂಚಕ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದೇ ಅರ್ಧದ್ದು — ‘ವರ್ತಯಾಂಚಕ್ರಿರೇಽಶ್ರೂಣಿ…’ ಎಂಬುದು. ‘ತತ್ತು ಮಿಥ್ಯಾ ಪ್ರಲಪ್ತಮ್’ (ಆ ಸುಳ್ಳಾದ ಮಾತು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಶರಣಾಗತನಾದಾಗ ರಾಮನು ಮಾಡಿದ ಲಂಕಾರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಆಗ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಸಮುದ್ರಜಲದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದ್ದನು. ಅಂಗದನನ್ನು ಮುಂದಿಡುವುದೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಸುಗ್ರೀವನ ಅನಂತರ ಅವನೇ ವಾನರರಾಜ್ಯದ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ. ನೀಲ-ನಲರ ಹೆಸರುಗಳು ಸೇತುನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ; ಅದೇ ಸೇತುವೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು ಸಾಧ್ಯ. ಋಕ್ಷರಾಜ ಜಾಂಬವಂತ, ಗೋಲಾಂಗೂಲಾಧಿಪ ಗವಾಕ್ಷ, ಹನುಮಂತನ ತಂದೆ ಕೇಸರಿ, ಸಂಪಾತಿ — ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ರಾಮನು ಯಾರ ಸೇವೆಯನ್ನೂ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ವಾನರರ ಸಹಾಯವನ್ನು ಮೈತ್ರಿಯ ಫಲವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಋಣವೆಂದಲ್ಲ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳದ್ದು, ಆದರೆ ಎರಡು ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ಅನುಮತಿ ಮತ್ತು ವಾನರರು ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದು. ವಾನರರ ಕಣ್ಣೀರು ಅವರ ಪ್ರೇಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ — ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅನುಮತಿ ಕೇಳಿಯೂ ಅಳುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದ ವಾನರರ ಸಹಾಯ ಕೇವಲ ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಹೃದಯದಿಂದಲೂ ಮಾಡಿದ್ದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನೂ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಿ ಗದೆಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಘವನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ತ್ವರೆಯಾಗಿ ಬಂದನು. ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ, ತ್ವರೆಯಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ‘ಇವನು ರಾವಣಪುತ್ರ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಓಡಿಹೋದರು. ವಿಭೀಷಣನ ಬಣ್ಣ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನಂತೆಯೇ ಕಪ್ಪು, ಅವನೂ ರಾಕ್ಷಸ, ಆದ್ದರಿಂದ ಭ್ರಮೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಈ ಪ್ರಸಂಗ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ — ಅಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವ, ಅಂಗದ, ಜಾಂಬವಂತರು ಈ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವರು, ಅನಂತರ ಗರುಡನು ಬರುವನು. ವಾನರರ ಭಯದ ಆಳ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಹೆಸರು ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಅವರು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ഘോരമായ ശരബന്ധനത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ദശരഥപുത്രന്മാർ സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ നിശ്വസിച്ചുകൊണ്ട് ചോരയിൽ കുളിച്ചു കിടക്കുകയായിരുന്നു. സുഗ്രീവനോടുകൂടിയ മഹാബലരായ എല്ലാ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരും ആ മഹാത്മാക്കളെ ചുറ്റി ശോകത്തിൽ മുങ്ങിനിന്നു. ഇതിനിടയിൽ വീര്യവാനായ രാമൻ, ശരങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരുന്നിട്ടും, തന്റെ സ്ഥൈര്യവും സത്ത്വബലവുംകൊണ്ട് ബോധം വീണ്ടെടുത്തു. തുടർന്ന് ചോരയിൽ കുളിച്ച്, തളർന്നുകിടക്കുന്ന, ശരങ്ങൾ ആഴത്തിൽ തറച്ച, ദീനമുഖനായ സഹോദരനെ കണ്ട് ആതുരനായ അവൻ വിലപിച്ചു. രാമന്റെ ബോധോദയം അവന്റെ ആത്മബലത്തിന്റെ ഫലമാണ് — ‘സ്ഥൈര്യംകൊണ്ടും സത്ത്വയോഗംകൊണ്ടും’ എന്നു കവി കാരണം വ്യക്തമായി പറയുന്നു. ശരീരം ബന്ധിതമാണ്, എന്നാൽ മനസ്സ് ദൃഢമാണ്; അതിനാൽ അവൻ ആദ്യം ബോധം വീണ്ടെടുക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണനോ ഇപ്പോഴും ബോധമറ്റുകിടക്കുന്നു; അവന്റെ മുഖം ദീനമാണ്. ഉണർന്ന രാമന്റെ ആദ്യചിന്ത സ്വന്തം ദശയല്ല, സഹോദരന്റെ ദശയാണ് — ഇത് അവന്റെ ഭ്രാതൃസ്നേഹത്തിന്റെ ആഴം കാണിക്കുന്നു. ‘ഗാഢമർപ്പിതം’ (ആഴത്തിൽ തറച്ച) എന്ന പദം ലക്ഷ്മണന്റെ ശരീരത്തിൽ ബാണങ്ങൾ ആഴത്തിൽ തുളച്ചുകയറിയിരിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ശോകവും വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ സ്വാമിയിലുള്ള അവരുടെ ഭക്തി പ്രകാശിക്കുന്നു. ‘സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ നിശ്വസിക്കുന്ന’ എന്ന ഉപമ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽനിന്നു തുടരുന്നതാണ്; നാഗപാശത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നതും.

‘യുദ്ധത്തിൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ടു കിടക്കുന്ന സഹോദരനെ ഇന്നു കാണുന്ന എനിക്ക് സീതയെ വീണ്ടെടുത്തിട്ടോ ജീവിച്ചിട്ടോ എന്തു പ്രയോജനം? മനുഷ്യലോകത്തിൽ തിരഞ്ഞാൽ സീതയ്ക്കു തുല്യയായ ഒരു സ്ത്രീയെ ലഭിച്ചേക്കാം; എന്നാൽ ലക്ഷ്മണനു തുല്യനായ, മന്ത്രിയും യുദ്ധസഹായിയുമായ ഒരു സഹോദരനെ ലഭിക്കില്ല. സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്നവൻ മരണം പ്രാപിച്ചുവെങ്കിൽ വാനരന്മാർ നോക്കിനിൽക്കെ ഞാൻ പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കും. അമ്മ കൗസല്യയോടു ഞാൻ എന്തു പറയും? കൈകേയിയോട് എന്തു പറയും? പുത്രനെ കാണാൻ കൊതിക്കുന്ന അമ്മ സുമിത്രയോട് എങ്ങനെ പറയും? കിടാവു നഷ്ടപ്പെട്ട് വിറയ്ക്കുന്ന പശുവിനെപ്പോലെ, കുരരപ്പക്ഷിയെപ്പോലെ വിറയ്ക്കുന്ന അവളെ, അവനില്ലാതെ ഞാൻ ചെന്നാൽ, എങ്ങനെ ആശ്വസിപ്പിക്കും? യശസ്വിയായ ശത്രുഘ്നനോടും ഭരതനോടും ഞാൻ എങ്ങനെ പറയും — “അവൻ എന്നോടൊപ്പം കാട്ടിലേക്കു പോന്നു; അവനില്ലാതെ ഞാൻ മടങ്ങിവന്നു” എന്ന്? അമ്മ സുമിത്രയുടെ കുറ്റപ്പെടുത്തൽ സഹിക്കാൻ എനിക്കാവില്ല; ഇവിടെത്തന്നെ ഞാൻ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കും; ജീവിക്കാൻ എനിക്ക് ഉത്സാഹമില്ല.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വാക്കു പ്രസിദ്ധമാണ് — ‘സീതയ്ക്കു തുല്യയായ സ്ത്രീയെ ലഭിച്ചേക്കാം, ലക്ഷ്മണനു തുല്യനായ സഹോദരനെ ലഭിക്കില്ല.’ ഇതു സീതയെ അവമാനിക്കലല്ല, ശോകത്തിന്റെ ആധിക്യത്താൽ പറഞ്ഞതാണ്; ഇവിടെ ഭ്രാതൃസ്നേഹമാണു പ്രധാനം. ‘സാമ്പരായികൻ’ എന്ന പദത്താൽ ലക്ഷ്മണൻ യുദ്ധത്തിൽ സഹായി എന്നു പ്രത്യേകം പറയപ്പെടുന്നു. അമ്മമാരെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത രാമന്റെ കർത്തവ്യബോധം കാണിക്കുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സീത കൗസല്യയെ ഓർത്തതുപോലെ, സ്വന്തം ദുഃഖത്തെക്കാൾ അമ്മമാരുടെ ദുഃഖമാണ് അവൻ ചിന്തിക്കുന്നത്. ‘കിടാവു നഷ്ടപ്പെട്ട് വിറയ്ക്കുന്ന’ എന്ന ഉപമ കിടാവില്ലാത്ത തള്ളപ്പശുവിന്റെ ദശയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. സുമിത്രയുടെ കുറ്റപ്പെടുത്തലാണ് പ്രത്യേകിച്ചും ഭയപ്പെടുത്തുന്നത്, കാരണം അവൾതന്നെയാണ് ലക്ഷ്മണനെ രാമനോടൊപ്പം കാട്ടിലേക്കയച്ചത്. കൈകേയിയുടെ പേരും എടുത്തുപറയുന്നു — രാമന്റെ മനസ്സിൽ അവളോടു വിദ്വേഷമില്ല; അവളും അമ്മതന്നെ. രാമന്റെ ഈ ശോകം അവന്റെ മാനുഷികവശം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു — അവതാരമായിട്ടും അവൻ മനുഷ്യനെപ്പോലെ ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു. ‘ഞാൻ പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കും’ എന്ന വാക്ക് നിരാശയുടെ പരകോടിയാണ്; എന്നാൽ ‘എങ്കിൽ’ എന്ന പദത്താൽ അവൻ ഇപ്പോഴും സംശയം നിലനിർത്തുന്നു — ലക്ഷ്മണൻ മരിച്ചുവോ ഇല്ലയോ എന്ന്.

‘ദുഷ്കർമിയും അനാര്യനുമായ ഞാൻ നിന്ദ്യൻതന്നെ! എന്നുമൂലമാണല്ലോ ഈ ലക്ഷ്മണൻ ജീവനറ്റവനെപ്പോലെ ശരശയ്യയിൽ വീണുകിടക്കുന്നത്. ലക്ഷ്മണാ, അത്യന്തം വിഷണ്ണനായ എന്നെ നീ എന്നും ആശ്വസിപ്പിക്കാറുണ്ടായിരുന്നു; ഇന്നു ജീവനറ്റ നിനക്ക് ആർത്തനായ എന്നോടു സംസാരിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ അനേകം രാക്ഷസന്മാരെ ആർ ഭൂമിയിൽ കൊന്നുവീഴ്ത്തിയോ, ആ ശൂരനായ നീ അതേ ഭൂമിയിൽ പതുക്കെ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു. ഈ ശരശയ്യയിൽ ചോരയിൽ കുളിച്ച്, ശരങ്ങൾ നിറഞ്ഞു കിടക്കുന്ന നീ അസ്തമിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ബാണങ്ങൾ മർമങ്ങളിൽ ഏറ്റതിനാൽ നിനക്കിവിടെ സംസാരിക്കാനാവുന്നില്ല; വേദനകൊണ്ടു മിണ്ടാനാവാത്ത നിന്റെ ഭാവം കണ്ണുകളിലെ ചുവപ്പിനാൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കാട്ടിലേക്കു പോകുന്ന എന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ പിന്തുടർന്നതുപോലെ ഞാനും അവനെ യമലോകത്തിലേക്കു പിന്തുടരും. ബന്ധുജനങ്ങൾക്കു പ്രിയനും എന്നും എന്നെ അനുസരിച്ചവനുമായ അവൻ അനാര്യനായ എന്റെ ദുർനയങ്ങൾകൊണ്ട് ഈ അവസ്ഥയിലെത്തി. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായിരുന്നപ്പോൾപോലും വീരനായ ലക്ഷ്മണൻ പരുഷമോ അപ്രിയമോ ആയ ഒരു വാക്ക് എന്നെ കേൾപ്പിച്ചതായി എനിക്ക് ഓർമയില്ല. ഒറ്റ ആവേഗത്തിൽ അഞ്ഞൂറു ബാണങ്ങൾ എയ്ത ഈ ലക്ഷ്മണൻ ധനുർവിദ്യയിൽ കാർത്തവീര്യനെക്കാളും മികച്ചവനാണ്. മഹാത്മാവായ ശക്രന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെപ്പോലും സ്വന്തം അസ്ത്രങ്ങളാൽ നശിപ്പിക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻ, വിലയേറിയ ശയ്യയ്ക്ക് അർഹനായ ഇവൻ, ഭൂമിയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു.’ ഈ ഭാഗത്ത് ലക്ഷ്മണന്റെ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു — ആശ്വസിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവ്, അനുസരണ, അസ്ത്രപരാക്രമം. ‘പരുഷമോ അപ്രിയമോ കേൾപ്പിച്ചിട്ടില്ല’ എന്ന വാക്ക് ലക്ഷ്മണന്റെ വിനയത്തിന്റെ പരമമായ തെളിവാണ് — ക്രുദ്ധനായിരിക്കുമ്പോഴും അവൻ ജ്യേഷ്ഠനോടു കയ്പായൊന്നും പറഞ്ഞില്ല. രാമൻ തന്നെത്തന്നെ ‘ദുഷ്കർമിയും അനാര്യനും’ എന്നു നിന്ദിക്കുന്നു, കാരണം അവൻ നിമിത്തമാണ് സഹോദരൻ കാട്ടിലേക്കു പോയത്. ‘അസ്തമിക്കുന്ന സൂര്യൻ’ എന്ന ഉപമ — അസ്തമയത്തിൽ ചുവന്ന സൂര്യൻ ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ ചോരയിൽ കുളിച്ച ലക്ഷ്മണൻ. ആയിരം കൈകളുള്ള കാർത്തവീര്യാർജുനൻ പ്രസിദ്ധനായ ധനുർധരനാണ്; അവനെക്കാളും മികച്ചവൻ എന്നാണു സ്തുതി. ‘ശനൈഃ’ (പതുക്കെ) എന്ന പദം മുദ്രിതപാഠത്തിലുണ്ട്, സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘പരൈഃ’ (ശത്രുക്കളാൽ) എന്നാണെങ്കിലും. ‘അത്യന്തം വിഷണ്ണനായ എന്നെ നീ എന്നും ആശ്വസിപ്പിക്കാറുണ്ടായിരുന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ വനവാസത്തിലെ എല്ലാ സന്ദർഭങ്ങളും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു — സീതാപഹരണത്തിലും ജടായുവിന്റെ മരണത്തിലും പമ്പാതീരത്തും ലക്ഷ്മണൻതന്നെയാണ് രാമനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചത്. ഇന്ന് അവൻതന്നെ മൗനിയാണ്; അതിനാൽ രാമന്റെ ദുഃഖം ഇരട്ടിയാണ്. ‘വേദനകൊണ്ടു മിണ്ടാനാവാത്ത’ എന്ന വർണന സൂക്ഷ്മമാണ് — ലക്ഷ്മണനു സംസാരിക്കാനാവില്ല, എന്നാൽ അവന്റെ കണ്ണുകളിലെ ചുവപ്പ് അവന്റെ വേദന പറയുന്നു. ‘അവൻ എന്നെ പിന്തുടർന്നതുപോലെ ഞാൻ അവനെ പിന്തുടരും’ എന്ന പ്രതിജ്ഞ ഭ്രാതൃധർമത്തിന്റെ പരസ്പരതയെ കാണിക്കുന്നു. ധനുർവിദ്യയിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ശ്രേഷ്ഠത വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നു; അതിലൂടെ അവന്റെ പതനത്തിന്റെ ആശ്ചര്യം വർധിക്കുന്നു — ഇത്തരമൊരു വീരൻപോലും മായയാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. ‘വിലയേറിയ ശയ്യയ്ക്ക് അർഹൻ’ എന്ന വാക്കിൽ രാജകുമാരന്റെ സുഖത്തിന്റെ ഓർമയും നിലത്തുകിടക്കുന്നതിന്റെ വിരോധവുമുണ്ട്.

‘രാക്ഷസരാജ്യത്തിൽ വിഭീഷണനെ ഞാൻ രാജാവാക്കിയില്ല എന്നതുകൊണ്ട്, ഞാൻ പറഞ്ഞ ആ വാക്കു വ്യർഥമായത് എന്നെ ദഹിപ്പിക്കും, സംശയമില്ല. സുഗ്രീവാ, ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ നീ ഇവിടെനിന്നു മടങ്ങിപ്പോകണം; രാജാവേ, ഞാനില്ലാത്തവനായി നിന്നെ കണ്ട് രാവണൻ നിന്നെ ആക്രമിക്കും. സുഗ്രീവാ, അംഗദനെ മുന്നിൽ നിർത്തി സൈന്യത്തോടും പരിവാരത്തോടും നീലനോടും നളനോടുംകൂടി സാഗരം കടക്കുക. മറ്റുള്ളവർക്കു ദുഷ്കരമായ അതിമഹത്തായ കർമം യുദ്ധത്തിൽ ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു; ഋക്ഷരാജനിലും ഗോലാംഗൂലാധിപനിലും ഞാൻ സന്തുഷ്ടനാണ്. അംഗദനും മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും കർമം ചെയ്തു; കേസരിയും സമ്പാതിയും ഘോരയുദ്ധം ചെയ്തു. ഗവയനും ഗവാക്ഷനും ശരഭനും ഗജനും എനിക്കുവേണ്ടി ജീവൻ ത്യജിക്കാൻ തയ്യാറായ മറ്റു വാനരന്മാരും യുദ്ധം ചെയ്തു. സുഗ്രീവാ, മനുഷ്യർക്കു ദൈവത്തെ മറികടക്കാനാവില്ല. ഒരു സഖാവിനോ സുഹൃത്തിനോ ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന പരമമായതെല്ലാം ധർമഭീരുവായ നീ ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു. വാനരശ്രേഷ്ഠരേ, നിങ്ങൾ ഈ മിത്രകാര്യം ചെയ്തുതീർത്തു; ഞാൻ അനുവദിക്കുന്നു, നിങ്ങൾക്കെല്ലാം ഇഷ്ടംപോലെ പോകാം.’ അവന്റെ ആ വിലാപം കേട്ട വാനരന്മാരെല്ലാം ചുവന്ന കണ്ണുകളിൽനിന്നു കണ്ണീരൊഴുക്കി. ഈ ഭാഗത്ത് രാമന്റെ കൃതജ്ഞതയാണു പ്രധാനം — ശോകസമയത്തും ഓരോ സഹായിയുടെയും പേരെടുത്തു പറഞ്ഞ് അവൻ നന്ദി അറിയിക്കുന്നു. വിഭീഷണനോടുള്ള പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റാത്തത് അവന്റെ മനസ്സിൽ ദാഹമാണ് — സത്യപ്രതിജ്ഞനായ രാമനു വാക്കിന്റെ വൈഫല്യം മരണത്തെക്കാൾ വലിയ ദുഃഖമാണ്. സുഗ്രീവന്റെ രക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയും കാണാം — ദുർബലനായ സുഗ്രീവനെ രാവണൻ ആക്രമിച്ചേക്കും എന്ന്. ‘ദൈവത്തെ മറികടക്കാനാവില്ല’ എന്ന രാമന്റെ സ്വീകാരം അവന്റെ മാനുഷഭാവത്തിന്റെ സൂചകമാണ്. മുപ്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകം ഒരു അർധം മാത്രമുള്ളതാണ് — ‘വർതയാംചക്രിരേഽശ്രൂണി…’ എന്നത്. ‘ആ വാക്കു വ്യർഥമായത്’ എന്ന വാക്ക് സമുദ്രതീരത്ത് വിഭീഷണൻ ശരണം പ്രാപിച്ചപ്പോൾ രാമൻ നടത്തിയ ലങ്കാരാജ്യാഭിഷേകത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അന്ന് രാമൻ സമുദ്രജലംകൊണ്ട് അവനെ അഭിഷേകം ചെയ്തിരുന്നു. അംഗദനെ മുന്നിൽ നിർത്തുന്നതും അർഥവത്താണ് — സുഗ്രീവനുശേഷം അവനാണ് വാനരരാജ്യത്തിന്റെ അവകാശി. നീലന്റെയും നളന്റെയും പേരുകൾ എടുത്തുപറയുന്നത് സേതുനിർമാണത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ആ സേതുവിലൂടെത്തന്നെയാണ് മടക്കയാത്ര സാധ്യമാകുന്നത്. ഋക്ഷരാജനായ ജാംബവാൻ, ഗോലാംഗൂലാധിപനായ ഗവാക്ഷൻ, ഹനുമാന്റെ പിതാവായ കേസരി, സമ്പാതി — എല്ലാവരെയും ക്രമമായി എണ്ണിപ്പറയുന്നു; രാമൻ ആരുടെയും സേവനം മറക്കുന്നില്ല. ‘മിത്രകാര്യം’ എന്ന പദത്താൽ വാനരന്മാരുടെ സഹായം മൈത്രിയുടെ ഫലമായാണ്, കടമായല്ല, അവൻ കാണുന്നത്. മുപ്പതാം ശ്ലോകം രണ്ട് അർധങ്ങളുള്ളതാണെങ്കിലും രണ്ടു വാക്യങ്ങളെ യോജിപ്പിക്കുന്നു — രാമന്റെ അനുമതിയും വാനരന്മാരുടെ ശ്രവണവും. വാനരന്മാരുടെ കണ്ണീർ അവരുടെ പ്രേമത്തിനു തെളിവാണ് — രാമനെ ഉപേക്ഷിച്ചുപോകാൻ അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; അനുമതി കേട്ടിട്ടും അവർ കരയുകതന്നെ ചെയ്യുന്നു. ഇതിൽനിന്ന് വാനരന്മാരുടെ സഹായം രാജാജ്ഞകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ഹൃദയംകൊണ്ടും ചെയ്തതാണെന്ന് അറിയാം.

തുടർന്ന് എല്ലാ സൈന്യങ്ങളെയും നിലയുറപ്പിച്ചശേഷം ഗദയേന്തിയ വിഭീഷണൻ രാഘവനുള്ളിടത്തേക്കു വേഗത്തിൽ വന്നു. നീലാഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെ കറുത്ത്, വേഗത്തിൽ വരുന്ന അവനെ കണ്ട് ‘ഇതു രാവണിയാണ്’ എന്നു കരുതി വാനരന്മാരെല്ലാം ഓടിപ്പോയി. വിഭീഷണന്റെ നിറം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റേതുപോലെ കറുപ്പാണ്; അവനും രാക്ഷസനാണ്; അതിനാൽ ഈ ഭ്രമം സ്വാഭാവികമാണ്. ഈ സന്ദർഭം അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ആമുഖമാണ് — അവിടെ സുഗ്രീവനും അംഗദനും ജാംബവാനും ഈ ഭ്രമം നീക്കും; പിന്നീട് ഗരുഡൻ വരും. വാനരന്മാരുടെ ഭയത്തിന്റെ ആഴം ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പേരു കേൾക്കുമ്പോൾത്തന്നെ അവർ ഓടിപ്പോകുന്നു.

Bound by that terrible bond of arrows, the two sons of Daśaratha lay drenched in blood, breathing like serpents. All the foremost monkeys, with mighty Sugrīva, stood around the two great heroes, overwhelmed with grief. Meanwhile valiant Rāma, fettered though he was by the arrows, came to his senses through his firmness and strength of spirit. Seeing his brother lying there, bloodied, deeply pierced, his face pale and wretched, he lamented in anguish. Rāma's waking is the fruit of his inner strength, and the poet names its cause plainly — his firmness and strength of spirit: his body was bound, but his mind was steady, and so he was the first to recover. Lakṣmaṇa was still unconscious, his face wan, the arrows driven deep into his body. Rāma's first thought on waking is not for himself but for his brother, which shows how deep his love for him ran. The monkeys' grief is described too, revealing their devotion to their master, and the image of the two brothers breathing like serpents, carried over from the previous sarga, recalls the serpent-noose that binds them.

"What use is Sītā to me, even if I win her back, or life itself, when today I see my brother lying beaten in battle? Search the world of mortals and a woman equal to Sītā could be found, but never a brother like Lakṣmaṇa, my counsellor and comrade in war. If the joy of Sumitrā has gone back to the elements, I will give up my life here, before the monkeys' eyes. What shall I say to my mother Kausalyā, and what to Kaikeyī? How shall I face mother Sumitrā, who longs to see her son? How shall I comfort her, trembling like a cow robbed of her calf, crying like an osprey, if I go back without him? How shall I tell Śatrughna and glorious Bharata, 'He went to the forest with me, and I have come back without him'? I could not bear mother Sumitrā's reproaches. I will give up my body here; I have no heart to live." Rāma's words here are famous — a woman like Sītā might be found, but not a brother like Lakṣmaṇa. They are no slight to Sītā but the excess of grief speaking; love for his brother is what fills him. "Comrade in war" singles out Lakṣmaṇa as his helper in battle. His thought for the mothers shows his sense of duty: he thinks of their sorrow even more than his own, as Sītā in the previous sarga thought of Kausalyā's. The cow robbed of her calf recalls a mother bereft. Sumitrā's reproach is what he dreads most, for it was she who sent Lakṣmaṇa to the forest with Rāma. He names Kaikeyī too; there is no hatred for her in his mind — she too is his mother. This grief reveals Rāma's human side: though he is an incarnation of the divine, he suffers like a man. His vow to give up his life is the depth of despair, yet the word "if" shows that he still does not know whether Lakṣmaṇa is really dead.

"Shame on me, a wrongdoer, ignoble, for whose sake Lakṣmaṇa lies fallen on a bed of arrows as though lifeless! You always comforted me, Lakṣmaṇa, when I was most downcast; now, your life gone, you cannot speak to me in my distress. On the very ground where today you killed so many rākṣasas in battle, you now lie, my hero, struck down yourself. Lying on this bed of arrows, streaming with blood, turned into a mass of arrows, you shine like the sun as it goes down. With your vitals pierced by arrows you cannot speak, but though pain keeps you silent, the redness of your eyes tells what you feel. As that radiant one followed me when I went to the forest, so I will follow him to the house of Yama. He who loved his kin and was always devoted to me has come to this through the folly of an ignoble man like me. I cannot remember ever hearing a harsh or unkind word from heroic Lakṣmaṇa, not even when he was very angry. He could loose five hundred arrows in a single burst; in archery he surpassed even Kārtavīrya. He could destroy with his own weapons the weapons even of great Indra — and he lies dead on the ground, he who deserved the finest of beds." Three of Lakṣmaṇa's virtues are praised here: his comforting, his devotion and his prowess with weapons. That Rāma never heard a harsh word from him, even in anger, is the highest proof of his humility. Rāma calls himself a wrongdoer and ignoble because it was for his sake that his brother went to the forest. The setting sun, red as it goes down, is the image for Lakṣmaṇa red with blood. Kārtavīrya Arjuna, the thousand-armed, was a famous archer, and to surpass him is high praise. "You always comforted me" calls up every scene of the exile — when Sītā was carried off, when Jaṭāyu died, on the shores of Pampā — it was always Lakṣmaṇa who consoled Rāma; today he is silent, and Rāma's grief is doubled. The detail of the red eyes is subtle: Lakṣmaṇa cannot speak, but his eyes tell his pain. "As he followed me, so I will follow him" shows the give and take of brotherly duty. His mastery of arms is stressed again and again to heighten the wonder of his fall — even such a hero brought down by illusion — and the costly bed a prince deserves stands against the bare ground he lies on.

"And that promise I made, which now proves idle, will surely burn me: I have not made Vibhīṣaṇa king of the rākṣasas. Sugrīva, you must go back from here this very moment; thinking you are without me, Rāvaṇa will overpower you, my king. Put Aṅgada at your head and cross the ocean with your army and your followers, with Nīla and Nala. A very great deed has been done in battle, one that no one else could have done. I am grateful to the king of the bears and to the lord of the apes. Aṅgada has done great deeds, and Mainda and Dvivida; Kesarin and Sampāti fought a terrible fight; Gavaya, Gavākṣa, Śarabha, Gaja and other monkeys fought for my sake without a thought for their lives. But men cannot overstep fate, Sugrīva. Whatever the utmost a companion or a friend could do, you have done it all, you who fear to stray from dharma. You have done the work of friendship, bulls among monkeys; you all have my leave to go wherever you wish." All the monkeys who heard his lament shed tears from their tawny eyes. Gratitude is foremost here: even in his grief Rāma thanks each helper by name. His unkept promise to Vibhīṣaṇa burns him, for to Rāma, true to his word, a failed promise is worse than death. That promise recalls how, on the seashore when Vibhīṣaṇa came for refuge, Rāma had consecrated him king of Laṅkā with the water of the sea. He worries too for Sugrīva's safety, fearing Rāvaṇa will fall on him once he is weakened. His admission that men cannot overstep fate shows his human side. Aṅgada is put in front because after Sugrīva he is heir to the monkey kingdom, and Nīla and Nala are named because they built the bridge by which the army can return. The king of the bears is Jāmbavān, the lord of the apes Gavākṣa, and Kesarin is Hanumān's father; Rāma forgets no one's service. He calls their help "the work of friendship," the fruit of friendship, not a debt. And the monkeys' tears prove their love: they do not want to leave Rāma, and even hearing his leave they only weep, which shows their help came not from a king's command alone but from their hearts.

Then Vibhīṣaṇa, having set all the troops in their places, came hurrying, mace in hand, to where Rāghava was. Seeing him hurrying towards them, dark as a heap of black collyrium, all the monkeys fled, thinking he was Rāvaṇa's son. Vibhīṣaṇa was as dark as Indrajit and a rākṣasa too, so the mistake was natural, and it shows how deep the monkeys' fear ran: at the mere thought of Indrajit they ran. This scene prepares for the next sarga, where Sugrīva, Aṅgada and Jāmbavān will clear up the mistake, and then Garuḍa will come.