भर्तारं निहतं लक्ष्मणं च महाबलं दृष्ट्वा शोककर्शिता सीता भृशं करुणं विललाप — ‘ये लाक्षणिकाः माम् ‘‘पुत्रिणी अविधवा च भविष्यसि’’ इति ऊचुः, ते ज्ञानिनः अद्य रामे हते सर्वे अनृतवादिनः जाताः। ये मां यज्वनः महिषीं सत्रिणः पत्नीं च ऊचुः, ते अपि अद्य अनृतवादिनः। ये मां वीराणां पार्थिवानां पत्नीषु भर्तृपूजितां विदुः, ते अपि अनृतवादिनः। ये कार्तान्तिकाः द्विजाः संश्रवणे मां शुभाम् ऊचुः, ते अपि अद्य रामे हते अनृतवादिनः।’ अस्य भागस्य विशेषता ‘तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः’ इति चतुर्वारम् आवृत्तः उत्तरार्धः। एषा आवृत्तिः शोकस्य लयम् इव निर्माति — यथा शोकार्ता स्त्री एकम् एव वाक्यं पुनः पुनः वदति। सीता स्वस्य दुःखं ज्योतिषशास्त्रस्य वैफल्येन व्यक्तं करोति — यत् सर्वैः शास्त्रज्ञैः उक्तं, तत् अद्य मिथ्या जातम्। ‘यज्वनः महिषी’, ‘सत्रिणः पत्नी’ इति पदाभ्यां रामस्य यज्ञकर्तृत्वं सूच्यते — सः धर्मात्मा राजा यज्ञान् करिष्यति इति तेषां भविष्यवाणी आसीत्। ‘पुत्रिणी’ इति वचनम् अपि अत्र स्मरणीयं, यतः सीतायाः पुत्रौ अग्रे जनिष्येते; अतः वस्तुतः ज्ञानिनां वचनं न मिथ्या, केवलं सीता इदानीं तत् न जानाति। एषा विडम्बना वाचकस्य आश्वासनम्।

‘यैः पादयोः पद्मैः कुलस्त्रियः पतिभिः नरेन्द्रैः सह आधिराज्ये अभिषिच्यन्ते, तानि पद्मानि मम पादयोः सन्ति। यैः अलक्षणैः भाग्यदुर्लभाः नार्यः वैधव्यं यान्ति, तानि अहं हतलक्षणा पश्यन्ती अपि आत्मनि न पश्यामि। स्त्रीणां लक्षणैः उक्तानि पद्मानि सत्यनामानि, तानि अद्य रामे निहते मम वितथानि भवन्ति। मम केशाः सूक्ष्माः समाः नीलाः, भ्रुवौ असंहते, जङ्घे वृत्ते अरोमके, दन्ताः अविरलाः। शङ्खे नेत्रे करौ पादौ गुल्फौ ऊरू च समौ चितौ; नखाः अनुवृत्ताः स्निग्धाः, अङ्गुलयः समाः। स्तनौ अविरलौ पीनौ मग्नचूचुकौ; नाभिः मग्ना उत्सेधनी च, पार्श्वे उरः च चितम्। मम वर्णः मणिनिभः, अङ्गरुहाणि मृदूनि; द्वादशभिः शुभलक्षणैः प्रतिष्ठितां मां ते ऊचुः। समग्रयवम् अच्छिद्रं वर्णवत् पाणिपादं मम, ‘मन्दस्मिता’ इति च कन्यालाक्षणिकाः मां विदुः। कृतान्तकुशलैः ब्राह्मणैः पतिना सह मम आधिराज्ये अभिषेकः उक्तः, तत् सर्वम् अद्य वितथीकृतम्।’ एषः भागः सामुद्रिकशास्त्रस्य प्राचीनं प्रमाणम् — स्त्रीणां शरीरलक्षणैः तासां भाग्यं निर्दिश्यते स्म। सीता स्वस्य शरीरं शास्त्रदृष्ट्या परीक्षते, न अभिमानेन — सा पृच्छति यत् एतानि लक्षणानि सन्ति चेत्, कथं वैधव्यम्? अस्य प्रश्नस्य उत्तरं त्रिजटा दास्यति — लक्षणानि न मिथ्या, रामः जीवति एव। ‘हतलक्षणा’ इति आत्मनिन्दा — सा स्वयं मन्यते यत् तस्याः लक्षणानि निष्फलानि। ‘आधिराज्येऽभिषेकः’ इति वचनं विशेषतः करुणं, यतः अयोध्यायां रामस्य अभिषेकः एव विघ्नितः आसीत्, ततः वनवासः आरब्धः। अत्र वर्णितानि लक्षणानि केवलं सौन्दर्यस्य न, अपितु सौभाग्यस्य चिह्नानि मन्यन्ते — पादयोः पद्मरेखाः राजमहिषीत्वं, पाणिपादयोः यवरेखाः समृद्धिं, मग्ना नाभिः दीर्घायुष्यं च सूचयन्ति इति शास्त्रम्। ‘द्वादशभिः प्रतिष्ठिताम्’ इति वचनेन शास्त्रे परिगणितानां द्वादशानां शुभलक्षणानां पूर्णता सूच्यते। सीता कन्यावस्थायां जनकस्य गृहे यत् श्रुतवती, तत् अद्य स्मरति — एषा स्मृतिः तस्याः शैशवस्य आशाः दर्शयति। ‘सत्यनामानि पद्मानि’ इति वचने श्लेषः — पद्मम् इति नाम लक्ष्म्याः अपि, अतः तानि पद्मानि लक्ष्मीम् एव सूचयन्ति। विधवात्वस्य लक्षणानि सा स्वशरीरे अन्विष्यति, न लभते च — एषः अन्वेषः एव तस्याः अन्तःस्थितां आशां सूचयति।

‘जनस्थानं शोधयित्वा, मम प्रवृत्तिम् उपलभ्य, अक्षोभ्यं सागरं तीर्त्वा च इमौ भ्रातरौ गोष्पदे हतौ। राघवौ वारुणम् आग्नेयम् ऐन्द्रं वायव्यं ब्रह्मशिरः च अस्त्रं प्रत्यपद्येताम्; तथापि वासवोपमौ मम नाथौ, अनाथायाः मम, अदृश्यमानेन मायया रणे निहतौ। राघवस्य दृष्टिपथं प्राप्य रिपुः, यद्यपि मनोजवः स्यात्, जीवन् न प्रतिनिवर्तेत। कालस्य अतिभारः नास्ति, कृतान्तः च सुदुर्जयः, यत्र रामः भ्रात्रा सह युधि निपातितः शेते। न अहं तथा रामं महारथं लक्ष्मणम् आत्मानं जननीं वा शोचामि, यथा तपस्विनीं श्वश्रूम्। सा हि नित्यं चिन्तयते — ‘‘कदा समाप्तव्रतम् आगतं रामं, सीतां लक्ष्मणं च द्रक्ष्यामि?’’’ ‘गोष्पदे हतौ’ इति लोकोक्तिः — यः महासागरं तरति, सः गोष्पदे निमज्जति इति। सीतायाः शोकः अत्र आत्मकेन्द्रितः न; सा पत्युः अपेक्षया अपि श्वश्र्वाः कौसल्यायाः दुःखं चिन्तयति। एतत् तस्याः उदारतायाः परमं प्रमाणम्। अस्त्राणां सूची रामस्य दिव्यशक्तिं स्मारयति — सः मानुषः अपि देवानाम् अस्त्राणि जानाति। ‘अदृश्यमानेन’ इति पदं सीतायाः मुखे न्याय्यम् आक्षेपं करोति — सम्मुखयुद्धे रामः कदापि न पराजितः स्यात्, केवलं मायया वञ्चितः। ‘कालस्य अतिभारः नास्ति’ इति वाक्ये दैवस्य सर्वशक्तिमत्ता स्वीक्रियते। सीता रामस्य पराक्रमं क्रमेण स्मरति — जनस्थानस्य शोधनम्, सीतायाः वार्तायाः लाभः, समुद्रस्य तरणम्। एतानि सर्वाणि महाकार्याणि कृत्वा अन्ते लघुना प्रकारेण पतनम् इति तस्याः आश्चर्यम्। ‘मम नाथौ’ इति वचने लक्ष्मणः अपि तस्याः रक्षकः इति स्वीक्रियते। कौसल्यायाः वर्णने ‘तपस्विनी’ इति विशेषणं — पुत्रवियोगेन सा तपस्विनी इव कृशा जाता। सीता श्वश्र्वाः आशां स्मरति — ‘कदा द्रक्ष्यामि’ इति प्रतीक्षा यस्याः जीवनस्य आधारः।

परिदेवयमानां तां सीतां राक्षसी त्रिजटा अब्रवीत् — ‘देवि, मा विषादं कृथाः, अयं तव भर्ता जीवति। यथा इमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ जीवतः, तत् महान्ति सदृशानि कारणानि वक्ष्यामि। निहते पतौ युधि योधानां मुखानि कोपपरीतानि हर्षपर्युत्सुकानि च न भवन्ति। वैदेहि, इदं पुष्पकं नाम दिव्यं विमानं, यदि एतौ गतजीवितौ, तर्हि त्वां न धारयेत्। हतवीरप्रधाना सेना हि गतोत्साहा निरुद्यमा संख्येषु हतकर्णा नौः इव जले भ्रमति। इयं पुनः सेना असम्भ्रान्ता निरुद्विग्ना, तपस्विनि, काकुत्स्थौ रक्षति; एतत् मया प्रीत्या निवेदितम्। सा त्वं सुखोदयैः अनुमानैः सुविस्रब्धा भव; अहतौ काकुत्स्थौ पश्य; स्नेहात् एतत् ते ब्रवीमि। मैथिलि, मया पूर्वम् अनृतं न उक्तं, न च वक्ष्यामि; तव चारित्रसुखशीलत्वात् त्वं मम मनः प्रविष्टा असि। सेन्द्रैः सुरासुरैः अपि इमौ रणे जेतुं न शक्यौ; तादृशं दर्शनं दृष्ट्वा मया तव उदीरितम्। इदं सुमहत् चित्रं पश्य — शरैः विसंज्ञौ पतितौ अपि एतौ लक्ष्मीः न विमुञ्चति। प्रायेण गतसत्त्वानां गतायुषां पुरुषाणां वक्त्रेषु परं वैकृतं दृश्यते। अतः जनकात्मजे, रामलक्ष्मणयोः अर्थे शोकं दुःखं मोहं च त्यज; अद्य अजीवितुं न शक्यम्।’ त्रिजटायाः आश्वासनं शुद्धेन तर्केण निबद्धम् — प्रत्यक्षलक्षणानि, दिव्यविमानस्य नियमः, सेनायाः व्यवहारः, मुखस्य कान्तिः च। राक्षसी अपि सा सत्यवादिनी, सीतायाः शीलेन मोहिता। ‘हतकर्णा नौः’ इति उपमा सुन्दरी — कर्णधारहीना नौका दिशं विना भ्रमति, तथा नायकहीना सेना। एतत् आश्वासनं पूर्वसर्गे विभीषणेन सुग्रीवं प्रति उक्तेन वचनेन सदृशम् — उभौ अपि ‘लक्ष्मीः न मुञ्चति’ इति चिह्नम् एव प्रमाणं मन्येते। अत्र कविः राक्षसजातौ अपि सज्जनानां सद्भावं दर्शयति। अस्याः युक्तेः क्रमः अपि ध्यातव्यः। प्रथमं सा साक्षात् निश्चयं वदति — ‘भर्ता जीवति’; ततः कारणानि प्रतिजानीते; ततः एकैकं कारणं विवृणोति। प्रथमं कारणं योधानां मुखानि — यदि नायकः हतः, तर्हि सैनिकाः शोकेन म्लानाः भवन्ति, न कोपेन उत्साहेन च युक्ताः। द्वितीयं पुष्पकस्य दिव्यता — एतत् विमानं विधवां स्त्रियं न वहति इति प्रसिद्धिः। तृतीयं सेनायाः स्थैर्यम् — वानरसेना न पलायिता, अपितु रक्षायां तत्परा। चतुर्थं मुखस्य कान्तिः — मृतानां मुखं विकृतं भवति, एतयोः तु लक्ष्मीः दृश्यते। अन्ते सा स्वस्य सत्यवादित्वं प्रमाणीकरोति, सीतायाः प्रति स्नेहं च प्रकटयति। एषः क्रमः प्रमाणशास्त्रस्य अनुमानरीतिम् अनुसरति — ‘अनुमानैः सुखोदयैः’ इति सा स्वयं वदति। ‘नाद्य शक्यमजीवितुम्’ इति अन्तिमं वाक्यं द्व्यर्थकम् — रामलक्ष्मणौ मृतौ इति न शक्यम्, सीतया अपि जीवनं त्यक्तुं न शक्यम्।

सुरसुतोपमा मैथिली सीता तस्याः वचनं श्रुत्वा कृताञ्जलिः ‘एवम् अस्तु’ इति ताम् उवाच। मनोजवं तत् पुष्पकं विमानं संनिवर्त्य दीना सीता त्रिजटया सह लङ्काम् एव प्रवेशिता। ततः त्रिजटया सार्धं पुष्पकात् अवरुह्य सा राक्षसीभिः अशोकवनिकाम् एव प्रवेशिता। राक्षसेन्द्रस्य बहुवृक्षखण्डां विहारभूमिं प्रविश्य सीता राजपुत्रौ सम्प्रेक्ष्य संचिन्त्य च परं विषादं समुपाजगाम। सीतायाः ‘एवम् अस्तु’ इति उत्तरं विश्वासस्य न, प्रार्थनायाः सूचकम् — सा त्रिजटायाः वचनं सत्यं भवतु इति कामयते। अतः अन्ते पुनः विषादः — तर्कः मनः आश्वासयति, किन्तु हृदयं न सर्वथा। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः। ‘बहुवृक्षखण्डाम्’ इति विहारभूमेः सौन्दर्यं, सीतायाः दुःखेन सह विरुद्धं चित्रं निर्माति। सर्गस्य अन्ते सीता पुनः स्वस्य बन्धनस्थानं प्राप्ता, किन्तु तस्याः मनसि आशायाः किञ्चित् बीजं त्रिजटया उप्तम्। त्रिजटायाः सहचरत्वेन सीता एकाकिनी न, एतत् अपि तस्याः सान्त्वनायाः अंशः।

భర్త హతుడవడం, మహాబలుడైన లక్ష్మణుడు హతుడవడం చూసి శోకంతో కృశించిన సీత అతి కరుణంగా విలపించింది: ‘‘‘నీవు పుత్రవతివి, సుమంగళివి అవుతావు’’ అని నాతో చెప్పిన లక్షణవేత్తలు — ఆ జ్ఞానులందరూ ఈ రోజు రాముడు హతుడవగా అసత్యవాదులయ్యారు. నన్ను యజ్ఞకర్త పట్టమహిషి అనీ, సత్రయాగాలు చేసేవాని పత్ని అనీ చెప్పినవారు కూడా ఈ రోజు అసత్యవాదులయ్యారు. వీరులైన రాజుల భార్యలలో నేను భర్తచేత పూజింపబడేదానినని ఎవరు ఎరిగారో, వారు కూడా అసత్యవాదులయ్యారు. నా విషయం విన్నప్పుడు నేను శుభలక్షణవతినని చెప్పిన జ్యోతిష్కులైన ద్విజులు కూడా ఈ రోజు రాముడు హతుడవగా అసత్యవాదులయ్యారు.’ ఈ భాగపు విశేషం ‘తేఽద్య సర్వే హతే రామే జ్ఞానినోఽనృతవాదినః’ (రాముడు హతుడవగా ఆ జ్ఞానులందరూ ఈ రోజు అసత్యవాదులయ్యారు) అనే ఉత్తరార్ధం నాలుగుసార్లు పునరావృతం కావడం. ఈ పునరావృత్తి శోకపు లయను సృష్టిస్తుంది — శోకార్తురాలైన స్త్రీ ఒకే వాక్యాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ అన్నట్లు. సీత తన దుఃఖాన్ని జ్యోతిషశాస్త్రపు వైఫల్యం ద్వారా వ్యక్తం చేస్తుంది — శాస్త్రజ్ఞులందరూ చెప్పినది ఈ రోజు మిథ్య అయింది. ‘యజ్వనః మహిషీ’ (యజ్ఞకర్త పట్టమహిషి), ‘సత్రిణః పత్నీ’ (సత్రయాగకర్త పత్ని) అనే పదాలతో రాముని యజ్ఞకర్తృత్వం సూచించబడుతుంది — ఆ ధర్మాత్ముడైన రాజు యజ్ఞాలు చేస్తాడని వారి భవిష్యవాణి. ‘పుత్రవతి’ అనే మాటను కూడా ఇక్కడ గుర్తుంచుకోవాలి, ఎందుకంటే సీతకు ముందు ఇద్దరు పుత్రులు పుడతారు; కాబట్టి నిజానికి జ్ఞానుల మాట మిథ్య కాదు, ఇప్పుడు సీతకు అది తెలియదు అంతే. ఈ వ్యంగ్యం పాఠకునికి ఊరట.

‘ఏ పాదపద్మరేఖలతో కులస్త్రీలు రాజులైన తమ భర్తలతో కలిసి సామ్రాజ్యంలో అభిషిక్తులవుతారో, ఆ పద్మాలు నా పాదాలలో ఉన్నాయి. ఏ అపలక్షణాలతో భాగ్యహీనలైన స్త్రీలు వైధవ్యం పొందుతారో, లక్షణాలు వ్యర్థమైన నేను ఎంత వెతికినా అవి నాలో కనిపించవు. స్త్రీలక్షణ శాస్త్రాలలో చెప్పబడిన పద్మాలు సత్యనామాలు గలవి, అవి ఈ రోజు రాముడు హతుడవగా నాకు వ్యర్థమవుతున్నాయి. నా కేశాలు సన్నగా, సమానంగా, నల్లగా ఉన్నాయి; కనుబొమలు కలిసి ఉండవు; పిక్కలు గుండ్రంగా, రోమరహితంగా ఉన్నాయి; దంతాలు ఎడమ లేకుండా ఉన్నాయి. కణతలు, కన్నులు, చేతులు, పాదాలు, చీలమండలు, తొడలు సమంగా, నిండుగా ఉన్నాయి; గోళ్ళు గుండ్రంగా, నునుపుగా ఉన్నాయి, వేళ్ళు సమంగా ఉన్నాయి. స్తనాలు ఎడమ లేకుండా, బలిసి, లోతైన చూచుకాలతో ఉన్నాయి; నాభి లోతుగా, చుట్టూ ఎత్తుగా ఉంది; పార్శ్వాలూ వక్షమూ నిండుగా ఉన్నాయి. నా వర్ణం మణిలా ప్రకాశిస్తుంది, శరీరరోమాలు మృదువైనవి; పన్నెండు శుభలక్షణాలతో ప్రతిష్ఠితురాలనని వారు నాతో చెప్పారు. నా చేతులూ పాదాలూ నిండైన యవరేఖలతో, ఎడమలు లేకుండా, మంచి వర్ణంతో ఉన్నాయి; కన్యాలక్షణవేత్తలు నన్ను ‘మందస్మిత’ (చిరునవ్వు గలది) అని ఎరిగారు. కాలజ్ఞానంలో నిపుణులైన బ్రాహ్మణులు భర్తతో కలిసి నాకు సామ్రాజ్యాభిషేకం జరుగుతుందని చెప్పారు; అదంతా ఈ రోజు వ్యర్థమైపోయింది.’ ఈ భాగం సాముద్రిక శాస్త్రానికి ప్రాచీన ప్రమాణం — స్త్రీల శరీరలక్షణాలతో వారి భాగ్యం నిర్ణయించబడేది. సీత తన శరీరాన్ని అభిమానంతో కాక శాస్త్రదృష్టితో పరీక్షిస్తుంది — ఈ లక్షణాలు ఉంటే వైధవ్యం ఎలా? అని ఆమె ప్రశ్నిస్తుంది. ఈ ప్రశ్నకు త్రిజట జవాబు ఇస్తుంది — లక్షణాలు మిథ్య కావు, రాముడు జీవించే ఉన్నాడు. ‘హతలక్షణా’ (లక్షణాలు వ్యర్థమైనది) అనేది ఆత్మనింద — తన లక్షణాలు నిష్ఫలమయ్యాయని ఆమె తానే భావిస్తుంది. ‘సామ్రాజ్యాభిషేకం’ అనే మాట విశేషంగా కరుణాజనకం, ఎందుకంటే అయోధ్యలో రాముని అభిషేకమే ఆటంకపడింది, దానితోనే వనవాసం మొదలైంది. ఇక్కడ వర్ణించిన లక్షణాలు కేవలం సౌందర్యానివి కావు, సౌభాగ్య చిహ్నాలుగా భావించబడతాయి — పాదాలలో పద్మరేఖలు పట్టమహిషిత్వాన్నీ, చేతులలో పాదాలలో యవరేఖలు సమృద్ధినీ, లోతైన నాభి దీర్ఘాయుష్యాన్నీ సూచిస్తాయని శాస్త్రం. ‘పన్నెండింటితో ప్రతిష్ఠితురాలు’ అనే మాటతో శాస్త్రంలో లెక్కించిన పన్నెండు శుభలక్షణాల సంపూర్ణత సూచించబడుతుంది. సీత కన్యగా జనకుని ఇంట్లో విన్నదానిని ఈ రోజు గుర్తుచేసుకుంటుంది — ఈ స్మృతి ఆమె బాల్యపు ఆశలను చూపుతుంది. ‘సత్యనామాని పద్మాని’ అనే మాటలో శ్లేష — పద్మ అనేది లక్ష్మి పేరు కూడా, కాబట్టి ఆ పద్మాలు లక్ష్మినే సూచిస్తాయి. వైధవ్య లక్షణాలను ఆమె తన శరీరంలో వెతుకుతుంది, అవి దొరకవు — ఈ వెతుకులాటే ఆమె అంతరంగంలో దాగిన ఆశను సూచిస్తుంది.

‘జనస్థానాన్ని గాలించి, నా జాడ తెలుసుకుని, కల్లోలపరచలేని సముద్రాన్ని దాటి ఈ సోదరులు ఆవు గిట్టంత నీటి గుంటలో హతులయ్యారు. రాఘవులిద్దరూ వారుణ, ఆగ్నేయ, ఐంద్ర, వాయవ్య, బ్రహ్మశిరస్సు అనే అస్త్రాలను పొందారు; అయినా ఇంద్రసమానులైన నా నాథులు, అనాథనైన నా నాథులు, కనిపించనివాని మాయతో రణంలో హతులయ్యారు. రాఘవుని దృష్టిపథంలోకి వచ్చిన శత్రువు మనోవేగం గలవాడైనా ప్రాణాలతో తిరిగి వెళ్ళలేడు. కాలానికి అతిభారమేదీ లేదు, కృతాంతుడు జయించరానివాడు — అందుకే రాముడు తమ్మునితో సహా యుద్ధంలో కూలి పడుకున్నాడు. నేను రాముని గురించి గానీ, మహారథుడైన లక్ష్మణుని గురించి గానీ, నా గురించి గానీ, నా తల్లి గురించి గానీ అంతగా శోకించడం లేదు, తపస్విని అయిన నా అత్తగారి గురించి శోకిస్తున్నంతగా. ఆమె నిత్యం ‘‘వ్రతం ముగించుకుని వచ్చిన రాముని, సీతను, లక్ష్మణుని ఎప్పుడు చూస్తాను?’’ అని తలుస్తూ ఉంటుంది.’ ‘గోష్పదే హతౌ’ (ఆవు గిట్టంత గుంటలో హతులయ్యారు) అనేది లోకోక్తి — మహాసముద్రాన్ని దాటినవాడు ఆవు గిట్టంత నీటిలో మునిగిపోయాడని. ఇక్కడ సీత శోకం ఆత్మకేంద్రితం కాదు; ఆమె భర్త కంటే కూడా అత్తగారైన కౌసల్య దుఃఖాన్ని తలుచుకుంటుంది. ఇది ఆమె ఉదారతకు పరమ ప్రమాణం. అస్త్రాల జాబితా రాముని దివ్యశక్తిని గుర్తుచేస్తుంది — మానవుడైనా అతనికి దేవతల అస్త్రాలు తెలుసు. ‘అదృశ్యమానేన’ (కనిపించనివాని చేత) అనే పదం సీత నోట న్యాయమైన ఆక్షేపణ చేస్తుంది — ఎదురెదురు యుద్ధంలో రాముడు ఎన్నడూ ఓడిపోయేవాడు కాదు, కేవలం మాయతో మోసపోయాడు. ‘కాలానికి అతిభారమేదీ లేదు’ అనే వాక్యంలో దైవపు సర్వశక్తిమత్త్వం అంగీకరించబడుతుంది. సీత రాముని పరాక్రమాన్ని క్రమంగా స్మరిస్తుంది — జనస్థానాన్ని గాలించడం, సీత వార్త తెలుసుకోవడం, సముద్రాన్ని దాటడం. ఈ మహాకార్యాలన్నీ చేసి చివరికి అల్పమైన రీతిలో పడిపోవడం ఆమెకు ఆశ్చర్యం. ‘మమ నాథౌ’ (నా నాథులు) అనే మాటలో లక్ష్మణుడు కూడా తనకు రక్షకుడని అంగీకరించబడుతుంది. కౌసల్య వర్ణనలో ‘తపస్వినీ’ అనే విశేషణం — పుత్రవియోగంతో ఆమె తపస్వినిలా కృశించిపోయింది. సీత అత్తగారి ఆశను గుర్తుచేసుకుంటుంది — ‘ఎప్పుడు చూస్తాను’ అనే నిరీక్షణే ఆమె జీవితానికి ఆధారం.

అలా విలపిస్తున్న ఆ సీతతో రాక్షసి త్రిజట ఇలా అన్నది: ‘దేవీ, విషాదపడకు, నీ ఈ భర్త జీవించే ఉన్నాడు. ఈ సోదరులు రామలక్ష్మణులు ఎందుకు జీవించి ఉన్నారో తగిన గొప్ప కారణాలు చెబుతాను. యుద్ధంలో పతి హతుడైతే యోధుల ముఖాలు కోపంతో నిండి, ఉత్సాహంతో ఉరకలు వేస్తూ ఉండవు. వైదేహీ, ఈ పుష్పకం అనే దివ్య విమానం, వీరిద్దరూ ప్రాణాలు కోల్పోయి ఉంటే నిన్ను మోసేది కాదు. ప్రధాన వీరుడు హతుడైన సేన ఉత్సాహం కోల్పోయి, ప్రయత్నం విడిచి, యుద్ధాలలో చుక్కాని లేని నావలా నీటిలో తిరుగుతూ ఉంటుంది. ఈ సేన మాత్రం తొట్రుపాటు లేకుండా, ఉద్వేగం లేకుండా, తపస్వినీ, కాకుత్స్థులను రక్షిస్తోంది; ఇది నేను ప్రీతితో నీకు నివేదిస్తున్నాను. కాబట్టి సుఖాన్ని కలిగించే ఈ అనుమానాలతో నీవు నిశ్చింతగా ఉండు; కాకుత్స్థులు హతులు కాలేదని చూడు; స్నేహంతో నీకు ఇది చెబుతున్నాను. మైథిలీ, నేను ఇంతకు ముందు అసత్యం చెప్పలేదు, ఇకపై చెప్పను; నీ శీలమూ నీ సుఖశీలత్వమూ వల్ల నీవు నా మనసులో ప్రవేశించావు. ఇంద్రునితో కూడిన దేవాసురులు కూడా వీరిని రణంలో జయించలేరు; అలాంటి దర్శనం చూసి నేను నీకు చెప్పాను. ఈ మహా విచిత్రాన్ని చూడు — బాణాలతో స్పృహ తప్పి పడి ఉన్నా వీరిని లక్ష్మి — కాంతి — విడిచిపెట్టడం లేదు. సాధారణంగా ప్రాణశక్తి పోయిన, ఆయువు తీరిన పురుషుల ముఖాలలో గొప్ప వికారం కనిపిస్తుంది. కాబట్టి జనకాత్మజా, రామలక్ష్మణుల కోసం శోకాన్నీ దుఃఖాన్నీ మోహాన్నీ విడిచిపెట్టు; ఈ రోజు వారు జీవించి లేకపోవడం సాధ్యం కాదు.’ త్రిజట ఆశ్వాసన శుద్ధమైన తర్కంతో కూర్చబడింది — ప్రత్యక్ష లక్షణాలు, దివ్యవిమానపు నియమం, సేన ప్రవర్తన, ముఖకాంతి. రాక్షసి అయినా ఆమె సత్యవాదిని, సీత శీలానికి ముగ్ధురాలైనది. ‘చుక్కాని లేని నావ’ అనే ఉపమానం అందమైనది — చుక్కాని పట్టేవాడు లేని నావ దిశ లేకుండా తిరుగుతుంది, నాయకుడు లేని సేన అలాగే. ఈ ఆశ్వాసన గత సర్గలో విభీషణుడు సుగ్రీవునికి చెప్పిన మాటను పోలి ఉంది — ఇద్దరూ ‘లక్ష్మి విడిచిపెట్టదు’ అనే చిహ్నాన్నే ప్రమాణంగా భావిస్తారు. ఇక్కడ కవి రాక్షసజాతిలో కూడా సజ్జనుల సద్భావాన్ని చూపుతాడు. ఈ యుక్తి క్రమాన్ని కూడా గమనించాలి. మొదట ఆమె నేరుగా నిశ్చయాన్ని చెబుతుంది — ‘భర్త జీవించి ఉన్నాడు’; తరువాత కారణాలు చెబుతానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తుంది; తరువాత ఒక్కొక్క కారణాన్నీ వివరిస్తుంది. మొదటి కారణం యోధుల ముఖాలు — నాయకుడు హతుడైతే సైనికులు శోకంతో వాడిపోతారు, కోపంతో ఉత్సాహంతో ఉండరు. రెండవది పుష్పకపు దివ్యత్వం — ఈ విమానం విధవ అయిన స్త్రీని మోయదని ప్రసిద్ధి. మూడవది సేన స్థైర్యం — వానరసేన పారిపోలేదు, రక్షణలో నిమగ్నమై ఉంది. నాలుగవది ముఖకాంతి — మరణించినవారి ముఖం వికృతమవుతుంది, వీరి ముఖాలలో మాత్రం కాంతి కనిపిస్తోంది. చివరికి ఆమె తన సత్యవాదిత్వాన్ని ప్రమాణీకరిస్తుంది, సీత పట్ల తన స్నేహాన్ని ప్రకటిస్తుంది. ఈ క్రమం ప్రమాణశాస్త్రంలోని అనుమానరీతిని అనుసరిస్తుంది — ‘సుఖాన్ని కలిగించే అనుమానాలతో’ అని ఆమెయే అంటుంది. ‘నాద్య శక్యమజీవితుమ్’ అనే చివరి వాక్యం ద్వ్యర్థకమైనది — రామలక్ష్మణులు మరణించడం సాధ్యం కాదు, సీత కూడా జీవితాన్ని విడిచిపెట్టడం తగదు.

దేవకన్య వంటి మైథిలి సీత ఆమె మాట విని చేతులు జోడించి ‘అలాగే కావాలి’ అని ఆమెతో అన్నది. మనోవేగం గల ఆ పుష్పక విమానాన్ని వెనక్కి మళ్ళించి, దీనురాలైన సీతను త్రిజటతో కలిసి లంకలోకే ప్రవేశపెట్టారు. తరువాత త్రిజటతో కలిసి పుష్పకం నుంచి దిగిన ఆమెను రాక్షసస్త్రీలు అశోకవనంలోకే ప్రవేశపెట్టారు. అనేక వృక్షసమూహాలు గల రాక్షసేంద్రుని విహారభూమిలో ప్రవేశించి, రాజపుత్రులను చూసిన దృశ్యాన్ని తలుచుకుని సీత పరమ విషాదం పొందింది. సీత ఇచ్చిన ‘అలాగే కావాలి’ అనే జవాబు విశ్వాసాన్ని కాదు, ప్రార్థనను సూచిస్తుంది — త్రిజట మాట నిజం కావాలని ఆమె కోరుకుంటుంది. అందుకే చివరికి మళ్ళీ విషాదం — తర్కం మనస్సును ఊరడిస్తుంది, కానీ హృదయాన్ని పూర్తిగా కాదు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది. ‘బహువృక్షఖండామ్’ (అనేక వృక్షసమూహాలు గల) అనేది విహారభూమి సౌందర్యం, సీత దుఃఖంతో విరుద్ధమైన చిత్రాన్ని సృష్టిస్తుంది. సర్గ చివర సీత మళ్ళీ తన బందీఖానాకు చేరింది, కానీ ఆమె మనసులో త్రిజట ఆశ బీజాన్ని కొంత నాటింది. త్రిజట తోడుగా ఉండడంతో సీత ఒంటరిది కాదు; ఇది కూడా ఆమెకు ఊరటలో భాగమే.

கணவன் கொல்லப்பட்டிருப்பதையும் பெருவலிமையுடைய லக்ஷ்மணனையும் கண்டு, சோகத்தால் வாடிய சீதை மிகவும் இரங்கத்தக்க வகையில் புலம்பினாள்: ‘“நீ மக்கட்பேறு உடையவளாகவும் கைம்மை அடையாதவளாகவும் இருப்பாய்” என்று என்னிடம் சொன்ன உடலிலக்கணம் அறிந்தோர் — அந்த அறிஞர்கள் அனைவரும் இன்று ராமன் கொல்லப்பட்டதால் பொய்யுரைத்தவர்கள் ஆனார்கள். என்னை வேள்வி செய்பவனின் பட்டத்தரசி என்றும், நீண்ட வேள்விகள் நடத்துபவனின் மனைவி என்றும் சொன்னவர்களும் இன்று பொய்யுரைத்தவர்கள் ஆனார்கள். வீர அரசர்களின் மனைவியருள் கணவனால் போற்றப்படுபவள் என்று என்னை அறிந்தவர்களும் பொய்யுரைத்தவர்கள் ஆனார்கள். என் காதுபடவே என்னை மங்கலமானவள் என்று சொன்ன சோதிடம் அறிந்த அந்தணர்களும் இன்று ராமன் கொல்லப்பட்டதால் பொய்யுரைத்தவர்கள் ஆனார்கள்.’ இந்தப் பகுதியின் தனிச்சிறப்பு, ‘தே(அ)த்ய ஸர்வே ஹதே ராமே ஜ்ஞானினோ(அ)ந்ருதவாதின:’ (ராமன் கொல்லப்பட்டதால் அந்த அறிஞர்கள் அனைவரும் இன்று பொய்யுரைத்தவர்கள்) என்ற பின்னரை நான்கு முறை திரும்ப வருவது. இந்தத் திரும்பவருதல் சோகத்தின் தாளம் போல அமைகிறது — சோகத்தில் வாடும் பெண் ஒரே வாக்கியத்தைத் திரும்பத் திரும்பச் சொல்வது போல. சீதை தன் துயரைச் சோதிட நூலின் தோல்வியின் வழியாக வெளிப்படுத்துகிறாள் — நூலறிந்தோர் அனைவரும் சொன்னது இன்று பொய்யாயிற்று. ‘வேள்வி செய்பவனின் பட்டத்தரசி’, ‘நீண்ட வேள்விகள் நடத்துபவனின் மனைவி’ என்ற சொற்களால் ராமன் வேள்விகள் செய்பவன் என்பது குறிக்கப்படுகிறது — தர்மாத்மாவான அரசனாக அவன் வேள்விகள் செய்வான் என்பது அவர்களுடைய முன்னுரைப்பு. ‘மக்கட்பேறு உடையவள்’ என்ற சொல்லும் இங்கே நினைவுகூரத்தக்கது; ஏனெனில் சீதைக்குப் பின்னர் இரு மைந்தர்கள் பிறப்பார்கள்; ஆகவே உண்மையில் அறிஞர்களின் சொல் பொய்யல்ல; சீதைக்கு இப்போது அது தெரியவில்லை, அவ்வளவே. இந்த முரண்நகை வாசகருக்கு ஆறுதல்.

‘எந்தப் பாதத் தாமரைக் குறிகளால் குலமகளிர் அரசர்களான கணவர்களோடு பேரரசில் முடிசூட்டப்படுகிறார்களோ, அந்தத் தாமரைக் குறிகள் என் பாதங்களில் உள்ளன. எந்தத் தீய இலக்கணங்களால் நற்பேறு அரிதான பெண்கள் கைம்மை அடைகிறார்களோ, அவற்றை இலக்கணம் பொய்த்துப்போன நான் தேடிப் பார்த்தும் என்னிடம் காணவில்லை. பெண்களின் இலக்கண நூல்களில் சொல்லப்பட்ட தாமரைக் குறிகள் பெயருக்கேற்ப உண்மையானவை; அவை இன்று ராமன் கொல்லப்பட்டதால் எனக்குப் பொய்யாகின்றன. என் கூந்தல் நுண்ணியது, ஒரே சீரானது, கருநீலமானது; புருவங்கள் ஒன்றோடொன்று சேராதவை; கணைக்கால்கள் உருண்டவை, மயிரற்றவை; பற்கள் இடைவெளியற்றவை. நெற்றிப்பொட்டுகள், கண்கள், கைகள், பாதங்கள், கணுக்கால்கள், தொடைகள் ஆகியவை சமமானவை, நிறைந்தவை; நகங்கள் ஒழுங்காக உருண்டவை, மினுமினுப்பானவை; விரல்கள் சமமானவை. என் தனங்கள் இடைவெளியற்றவை, பருத்தவை, உள்ளடங்கிய முலைக்கண்கள் உடையவை; உந்தி ஆழ்ந்தது, சுற்றிலும் உயர்ந்தது; விலாப்புறங்களும் மார்பும் நிறைந்தவை. என் நிறம் மணியைப் போன்றது; உடல் மயிர்கள் மென்மையானவை; பன்னிரண்டு நல்லிலக்கணங்களால் நிலைபெற்றவள் என்று அவர்கள் என்னைச் சொன்னார்கள். என் கைகளும் பாதங்களும் முழுமையான யவக் கோடுகள் உடையவை, இடைவெளியற்றவை, நல்ல நிறமுடையவை; ‘புன்முறுவல் உடையவள்’ என்றும் கன்னியரின் இலக்கணம் அறிந்தோர் என்னை அறிந்தனர். விதியின் போக்கை அறிந்த அந்தணர்கள் கணவனோடு எனக்குப் பேரரசில் முடிசூட்டு நிகழும் என்று சொன்னார்கள்; அவை யாவும் இன்று பொய்யாக்கப்பட்டன.’ இந்தப் பகுதி சாமுத்திரிக நூலுக்கு ஒரு பண்டைய சான்று — பெண்களின் உடலிலக்கணங்களால் அவர்களுடைய நற்பேறு சுட்டப்பட்டது. சீதை தன் உடலை நூலின் பார்வையில் சோதிக்கிறாள், செருக்கால் அல்ல — இந்த இலக்கணங்கள் இருக்குமானால் கைம்மை எப்படி என்று அவள் கேட்கிறாள். இந்தக் கேள்விக்குத் திரிஜடை விடை தருவாள் — இலக்கணங்கள் பொய்யல்ல, ராமன் உயிரோடுதான் இருக்கிறான். ‘இலக்கணம் பொய்த்துப்போனவள்’ என்பது தன்னைத் தானே பழித்தல் — தன் இலக்கணங்கள் பயனற்றவை என்று அவளே கருதுகிறாள். ‘பேரரசில் முடிசூட்டு’ என்ற சொல் தனித்து இரங்கத்தக்கது; ஏனெனில் அயோத்தியில் ராமனின் முடிசூட்டே தடைப்பட்டது, அதிலிருந்தே காட்டுவாசம் தொடங்கியது. இங்கே வருணிக்கப்பட்ட இலக்கணங்கள் அழகுக்கு மட்டுமல்ல, நற்பேற்றுக்குமான அடையாளங்களாகக் கருதப்படுகின்றன — பாதங்களில் தாமரைக் கோடுகள் பட்டத்தரசி நிலையையும், கைகால்களில் யவக் கோடுகள் செழிப்பையும், ஆழ்ந்த உந்தி நீண்ட ஆயுளையும் குறிக்கின்றன என்பது நூல். ‘பன்னிரண்டால் நிலைபெற்றவள்’ என்ற சொல்லால், நூலில் எண்ணப்பட்ட பன்னிரண்டு நல்லிலக்கணங்களின் நிறைவு குறிக்கப்படுகிறது. சீதை கன்னிப் பருவத்தில் ஜனகனின் இல்லத்தில் கேட்டதை இன்று நினைவுகூர்கிறாள் — இந்த நினைவு அவளுடைய இளமையின் எதிர்பார்ப்புகளைக் காட்டுகிறது. ‘பெயருக்கேற்ப உண்மையான தாமரைகள்’ என்ற சொல்லில் சிலேடை உள்ளது — ‘பத்மா’ என்பது திருமகளின் பெயரும் ஆகும்; ஆகவே அந்தத் தாமரைக் குறிகள் திருமகளையே குறிக்கின்றன. கைம்மையின் இலக்கணங்களை அவள் தன் உடலில் தேடுகிறாள், காணவில்லை — இந்தத் தேடலே அவளுக்குள் இருக்கும் நம்பிக்கையைக் குறிக்கிறது.

‘ஜனஸ்தானத்தைத் தூய்மையாக்கி, என்னைப் பற்றிய செய்தியைப் பெற்று, கலக்க முடியாத கடலைக் கடந்தும், இந்தச் சகோதரர்கள் பசுவின் குளம்படிச் சுவட்டில் கொல்லப்பட்டனர். ராகவர்கள் இருவரும் வாருண, ஆக்னேய, ஐந்திர, வாயவ்ய அஸ்திரங்களையும் பிரம்மசிரஸ் அஸ்திரத்தையும் பெற்றிருந்தனர்; இருந்தும் இந்திரனுக்கு நிகரான என் காவலர்கள் இருவரும் — துணையற்ற என்னுடைய காவலர்கள் — கண்ணுக்குத் தெரியாத ஒருவனால் மாயையால் போரில் கொல்லப்பட்டனர். ராகவனின் பார்வைக்குள் வந்த பகைவன் மனவேகம் உடையவனாயினும் உயிரோடு திரும்ப மாட்டான். காலனுக்குச் சுமக்க முடியாத சுமை என்று எதுவும் இல்லை; விதி வெல்லுதற்கு மிக அரியது; அதனால்தான் ராமன் தம்பியோடு போரில் வீழ்த்தப்பட்டுக் கிடக்கிறான். நான் ராமனுக்காகவோ, பெருந்தேர்வீரனான லக்ஷ்மணனுக்காகவோ, எனக்காகவோ, என் தாய்க்காகவோ அவ்வளவு வருந்தவில்லை — தவக்கோலம் பூண்ட என் மாமியாருக்காக வருந்துவது போல. அவள் எப்போதும் “நோன்பை முடித்துத் திரும்பிவரும் ராமனையும், சீதையையும், லக்ஷ்மணனையும் எப்போது காண்பேன்?” என்றே சிந்தித்துக்கொண்டிருக்கிறாள்.’ ‘பசுவின் குளம்படிச் சுவட்டில் கொல்லப்பட்டனர்’ என்பது ஒரு பழமொழி — பெருங்கடலைக் கடந்தவன் பசுவின் குளம்படிச் சுவட்டு நீரில் மூழ்குகிறான் என்பதாம். இங்கே சீதையின் சோகம் தன்னை மையமாகக் கொண்டதல்ல; கணவனைவிடவும் மாமியார் கௌசல்யையின் துயரத்தையே அவள் நினைக்கிறாள். இது அவளுடைய பெருந்தன்மைக்கு உச்சமான சான்று. அஸ்திரங்களின் பட்டியல் ராமனின் தெய்வ ஆற்றலை நினைவூட்டுகிறது — மனிதனாயினும் அவன் தேவர்களின் அஸ்திரங்களை அறிந்தவன். ‘கண்ணுக்குத் தெரியாத ஒருவனால்’ என்ற சொல் சீதையின் வாயில் நியாயமான குற்றச்சாட்டாக அமைகிறது — நேர்ப்போரில் ராமன் ஒருபோதும் தோற்றிருக்க மாட்டான்; மாயையால் மட்டுமே வஞ்சிக்கப்பட்டான். ‘காலனுக்குச் சுமக்க முடியாத சுமை இல்லை’ என்ற வாக்கியத்தில் விதியின் எல்லாம் வல்ல தன்மை ஏற்றுக்கொள்ளப்படுகிறது. சீதை ராமனின் பராக்கிரமத்தை வரிசையாக நினைவுகூர்கிறாள் — ஜனஸ்தானத்தைத் தூய்மையாக்கியது, சீதையைப் பற்றிய செய்தியைப் பெற்றது, கடலைக் கடந்தது. இந்தப் பெருஞ்செயல்கள் அனைத்தையும் செய்தபின் இறுதியில் எளிய முறையில் வீழ்ந்ததே அவளுடைய வியப்பு. ‘என் காவலர்கள் இருவரும்’ என்ற சொல்லில் லக்ஷ்மணனும் தன்னைக் காப்பவன் என்று ஏற்றுக்கொள்ளப்படுகிறது. கௌசல்யையின் வருணனையில் ‘தவக்கோலம் பூண்டவள்’ என்ற அடைமொழி — மகனைப் பிரிந்ததால் அவள் தவசியைப் போல மெலிந்துவிட்டாள். சீதை மாமியாரின் எதிர்பார்ப்பை நினைவுகூர்கிறாள் — ‘எப்போது காண்பேன்’ என்ற காத்திருப்பே அவளுடைய வாழ்வின் அடிப்படை.

இவ்வாறு புலம்பிக்கொண்டிருந்த அந்தச் சீதையிடம் ராக்ஷசியான திரிஜடை சொன்னாள்: ‘தேவி, வருந்தாதே; இதோ உன் கணவன் உயிரோடிருக்கிறான். ராம லக்ஷ்மணரான இந்தச் சகோதரர்கள் உயிரோடிருக்கிறார்கள் என்பதற்கான பெரிய, பொருத்தமான காரணங்களைச் சொல்கிறேன். போரில் தலைவன் கொல்லப்பட்டிருந்தால் வீரர்களின் முகங்கள் சினம் சூழ்ந்தவையாகவும் மகிழ்ச்சியால் ஆர்வம் பொங்குபவையாகவும் இருக்காது. வைதேஹி, இந்தப் புஷ்பகம் என்ற தெய்வ விமானம், இவர்கள் உயிரிழந்திருந்தால் உன்னைத் தாங்கியிருக்காது. சிறந்த வீரர்களை இழந்த படை ஊக்கம் இழந்து, முயற்சியற்று, போர்களில் சுக்கான் உடைந்த படகு நீரில் சுழல்வது போலச் சுழலும். தவக்கோலம் பூண்டவளே, இந்தப் படையோ பதற்றமின்றி, கலக்கமின்றி காகுத்ஸ்தர்களைக் காக்கிறது; இதை நான் அன்போடு உனக்குச் சொல்கிறேன். ஆகவே நீ மகிழ்ச்சி விளைவிக்கும் இந்த அனுமானங்களால் நன்கு நம்பிக்கை கொள்; கொல்லப்படாத காகுத்ஸ்தர்களைப் பார்; அன்பினால் இதை உனக்குச் சொல்கிறேன். மைதிலி, நான் இதற்கு முன் பொய் சொன்னதில்லை, இனியும் சொல்லமாட்டேன்; உன் நன்னடத்தையாலும் இனிய இயல்பாலும் நீ என் மனத்துக்குள் புகுந்துவிட்டாய். இந்திரனோடு கூடிய தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும்கூட இவர்களைப் போரில் வெல்ல முடியாது; அத்தகைய காட்சியைக் கண்டே நான் உனக்குச் சொன்னேன். இந்த மிகப் பெரிய வியப்பைப் பார் — அம்புகளால் உணர்விழந்து விழுந்திருந்தும் இவர்களைப் பொலிவு விட்டு நீங்கவில்லை. பொதுவாக வலிமை இழந்த, ஆயுள் முடிந்த மனிதர்களின் முகங்களில் பெரும் சிதைவு காணப்படும். ஆகவே ஜனகனின் மகளே, ராம லக்ஷ்மணருக்காகச் சோகத்தையும் துயரத்தையும் மயக்கத்தையும் விட்டுவிடு; இன்று இவர்கள் உயிரோடில்லாமல் இருப்பது இயலாது.’ திரிஜடையின் ஆறுதல் தூய தர்க்கத்தால் கட்டப்பட்டது — கண்முன் தெரியும் அடையாளங்கள், தெய்வ விமானத்தின் நியதி, படையின் நடத்தை, முகத்தின் ஒளி. ராக்ஷசியாயினும் அவள் உண்மை பேசுபவள், சீதையின் நன்னடத்தையால் கவரப்பட்டவள். ‘சுக்கான் உடைந்த படகு’ என்ற உவமை அழகானது — சுக்கான் பிடிப்பவன் இல்லாத படகு திசையின்றிச் சுழல்வது போலத் தலைவனற்ற படை. இந்த ஆறுதல் முந்தைய சர்க்கத்தில் விபீஷணன் சுக்ரீவனிடம் சொன்ன சொல்லை ஒத்தது — இருவருமே ‘பொலிவு விட்டு நீங்கவில்லை’ என்ற அடையாளத்தையே சான்றாகக் கொள்கிறார்கள். இங்கே கவிஞர் ராக்ஷச இனத்திலும் நல்லோரின் நல்லுள்ளத்தைக் காட்டுகிறார். இந்த வாதத்தின் வரிசையும் கவனிக்கத்தக்கது. முதலில் அவள் நேரடியாக முடிவைச் சொல்கிறாள் — ‘கணவன் உயிரோடிருக்கிறான்’; பின்னர் காரணங்களைச் சொல்வதாக உறுதியளிக்கிறாள்; பின்னர் ஒவ்வொரு காரணத்தையும் விளக்குகிறாள். முதல் காரணம் வீரர்களின் முகங்கள் — தலைவன் கொல்லப்பட்டிருந்தால் வீரர்கள் சோகத்தால் வாடியிருப்பார்கள், சினத்தோடும் ஊக்கத்தோடும் இருக்கமாட்டார்கள். இரண்டாவது புஷ்பகத்தின் தெய்வத்தன்மை — இந்த விமானம் கைம்பெண்ணைச் சுமக்காது என்பது பெயர்பெற்ற செய்தி. மூன்றாவது படையின் உறுதி — வானரப் படை ஓடவில்லை, காவலில் முனைந்திருக்கிறது. நான்காவது முகத்தின் ஒளி — இறந்தவர்களின் முகம் சிதைந்திருக்கும்; இவர்களிடமோ பொலிவு தெரிகிறது. இறுதியில் அவள் தன் உண்மை பேசும் தன்மையைச் சான்றாக்குகிறாள், சீதைமீதுள்ள அன்பையும் வெளிப்படுத்துகிறாள். இந்த வரிசை அளவை நூலின் அனுமான முறையைப் பின்பற்றுகிறது — ‘மகிழ்ச்சி விளைவிக்கும் அனுமானங்களால்’ என்று அவளே சொல்கிறாள். ‘நாத்ய சக்யமஜீவிதும்’ என்ற இறுதி வாக்கியம் இருபொருள் உடையது — ராம லக்ஷ்மணர் இறந்திருப்பது இயலாது; சீதையும் உயிரை விடுவது இயலாது.

தேவமகளைப் போன்ற மைதிலியான சீதை அவளுடைய சொல்லைக் கேட்டுக் கைகூப்பி, ‘அப்படியே ஆகட்டும்’ என்று அவளிடம் சொன்னாள். மனவேகமுடைய அந்தப் புஷ்பக விமானம் திருப்பப்பட்டு, வாடிய சீதை திரிஜடையோடு இலங்கைக்குள்ளேயே கொண்டுசெல்லப்பட்டாள். பின்னர் திரிஜடையோடு புஷ்பகத்திலிருந்து இறங்கிய அவள் ராக்ஷசிகளால் அசோகவனத்துக்குள்ளேயே கொண்டுசெல்லப்பட்டாள். பல மரத்தோப்புகள் உடைய ராக்ஷசேந்திரனின் இன்பவனத்துக்குள் நுழைந்து, அரசகுமாரர்கள் இருவரையும் நினைத்து நினைத்துச் சீதை பெருந்துயரம் அடைந்தாள். சீதையின் ‘அப்படியே ஆகட்டும்’ என்ற விடை நம்பிக்கையைக் குறிப்பதல்ல, வேண்டுதலைக் குறிப்பது — திரிஜடையின் சொல் உண்மையாகட்டும் என்று அவள் விரும்புகிறாள். ஆகவே இறுதியில் மீண்டும் துயரம் — தர்க்கம் மனத்தைத் தேற்றுகிறது, ஆனால் நெஞ்சை முழுமையாகத் தேற்றவில்லை. இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தது. ‘பல மரத்தோப்புகள் உடைய’ என்ற இன்பவனத்தின் அழகு, சீதையின் துயரத்தோடு முரண்படும் சித்திரத்தைப் படைக்கிறது. சர்க்கத்தின் இறுதியில் சீதை மீண்டும் தன் சிறையிடத்தை அடைகிறாள்; ஆனால் அவளுடைய மனத்தில் நம்பிக்கையின் சிறு விதை திரிஜடையால் விதைக்கப்பட்டுள்ளது. திரிஜடை உடனிருப்பதால் சீதை தனியள் அல்ல; இதுவும் அவளுக்கான ஆறுதலின் ஒரு பகுதி.

ಪತಿಯೂ ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಹತರಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಶೋಕದಿಂದ ಜರ್ಜರಿತಳಾದ ಸೀತೆಯು ಅತಿಯಾಗಿ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದಳು — ‘ಯಾವ ಲಕ್ಷಣಜ್ಞರು ನನಗೆ “ನೀನು ಪುತ್ರವತಿಯೂ ಸುಮಂಗಲಿಯೂ ಆಗುವೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೋ, ಆ ಜ್ಞಾನಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಇಂದು ರಾಮನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ಸುಳ್ಳುಗಾರರಾದರು. ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ಯಜ್ಞಕರ್ತನ ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿ, ಸತ್ರಯಾಗ ಮಾಡುವವನ ಪತ್ನಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೋ, ಅವರೂ ಇಂದು ಸುಳ್ಳುಗಾರರು. ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ವೀರರಾದ ರಾಜರ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ಪತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿತಳಾದವಳು ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೋ, ಅವರೂ ಸುಳ್ಳುಗಾರರು. ಯಾವ ಜ್ಯೋತಿಷಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನನ್ನ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳುವಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಶುಭಳೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೋ, ಅವರೂ ಇಂದು ರಾಮನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ಸುಳ್ಳುಗಾರರು.’ ಈ ಭಾಗದ ವಿಶೇಷತೆ ‘ತೇಽದ್ಯ ಸರ್ವೇ ಹತೇ ರಾಮೇ ಜ್ಞಾನಿನೋಽನೃತವಾದಿನಃ’ (ರಾಮನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ಆ ಜ್ಞಾನಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಇಂದು ಸುಳ್ಳುಗಾರರು) ಎಂಬ, ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ. ಈ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಶೋಕದ ಲಯವನ್ನೇ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ — ಶೋಕಾರ್ತಳಾದ ಸ್ತ್ರೀ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುವಂತೆ. ಸೀತೆ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಜ್ಯೋತಿಷಶಾಸ್ತ್ರದ ವೈಫಲ್ಯದ ಮೂಲಕ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರೂ ಹೇಳಿದ್ದು ಇಂದು ಸುಳ್ಳಾಯಿತು. ‘ಯಜ್ವನೋ ಮಹಿಷೀ’ (ಯಜ್ಞಕರ್ತನ ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿ), ‘ಸತ್ರಿಣಃ ಪತ್ನೀ’ (ಸತ್ರಯಾಗಿಯ ಪತ್ನಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಯಜ್ಞಕರ್ತೃತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಜನು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡುವನು ಎಂಬುದು ಅವರ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಾಗಿತ್ತು. ‘ಪುತ್ರವತಿ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಡಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಸೀತೆಗೆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟಲಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಲ್ಲ, ಸೀತೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಈಗ ಅದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಈ ವಿಡಂಬನೆಯೇ ಓದುಗನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ.

‘ಯಾವ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿನ ಪದ್ಮರೇಖೆಗಳಿಂದ ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯರು ರಾಜರಾದ ತಮ್ಮ ಪತಿಗಳೊಡನೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೋ, ಆ ಪದ್ಮಗಳು ನನ್ನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಯಾವ ಅಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಭಾಗ್ಯಹೀನರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವೈಧವ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೋ, ಅವನ್ನು ಹತಲಕ್ಷಣೆಯಾದ ನಾನು ಹುಡುಕಿ ನೋಡಿದರೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಸ್ತ್ರೀಲಕ್ಷಣಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ, ಸತ್ಯನಾಮವುಳ್ಳ ಪದ್ಮಗಳು ಇಂದು ರಾಮನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಪಾಲಿಗೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತಿವೆ. ನನ್ನ ಕೂದಲು ನವಿರಾಗಿ, ಸಮವಾಗಿ, ಕಪ್ಪಾಗಿದೆ; ಹುಬ್ಬುಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಕೂಡಿಲ್ಲ; ಕಣಕಾಲುಗಳು ದುಂಡಾಗಿ ರೋಮರಹಿತವಾಗಿವೆ; ಹಲ್ಲುಗಳು ಸಾಲಾಗಿ ನಿಕಟವಾಗಿವೆ. ಕಣತಲೆಗಳು, ಕಣ್ಣುಗಳು, ಕೈಗಳು, ಪಾದಗಳು, ಹರಡುಗಳು, ತೊಡೆಗಳು ಸಮವಾಗಿ ಪುಷ್ಟವಾಗಿವೆ; ಉಗುರುಗಳು ದುಂಡಾಗಿ ನಯವಾಗಿವೆ, ಬೆರಳುಗಳು ಸಮವಾಗಿವೆ. ಸ್ತನಗಳು ನಿಕಟವಾಗಿ ಪೀನವಾಗಿವೆ, ಚೂಚುಕಗಳು ಒಳಸರಿದಿವೆ; ನಾಭಿ ಆಳವಾಗಿದ್ದು ಸುತ್ತಲೂ ಉಬ್ಬಿದೆ, ಪಾರ್ಶ್ವಗಳೂ ಎದೆಯೂ ಪುಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ನನ್ನ ಮೈಬಣ್ಣ ಮಣಿಯಂತಿದೆ, ಮೈಯ ರೋಮಗಳು ಮೃದುವಾಗಿವೆ; ಹನ್ನೆರಡು ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ನಾನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಳು ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದರು. ನನ್ನ ಕೈಕಾಲುಗಳು ಪೂರ್ಣ ಯವರೇಖೆಗಳುಳ್ಳವು, ಬೆರಳುಗಳ ನಡುವೆ ಎಡೆಯಿಲ್ಲದವು, ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವು; ‘ಮಂದಸ್ಮಿತೆ’ ಎಂದೂ ಕನ್ಯಾಲಕ್ಷಣಜ್ಞರು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರು. ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಪತಿಯೊಡನೆ ನನಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರು, ಅದೆಲ್ಲವೂ ಇಂದು ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು.’ ಈ ಭಾಗ ಸಾಮುದ್ರಿಕಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಾಚೀನ ಪ್ರಮಾಣ — ಸ್ತ್ರೀಯರ ಶರೀರಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಅವರ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸೀತೆ ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅಭಿಮಾನದಿಂದಲ್ಲ — ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳಿದ್ದರೆ ವೈಧವ್ಯ ಹೇಗೆ ಎಂದು ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ತ್ರಿಜಟೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವಳು — ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸುಳ್ಳಲ್ಲ, ರಾಮನು ಬದುಕಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ‘ಹತಲಕ್ಷಣಾ’ ಎಂಬುದು ಆತ್ಮನಿಂದೆ — ತನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ನಿಷ್ಫಲವೆಂದು ಅವಳೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ’ ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರುಣಾಜನಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವೇ ವಿಘ್ನಗೊಂಡಿತ್ತು, ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ವನವಾಸ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕೇವಲ ಸೌಂದರ್ಯದವಲ್ಲ, ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿವೆ — ಪಾದಗಳಲ್ಲಿನ ಪದ್ಮರೇಖೆಗಳು ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿತ್ವವನ್ನು, ಕೈಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿನ ಯವರೇಖೆಗಳು ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು, ಆಳವಾದ ನಾಭಿ ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರ. ‘ಹನ್ನೆರಡರಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಳು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾದ ಹನ್ನೆರಡು ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳ ಪೂರ್ಣತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸೀತೆ ಕನ್ಯೆಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಜನಕನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ್ದನ್ನು ಇಂದು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಈ ಸ್ಮರಣೆ ಅವಳ ಬಾಲ್ಯದ ಆಸೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸತ್ಯನಾಮಾನಿ ಪದ್ಮಾನಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ‘ಪದ್ಮಾ’ ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಹೆಸರೂ ಹೌದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಪದ್ಮಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ವೈಧವ್ಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಅವಳು ತನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾಳೆ, ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ — ಈ ಹುಡುಕಾಟವೇ ಅವಳ ಒಳಗಿನ ಆಸೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನು ಶೋಧಿಸಿ, ನನ್ನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಕಲಕಲಾಗದ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ಬಂದ ಈ ಸಹೋದರರು ಹಸುವಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುಳಿಯಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ರಾಘವರು ವಾರುಣ, ಆಗ್ನೇಯ, ಐಂದ್ರ, ವಾಯವ್ಯ, ಬ್ರಹ್ಮಶಿರಸ್ ಎಂಬ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು; ಆದರೂ ಇಂದ್ರಸಮಾನರಾದ ನನ್ನ ನಾಥರು — ಅನಾಥಳಾದ ನನ್ನವರು — ಕಾಣದ ಶತ್ರುವಿನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ರಾಘವನ ದೃಷ್ಟಿಪಥವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಶತ್ರು, ಅವನು ಮನೋವೇಗಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಜೀವಂತನಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕಾಲನಿಗೆ ಯಾವುದೂ ಅತಿಭಾರವಲ್ಲ, ಕೃತಾಂತನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು ಅತಿಕಷ್ಟ; ಅದರಿಂದಲೇ ರಾಮನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟು ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ರಾಮನಿಗಾಗಲೀ, ಮಹಾರಥನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗಾಗಲೀ, ನನಗಾಗಲೀ, ನನ್ನ ತಾಯಿಗಾಗಲೀ ಅಷ್ಟು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ ನನ್ನ ಅತ್ತೆಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವಷ್ಟು. ಅವಳು ನಿತ್ಯವೂ “ವ್ರತವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಬಂದ ರಾಮನನ್ನೂ, ಸೀತೆಯನ್ನೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ನಾನು ಎಂದು ನೋಡುವೆನೋ?” ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ.’ ‘ಹಸುವಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುಳಿಯಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು’ ಎಂಬುದು ಲೋಕೋಕ್ತಿ — ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿದವನು ಹಸುವಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುಳಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶೋಕ ಸ್ವಕೇಂದ್ರಿತವಲ್ಲ; ಪತಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವಳು ಅತ್ತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದು ಅವಳ ಉದಾರತೆಗೆ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣ. ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ ರಾಮನ ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮಾನವನಾದರೂ ದೇವತೆಗಳ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲನು. ‘ಕಾಣದ ಶತ್ರುವಿನ’ ಎಂಬ ಪದ ಸೀತೆಯ ಬಾಯಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಯುತ ಆಕ್ಷೇಪ — ಎದುರುಬದುರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಎಂದೂ ಸೋಲುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮಾಯೆಯಿಂದ ವಂಚಿತನಾದನು. ‘ಕಾಲನಿಗೆ ಯಾವುದೂ ಅತಿಭಾರವಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ದೈವದ ಸರ್ವಶಕ್ತತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಸೀತೆ ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಜನಸ್ಥಾನದ ಶೋಧನೆ, ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಪಡೆದದ್ದು, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿದ್ದು. ಈ ಎಲ್ಲ ಮಹಾಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಹಗುರ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪತನ ಎಂಬುದೇ ಅವಳ ಆಶ್ಚರ್ಯ. ‘ನನ್ನ ನಾಥರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅವಳ ರಕ್ಷಕನೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತಪಸ್ವಿನಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ಪುತ್ರವಿಯೋಗದಿಂದ ಅವಳು ತಪಸ್ವಿನಿಯಂತೆ ಕೃಶಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಸೀತೆ ಅತ್ತೆಯ ಆಸೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಎಂದು ನೋಡುವೆನೋ’ ಎಂಬ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆಯೇ ಅವಳ ಜೀವನದ ಆಧಾರ.

ಗೋಳಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೀತೆಗೆ ರಾಕ್ಷಸಿ ತ್ರಿಜಟೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ದೇವಿ, ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ, ನಿನ್ನ ಈ ಪತಿ ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಬದುಕಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ತಾದ, ತಕ್ಕ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಡೆಯನು ಹತನಾದರೆ ಯೋಧರ ಮುಖಗಳು ಕೋಪದಿಂದಲೂ ಹರ್ಷದ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿರುವುದಿಲ್ಲ. ವೈದೇಹಿ, ಇದು ಪುಷ್ಪಕವೆಂಬ ದಿವ್ಯವಿಮಾನ; ಇವರಿಬ್ಬರು ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಇದು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೊರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರಧಾನ ವೀರನು ಹತನಾದ ಸೇನೆ ಉತ್ಸಾಹ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಉದ್ಯಮವಿಲ್ಲದೆ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಚುಕ್ಕಾಣಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದೋಣಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುವಂತೆ ಅಲೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಸೇನೆ ಗಲಿಬಿಲಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಉದ್ವೇಗವಿಲ್ಲದೆ, ತಪಸ್ವಿನಿಯೇ, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದೆ; ಇದನ್ನು ನಾನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಸುಖವನ್ನು ತರುವ ಈ ಅನುಮಾನಗಳಿಂದ ನೀನು ನಿಶ್ಚಿಂತಳಾಗು; ಹತರಾಗದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರನ್ನು ನೋಡು; ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನಿನಗೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಮೈಥಿಲಿ, ನಾನು ಹಿಂದೆ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆ ಹೇಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದಿಂದಲೂ ಸುಖಕರವಾದ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೂ ನೀನು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿರುವೆ. ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವಾಸುರರೂ ಇವರನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲಲಾರರು; ಅಂತಹ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕಂಡೇ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದೆ. ಈ ಮಹಾ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ನೋಡು — ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೂ ಇವರನ್ನು ಕಾಂತಿ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸತ್ತ್ವ ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದ ಪುರುಷರ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾದ ವಿಕಾರ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯೇ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ಶೋಕವನ್ನೂ ದುಃಖವನ್ನೂ ಮೋಹವನ್ನೂ ತೊರೆ; ಇಂದು ಇವರು ಜೀವ ತೊರೆಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ತ್ರಿಜಟೆಯ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಶುದ್ಧ ತರ್ಕದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ದಿವ್ಯವಿಮಾನದ ನಿಯಮ, ಸೇನೆಯ ವರ್ತನೆ, ಮುಖದ ಕಾಂತಿ. ರಾಕ್ಷಸಿಯಾದರೂ ಅವಳು ಸತ್ಯವಾದಿನಿ, ಸೀತೆಯ ಶೀಲದಿಂದ ಮನಸೋತವಳು. ‘ಚುಕ್ಕಾಣಿಯಿಲ್ಲದ ದೋಣಿ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸುಂದರ — ನಾವಿಕನಿಲ್ಲದ ದೋಣಿ ದಿಕ್ಕಿಲ್ಲದೆ ಸುತ್ತುವಂತೆ ನಾಯಕನಿಲ್ಲದ ಸೇನೆ. ಈ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತಿಗೆ ಸಮಾನ — ಇಬ್ಬರೂ ‘ಕಾಂತಿ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಕ್ಷಸಜಾತಿಯಲ್ಲೂ ಸಜ್ಜನರ ಸದ್ಭಾವವನ್ನು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಯುಕ್ತಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಮೊದಲು ಅವಳು ನೇರವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಪತಿ ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ’; ಅನಂತರ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಅನಂತರ ಒಂದೊಂದು ಕಾರಣವನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲ ಕಾರಣ ಯೋಧರ ಮುಖಗಳು — ನಾಯಕನು ಹತನಾದರೆ ಸೈನಿಕರು ಶೋಕದಿಂದ ಬಾಡುತ್ತಾರೆ, ಕೋಪ-ಉತ್ಸಾಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯದು ಪುಷ್ಪಕದ ದಿವ್ಯತೆ — ಈ ವಿಮಾನ ವಿಧವೆಯನ್ನು ಹೊರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ಮೂರನೆಯದು ಸೇನೆಯ ಸ್ಥೈರ್ಯ — ವಾನರಸೇನೆ ಓಡಿಹೋಗಿಲ್ಲ, ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರವಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಮುಖದ ಕಾಂತಿ — ಸತ್ತವರ ಮುಖ ವಿಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ, ಇವರಲ್ಲಾದರೋ ಕಾಂತಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ತನ್ನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಿ, ಸೀತೆಯ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಕ್ರಮ ಪ್ರಮಾಣಶಾಸ್ತ್ರದ ಅನುಮಾನರೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಸುಖವನ್ನು ತರುವ ಅನುಮಾನಗಳಿಂದ’ ಎಂದು ಅವಳೇ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ನಾದ್ಯ ಶಕ್ಯಮಜೀವಿತುಮ್’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯ ದ್ವ್ಯರ್ಥಕ — ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸಾಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಸೀತೆಯೂ ಜೀವನವನ್ನು ತೊರೆಯಲಾಗದು.

ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಿದ್ದ ಮೈಥಿಲಿ ಸೀತೆಯು ಅವಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೈಮುಗಿದು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಮನೋವೇಗದ ಆ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ ದೀನಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ತ್ರಿಜಟೆಯೊಡನೆ ಲಂಕೆಗೇ ಕರೆತರಲಾಯಿತು. ಅನಂತರ ತ್ರಿಜಟೆಯೊಡನೆ ಪುಷ್ಪಕದಿಂದ ಇಳಿದ ಅವಳನ್ನು ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಅಶೋಕವನಿಕೆಗೇ ಕರೆದೊಯ್ದರು. ಅನೇಕ ವೃಕ್ಷಸಮೂಹಗಳುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ವಿಹಾರಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಸೀತೆಯು ರಾಜಪುತ್ರರನ್ನು ನೆನೆದು ಚಿಂತಿಸಿ ಪರಮ ವಿಷಾದವನ್ನು ಹೊಂದಿದಳು. ಸೀತೆಯ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂಬ ಉತ್ತರ ವಿಶ್ವಾಸದ್ದಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಸೂಚಕ — ತ್ರಿಜಟೆಯ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಲಿ ಎಂದು ಅವಳು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ವಿಷಾದ — ತರ್ಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹೃದಯವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಬಹುವೃಕ್ಷಖಂಡಾ’ ಎಂಬುದು ವಿಹಾರಭೂಮಿಯ ಸೌಂದರ್ಯ, ಸೀತೆಯ ದುಃಖಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಬಂಧನಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಲುಪಿದಳು, ಆದರೆ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಸೆಯ ಸ್ವಲ್ಪ ಬೀಜವನ್ನು ತ್ರಿಜಟೆ ಬಿತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ತ್ರಿಜಟೆಯ ಸಹವಾಸದಿಂದ ಸೀತೆ ಏಕಾಕಿನಿಯಲ್ಲ, ಇದೂ ಅವಳ ಸಾಂತ್ವನದ ಒಂದು ಅಂಶ.

ഭർത്താവും മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനും കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നതു കണ്ട് ശോകംകൊണ്ടു തളർന്ന സീത അത്യന്തം കരുണമായി വിലപിച്ചു — ‘ “നീ പുത്രവതിയും സുമംഗലിയുമായിരിക്കും” എന്ന് എന്നോടു പറഞ്ഞ ലക്ഷണജ്ഞരായ ആ ജ്ഞാനികളെല്ലാം ഇന്ന് രാമൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ അസത്യം പറഞ്ഞവരായിത്തീർന്നു. യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവന്റെ മഹിഷിയെന്നും സത്രയാഗം നടത്തുന്നവന്റെ പത്നിയെന്നും എന്നെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞവരും ഇന്ന് അസത്യവാദികളായി. വീരന്മാരായ രാജാക്കന്മാരുടെ പത്നിമാരിൽ ഭർത്താവിനാൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നവളാണ് ഞാനെന്നു കരുതിയവരും അസത്യവാദികളായി. ശുഭവാക്കുകൾ കേൾക്കുന്ന സന്ദർഭത്തിൽ എന്നെ ശുഭലക്ഷണയെന്നു പറഞ്ഞ ജ്യോതിഷികളായ ബ്രാഹ്മണരും ഇന്ന് രാമൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ അസത്യവാദികളായി.’ ഈ ഭാഗത്തിന്റെ സവിശേഷത ‘തേഽദ്യ സർവേ ഹതേ രാമേ ജ്ഞാനിനോഽനൃതവാദിനഃ’ (ഇന്ന് രാമൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ ആ ജ്ഞാനികളെല്ലാം അസത്യവാദികളായി) എന്ന ഉത്തരാർധം നാലുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നതാണ്. ഈ ആവർത്തനം ശോകത്തിന്റെ ഒരു താളം സൃഷ്ടിക്കുന്നതുപോലെയാണ് — ശോകാർത്തയായ സ്ത്രീ ഒരേ വാക്യംതന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നതുപോലെ. ജ്യോതിഷശാസ്ത്രത്തിന്റെ വൈഫല്യത്തിലൂടെയാണ് സീത തന്റെ ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നത് — എല്ലാ ശാസ്ത്രജ്ഞരും പറഞ്ഞത് ഇന്നു മിഥ്യയായിത്തീർന്നു. ‘യജ്ഞകർത്താവിന്റെ മഹിഷി’, ‘സത്രം നടത്തുന്നവന്റെ പത്നി’ എന്നീ പദങ്ങളാൽ രാമന്റെ യജ്ഞകർതൃത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ധർമാത്മാവായ ആ രാജാവ് യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തുമെന്നായിരുന്നു അവരുടെ പ്രവചനം. ‘പുത്രവതി’ എന്ന വാക്കും ഇവിടെ ഓർക്കേണ്ടതാണ്, കാരണം സീതയ്ക്കു മുന്നോട്ടു രണ്ടു പുത്രന്മാർ ജനിക്കും; അതിനാൽ വാസ്തവത്തിൽ ജ്ഞാനികളുടെ വാക്കു മിഥ്യയല്ല; സീത ഇപ്പോൾ അത് അറിയുന്നില്ലെന്നു മാത്രം. ഈ വിരോധാഭാസം വായനക്കാരന് ആശ്വാസമാണ്.

‘കുലസ്ത്രീകൾ ഏതു പാദപദ്മരേഖകളാൽ രാജാക്കന്മാരായ ഭർത്താക്കന്മാരോടൊപ്പം ആധിരാജ്യത്തിൽ അഭിഷിക്തരാകുന്നുവോ, ആ പദ്മരേഖകൾ എന്റെ പാദങ്ങളിലുണ്ട്. ഭാഗ്യമില്ലാത്ത സ്ത്രീകൾ ഏത് അശുഭലക്ഷണങ്ങളാൽ വൈധവ്യം പ്രാപിക്കുന്നുവോ, ലക്ഷണം പിഴച്ച ഞാൻ എത്ര നോക്കിയിട്ടും അവ എന്നിൽ കാണുന്നില്ല. സ്ത്രീലക്ഷണശാസ്ത്രങ്ങളിൽ പറഞ്ഞ പദ്മരേഖകൾ ഫലം തെറ്റാത്തവയാണ്; അവ ഇന്ന് രാമൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ എനിക്കു വ്യർഥമായിത്തീരുന്നു. എന്റെ തലമുടി നേർത്തതും ഒരുപോലെയുള്ളതും കറുത്തതുമാണ്; പുരികങ്ങൾ കൂടിച്ചേരാത്തവയാണ്; കണങ്കാലുകൾ ഉരുണ്ടതും രോമമില്ലാത്തവയുമാണ്; പല്ലുകൾ ഇടവിടാതെ നിരയൊത്തവയാണ്. ചെന്നികളും കണ്ണുകളും കൈകളും പാദങ്ങളും കണങ്കാൽമുട്ടുകളും തുടകളും ഒരുപോലെയുള്ളതും മാംസളവുമാണ്; നഖങ്ങൾ ഉരുണ്ടതും മിനുസമുള്ളവയുമാണ്; വിരലുകൾ ഒരുപോലെയുള്ളവയാണ്. സ്തനങ്ങൾ ചേർന്നതും പുഷ്ടവും താണ മുലക്കണ്ണുകളുള്ളവയുമാണ്; നാഭി ആഴമുള്ളതും ചുറ്റും ഉയർന്നതുമാണ്; പാർശ്വങ്ങളും മാറിടവും നിറഞ്ഞവയാണ്. എന്റെ നിറം രത്നംപോലെ ശോഭിക്കുന്നു, ദേഹത്തിലെ രോമങ്ങൾ മൃദുവാണ്; പന്ത്രണ്ടു ശുഭലക്ഷണങ്ങളാൽ ഞാൻ പ്രതിഷ്ഠിതയാണെന്ന് അവർ പറഞ്ഞു. എന്റെ കൈകാലുകൾ നിറഞ്ഞ യവരേഖകളുള്ളതും വിടവില്ലാത്തതും നല്ല നിറമുള്ളവയുമാണ്; ‘മന്ദസ്മിത’ എന്നും കന്യാലക്ഷണജ്ഞർ എന്നെ അറിഞ്ഞു. ജ്യോതിഷത്തിൽ നിപുണരായ ബ്രാഹ്മണർ ഭർത്താവിനോടൊപ്പം ആധിരാജ്യത്തിൽ എന്റെ അഭിഷേകം പ്രവചിച്ചിരുന്നു; അതെല്ലാം ഇന്നു വ്യർഥമാക്കപ്പെട്ടു.’ ഈ ഭാഗം സാമുദ്രികശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രാചീനമായ തെളിവാണ് — സ്ത്രീകളുടെ ശരീരലക്ഷണങ്ങളാൽ അവരുടെ ഭാഗ്യം നിർണയിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. സീത തന്റെ ശരീരം പരിശോധിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രദൃഷ്ടിയോടെയാണ്, അഭിമാനത്തോടെയല്ല — ഈ ലക്ഷണങ്ങളുണ്ടെങ്കിൽ എങ്ങനെ വൈധവ്യം എന്ന് അവൾ ചോദിക്കുന്നു. ഈ ചോദ്യത്തിന് ത്രിജട ഉത്തരം നൽകും — ലക്ഷണങ്ങൾ മിഥ്യയല്ല, രാമൻ ജീവിച്ചിരിപ്പുണ്ട്. ‘ഹതലക്ഷണ’ (ലക്ഷണം പിഴച്ചവൾ) എന്നത് ആത്മനിന്ദയാണ് — തന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ നിഷ്ഫലമായി എന്ന് അവൾ സ്വയം കരുതുന്നു. ‘ആധിരാജ്യത്തിലെ അഭിഷേകം’ എന്ന വാക്ക് പ്രത്യേകിച്ചും കരുണമാണ്, കാരണം അയോധ്യയിൽ രാമന്റെ അഭിഷേകംതന്നെയാണ് മുടങ്ങിയത്; അതോടെയാണ് വനവാസം ആരംഭിച്ചത്. ഇവിടെ വർണിച്ച ലക്ഷണങ്ങൾ സൗന്ദര്യത്തിന്റേതു മാത്രമല്ല, സൗഭാഗ്യത്തിന്റെ ചിഹ്നങ്ങളായും കരുതപ്പെടുന്നു — പാദങ്ങളിലെ പദ്മരേഖകൾ രാജമഹിഷീപദവിയെയും, കൈകാലുകളിലെ യവരേഖകൾ സമൃദ്ധിയെയും, ആഴമുള്ള നാഭി ദീർഘായുസ്സിനെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു എന്നു ശാസ്ത്രം. ‘പന്ത്രണ്ടിനാൽ പ്രതിഷ്ഠിത’ എന്ന വാക്കിലൂടെ ശാസ്ത്രത്തിൽ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ പന്ത്രണ്ടു ശുഭലക്ഷണങ്ങളുടെ പൂർണത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കന്യകയായിരിക്കെ ജനകന്റെ ഗൃഹത്തിൽ കേട്ടത് സീത ഇന്ന് ഓർക്കുന്നു — ഈ ഓർമ അവളുടെ ബാല്യത്തിലെ പ്രതീക്ഷകളെ കാണിക്കുന്നു. ‘സത്യനാമാനി പദ്മാനി’ എന്ന വാക്കിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — ‘പദ്മാ’ എന്നത് ലക്ഷ്മിയുടെയും പേരാണ്; അതിനാൽ ആ പദ്മരേഖകൾ ലക്ഷ്മിയെത്തന്നെ — സൗഭാഗ്യത്തെ — സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വൈധവ്യലക്ഷണങ്ങൾ അവൾ തന്റെ ശരീരത്തിൽ തിരയുന്നു, കണ്ടെത്തുന്നില്ല — ഈ തിരച്ചിൽതന്നെ അവളുടെ ഉള്ളിലുള്ള പ്രതീക്ഷയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘ജനസ്ഥാനം ശുദ്ധമാക്കി, എന്റെ വാർത്ത അറിഞ്ഞ്, ഇളക്കാനാവാത്ത സാഗരം കടന്ന് ഈ സഹോദരന്മാർ ഒരു പശുക്കുളമ്പടിയിലെ വെള്ളത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. രാഘവന്മാർ വാരുണം, ആഗ്നേയം, ഐന്ദ്രം, വായവ്യം, ബ്രഹ്മശിരസ്സ് എന്നീ അസ്ത്രങ്ങൾ നേടിയവരാണ്; എന്നിട്ടും ഇന്ദ്രസമന്മാരായ എന്റെ നാഥന്മാർ — അനാഥയായ എന്റെ നാഥന്മാർ — കാണപ്പെടാത്തവന്റെ മായയാൽ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. രാഘവന്റെ ദൃഷ്ടിപഥത്തിലെത്തിയ ശത്രു, മനോവേഗമുള്ളവനായാലും, ജീവനോടെ മടങ്ങില്ല. കാലത്തിന് അമിതഭാരമെന്നൊന്നില്ല; കൃതാന്തൻ അതിദുർജയനുമാണ് — രാമൻ സഹോദരനോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നുവല്ലോ. രാമനെയോ മഹാരഥനായ ലക്ഷ്മണനെയോ എന്നെത്തന്നെയോ എന്റെ അമ്മയെയോ ഓർത്ത് ഞാൻ അത്ര ശോകിക്കുന്നില്ല, തപസ്വിനിയായ ഭർതൃമാതാവിനെ ഓർത്ത് എന്നപോലെ. അവൾ എന്നും ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു — “വ്രതം പൂർത്തിയാക്കി മടങ്ങിവരുന്ന രാമനെയും സീതയെയും ലക്ഷ്മണനെയും ഞാൻ എന്നു കാണും?” ’ ‘ഗോഷ്പദേ ഹതൗ’ (പശുക്കുളമ്പടിയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു) എന്നത് ഒരു ലോകോക്തിയാണ് — മഹാസമുദ്രം കടന്നവൻ പശുക്കുളമ്പടിയിലെ വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങുന്നു എന്ന്. സീതയുടെ ശോകം ഇവിടെ ആത്മകേന്ദ്രിതമല്ല; ഭർത്താവിനെക്കാൾപോലും ഭർതൃമാതാവായ കൗസല്യയുടെ ദുഃഖമാണ് അവൾ ചിന്തിക്കുന്നത്. ഇത് അവളുടെ ഉദാരതയുടെ പരമമായ തെളിവാണ്. അസ്ത്രങ്ങളുടെ പട്ടിക രാമന്റെ ദിവ്യശക്തിയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മനുഷ്യനായിട്ടും അവൻ ദേവന്മാരുടെ അസ്ത്രങ്ങൾ അറിയുന്നു. ‘കാണപ്പെടാത്തവനാൽ’ എന്ന പദം സീതയുടെ വായിൽ ന്യായമായ ആക്ഷേപമാണ് — നേർക്കുനേരേയുള്ള യുദ്ധത്തിൽ രാമൻ ഒരിക്കലും തോൽക്കുമായിരുന്നില്ല; മായയാൽ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടു എന്നു മാത്രം. ‘കാലത്തിന് അമിതഭാരമില്ല’ എന്ന വാക്യത്തിൽ ദൈവത്തിന്റെ സർവശക്തിത്വം അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു. സീത രാമന്റെ പരാക്രമം ക്രമമായി ഓർക്കുന്നു — ജനസ്ഥാനത്തിന്റെ ശുദ്ധീകരണം, സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള വാർത്ത ലഭിക്കൽ, സമുദ്രം കടക്കൽ. ഈ മഹാകാര്യങ്ങളെല്ലാം ചെയ്തശേഷം ഒടുവിൽ നിസ്സാരമായ രീതിയിൽ വീഴ്ച എന്നതാണ് അവളുടെ ആശ്ചര്യം. ‘എന്റെ നാഥന്മാർ’ എന്ന വാക്കിൽ ലക്ഷ്മണനും തന്റെ രക്ഷകനാണെന്ന് അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു. കൗസല്യയുടെ വർണനയിലെ ‘തപസ്വിനി’ എന്ന വിശേഷണം — പുത്രവിയോഗത്താൽ അവൾ തപസ്വിനിയെപ്പോലെ കൃശയായിരിക്കുന്നു. സീത ഭർതൃമാതാവിന്റെ പ്രതീക്ഷ ഓർക്കുന്നു — ‘എന്നു കാണും’ എന്ന കാത്തിരിപ്പാണ് അവളുടെ ജീവിതത്തിന്റെ ആധാരം.

വിലപിക്കുന്ന ആ സീതയോടു രാക്ഷസിയായ ത്രിജട പറഞ്ഞു — ‘ദേവീ, വിഷാദിക്കരുത്; നിന്റെ ഈ ഭർത്താവ് ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ സഹോദരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നതിനുള്ള വലിയതും യുക്തവുമായ കാരണങ്ങൾ ഞാൻ പറയാം. യുദ്ധത്തിൽ നായകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ യോദ്ധാക്കളുടെ മുഖങ്ങൾ കോപം നിറഞ്ഞതും ഹർഷംകൊണ്ടു തുടിക്കുന്നതുമാവില്ല. വൈദേഹീ, ഇതു പുഷ്പകം എന്ന ദിവ്യവിമാനമാണ്; ഇവർ ജീവനറ്റവരായിരുന്നെങ്കിൽ ഇതു നിന്നെ വഹിക്കുമായിരുന്നില്ല. പ്രധാനവീരൻ കൊല്ലപ്പെട്ട സേന ഉത്സാഹമറ്റ്, ഉദ്യമമറ്റ്, യുദ്ധങ്ങളിൽ ചുക്കാൻ പോയ തോണിപോലെ ജലത്തിൽ ചുറ്റിത്തിരിയും. എന്നാൽ തപസ്വിനീ, ഈ സേന പരിഭ്രമമില്ലാതെ, ഉദ്വേഗമില്ലാതെ കാകുത്സ്ഥന്മാരെ കാക്കുന്നു; ഇതു ഞാൻ പ്രീതിയോടെ നിന്നെ അറിയിക്കുന്നു. സുഖം ഉദിപ്പിക്കുന്ന ഈ അനുമാനങ്ങളാൽ നീ ഉറച്ച വിശ്വാസമുള്ളവളാകുക; കൊല്ലപ്പെടാത്ത കാകുത്സ്ഥന്മാരെ കാണുക; സ്നേഹംകൊണ്ടാണ് ഞാൻ ഇതു നിന്നോടു പറയുന്നത്. മൈഥിലീ, ഞാൻ മുൻപ് അസത്യം പറഞ്ഞിട്ടില്ല, ഇനി പറയുകയുമില്ല; നിന്റെ ചാരിത്ര്യവും സൗമ്യസ്വഭാവവുംകൊണ്ട് നീ എന്റെ മനസ്സിൽ കടന്നിരിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും ഇവരെ യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാനാവില്ല; അത്തരമൊരു ദർശനം കണ്ടതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ നിന്നോട് ഇതു പറഞ്ഞത്. ഈ അതിമഹത്തായ ആശ്ചര്യം നോക്കൂ — ശരങ്ങളേറ്റ് ബോധമറ്റു വീണുകിടന്നിട്ടും ഇവരെ ലക്ഷ്മി — ശോഭ — വിട്ടുപോകുന്നില്ല. സാധാരണയായി ജീവശക്തിയറ്റവരും ആയുസ്സൊടുങ്ങിയവരുമായ പുരുഷന്മാരുടെ മുഖങ്ങളിൽ വലിയ വൈകൃതം കാണാം. അതുകൊണ്ട് ജനകപുത്രീ, രാമലക്ഷ്മണന്മാരെച്ചൊല്ലിയുള്ള ശോകവും ദുഃഖവും മോഹവും ഉപേക്ഷിക്കുക; ഇന്ന് ഇവർ ജീവനറ്റവരാകുക സാധ്യമല്ല.’ ത്രിജടയുടെ ആശ്വാസവചനം ശുദ്ധമായ യുക്തിയിൽ കെട്ടിപ്പടുത്തതാണ് — പ്രത്യക്ഷലക്ഷണങ്ങൾ, ദിവ്യവിമാനത്തിന്റെ നിയമം, സേനയുടെ പെരുമാറ്റം, മുഖത്തിന്റെ കാന്തി. രാക്ഷസിയായിട്ടും അവൾ സത്യവാദിനിയാണ്, സീതയുടെ ശീലത്താൽ ആകൃഷ്ടയാണ്. ‘ചുക്കാൻ പോയ തോണി’ എന്ന ഉപമ സുന്ദരമാണ് — അമരക്കാരനില്ലാത്ത തോണി ദിശയില്ലാതെ ചുറ്റിത്തിരിയുന്നു; അതുപോലെ നായകനില്ലാത്ത സേന. ഈ ആശ്വാസം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വിഭീഷണൻ സുഗ്രീവനോടു പറഞ്ഞ വാക്കിനു സമാനമാണ് — ഇരുവരും ‘ലക്ഷ്മി വിട്ടുപോകുന്നില്ല’ എന്ന ചിഹ്നത്തെത്തന്നെ തെളിവായി കരുതുന്നു. ഇവിടെ കവി രാക്ഷസജാതിയിലും സജ്ജനങ്ങളുടെ സദ്ഭാവം കാണിക്കുന്നു. ഈ യുക്തിയുടെ ക്രമവും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ആദ്യം അവൾ നേരിട്ടു നിശ്ചയം പറയുന്നു — ‘ഭർത്താവ് ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു’; പിന്നെ കാരണങ്ങൾ പറയാമെന്നേൽക്കുന്നു; പിന്നെ ഓരോ കാരണവും വിവരിക്കുന്നു. ഒന്നാമത്തെ കാരണം യോദ്ധാക്കളുടെ മുഖങ്ങളാണ് — നായകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ സൈനികർ ശോകംകൊണ്ടു വാടും, കോപവും ഉത്സാഹവുമുള്ളവരാവില്ല. രണ്ടാമത്തേത് പുഷ്പകത്തിന്റെ ദിവ്യത — ഈ വിമാനം വിധവയായ സ്ത്രീയെ വഹിക്കില്ലെന്നു പ്രസിദ്ധി. മൂന്നാമത്തേത് സേനയുടെ സ്ഥൈര്യം — വാനരസേന ഓടിപ്പോയില്ല, മറിച്ച് കാവലിൽ ജാഗരൂകമാണ്. നാലാമത്തേത് മുഖത്തിന്റെ കാന്തി — മരിച്ചവരുടെ മുഖം വികൃതമാകും; ഇവരുടേതിലോ ശോഭ കാണുന്നു. ഒടുവിൽ അവൾ തന്റെ സത്യവാദിത്വം ഉറപ്പിക്കുകയും സീതയോടുള്ള സ്നേഹം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ക്രമം പ്രമാണശാസ്ത്രത്തിലെ അനുമാനരീതിയെ പിന്തുടരുന്നു — ‘സുഖം ഉദിപ്പിക്കുന്ന അനുമാനങ്ങളാൽ’ എന്ന് അവൾതന്നെ പറയുന്നു. ‘നാദ്യ ശക്യമജീവിതും’ എന്ന അവസാനവാക്യം ദ്വയാർഥമുള്ളതാണ് — രാമലക്ഷ്മണന്മാർ മരിച്ചിരിക്കുക സാധ്യമല്ല; സീതയ്ക്കും ജീവിതം ഉപേക്ഷിക്കാനാവില്ല.

ദേവപുത്രിക്കു സമയായ മൈഥിലി സീത അവളുടെ വാക്കു കേട്ട് കൈകൂപ്പി ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്ന് അവളോടു പറഞ്ഞു. മനോവേഗമുള്ള ആ പുഷ്പകവിമാനം തിരിച്ചുവിട്ട്, ദീനയായ സീതയെ ത്രിജടയോടൊപ്പം ലങ്കയിലേക്കുതന്നെ കൊണ്ടുവന്നു. തുടർന്ന് ത്രിജടയോടൊപ്പം പുഷ്പകത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങിയ അവളെ രാക്ഷസിമാർ അശോകവനികയിലേക്കുതന്നെ കൊണ്ടുചെന്നു. അനേകം വൃക്ഷനിരകളുള്ള രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ആ വിഹാരഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ച്, രാജപുത്രന്മാരെ ഓർത്ത്, അവരെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ച്, സീത പരമമായ വിഷാദത്തിലാണ്ടു. സീതയുടെ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്ന ഉത്തരം വിശ്വാസത്തിന്റെയല്ല, പ്രാർഥനയുടെ സൂചകമാണ് — ത്രിജടയുടെ വാക്കു സത്യമാകട്ടെ എന്ന് അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ഒടുവിൽ വീണ്ടും വിഷാദം — യുക്തി മനസ്സിനെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഹൃദയത്തെ പൂർണമായുമില്ല. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ‘അനേകം വൃക്ഷനിരകളുള്ള’ എന്ന വിഹാരഭൂമിയുടെ സൗന്ദര്യം സീതയുടെ ദുഃഖത്തോടു വിരുദ്ധമായ ഒരു ചിത്രം രചിക്കുന്നു. സർഗാന്ത്യത്തിൽ സീത വീണ്ടും തന്റെ ബന്ധനസ്ഥലത്തെത്തി; എന്നാൽ അവളുടെ മനസ്സിൽ പ്രതീക്ഷയുടെ ഒരു വിത്ത് ത്രിജട പാകിയിരിക്കുന്നു. ത്രിജടയുടെ കൂട്ടുള്ളതിനാൽ സീത ഏകാകിനിയല്ല — ഇതും അവളുടെ സാന്ത്വനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

Seeing her husband struck down, and the mighty Lakṣmaṇa too, Sītā, wasted with grief, lamented bitterly and piteously. "The readers of marks who told me, 'You will bear sons and never be a widow' — now that Rāma is dead, all those wise men have spoken falsely. Those who called me the chief queen of a king who would offer sacrifices, the wife of one who would perform the great sacrificial sessions — now that Rāma is dead, all those wise men have spoken falsely. Those who knew me as one honoured by her husband among the wives of heroic kings — now that Rāma is dead, all those wise men have spoken falsely. The brahmin astrologers who declared in my hearing that I was blessed — now that Rāma is dead, all those wise men have spoken falsely." The refrain, "now that Rāma is dead, all those wise men have spoken falsely," comes four times, and the repetition makes a kind of rhythm of grief, the way a woman stricken with sorrow says the same words again and again. Sītā voices her pain through the failure of the prophecies: what all the learned men foretold has, it seems, proved false. "The queen of a sacrificer" points to Rāma as a righteous king who would perform sacrifices, as they had predicted. And "you will bear sons" deserves remembering, for Sītā's two sons are yet to be born; the wise men's words were not false after all — Sītā simply cannot know it now — and this irony is the reader's comfort.

"The lotus marks on the feet, by which women of noble family are consecrated to sovereignty with their royal husbands, are on my feet. And the ill marks by which luckless women come to widowhood — though I look, luckless as I am, I cannot find them on myself. The lotus marks the lore of signs finds on women are true to their name, yet for me, now that Rāma is dead, they have come to nothing. My hair is fine, even and dark; my brows do not meet; my shanks are round and hairless; my teeth are close-set. My temples, eyes, hands, feet, ankles and thighs are even and well-formed; my nails are rounded and glossy, my fingers even. My breasts are full and close together, with sunken nipples; my navel is deep with a raised rim; my sides and chest are full. My complexion is like a gem and the hair on my body is soft. They said I was established in all twelve auspicious marks. My hands and feet are covered with barley-marks, unbroken and well-coloured, and those who read the marks of maidens knew me as a woman of gentle smile. Brahmins skilled in reading fate declared that I would be consecrated to sovereignty with my husband — and all of that has been made false." This passage is an ancient witness to the science of bodily signs, by which a woman's fortune was read from the marks on her body. Sītā examines her body not in vanity but by the rules of that science, and asks: if these marks are here, how can I be a widow? Trijaṭā will answer the question — the marks are not false; Rāma is alive. These marks were held to be signs not of beauty alone but of good fortune: lotus lines on the feet foretell a royal consort, barley-marks on hands and feet prosperity, a deep navel long life, and the twelve marks together complete the list of auspicious signs. Sītā recalls what she heard as a girl in Janaka's house, and the memory shows the hopes of her youth. There is a play on "lotus," which is also a name of Lakṣmī, the goddess of fortune, so the lotus marks point to fortune herself. She searches her body for the marks of widowhood and cannot find them, and the very search reveals the hope still hidden in her heart. Calling herself luckless is self-reproach, and the prophecy of a consecration with her husband is especially poignant, for it was Rāma's consecration in Ayodhyā that was thwarted, and that is how the exile began.

"The two brothers cleared Janasthāna, found news of me, crossed the unshakeable ocean — and then were killed in a cow's hoofprint. The Rāghavas had mastered the weapons of Varuṇa, Agni, Indra and Vāyu, and the Brahmaśiras too, and yet my two protectors, equal to Indra — mine, who now have no protector — have been killed in battle by one who could not be seen, by magic. For no enemy who came within Rāghava's sight in battle could have gone back alive, even if he were as swift as thought. Nothing is too heavy a load for Time, and Fate is hard indeed to overcome, since Rāma lies struck down in battle with his brother. But I do not grieve so much for Rāma, or for the great chariot-warrior Lakṣmaṇa, or for myself or my own mother, as for my poor mother-in-law, living like an ascetic, who is forever thinking, 'When shall I see Rāma come home with his vow fulfilled, and Sītā and Lakṣmaṇa with him?'" "Killed in a cow's hoofprint" is a proverb: one who crosses the great ocean drowns in a hoofprint of water. Sītā's grief is not centred on herself: she thinks of Kausalyā's sorrow even more than of her husband, the highest proof of her generous heart. The list of divine weapons recalls Rāma's divine power — human as he is, he knows the weapons of the gods — and "by one who could not be seen" is a just complaint from her lips: in open battle Rāma could never have been beaten; he was only tricked by magic. "Nothing is too heavy a load for Time" acknowledges that fate is all-powerful. She recalls his great deeds in turn — clearing Janasthāna, finding news of her, crossing the sea — and marvels that after all these he should fall in so small a way. By calling both brothers "my protectors" she counts Lakṣmaṇa too as her guardian. Kausalyā is "like an ascetic," worn thin by separation from her son, and her waiting — "when shall I see them?" — is what keeps her alive.

As Sītā lamented, the rākṣasī Trijaṭā said to her: "Do not despair, my queen; your husband is alive. I will give you strong and fitting reasons why these two brothers, Rāma and Lakṣmaṇa, are alive. When their lord has been killed in battle, warriors' faces are not full of anger and eager with joy. And this heavenly car called Puṣpaka, Vaidehī, would not carry you if these two had lost their lives. An army whose foremost heroes are dead loses heart and all will to fight, and drifts about in battle like a ship on the water whose helmsman has been killed. But this army, my poor lady, is neither flustered nor troubled, and stands guarding the two Kākutsthas. I tell you this out of affection. So set your mind fully at ease through these signs that promise happiness; see that the Kākutsthas are not dead. I say this to you out of love. I have never told a lie before, Maithilī, and I never will; your virtue and your gentle nature have won my heart. These two cannot be conquered in battle even by the gods and asuras with Indra; I have seen the signs, and so I tell you. And look at this great marvel, Maithilī: though they have fallen senseless under the arrows, their radiance has not left them. As a rule, the faces of men whose strength is gone and whose life is spent are terribly changed. So, daughter of Janaka, cast off your grief and sorrow and bewilderment over Rāma and Lakṣmaṇa. It is not possible that they are dead today." Trijaṭā's comfort is built on plain reasoning — what can be seen, the rule of the heavenly car, the conduct of the army, the radiance of the faces. Rākṣasī though she is, she is truthful, won over by Sītā's character; here the poet shows goodness to be found even among the rākṣasas. The ship without a helmsman is a lovely image: without its steersman a boat drifts aimlessly, and so does an army without its leader. Her words match what Vibhīṣaṇa said to Sugrīva in the previous sarga, for both take the unfaded radiance as proof. The order of her argument is worth noting. First she states her conclusion — your husband lives; then she promises reasons, and gives them one by one. The warriors' faces: if the leader were dead, the soldiers would be dull with grief, not full of anger and eagerness. The Puṣpaka: it was known that this car would not carry a widow. The army: it has not fled but stands guard. The faces of the brothers: the faces of the dead are changed, but theirs still shine. Last she vouches for her own truthfulness and shows her love for Sītā. This follows the method of inference, as she herself says — "these signs that promise happiness." And her last words carry two senses: it is not possible that they are dead, and it is not possible for Sītā to give up her life.

Hearing her words, Sītā, lovely as a daughter of the gods, joined her palms and said to her, "May it be so." Then the Puṣpaka, swift as thought, was turned back, and the dejected Sītā was brought back into Laṅkā by Trijaṭā. Stepping down from the Puṣpaka with Trijaṭā, she was led by the rākṣasīs back into the Aśoka grove. Entering that pleasure-ground of the lord of the rākṣasas, with its many groves of trees, Sītā saw again the two princes in her mind, brooded on them, and fell into deep despair. Her "may it be so" is not a sign of belief but a prayer: she longs for Trijaṭā's words to be true. So at the end despair returns — reason soothes the mind, but not wholly the heart. The loveliness of the grove with its many trees stands against Sītā's grief. At the end of the sarga she is back in her place of captivity, but Trijaṭā has sown in her mind a seed of hope; and with Trijaṭā beside her she is not alone, which is itself a part of her comfort.