वानररक्षसां तदा युध्यताम् एव रविः अस्तं गतः, प्राणहारिणी रात्रिः प्रवृत्ता। अन्योन्यं बद्धवैराणां जयम् इच्छतां घोराणां वानररक्षसां तदा निशायुद्धं सम्प्रवृत्तम्। तस्मिन् दारुणे तमसि हरयः ‘त्वं राक्षसः असि’ इति, राक्षसाः च ‘त्वं वानरः असि’ इति वदन्तः समरे अन्योन्यं जघ्नुः। ‘हत, दारय, एहि, कथं विद्रवसि’ इति सुतुमुलः शब्दः तस्मिन् सैन्ये शुश्रुवे। तस्मिन् तमसि काञ्चनसंनाहाः सुवर्णकवचधारिणः कालाः कृष्णवर्णाः राक्षसाः दीप्ताः ओषधयः वनेषु यस्य तादृशाः शैलेन्द्राः इव सम्प्रदृश्यन्त। दुष्पारे तस्मिन् तमसि क्रोधमूर्च्छिताः महावेगाः राक्षसाः प्लवङ्गमान् भक्षयन्तः परिपेतुः। ते वानराः तु काञ्चनापीडान् हयान्, आशीविषोपमान् ध्वजान् च आप्लुत्य भीमकोपाः तीक्ष्णैः दशनैः व्यदारयन्। रात्रियुद्धस्य प्रमुखः क्लेशः अन्धकारः — शत्रुः मित्रं वा इति ज्ञातुं कठिनम्, अतः ते परस्परं पृच्छन्ति ‘राक्षसः असि वा वानरः’ इति। एतत् वचनं युद्धस्य अराजकतां भीषणतां च दर्शयति। राक्षसानां सुवर्णकवचानि अन्धकारे दीप्यन्ते, यथा रात्रौ पर्वतेषु ओषधयः — एषा हिमालयस्य दीप्तौषधीनां प्रसिद्धा कल्पना, या अग्रे ओषधिपर्वतप्रसङ्गे अपि आगमिष्यति। राक्षसाः निशाचराः, अतः रात्रौ तेषां बलं वर्धते — ते वानरान् भक्षयन्ति इति तेषां क्रौर्यं; वानराः अपि दन्तैः एव प्रत्युत्तरं ददति। ‘प्राणहारिणी’ इति रात्रेः विशेषणं भविष्यत्संहारस्य सूचकम्। ‘कथं विद्रवसि’ इति पलायमानं प्रति आक्षेपः — युद्धभूमौ पलायनं कापुरुषत्वम्। पूर्वसर्गस्य अन्ते राक्षसाः सूर्यास्तं काङ्क्षितवन्तः; अधुना तेषां काङ्क्षा पूर्णा, रात्रिः प्रवृत्ता। निशायुद्धं प्राचीनयुद्धनीतौ प्रायः वर्ज्यम्, किन्तु अत्र द्वयोः पक्षयोः वैरं तावत् दृढं यत् रात्रौ अपि युद्धं न विरमति।

बलिनः वानराः युद्धे राक्षसीं चमूम् अक्षोभयन्। क्रोधमूर्च्छिताः ते कुञ्जरान्, कुञ्जरारोहान्, पताकाध्वजिनः रथान् च चकर्षुः, दशनैः ददंशुः च। लक्ष्मणः रामः च आशीविषोपमैः शरैः दृश्यानि अदृश्यानि च प्रवराणि रक्षांसि निजघ्नतुः। तुरङ्गाणां खुरैः विध्वस्तं रथनेमिभिः समुत्थितं धरणीरजः युध्यतां कर्णनेत्राणि रुरोध। तथा घोरे लोमहर्षणे संग्रामे वर्तमाने महाघोराः रुधिरौघाः नद्यः तत्र विसुस्रुवुः। ततः भेरीमृदङ्गानां पणवानां च निःस्वनः, शङ्खनेमिस्वनैः उन्मिश्रः, अद्भुतोपमः सम्बभूव। हतानां स्तनमानानां राक्षसानां, शस्तानां आहतानां वानराणां च निःस्वनः अत्र दारुणः सम्बभूव। शक्तिशूलपरश्वधैः हतैः वानरमुख्यैः, पर्वताकारैः निहतैः कामरूपिभिः राक्षसैः च, शस्त्राणि एव पुष्पोपहाराः यस्यां सा युद्धमेदिनी दुर्ज्ञेया दुर्निवेशा शोणितास्रावकर्दमा आसीत्। ‘दृश्यादृश्यानि’ इति पदेन राक्षसानां मायाशक्तिः सूच्यते — केचित् अदृश्याः भूत्वा युध्यन्ते, तथापि रामलक्ष्मणयोः शराः तान् अपि विध्यन्ति। रजसा कर्णनेत्रयोः रोधः — अन्धकारे रजः अपि, एवं द्विगुणः अन्धकारः। ‘शस्त्रपुष्पोपहारा’ इति रूपकं विचित्रम् — पूजायां यथा पुष्पाणि भूमौ विकीर्यन्ते, तथा युद्धभूमौ शस्त्राणि; युद्धं यज्ञः इव, भूमिः वेदिः इव। ‘दुर्ज्ञेया’ — का भूमिः इति ज्ञातुम् अशक्या; ‘दुर्निवेशा’ — पादं स्थापयितुम् अपि कठिना। ध्वनीनां मिश्रणं — वाद्यानां, आहतानां, मरणासन्नानां — युद्धस्य करुणं भयानकं च रूपं दर्शयति। वानराः राक्षसानां गजान् अश्वान् रथान् च दन्तैः आकर्षन्ति — तेषां निर्भयता अपूर्वा। अस्मिन् खण्डे रामलक्ष्मणौ प्रत्यक्षं युद्धे प्रविशतः — पूर्वसर्गेषु रामः केवलं चतुरः राक्षसान् अहन्, अधुना तौ द्वौ अपि बहून् हतः। ‘आशीविषोपमैः शरैः’ इति उपमा ध्यातव्या — अस्मिन् एव सर्गे अन्ते इन्द्रजितः शराः अपि सर्पाः भूत्वा रामलक्ष्मणौ बध्नन्ति; कविः प्रारम्भे एव तस्य बीजं न्यस्यति। मूले ‘पर्वताकारै राक्षसैः’ इत्यत्र विसर्गस्य लोपः सन्धिनियमेन।

हरिराक्षसहारिणी सा निशा घोरा, सर्वेषां भूतानां दुरतिक्रमा कालरात्री इव बभूव। ततः ते राक्षसाः तस्मिन् दारुणे तमसि संहृष्टाः शरवृष्टिभिः रामम् एव अभ्यवर्तन्त। आपतताम् अभिगर्जतां क्रुद्धानां तेषां शब्दः सप्तानां समुद्राणाम् उद्वर्ते प्रलयकाले इव स्वनः अभूत्। रामः निमेषान्तरमात्रेण अग्निशिखोपमैः षड्भिः शरैः तेषां षट् निशाचरान् जघान — दुर्धर्षं यज्ञशत्रुं, महापार्श्वमहोदरौ, महाकायं वज्रदंष्ट्रं, शुकसारणौ च। रामेण बाणौघैः सर्वमर्मसु ताडिताः ते युद्धात् अपसृताः, सावशेषायुषः जीवन्तः अभवन्। महारथः रामः निमेषान्तरमात्रेण अग्निशिखोपमैः घोरैः शरैः दिशः प्रदिशः च विमलाः अकरोत्। ये तु अन्ये वीराः राक्षसाः रामस्य अभिमुखे स्थिताः, ते अपि पावकं पतङ्गाः इव समासाद्य नष्टाः। सम्पतद्भिः सुवर्णपुङ्खैः विशिखैः समन्ततः सा रजनी खद्योतैः शारदी रात्रिः इव चित्रा बभूव। राक्षसानां निनदैः भेरीणां निःस्वनैः च सा घोरा निशा भूयः घोरतरा अभवत्। ‘कालरात्री’ इति प्रलयस्य रात्रिः, यस्यां सर्वं नश्यति; एषा निशा तादृशी। राक्षसाः रामम् एव लक्ष्यं कुर्वन्ति — सेनानायकस्य वधः युद्धस्य निर्णायकः इति ते जानन्ति। ‘षड्जघान’ इति मुद्रणे, किन्तु अग्रिमः श्लोकः वदति ते ‘सावशेषायुषः’ जीविताः — अतः ‘जघान’ इत्यस्य अर्थः अत्र ‘प्रहृतवान्’ इति, न ‘मारितवान्’; हिन्दीभाष्यम् अपि वदति यत् ते युद्धं त्यक्त्वा पलायिताः, अतः एव तेषाम् आयुः अवशिष्टम्। एते षट् रावणस्य प्रमुखाः मन्त्रिणः — शुकसारणौ पूर्वं गुप्तचरौ आस्ताम्, महापार्श्वमहोदरौ अग्रे युद्धे हनिष्येते। शराणां सुवर्णपुङ्खानां खद्योतैः उपमा रात्रियुद्धस्य सुन्दरं दृश्यं रचयति — मृत्योः मध्ये अपि सौन्दर्यम्। ‘पतङ्गाः इव पावकम्’ इति उपमा राक्षसानां मूढतां दर्शयति — अग्नौ पतन्तः पतङ्गाः इव ते रामं प्रति धावन्ति। रामस्य पराक्रमः अत्र एकाकी — सः एकः एव सर्वान् आक्रान्तृन् निवारयति, दिशः विमलाः करोति। ‘निमेषान्तरमात्रेण’ इति पदं द्विवारम् आगच्छति — रामस्य शीघ्रहस्तत्वं कविः विशेषेण प्रशंसति। रात्रेः घोरतायाः वृद्धिः अपि क्रमेण वर्णिता — प्रथमं घोरा, ततः कालरात्री इव, अन्ते घोरतरा।

तेन महता समन्ततः प्रवृद्धेन शब्देन कन्दराकीर्णः त्रिकूटः अचलः प्रव्याहरत् इव प्रतिध्वनिं कुर्वन् इव अभवत्। तमसा तुल्यवर्चसः महाकायाः गोलाङ्गूलाः वानराः बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य रजनीचरान् भक्षयन्ति स्म। अङ्गदः तु रणे शत्रून् निहन्तुं समुपस्थितः सन् रावणेः इन्द्रजितः सारथिं हयान् च आशु निजघान। हताश्वः हतसारथिः महाकायः इन्द्रजित् अङ्गदेन रथं त्यक्त्वा तत्र एव अन्तरधीयत। पर्वतस्य प्रतिध्वनिः इव वचनं — पर्वतः अपि युद्धस्य भयेन आक्रोशति इति उत्प्रेक्षा। गोलाङ्गूलानां तमसा तुल्यः वर्णः — ते अन्धकारे अदृश्याः सन्तः राक्षसान् गृह्णन्ति; राक्षसानां वानरभक्षणस्य प्रत्युत्तरम्। अङ्गदस्य इन्द्रजिता सह द्वितीयः संघर्षः — पूर्वसर्गे सः तस्य रथं नाशितवान्, अधुना पुनः तस्य सारथिं हयान् च हन्ति। इन्द्रजितः अन्तर्धानं पराजयात् पलायनम् इव दृश्यते, किन्तु तत् तस्य मायायुद्धस्य आरम्भः। एषः सन्धिः कथायाः निर्णायकः — इतः परं युद्धस्य रूपं परिवर्तते। इन्द्रजितः अन्तर्धानं ‘अङ्गदेन’ इति तृतीयया उक्तम् — अङ्गदस्य कारणात्, अङ्गदस्य भयात् इव। एषः अङ्गदस्य वीरतायाः शिखरः। तथापि इन्द्रजितः अदृश्यता तस्य पराजयं विजये परिवर्तयिष्यति — अग्रिमेषु श्लोकेषु तस्य क्रोधः मायायुद्धं च वर्णितम्। रामलक्ष्मणौ अपि तं दृष्टुं न शक्नुतः।

पूजनार्हस्य वालिपुत्रस्य तत् कर्म सर्वे देवाः ऋषिभिः सह तुष्टुवुः, तौ रामलक्ष्मणौ च। सर्वभूतानि युधि इन्द्रजितः प्रभावं विदुः; अतः तं महात्मानम् अङ्गदं तेन प्रधर्षितं दृष्ट्वा ते तुष्टाः अभवन्। ततः ससुग्रीवविभीषणाः प्रहृष्टाः कपयः शत्रुं पराजितं दृष्ट्वा ‘साधु साधु’ इति नेदुः। इन्द्रजित् तु तदा भीमकर्मणा वालिपुत्रेण संयुगे अनेन निर्जितः सन् सुदारुणं क्रोधं चक्रे। अन्तर्धानगतः पापः रणकर्शितः ब्रह्मदत्तवरः वीरः रावणिः क्रोधमूर्च्छितः अभवत्। अदृश्यः सः अशनिवर्चसः निशितान् बाणान् मुमोच। अङ्गदस्य प्रशंसा देवैः ऋषिभिः रामलक्ष्मणाभ्यां वानरैः च — चतुर्विधैः; यतः इन्द्रजितः पराजयः दुर्लभः, सः इन्द्रम् अपि जितवान्। ‘सर्वभूतानि इन्द्रजितः प्रभावं विदुः’ — अतः तस्य पराजयः अधिकं विस्मयकरः। किन्तु कविः सूचयति यत् एषः विजयः क्षणिकः — ‘ब्रह्मदत्तवरः’ इन्द्रजित् ब्रह्मणः वरेण अन्तर्धानशक्तिं प्राप्तवान्। ‘पापः’ इति कविः तं निन्दति — अदृश्यः भूत्वा युद्धं धर्मयुद्धं न। ‘रणकर्शितः’ इति पराजयेन पीडितः, तस्मात् एव तस्य क्रोधः। ‘अशनिवर्चसः बाणाः’ — वज्रतेजसः शराः, ये अग्रे नागरूपाः भविष्यन्ति। अयं खण्डः (३०–३३) समीक्षितपाठे नास्ति। देवानाम् ऋषीणां च प्रशंसा दर्शयति यत् एतत् युद्धं केवलं मानवानां न, अपि तु देवलोकः अपि तत् पश्यति, धर्मस्य विजयं च इच्छति। वानराणां ‘साधु साधु’ इति घोषः तेषां सरलं हर्षं दर्शयति, किन्तु तेषां हर्षः अल्पकालिकः।

क्रुद्धः सः राक्षसः घोरैः नागमयैः शरैः रामं लक्ष्मणं च सर्वगात्रेषु समरे बिभेद। तत्र मायया संवृतः राघवौ युधि मोहयन् सर्वभूतानाम् अदृश्यः कूटयोधी निशाचरः भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ शरबन्धेन बबन्ध। तेन क्रुद्धेन आशीविषैः सर्परूपैः शरैः सहसा अभिहतौ तौ पुरुषव्याघ्रौ वीरौ वानराः तदा प्रेक्षन्त। यदा प्रकाशरूपः दृश्यः सन् राक्षसराजपुत्रः तौ बाधितुं न शक्तः, तदा सः दुरात्मा मायां प्रयोक्तुं समुपाजगाम, तौ राजसुतौ बबन्ध च। ‘कूटयोधी’ इति कपटेन युध्यमानः — इन्द्रजितः युद्धनीतिः धर्मविरुद्धा इति कविः पुनः पुनः स्मारयति। ‘नागमयाः शराः’ इति नागपाशः — शराः सर्पाः भूत्वा शरीरं वेष्टयन्ति। रामः लक्ष्मणः च, ये पूर्वं सर्वान् अजयन्, अधुना अदृश्यस्य शत्रोः कपटेन बद्धौ। वानराः केवलं प्रेक्षकाः — ते किमपि कर्तुं न शक्नुवन्ति, यतः शत्रुः अदृश्यः। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन सर्गस्य सारं वदति — प्रत्यक्षयुद्धे पराजितः इन्द्रजित् मायया विजयं प्राप्नोति। एतेन अग्रिमसर्गस्य करुणः प्रसङ्गः आरभ्यते।

వానరులూ రాక్షసులూ యుద్ధం చేస్తూ ఉండగానే సూర్యుడు అస్తమించాడు, ప్రాణాలను హరించే రాత్రి మొదలైంది. ఒకరిపై ఒకరు గాఢమైన వైరం పెంచుకున్న, జయాన్ని కోరే ఘోరులైన వానర రాక్షసుల మధ్య అప్పుడు రాత్రియుద్ధం ప్రారంభమైంది. ఆ దారుణమైన చీకటిలో వానరులు ‘నీవు రాక్షసుడవు’ అనీ, రాక్షసులు ‘నీవు వానరుడవు’ అనీ అంటూ సమరంలో ఒకరినొకరు చంపుకున్నారు. ‘చంపు, చీల్చు, రా, ఎందుకు పారిపోతున్నావు?’ అనే అతి సంకులమైన శబ్దం ఆ సైన్యంలో వినిపించింది. ఆ చీకటిలో బంగారు కవచాలు ధరించిన నల్లని రాక్షసులు అడవులలో ఓషధులు ప్రకాశించే మహాపర్వతాలలా కనిపించారు. దాటరాని ఆ చీకటిలో క్రోధంతో మూర్ఛితులైన మహావేగవంతులైన రాక్షసులు వానరులను భక్షిస్తూ అటూ ఇటూ దూకారు. ఆ వానరులు మాత్రం భయంకరమైన కోపంతో, బంగారు శిరోభూషణాలు గల గుర్రాల మీదికీ, విషసర్పాల వంటి ధ్వజాల మీదికీ దూకి వాడి కోరలతో చీల్చివేశారు. రాత్రియుద్ధంలో ప్రధానమైన కష్టం చీకటి — శత్రువో మిత్రుడో తెలుసుకోవడం కష్టం, అందుకే వారు ‘నీవు రాక్షసుడవా, వానరుడవా?’ అని పరస్పరం అడుగుతారు. ఈ మాట యుద్ధంలోని అరాజకత్వాన్నీ భీషణతనూ చూపుతుంది. రాక్షసుల బంగారు కవచాలు చీకటిలో మెరుస్తాయి, రాత్రివేళ పర్వతాలపై ఓషధుల్లా — ఇది హిమాలయంలోని ప్రకాశించే ఓషధుల ప్రసిద్ధ కల్పన, ముందు ఓషధిపర్వత ప్రసంగంలో కూడా ఇది వస్తుంది. రాక్షసులు నిశాచరులు, కాబట్టి రాత్రి వారి బలం పెరుగుతుంది — వారు వానరులను భక్షించడం వారి క్రౌర్యం; వానరులు కూడా పళ్ళతోనే ప్రత్యుత్తరం ఇస్తారు. ‘ప్రాణహారిణీ’ (ప్రాణాలను హరించే) అనే రాత్రి విశేషణం రాబోయే సంహారాన్ని సూచిస్తుంది. ‘ఎందుకు పారిపోతున్నావు?’ అనేది పారిపోయేవానిపై ఆక్షేపణ — యుద్ధభూమిలో పారిపోవడం పిరికితనం. గత సర్గ చివర రాక్షసులు సూర్యాస్తమయాన్ని కోరుకున్నారు; ఇప్పుడు వారి కోరిక నెరవేరింది, రాత్రి మొదలైంది. ప్రాచీన యుద్ధనీతిలో రాత్రియుద్ధం సాధారణంగా వర్జ్యం, కానీ ఇక్కడ రెండు పక్షాల వైరం ఎంత దృఢమైనదంటే రాత్రి కూడా యుద్ధం ఆగదు.

బలవంతులైన వానరులు యుద్ధంలో రాక్షససేనను కల్లోలపరిచారు. క్రోధంతో మూర్ఛితులైన వారు ఏనుగులనూ, ఏనుగులపై ఎక్కినవారినీ, పతాకలూ ధ్వజాలూ గల రథాలనూ ఈడ్చారు, పళ్ళతో కొరికారు. లక్ష్మణుడూ రాముడూ విషసర్పాల వంటి బాణాలతో కనిపించే, కనిపించని శ్రేష్ఠ రాక్షసులను సంహరించారు. గుర్రాల గిట్టలతో చెదిరి, రథచక్రాల అంచులతో లేచిన నేలధూళి పోరాడేవారి చెవులనూ కళ్ళనూ మూసివేసింది. రోమాంచం కలిగించే అంత ఘోరమైన సంగ్రామం జరుగుతుండగా అక్కడ మహాఘోరమైన రక్తప్రవాహాలు నదులుగా ప్రవహించాయి. అప్పుడు భేరీలు, మృదంగాలు, పణవాల ధ్వని, శంఖనాదాలతో రథచక్రాల ధ్వనులతో కలిసి అద్భుతంగా మోగింది. హతులై మూలుగుతున్న రాక్షసుల, గాయపడి దెబ్బతిన్న వానరుల దారుణమైన ధ్వని అక్కడ పుట్టింది. శక్తులు, శూలాలు, గండ్రగొడ్డళ్ళతో హతులైన వానరముఖ్యులతో, పర్వతాకారులై హతులైన కామరూపులైన రాక్షసులతో, శస్త్రాలే పుష్పోపహారాలుగా గల ఆ యుద్ధభూమి గుర్తుపట్టరానిదిగా, అడుగు పెట్టరానిదిగా, రక్తస్రావపు బురదతో నిండినదిగా అయింది. ‘దృశ్యాదృశ్యాని’ (కనిపించేవీ కనిపించనివీ) అనే పదంతో రాక్షసుల మాయాశక్తి సూచించబడుతోంది — కొందరు అదృశ్యులై యుద్ధం చేస్తారు, అయినా రామలక్ష్మణుల బాణాలు వారిని కూడా ఛేదిస్తాయి. ధూళి చెవులనూ కళ్ళనూ మూయడం — చీకటిలో ధూళి కూడా, ఇలా రెట్టింపు చీకటి. ‘శస్త్రపుష్పోపహారా’ అనే రూపకం విచిత్రమైనది — పూజలో పువ్వులు నేలమీద చల్లబడినట్లు యుద్ధభూమిలో శస్త్రాలు; యుద్ధం యజ్ఞం లాంటిది, భూమి వేదిక లాంటిది. ‘దుర్జ్ఞేయా’ — అది ఏ భూమో తెలుసుకోలేనిది; ‘దుర్నివేశా’ — అడుగు పెట్టడానికి కూడా కష్టమైనది. ధ్వనుల మిశ్రమం — వాద్యాలది, గాయపడినవారిది, మరణాసన్నులది — యుద్ధపు కరుణమైన, భయానకమైన రూపాన్ని చూపుతుంది. వానరులు రాక్షసుల ఏనుగులనూ గుర్రాలనూ రథాలనూ పళ్ళతో ఈడ్చుకుపోతారు — వారి నిర్భయత అపూర్వమైనది. ఈ భాగంలో రామలక్ష్మణులు ప్రత్యక్షంగా యుద్ధంలో ప్రవేశిస్తారు — గత సర్గలో రాముడు నలుగురు రాక్షసులను మాత్రమే చంపాడు, ఇప్పుడు వారిద్దరూ అనేకులను సంహరిస్తారు. ‘విషసర్పాల వంటి బాణాలు’ అనే ఉపమానం గమనించదగినది — ఈ సర్గలోనే చివర ఇంద్రజిత్తు బాణాలు కూడా సర్పాలై రామలక్ష్మణులను బంధిస్తాయి; కవి ప్రారంభంలోనే దాని బీజం నాటుతాడు. మూలంలో ‘పర్వతాకారై రాక్షసైః’ అనే చోట సంధినియమం వల్ల విసర్గ లోపించింది.

వానరులనూ రాక్షసులనూ హరించే ఆ ఘోరమైన రాత్రి సర్వప్రాణులకూ దాటరాని కాళరాత్రిలా అయింది. అప్పుడు ఆ రాక్షసులు ఆ దారుణమైన చీకటిలో సంతోషంతో బాణవర్షాలతో రాముని మీదికే దాడి చేశారు. పైకి దూకుతూ గర్జిస్తున్న కోపించిన వారి శబ్దం, ప్రళయకాలంలో ఏడు సముద్రాలు పొంగినప్పటి ధ్వనిలా ఉంది. రాముడు రెప్పపాటు కాలంలో అగ్నిజ్వాలల వంటి ఆరు బాణాలతో వారిలో ఆరుగురు నిశాచరులను కొట్టాడు — దుర్ధర్షుడైన యజ్ఞశత్రువు, మహాపార్శ్వ మహోదరులు, మహాకాయుడైన వజ్రదంష్ట్రుడు, శుకసారణులు. రాముని బాణసమూహాలతో అన్ని మర్మస్థానాలలో దెబ్బతిన్న వారు యుద్ధం నుంచి తొలగిపోయారు, ఆయువు మిగిలి ఉండడంతో బ్రతికి బయటపడ్డారు. మహారథుడైన రాముడు రెప్పపాటు కాలంలో అగ్నిజ్వాలల వంటి ఘోర బాణాలతో దిక్కులనూ ఉపదిక్కులనూ నిర్మలం చేశాడు. రాముని ఎదుట నిలిచిన ఇతర వీర రాక్షసులు కూడా అగ్నిని చేరిన మిడతల్లా నశించారు. అన్నివైపులా పడుతున్న బంగారు పింఛాల బాణాలతో ఆ రాత్రి మిణుగురుపురుగులతో నిండిన శరద్రాత్రిలా చిత్రంగా కనిపించింది. రాక్షసుల గర్జనలతో, భేరీల ధ్వనులతో ఆ ఘోరమైన రాత్రి మరింత ఘోరమైంది. ‘కాళరాత్రి’ అంటే ప్రళయపు రాత్రి, అందులో సర్వమూ నశిస్తుంది; ఈ రాత్రి అటువంటిది. రాక్షసులు రామునే లక్ష్యంగా చేసుకుంటారు — సేనానాయకుని వధ యుద్ధాన్ని నిర్ణయిస్తుందని వారికి తెలుసు. ముద్రణలో ‘షడ్జఘాన’ (ఆరుగురిని కొట్టాడు/చంపాడు) అని ఉంది, కానీ తరువాతి శ్లోకం వారు ‘సావశేషాయుషః’ (ఆయువు మిగిలినవారై) బ్రతికారని చెబుతుంది — కాబట్టి ఇక్కడ ‘జఘాన’ అంటే ‘కొట్టాడు’ అని అర్థం, ‘చంపాడు’ అని కాదు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘వారు యుద్ధం విడిచి పారిపోయారు; అందువల్లే వారి ఆయువు మిగిలింది’ అని చెబుతుంది. ఈ ఆరుగురూ రావణుని ప్రముఖ మంత్రులు — శుకసారణులు ఇంతకు ముందు గూఢచారులుగా ఉన్నారు, మహాపార్శ్వ మహోదరులు ముందు యుద్ధంలో హతులవుతారు. బంగారు పింఛాల బాణాలను మిణుగురులతో పోల్చడం రాత్రియుద్ధపు అందమైన దృశ్యాన్ని సృష్టిస్తుంది — మృత్యువు మధ్యలో కూడా సౌందర్యం. ‘అగ్నిలో మిడతల్లా’ అనే ఉపమానం రాక్షసుల మూఢత్వాన్ని చూపుతుంది — అగ్నిలో పడే మిడతల్లా వారు రాముని వైపు పరుగెత్తుతారు. ఇక్కడ రాముని పరాక్రమం ఒంటరిది — అతడు ఒక్కడే దాడి చేసేవారందరినీ నివారిస్తాడు, దిక్కులను నిర్మలం చేస్తాడు. ‘నిమేషాంతరమాత్రేణ’ (రెప్పపాటు కాలంలో) అనే పదం రెండుసార్లు వస్తుంది — రాముని హస్తలాఘవాన్ని కవి విశేషంగా ప్రశంసిస్తాడు. రాత్రి ఘోరత పెరగడం కూడా క్రమంగా వర్ణించబడింది — మొదట ఘోరమైనది, తరువాత కాళరాత్రి వంటిది, చివరికి మరింత ఘోరమైనది.

అన్నివైపులా పెరిగిన ఆ మహాశబ్దంతో గుహలతో నిండిన త్రికూట పర్వతం మాట్లాడుతున్నట్లు — ప్రతిధ్వనిస్తున్నట్లు — అయింది. చీకటితో సమానమైన వర్ణం గల మహాకాయులైన గోలాంగూల వానరులు నిశాచరులను బాహువులతో గట్టిగా కౌగిలించుకుని భక్షించారు. అంగదుడు మాత్రం రణంలో శత్రువులను సంహరించడానికి సిద్ధంగా నిలిచి, రావణుని కొడుకైన ఇంద్రజిత్తు సారథినీ గుర్రాలనూ వెంటనే చంపాడు. గుర్రాలు హతమై, సారథి హతుడైన మహాకాయుడైన ఇంద్రజిత్తు అంగదుని కారణంగా రథాన్ని విడిచి అక్కడికక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు. పర్వతపు ప్రతిధ్వని మాటలాడడం లాంటిది — యుద్ధభయంతో పర్వతం కూడా ఆక్రోశిస్తోందని ఉత్ప్రేక్ష. గోలాంగూలుల వర్ణం చీకటితో సమానం — వారు చీకటిలో కనిపించకుండా రాక్షసులను పట్టుకుంటారు; రాక్షసులు వానరులను భక్షించడానికి ఇది ప్రత్యుత్తరం. అంగదునికి ఇంద్రజిత్తుతో ఇది రెండవ సంఘర్షణ — గత సర్గలో అతడు అతని రథాన్ని నాశనం చేశాడు, ఇప్పుడు మళ్ళీ అతని సారథినీ గుర్రాలనూ చంపుతాడు. ఇంద్రజిత్తు అంతర్ధానం పరాజయం వల్ల పారిపోవడంలా కనిపిస్తుంది, కానీ అది అతని మాయాయుద్ధానికి ఆరంభం. ఈ మలుపు కథకు నిర్ణాయకమైనది — ఇక్కడి నుంచి యుద్ధపు రూపం మారుతుంది. ఇంద్రజిత్తు అంతర్ధానం ‘అంగదేన’ అని తృతీయా విభక్తిలో చెప్పబడింది — అంగదుని కారణంగా, అంగదుని భయంతో అన్నట్లు. ఇది అంగదుని వీరత్వపు శిఖరం. అయినా ఇంద్రజిత్తు అదృశ్యత అతని పరాజయాన్ని విజయంగా మారుస్తుంది — తరువాతి శ్లోకాలలో అతని క్రోధమూ మాయాయుద్ధమూ వర్ణించబడతాయి. రామలక్ష్మణులు కూడా అతనిని చూడలేరు.

పూజనీయుడైన వాలిపుత్రుని ఆ కార్యాన్ని దేవతలందరూ ఋషులతో కలిసి ప్రశంసించారు, ఆ రామలక్ష్మణులు కూడా ప్రశంసించారు. యుద్ధంలో ఇంద్రజిత్తు ప్రభావం సర్వప్రాణులకూ తెలుసు; అందుకే మహాత్ముడైన అంగదుని చేత అతడు ఓడించబడడం చూసి వారు సంతోషించారు. అప్పుడు సుగ్రీవ విభీషణులతో కూడిన వానరులు శత్రువు ఓడిపోవడం చూసి ఆనందంతో ‘బాగు బాగు’ అని నినదించారు. భయంకరమైన కర్మలు చేసే ఈ వాలిపుత్రుని చేత యుద్ధంలో ఓడిపోయిన ఇంద్రజిత్తు మాత్రం అప్పుడు అతి దారుణమైన క్రోధం పొందాడు. అంతర్ధానమైన పాపి, రణంలో కృశించినవాడు, బ్రహ్మ వరం పొందిన వీరుడు అయిన రావణపుత్రుడు క్రోధంతో మూర్ఛితుడయ్యాడు. అదృశ్యుడైన అతడు పిడుగుల తేజస్సు గల వాడి బాణాలను విడిచాడు. అంగదుని ప్రశంస నాలుగు విధాలుగా — దేవతలు, ఋషులు, రామలక్ష్మణులు, వానరులు; ఎందుకంటే ఇంద్రజిత్తును ఓడించడం దుర్లభం, అతడు ఇంద్రుని కూడా జయించాడు. ‘సర్వప్రాణులకూ ఇంద్రజిత్తు ప్రభావం తెలుసు’ — కాబట్టి అతని పరాజయం మరింత విస్మయకరం. కానీ ఈ విజయం క్షణికమని కవి సూచిస్తాడు — ‘బ్రహ్మదత్తవరః’ అయిన ఇంద్రజిత్తు బ్రహ్మ వరంతో అంతర్ధానశక్తిని పొందాడు. ‘పాపః’ అని కవి అతనిని నిందిస్తాడు — అదృశ్యుడై చేసే యుద్ధం ధర్మయుద్ధం కాదు. ‘రణకర్శితః’ అంటే పరాజయంతో పీడితుడు, అందువల్లే అతని క్రోధం. ‘అశనివర్చసః బాణాః’ — వజ్రతేజస్సు గల బాణాలు, అవే ముందు నాగరూపాలవుతాయి. ఈ భాగం (30–33) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. దేవతల, ఋషుల ప్రశంస ఈ యుద్ధం కేవలం మానవులది కాదని, దేవలోకం కూడా దీనిని చూస్తోందని, ధర్మవిజయాన్ని కోరుకుంటోందని చూపుతుంది. వానరుల ‘బాగు బాగు’ అనే ఘోష వారి సరళమైన ఆనందాన్ని చూపుతుంది, కానీ వారి ఆనందం స్వల్పకాలికం.

కోపించిన ఆ రాక్షసుడు ఘోరమైన నాగమయ బాణాలతో సమరంలో రాముని, లక్ష్మణుని అన్ని అవయవాలలోనూ చీల్చాడు. అక్కడ మాయతో కప్పబడి, యుద్ధంలో రాఘవులను మోహింపజేస్తూ, సర్వప్రాణులకూ అదృశ్యుడై కపటయుద్ధం చేసే ఆ నిశాచరుడు సోదరులైన రామలక్ష్మణులను బాణబంధంతో బంధించాడు. కోపించిన అతడు విషసర్పాల రూపంలో ఉన్న బాణాలతో హఠాత్తుగా కొట్టిన ఆ పురుషవ్యాఘ్రులైన వీరులిద్దరినీ అప్పుడు వానరులు చూశారు. ప్రకాశరూపంలో కనిపిస్తూ ఉండగా రాక్షసరాజపుత్రుడు వారిని బాధించలేకపోయినప్పుడు, ఆ దురాత్ముడు మాయను ప్రయోగించడానికి పూనుకుని ఆ రాజపుత్రులిద్దరినీ బంధించాడు. ‘కూటయోధీ’ అంటే కపటంతో యుద్ధం చేసేవాడు — ఇంద్రజిత్తు యుద్ధనీతి ధర్మవిరుద్ధమని కవి పదే పదే గుర్తుచేస్తాడు. ‘నాగమయాః శరాః’ అంటే నాగపాశం — బాణాలు సర్పాలై శరీరాన్ని చుట్టుకుంటాయి. ఇంతకు ముందు అందరినీ జయించిన రాముడూ లక్ష్మణుడూ ఇప్పుడు అదృశ్య శత్రువు కపటంతో బంధితులయ్యారు. వానరులు కేవలం ప్రేక్షకులు — శత్రువు అదృశ్యుడు కాబట్టి వారు ఏమీ చేయలేరు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో సర్గ సారాన్ని చెబుతుంది — ప్రత్యక్ష యుద్ధంలో ఓడిన ఇంద్రజిత్తు మాయతో విజయం పొందుతాడు. దీనితో తరువాతి సర్గలోని కరుణాజనకమైన ప్రసంగం ఆరంభమవుతుంది.

வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் போரிட்டுக்கொண்டிருக்கும்போதே சூரியன் மறைந்தான்; உயிர் பறிக்கும் இரவு தொடங்கியது. ஒருவர்மீது ஒருவர் பகை பூண்டு வெற்றியை விரும்பிய கொடிய வானரர்களுக்கும் ராக்ஷசர்களுக்கும் இடையே அப்போது இரவுப் போர் தொடங்கியது. அந்தக் கொடிய இருளில் வானரர்கள் ‘நீ ராக்ஷசன்’ என்றும், ராக்ஷசர்கள் ‘நீ வானரன்’ என்றும் சொல்லிக்கொண்டு போரில் ஒருவரை ஒருவர் கொன்றனர். ‘கொல், பிள, வா, ஏன் ஓடுகிறாய்?’ என்ற மிகக் கொந்தளிப்பான ஒலி அந்தப் படையில் கேட்டது. அந்த இருளில் பொற்கவசம் பூண்ட கரிய நிறமுடைய ராக்ஷசர்கள், காடுகளில் ஒளிரும் மூலிகைகளைக் கொண்ட பெருமலைகள் போலத் தோன்றினர். கடக்க அரிய அந்த இருளில் சினத்தால் மயங்கிய பெருவேகமுடைய ராக்ஷசர்கள் வானரர்களைத் தின்றபடி பாய்ந்து திரிந்தனர். அந்த வானரர்களோ பெருஞ்சினத்துடன் பொன் தலையணி பூண்ட குதிரைகளின்மேலும், நச்சுப் பாம்பு போன்ற கொடிகளின்மேலும் பாய்ந்து, கூரிய பற்களால் அவற்றைக் கிழித்தனர். இரவுப் போரின் முதன்மையான துன்பம் இருள் — பகைவனா நண்பனா என்று அறிவது கடினம்; ஆகவே அவர்கள் ‘நீ ராக்ஷசனா, வானரனா?’ என்று ஒருவரை ஒருவர் கேட்கிறார்கள். இந்தச் சொல் போரின் ஒழுங்கின்மையையும் கொடுமையையும் காட்டுகிறது. ராக்ஷசர்களின் பொற்கவசங்கள் இருளில் ஒளிர்கின்றன, இரவில் மலைகளில் மூலிகைகள் ஒளிர்வது போல — இது இமயத்தின் ஒளிரும் மூலிகைகள் பற்றிய புகழ்பெற்ற கற்பனை; அது பின்னர் மூலிகை மலை நிகழ்ச்சியிலும் வரும். ராக்ஷசர்கள் இரவில் உலவுவோர்; ஆகவே இரவில் அவர்களுடைய வலிமை பெருகுகிறது — அவர்கள் வானரர்களைத் தின்பது அவர்களுடைய கொடூரம்; வானரர்களும் பற்களாலேயே பதிலடி தருகிறார்கள். ‘உயிர் பறிக்கும்’ என்ற இரவின் அடைமொழி வரப்போகும் அழிவைக் குறிக்கிறது. ‘ஏன் ஓடுகிறாய்?’ என்பது ஓடுபவனை நோக்கிய இகழ்ச்சி — போர்க்களத்தில் ஓடுவது கோழைத்தனம். முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் ராக்ஷசர்கள் சூரியன் மறைவை எதிர்பார்த்தனர்; இப்போது அவர்களுடைய விருப்பம் நிறைவேறியது, இரவு தொடங்கியது. பண்டைய போர் நெறியில் இரவுப் போர் பெரும்பாலும் விலக்கப்பட்டது; ஆனால் இங்கே இரு தரப்பின் பகையும் அவ்வளவு உறுதியாக இருப்பதால் இரவிலும் போர் நிற்கவில்லை.

வலிமைமிக்க வானரர்கள் போரில் ராக்ஷசப் படையைக் கலக்கினர். சினத்தால் மயங்கிய அவர்கள் யானைகளையும், யானைப் பாகர்களையும், பதாகைகளும் கொடிகளும் உடைய தேர்களையும் இழுத்தனர்; பற்களால் கடித்தனர். லக்ஷ்மணனும் ராமனும் நச்சுப் பாம்பு போன்ற அம்புகளால் கண்ணுக்குத் தெரிந்த, தெரியாத சிறந்த ராக்ஷசர்களைக் கொன்றனர். குதிரைகளின் குளம்புகளால் கிளறப்பட்டுத் தேர்ச்சக்கர விளிம்புகளால் எழுப்பப்பட்ட நிலப்புழுதி போரிடுவோரின் காதுகளையும் கண்களையும் அடைத்தது. இவ்வாறு மயிர்க்கூச்செறியும் கொடிய போர் நடந்துகொண்டிருக்கையில், அங்கே மிகக் கொடிய குருதிப் பெருக்குகள் ஆறுகளாக ஓடின. பின்னர் பேரிகைகள், மிருதங்கங்கள், பணவங்கள் ஆகியவற்றின் ஒலி, சங்குகளின் ஒலியோடும் தேர்ச்சக்கர ஒலியோடும் கலந்து வியப்பூட்டுவதாக எழுந்தது. கொல்லப்பட்டு முனகும் ராக்ஷசர்களின் ஒலியும், வெட்டுண்டு அடிபட்ட வானரர்களின் ஒலியும் அங்கே கொடியதாக எழுந்தது. சக்திகள், சூலங்கள், கோடரிகள் ஆகியவற்றால் கொல்லப்பட்ட வானரத் தலைவர்களாலும், கொல்லப்பட்ட மலை போன்ற, விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் ராக்ஷசர்களாலும், ஆயுதங்களையே மலர்ப் படையலாகக் கொண்ட அந்தப் போர்நிலம் அடையாளம் காண அரியதாய், கால் வைக்க அரியதாய், பெருகிய குருதியால் சேறாகியிருந்தது. ‘கண்ணுக்குத் தெரிந்த, தெரியாத’ என்ற சொல்லால் ராக்ஷசர்களின் மாயாசக்தி குறிக்கப்படுகிறது — சிலர் மறைந்து நின்று போரிடுகிறார்கள்; இருந்தும் ராம லக்ஷ்மணரின் அம்புகள் அவர்களையும் துளைக்கின்றன. புழுதியால் காதுகளும் கண்களும் அடைபடுகின்றன — இருளில் புழுதியும் சேர்ந்து, இரட்டிப்பு இருள். ‘ஆயுதங்களே மலர்ப் படையல்’ என்ற உருவகம் விந்தையானது — பூசையில் மலர்கள் தரையில் தூவப்படுவது போலப் போர்நிலத்தில் ஆயுதங்கள்; போர் ஒரு வேள்வி போல, நிலம் வேள்விமேடை போல. ‘அடையாளம் காண அரியது’ — இது என்ன நிலம் என்று அறிய முடியாதது; ‘கால் வைக்க அரியது’ — அடி எடுத்து வைக்கவும் கடினமானது. ஒலிகளின் கலப்பு — இசைக்கருவிகள், அடிபட்டோர், சாகக் கிடப்போர் ஆகியோரின் ஒலிகள் — போரின் இரங்கத்தக்க, அச்சமூட்டும் முகத்தைக் காட்டுகிறது. வானரர்கள் ராக்ஷசர்களின் யானைகளையும் குதிரைகளையும் தேர்களையும் பற்களால் இழுக்கிறார்கள் — அவர்களுடைய அச்சமின்மை முன்னில்லாதது. இந்தப் பகுதியில் ராம லக்ஷ்மணர் நேரடியாகப் போரில் நுழைகின்றனர் — முந்தைய சர்க்கங்களில் ராமன் நான்கு ராக்ஷசர்களை மட்டுமே கொன்றான்; இப்போது இருவருமே பலரைக் கொல்கின்றனர். ‘நச்சுப் பாம்பு போன்ற அம்புகளால்’ என்ற உவமை கவனிக்கத்தக்கது — இதே சர்க்கத்தின் இறுதியில் இந்திரஜித்தின் அம்புகளும் பாம்புகளாகி ராம லக்ஷ்மணரைக் கட்டுகின்றன; கவிஞர் தொடக்கத்திலேயே அதற்கான விதையை ஊன்றுகிறார். மூலத்தில் ‘பர்வதாகாரை ராக்ஷஸை:’ என்பதில் விஸர்கம் சந்தி விதிப்படி மறைந்துள்ளது.

வானரர்களையும் ராக்ஷசர்களையும் அழிக்கும் அந்தக் கொடிய இரவு, எல்லா உயிர்களுக்கும் கடக்க அரிய காலராத்திரி (ஊழி இரவு) போல ஆனது. பின்னர் அந்த ராக்ஷசர்கள் அந்தக் கொடிய இருளில் களிப்புற்று, அம்பு மழைகளோடு ராமனையே நோக்கிப் பாய்ந்தனர். பாய்ந்து வந்து முழங்கிய, சினங்கொண்ட அவர்களுடைய ஒலி, ஊழிக்காலத்தில் ஏழு கடல்களும் பொங்கும்போது எழும் ஓசை போல இருந்தது. ராமன் கண் இமைக்கும் நேரத்துக்குள்ளேயே, தீக்கொழுந்து போன்ற ஆறு அம்புகளால் அவர்களுள் ஆறு இரவில் உலவுவோரை அடித்தான் — வெல்லுதற்கரிய யஜ்ஞசத்ரு, மகாபார்ச்வன், மகோதரன், பேருடலுடைய வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன், சுகன், சாரணன் ஆகியோரை. ராமனின் அம்புக் கூட்டங்களால் எல்லா உயிர்நிலைகளிலும் அடிபட்ட அவர்கள் போரிலிருந்து விலகி, ஆயுள் எஞ்சியிருந்ததால் உயிர் பிழைத்தனர். பெருந்தேர்வீரனான ராமன் கண் இமைக்கும் நேரத்துக்குள்ளேயே தீக்கொழுந்து போன்ற கொடிய அம்புகளால் திசைகளையும் இடைத்திசைகளையும் தூய்மையாக்கினான். ராமனின் எதிரே நின்ற மற்ற ராக்ஷச வீரர்களும் நெருப்பை அணுகிய விட்டில்கள் போல அழிந்தனர். எல்லாப் பக்கங்களிலும் பாய்ந்து செல்லும் பொன் சிறகுடைய அம்புகளால் அந்த இரவு மின்மினிப் பூச்சிகள் நிறைந்த கூதிர்கால இரவு போல வண்ணமயமாயிற்று. ராக்ஷசர்களின் முழக்கங்களாலும் பேரிகைகளின் ஒலிகளாலும் அந்தக் கொடிய இரவு இன்னும் கொடியதாயிற்று. ‘காலராத்திரி’ என்பது ஊழியின் இரவு, அதில் எல்லாமே அழிகிறது; இந்த இரவும் அத்தகையது. ராக்ஷசர்கள் ராமனையே குறியாகக் கொள்கிறார்கள் — படைத்தலைவனின் வதமே போரை முடிவு செய்யும் என்று அவர்கள் அறிவார்கள். அச்சுப் பதிப்பில் ‘ஷட்ஜகான’ (ஆறு பேரைக் கொன்றான்) என்று உள்ளது; ஆனால் அடுத்த சுலோகம் அவர்கள் ‘ஆயுள் எஞ்சியவர்களாய்’ உயிர் பிழைத்தனர் என்கிறது — ஆகவே இங்கே ‘ஜகான’ என்பதன் பொருள் ‘அடித்தான்’ என்பதே, ‘கொன்றான்’ அல்ல; இந்தி உரையும் ‘அவர்கள் போரை விட்டு ஓடிவிட்டனர்; அதனால்தான் அவர்களுடைய ஆயுள் எஞ்சியது’ என்று சொல்கிறது. இந்த அறுவரும் ராவணனின் முதன்மையான அமைச்சர்கள் — சுகனும் சாரணனும் முன்பு ஒற்றர்களாக இருந்தனர்; மகாபார்ச்வனும் மகோதரனும் பின்னர் போரில் கொல்லப்படுவார்கள். பொன் சிறகுடைய அம்புகளை மின்மினிப் பூச்சிகளோடு ஒப்பிடும் உவமை இரவுப் போரின் அழகிய காட்சியைப் படைக்கிறது — சாவின் நடுவிலும் அழகு. ‘நெருப்பை அணுகிய விட்டில்கள் போல’ என்ற உவமை ராக்ஷசர்களின் மடமையைக் காட்டுகிறது — நெருப்பில் விழும் விட்டில்கள் போல அவர்கள் ராமனை நோக்கி ஓடுகிறார்கள். இங்கே ராமனின் பராக்கிரமம் தனித்து நிற்கிறது — அவன் ஒருவனே தாக்க வந்த அனைவரையும் தடுக்கிறான், திசைகளைத் தூய்மையாக்குகிறான். ‘கண் இமைக்கும் நேரத்துக்குள்’ என்ற சொல் இருமுறை வருகிறது — ராமனின் கைவிரைவைக் கவிஞர் சிறப்பாகப் புகழ்கிறார். இரவின் கொடுமை வளர்வதும் படிப்படியாக வருணிக்கப்படுகிறது — முதலில் கொடியது, பின்னர் காலராத்திரி போன்றது, இறுதியில் இன்னும் கொடியது.

எல்லாப் பக்கங்களிலும் பெருகிய அந்தப் பேரொலியால், குகைகள் நிறைந்த திரிகூட மலை எதிரொலி எழுப்பிப் பேசுவது போல ஆயிற்று. இருளுக்கு நிகரான நிறமுடைய பேருடல் கொண்ட கோலாங்கூல வானரர்கள் இரவில் உலவுவோரைக் கைகளால் இறுகத் தழுவித் தின்றனர். அங்கதனோ போரில் பகைவர்களைக் கொல்ல முன்வந்து, ராவணனின் மகனான இந்திரஜித்தின் தேரோட்டியையும் குதிரைகளையும் விரைவில் கொன்றான். குதிரைகளும் தேரோட்டியும் கொல்லப்பட்ட பேருடலுடைய இந்திரஜித், அங்கதனால் தேரை விட்டுவிட்டு அங்கேயே மறைந்துபோனான். மலையின் எதிரொலி ஒரு பேச்சுப் போல — போரின் அச்சத்தால் மலையும் கதறுகிறது என்ற தற்குறிப்பேற்றம். கோலாங்கூலர்களின் நிறம் இருளுக்கு நிகரானது — அவர்கள் இருளில் கண்ணுக்குத் தெரியாமல் ராக்ஷசர்களைப் பிடிக்கிறார்கள்; ராக்ஷசர்கள் வானரர்களைத் தின்றதற்கு இது பதிலடி. அங்கதன் இந்திரஜித்தோடு மோதுவது இது இரண்டாம் முறை — முந்தைய சர்க்கத்தில் அவனுடைய தேரை அழித்தான்; இப்போது மீண்டும் அவனுடைய தேரோட்டியையும் குதிரைகளையும் கொல்கிறான். இந்திரஜித் மறைவது தோல்வியால் ஓடுவது போலத் தோன்றுகிறது; ஆனால் அது அவனுடைய மாயப் போரின் தொடக்கம். இந்தத் திருப்புமுனை கதைக்கு முடிவுகட்டுவது — இனி போரின் வடிவமே மாறுகிறது. இந்திரஜித்தின் மறைவு ‘அங்கதேன’ என்று மூன்றாம் வேற்றுமையில் சொல்லப்படுகிறது — அங்கதனின் காரணமாக, அங்கதனுக்கு அஞ்சியது போல. இது அங்கதனின் வீரத்தின் உச்சம். இருந்தும் இந்திரஜித்தின் மறைநிலை அவனுடைய தோல்வியை வெற்றியாக மாற்றப்போகிறது — அடுத்த சுலோகங்களில் அவனுடைய சினமும் மாயப் போரும் வருணிக்கப்படுகின்றன. ராம லக்ஷ்மணராலும் அவனைக் காண முடியவில்லை.

போற்றுதற்குரிய வாலியின் மகனுடைய அந்தச் செயலை ரிஷிகளோடு எல்லாத் தேவர்களும், அந்த ராம லக்ஷ்மணர் இருவரும் புகழ்ந்தனர். போரில் இந்திரஜித்தின் ஆற்றலை எல்லா உயிர்களும் அறிந்திருந்தன; ஆகவே மகாத்மாவான அங்கதனால் அவன் தோற்கடிக்கப்பட்டதைக் கண்டு அவர்கள் மகிழ்ந்தனர். பின்னர் சுக்ரீவனோடும் விபீஷணனோடும் கூடிய வானரர்கள், பகைவன் தோற்றதைக் கண்டு மகிழ்ந்து ‘நன்று, நன்று’ என்று முழங்கினர். இந்திரஜித்தோ அப்போது கொடுஞ்செயல் புரியும் வாலியின் மகனால் போரில் வெல்லப்பட்டவனாய் மிகக் கொடிய சினம் கொண்டான். மறைந்து நின்றவனும், பாவியும், போரால் வாட்டப்பட்டவனும், பிரமனிடமிருந்து வரம் பெற்றவனுமான வீரன் ராவணி (ராவணனின் மகன்) சினத்தால் மயங்கினான். கண்ணுக்குத் தெரியாத அவன் இடியின் ஒளியுடைய கூரிய அம்புகளை எய்தான். அங்கதனுக்கான புகழ் தேவர்கள், ரிஷிகள், ராம லக்ஷ்மணர், வானரர்கள் என நால்வகையினரிடமிருந்து வருகிறது; ஏனெனில் இந்திரஜித்தைத் தோற்கடிப்பது அரிது — அவன் இந்திரனையே வென்றவன். ‘எல்லா உயிர்களும் இந்திரஜித்தின் ஆற்றலை அறிந்திருந்தன’ — ஆகவே அவனுடைய தோல்வி இன்னும் வியப்பூட்டுவது. ஆனால் இந்த வெற்றி கணநேரமே என்று கவிஞர் குறிப்பிடுகிறார் — ‘பிரமனிடமிருந்து வரம் பெற்ற’ இந்திரஜித் பிரமனின் வரத்தால் மறையும் ஆற்றலைப் பெற்றவன். ‘பாவி’ என்று கவிஞர் அவனைப் பழிக்கிறார் — மறைந்து நின்று போரிடுவது அறப்போர் அல்ல. ‘போரால் வாட்டப்பட்டவன்’ — தோல்வியால் வருந்தியவன்; அதுவே அவனுடைய சினத்துக்குக் காரணம். ‘இடியின் ஒளியுடைய அம்புகள்’ — வஜ்ரத்தின் ஒளியுடைய அம்புகள், அவை பின்னர் நாக உருவம் கொள்ளும். இந்தப் பகுதி (30–33) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. தேவர்களும் ரிஷிகளும் புகழ்வது இந்தப் போர் மனிதர்களுக்கு மட்டுமானது அல்ல, தேவலோகமும் அதைப் பார்த்துக்கொண்டிருக்கிறது, தர்மத்தின் வெற்றியை விரும்புகிறது என்பதைக் காட்டுகிறது. வானரர்களின் ‘நன்று, நன்று’ என்ற முழக்கம் அவர்களுடைய எளிய மகிழ்ச்சியைக் காட்டுகிறது; ஆனால் அந்த மகிழ்ச்சி நெடுநேரம் நீடிக்காது.

சினங்கொண்ட அந்த ராக்ஷசன் கொடிய நாக அம்புகளால் போரில் ராமனையும் லக்ஷ்மணனையும் உடல் முழுதும் துளைத்தான். அங்கே மாயையால் மூடப்பட்டு, போரில் இரு ராகவர்களையும் மயக்கி, எல்லா உயிர்களுக்கும் கண்ணுக்குத் தெரியாதவனாய், வஞ்சகப் போர் புரியும் அந்த இரவில் உலவுபவன் சகோதரர்களான ராம லக்ஷ்மணரை அம்புக் கட்டால் கட்டினான். சினங்கொண்ட அவன் எய்த நச்சுப் பாம்பு உருவுடைய அம்புகளால் திடீரென்று தாக்கப்பட்ட மனிதருள் புலிகளான அந்த இரு வீரர்களையும் வானரர்கள் அப்போது பார்த்துக்கொண்டிருந்தனர். வெளிப்படையாகக் கண்ணுக்குத் தெரிந்து நின்றபோது ராக்ஷச அரசனின் மகனால் அவர்களைத் துன்புறுத்த முடியவில்லை; அப்போது அந்தத் தீயோன் மாயையைப் பயன்படுத்த முன்வந்து அந்த அரசகுமாரர்களைக் கட்டினான். ‘கூடயோதீ’ — வஞ்சகத்தால் போரிடுபவன் — இந்திரஜித்தின் போர்முறை தர்மத்துக்கு மாறானது என்று கவிஞர் மீண்டும் மீண்டும் நினைவூட்டுகிறார். ‘நாக அம்புகள்’ என்பது நாகபாசம் — அம்புகள் பாம்புகளாகி உடலைச் சுற்றிக்கொள்கின்றன. முன்பு எல்லாரையும் வென்ற ராமனும் லக்ஷ்மணனும் இப்போது கண்ணுக்குத் தெரியாத பகைவனின் வஞ்சகத்தால் கட்டுண்டனர். வானரர்கள் வெறும் பார்வையாளர்கள் — பகைவன் கண்ணுக்குத் தெரியாததால் அவர்களால் எதுவும் செய்ய முடியவில்லை. இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் சர்க்கத்தின் சாரத்தைச் சொல்கிறது — நேர்ப்போரில் தோற்ற இந்திரஜித் மாயையால் வெற்றி பெறுகிறான். இதனால் அடுத்த சர்க்கத்தின் இரங்கத்தக்க நிகழ்ச்சி தொடங்குகிறது.

ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಂಗತನಾದನು, ಪ್ರಾಣಹಾರಿಣಿಯಾದ ರಾತ್ರಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಪರಸ್ಪರ ಬದ್ಧವೈರಿಗಳಾದ, ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಘೋರರಾದ ವಾನರರಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಆಗ ರಾತ್ರಿಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಆ ಭಯಂಕರ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ನೀನು ರಾಕ್ಷಸನಾ?’ ಎಂದೂ, ರಾಕ್ಷಸರು ‘ನೀನು ವಾನರನಾ?’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆದಾಡಿದರು. ‘ಕೊಲ್ಲು, ಸೀಳು, ಬಾ, ಏಕೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ?’ ಎಂಬ ಅತಿ ಕೋಲಾಹಲದ ಶಬ್ದ ಆ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬಂತು. ಆ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಕವಚಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ರಾಕ್ಷಸರು, ವನಗಳಲ್ಲಿ ಔಷಧಿಗಳು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಹಾಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ದಾಟಲಾಗದ ಆ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾದ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾನರರನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದರು. ಆ ವಾನರರಾದರೋ ಭೀಕರ ಕೋಪದಿಂದ ಚಿನ್ನದ ಶಿರೋಭೂಷಣಗಳುಳ್ಳ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೂ, ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಧ್ವಜಗಳ ಮೇಲೂ ಹಾರಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಸೀಳಿದರು. ರಾತ್ರಿಯುದ್ಧದ ಮುಖ್ಯ ಕಷ್ಟ ಕತ್ತಲೆ — ಶತ್ರುವೋ ಮಿತ್ರನೋ ತಿಳಿಯುವುದು ಕಠಿಣ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ‘ರಾಕ್ಷಸನಾ, ವಾನರನಾ?’ ಎಂದು ಪರಸ್ಪರ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮಾತು ಯುದ್ಧದ ಅರಾಜಕತೆಯನ್ನೂ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಚಿನ್ನದ ಕವಚಗಳು ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳ ಮೇಲೆ ಔಷಧಿಗಳು ಹೊಳೆಯುವಂತೆ — ಇದು ಹಿಮಾಲಯದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಔಷಧಿಗಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲ್ಪನೆ, ಮುಂದೆ ಓಷಧಿಪರ್ವತದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲೂ ಬರಲಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ನಿಶಾಚರರು, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಬಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಅವರು ವಾನರರನ್ನು ತಿನ್ನುವುದು ಅವರ ಕ್ರೌರ್ಯ; ವಾನರರೂ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೇ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಪ್ರಾಣಹಾರಿಣೀ’ ಎಂಬ ರಾತ್ರಿಯ ವಿಶೇಷಣ ಮುಂದಿನ ಸಂಹಾರದ ಸೂಚಕ. ‘ಏಕೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ?’ ಎಂಬುದು ಪಲಾಯನ ಮಾಡುವವನ ಮೇಲಿನ ಆಕ್ಷೇಪ — ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪಲಾಯನ ಹೇಡಿತನ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವನ್ನು ಬಯಸಿದ್ದರು; ಈಗ ಅವರ ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿದೆ, ರಾತ್ರಿ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಯುದ್ಧನೀತಿಯಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯುದ್ಧ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವರ್ಜ್ಯ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ವೈರ ಎಷ್ಟು ದೃಢವಾಗಿದೆಯೆಂದರೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೂ ಯುದ್ಧ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.

ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯನ್ನು ತಲ್ಲಣಗೊಳಿಸಿದರು. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾದ ಅವರು ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಆನೆಸವಾರರನ್ನೂ ಪತಾಕೆ-ಧ್ವಜಗಳುಳ್ಳ ರಥಗಳನ್ನೂ ಎಳೆದಾಡಿದರು, ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಚ್ಚಿದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ರಾಮನೂ ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಾಣುವ ಮತ್ತು ಕಾಣದ ಪ್ರಮುಖ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದರು. ಕುದುರೆಗಳ ಗೊರಸುಗಳಿಂದ ಪುಡಿಯಾಗಿ ರಥಚಕ್ರಗಳ ಅಂಚುಗಳಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದ ಭೂಮಿಯ ಧೂಳು ಹೋರಾಡುವವರ ಕಿವಿ-ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿತು. ಹೀಗೆ ಘೋರವಾದ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಸಂಗ್ರಾಮ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಅತಿಘೋರವಾದ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದ ನದಿಗಳು ಹರಿದವು. ಆಗ ಭೇರಿ, ಮೃದಂಗ, ಪಣವಗಳ ನಾದವು ಶಂಖಗಳ ಮತ್ತು ರಥಚಕ್ರಗಳ ಸದ್ದಿನೊಡನೆ ಬೆರೆತು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಮೊಳಗಿತು. ಹತರಾಗಿ ನರಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ವಾನರರ ದಾರುಣ ಆರ್ತನಾದ ಅಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬಂತು. ಶಕ್ತಿ-ಶೂಲ-ಪರಶುಗಳಿಂದ ಹತರಾದ ವಾನರಮುಖ್ಯರಿಂದಲೂ, ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ಕಾಮರೂಪಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ ಆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿ — ಶಸ್ತ್ರಗಳೇ ಅಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪೋಪಹಾರಗಳು — ಗುರುತಿಸಲಾಗದಂತಾಯಿತು, ಕಾಲಿಡಲೂ ಕಷ್ಟವಾಯಿತು, ಸುರಿದ ರಕ್ತದಿಂದ ಕೆಸರಾಯಿತು. ‘ದೃಶ್ಯಾದೃಶ್ಯಾನಿ’ (ಕಾಣುವ ಮತ್ತು ಕಾಣದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕೆಲವರು ಅದೃಶ್ಯರಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೂ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಾಣಗಳು ಅವರನ್ನೂ ಭೇದಿಸುತ್ತವೆ. ಧೂಳಿನಿಂದ ಕಿವಿ-ಕಣ್ಣುಗಳು ಮುಚ್ಚುವುದು — ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಧೂಳೂ ಸೇರಿ ಕತ್ತಲೆ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶಸ್ತ್ರಪುಷ್ಪೋಪಹಾರಾ’ ಎಂಬ ರೂಪಕ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಚೆಲ್ಲುವಂತೆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಚೆಲ್ಲಿವೆ; ಯುದ್ಧವೇ ಯಜ್ಞ, ಭೂಮಿಯೇ ವೇದಿಕೆ. ‘ದುರ್ಜ್ಞೇಯಾ’ — ಯಾವ ಭೂಮಿ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗದು; ‘ದುರ್ನಿವೇಶಾ’ — ಕಾಲಿಡುವುದೂ ಕಷ್ಟ. ಧ್ವನಿಗಳ ಮಿಶ್ರಣ — ವಾದ್ಯಗಳು, ಗಾಯಾಳುಗಳು, ಸಾಯುತ್ತಿರುವವರು — ಯುದ್ಧದ ಕರುಣ ಮತ್ತು ಭಯಾನಕ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸರ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಗಳನ್ನು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಎಳೆಯುತ್ತಾರೆ — ಅವರ ನಿರ್ಭಯತೆ ಅಪೂರ್ವ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನೇರವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕೇವಲ ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದನು, ಈಗ ಇಬ್ಬರೂ ಅನೇಕರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ‘ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಬಾಣಗಳು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಾಣಗಳೂ ಸರ್ಪಗಳಾಗಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ; ಕವಿ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಅದರ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತಾನೆ. ಮೂಲದ ‘ಪರ್ವತಾಕಾರೈ ರಾಕ್ಷಸೈಃ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ವಿಸರ್ಗದ ಲೋಪ ಸಂಧಿನಿಯಮದಂತೆ ಆಗಿದೆ.

ವಾನರರನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಘೋರ ರಾತ್ರಿ ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಗೂ ದಾಟಲಾಗದ ಕಾಲರಾತ್ರಿಯಂತಾಯಿತು. ಆಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಆ ಭಯಂಕರ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಬಾಣಮಳೆಗಳೊಡನೆ ರಾಮನನ್ನೇ ಎದುರಿಸಿದರು. ಎರಗುತ್ತ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕ್ರುದ್ಧರ ಶಬ್ದವು ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕೇರುವ ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳ ಘೋಷದಂತಿತ್ತು. ರಾಮನು ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತಹ ಆರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಆರು ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಹೊಡೆದನು — ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಯಜ್ಞಶತ್ರು, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ-ಮಹೋದರರು, ಮಹಾಕಾಯನಾದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ, ಮತ್ತು ಶುಕ-ಸಾರಣರು. ರಾಮನ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲೂ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದರು, ಆಯುಸ್ಸು ಉಳಿದಿದ್ದರಿಂದ ಜೀವಂತರಾಗಿ ಉಳಿದರು. ಮಹಾರಥನಾದ ರಾಮನು ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತಹ ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಮಲಗೊಳಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತ ಇತರ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದ ಪತಂಗಗಳಂತೆ ನಾಶವಾದರು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ರಾತ್ರಿ ಮಿಂಚುಹುಳುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶರತ್ಕಾಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸರ ಗರ್ಜನೆಗಳಿಂದಲೂ ಭೇರಿಗಳ ನಾದದಿಂದಲೂ ಆ ಘೋರ ರಾತ್ರಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಘೋರವಾಯಿತು. ‘ಕಾಲರಾತ್ರಿ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಳಯದ ರಾತ್ರಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ರಾತ್ರಿ ಅಂತಹುದು. ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಮನನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ — ಸೇನಾನಾಯಕನ ವಧೆಯೇ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಷಡ್ಜಘಾನ’ (ಆರು ಜನರನ್ನು ಕೊಂದನು) ಎಂದಿದೆ, ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವು ಅವರು ‘ಸಾವಶೇಷಾಯುಷಃ’ (ಆಯುಸ್ಸು ಉಳಿದವರಾಗಿ) ಬದುಕಿದರು ಎನ್ನುತ್ತದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜಘಾನ’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥ ‘ಹೊಡೆದನು’, ‘ಕೊಂದನು’ ಅಲ್ಲ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಹೇಳುವಂತೆ, ‘ಅವರು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಹೋದರು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರ ಆಯುಸ್ಸು ಉಳಿಯಿತು’. ಈ ಆರು ಮಂದಿ ರಾವಣನ ಪ್ರಮುಖ ಮಂತ್ರಿಗಳು — ಶುಕ-ಸಾರಣರು ಹಿಂದೆ ಗೂಢಚಾರರಾಗಿದ್ದರು, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ-ಮಹೋದರರು ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತರಾಗಲಿದ್ದಾರೆ. ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಿಂಚುಹುಳುಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸುವುದು ರಾತ್ರಿಯುದ್ಧದ ಸುಂದರ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮೃತ್ಯುವಿನ ನಡುವೆಯೂ ಸೌಂದರ್ಯ. ‘ಬೆಂಕಿಗೆ ಪತಂಗಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೂಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಬೆಂಕಿಗೆ ಬೀಳುವ ಪತಂಗಗಳಂತೆ ಅವರು ರಾಮನತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮ ಏಕಾಂಗಿಯಾದುದು — ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಎಲ್ಲ ಆಕ್ರಮಣಕಾರರನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿಮೇಷಾಂತರಮಾತ್ರೇಣ’ (ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ಕೈಚಳಕವನ್ನು ಕವಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿಯ ಘೋರತೆಯ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಘೋರ, ಅನಂತರ ಕಾಲರಾತ್ರಿಯಂತೆ, ಕೊನೆಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಘೋರ.

ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಶಬ್ದದಿಂದ ಗುಹೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ತ್ರಿಕೂಟಪರ್ವತವು ಮಾರ್ದನಿಗೈಯುತ್ತ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರಿತು. ಕತ್ತಲೆಯಷ್ಟೇ ಕಪ್ಪಾದ ಮಹಾಕಾಯರಾದ ಗೋಲಾಂಗೂಲ ವಾನರರು ನಿಶಾಚರರನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಬಿಗಿದಪ್ಪಿ ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂಗದನಾದರೋ ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಂತು ರಾವಣನ ಮಗನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಕೊಂದನು. ಕುದುರೆಗಳೂ ಸಾರಥಿಯೂ ಹತರಾದ ಮಹಾಕಾಯ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಅಂಗದನಿಂದಾಗಿ ರಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅದೃಶ್ಯನಾದನು. ಪರ್ವತದ ಮಾರ್ದನಿ ಮಾತಿನಂತೆ — ಯುದ್ಧದ ಭಯದಿಂದ ಪರ್ವತವೂ ಆಕ್ರೋಶಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ. ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳ ಬಣ್ಣ ಕತ್ತಲೆಗೆ ಸಮಾನ — ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಅದೃಶ್ಯರಾಗಿ ಅವರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ; ರಾಕ್ಷಸರು ವಾನರರನ್ನು ತಿಂದದ್ದಕ್ಕೆ ಇದು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನೊಡನೆ ಅಂಗದನ ಎರಡನೆಯ ಸಂಘರ್ಷ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ರಥವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ್ದನು, ಈಗ ಮತ್ತೆ ಅವನ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಂತರ್ಧಾನ ಸೋಲಿನಿಂದಾದ ಪಲಾಯನದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಅವನ ಮಾಯಾಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ. ಈ ಸಂಧಿ ಕಥೆಗೆ ನಿರ್ಣಾಯಕ — ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧದ ರೂಪವೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಂತರ್ಧಾನವನ್ನು ‘ಅಂಗದೇನ’ ಎಂದು ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅಂಗದನ ಕಾರಣದಿಂದ, ಅಂಗದನ ಭಯದಿಂದಲೋ ಎಂಬಂತೆ. ಇದು ಅಂಗದನ ವೀರತೆಯ ಶಿಖರ. ಆದರೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅದೃಶ್ಯತೆ ಅವನ ಸೋಲನ್ನು ಗೆಲುವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಲಿದೆ — ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಕ್ರೋಧವೂ ಮಾಯಾಯುದ್ಧವೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ಅವನನ್ನು ಕಾಣಲಾರರು.

ಪೂಜಾರ್ಹನಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರನ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸರ್ವಭೂತಗಳೂ ಬಲ್ಲವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಅಂಗದನಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಕಂಡು ಅವು ಸಂತುಷ್ಟವಾದವು. ಆಗ ಸುಗ್ರೀವ-ವಿಭೀಷಣರೊಡನೆ ವಾನರರು ಶತ್ರು ಸೋತದ್ದನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ (ಭಲೇ, ಭಲೇ) ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಾದರೋ ಭೀಕರಕರ್ಮಿಯಾದ ಆ ವಾಲಿಪುತ್ರನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ತಾಳಿದನು. ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿದ್ದ, ಪಾಪಿಯಾದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜರ್ಜರಿತನಾದ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವರ ಪಡೆದ ವೀರ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾದನು. ಅದೃಶ್ಯನಾದ ಅವನು ಸಿಡಿಲಿನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಅಂಗದನ ಪ್ರಶಂಸೆ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯಿಂದ — ದೇವತೆಗಳಿಂದ, ಋಷಿಗಳಿಂದ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಂದ ಮತ್ತು ವಾನರರಿಂದ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಪರಾಜಯ ದುರ್ಲಭ, ಅವನು ಇಂದ್ರನನ್ನೇ ಗೆದ್ದವನು. ‘ಸರ್ವಭೂತಗಳೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬಲ್ಲವು’ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸೋಲು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿ. ಆದರೆ ಈ ಗೆಲುವು ಕ್ಷಣಿಕ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತವರ’ನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ಅಂತರ್ಧಾನಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪಾಪಃ’ ಎಂದು ಕವಿ ಅವನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಯುದ್ಧ ಧರ್ಮಯುದ್ಧವಲ್ಲ. ‘ರಣಕರ್ಶಿತ’ ಎಂದರೆ ಸೋಲಿನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದವನು, ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಕ್ರೋಧ. ‘ಅಶನಿವರ್ಚಸ ಬಾಣಗಳು’ — ವಜ್ರದ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳು, ಅವು ಮುಂದೆ ನಾಗರೂಪ ತಾಳಲಿವೆ. ಈ ಭಾಗ (30–33) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಈ ಯುದ್ಧ ಕೇವಲ ಮಾನವರದಲ್ಲ, ದೇವಲೋಕವೂ ಇದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದೆ, ಧರ್ಮದ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ ಎಂಬ ಘೋಷ ಅವರ ಸರಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವರ ಹರ್ಷ ಅಲ್ಪಕಾಲಿಕ.

ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಘೋರವಾದ ನಾಗಮಯ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಮರದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಸರ್ವಾಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಸೀಳಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮರೆಯಾಗಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಘವರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತ, ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಗೂ ಅದೃಶ್ಯನಾದ ಆ ಕಪಟಯೋಧ ನಿಶಾಚರನು ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಬಾಣಬಂಧನದಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದನು. ಆ ಕ್ರುದ್ಧನ ವಿಷಸರ್ಪರೂಪದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹಠಾತ್ತನೆ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರರಾದ ವೀರರನ್ನು ವಾನರರು ಆಗ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಪ್ರಕಟರೂಪದಲ್ಲಿ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವಂತಿದ್ದಾಗ ಅವರನ್ನು ಬಾಧಿಸಲು ಶಕ್ತನಾಗದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಮಗ, ದುರಾತ್ಮನು, ಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲು ಮುಂದಾಗಿ ಆ ರಾಜಪುತ್ರರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದನು. ‘ಕೂಟಯೋಧೀ’ ಎಂದರೆ ಕಪಟದಿಂದ ಹೋರಾಡುವವನು — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಯುದ್ಧನೀತಿ ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾಗಮಯ ಬಾಣಗಳು’ ಎಂದರೆ ನಾಗಪಾಶ — ಬಾಣಗಳು ಸರ್ಪಗಳಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಹಿಂದೆ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಗೆದ್ದಿದ್ದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಈಗ ಅದೃಶ್ಯ ಶತ್ರುವಿನ ಕಪಟದಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ವಾನರರು ಕೇವಲ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು — ಅವರು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರರು, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರು ಅದೃಶ್ಯ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಸಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ನೇರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಗೆಲುವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕರುಣ ಪ್ರಸಂಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

വാനരരാക്ഷസന്മാർ പൊരുതിക്കൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു; പ്രാണൻ കവരുന്ന രാത്രി ആരംഭിച്ചു. പരസ്പരം ഉറച്ച വൈരമുള്ളവരും വിജയം കൊതിക്കുന്നവരുമായ ഘോരരായ വാനരരാക്ഷസന്മാർ തമ്മിൽ അപ്പോൾ രാത്രിയുദ്ധം തുടങ്ങി. ആ ദാരുണമായ ഇരുട്ടിൽ വാനരന്മാർ ‘നീ രാക്ഷസനാണ്’ എന്നും രാക്ഷസന്മാർ ‘നീ വാനരനാണ്’ എന്നും പറഞ്ഞുകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ അന്യോന്യം കൊന്നു. ‘കൊല്ല്, പിളര്, വാ, എന്താണ് ഓടിപ്പോകുന്നത്?’ എന്ന അതിതുമുലമായ ശബ്ദം ആ സൈന്യത്തിൽ കേൾക്കായി. ആ ഇരുട്ടിൽ സ്വർണകവചമണിഞ്ഞ കറുത്ത നിറമുള്ള രാക്ഷസന്മാർ, കാടുകളിൽ ജ്വലിക്കുന്ന ഔഷധികളുള്ള പർവതരാജന്മാരെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. കടക്കാനാവാത്ത ആ ഇരുട്ടിൽ ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന മഹാവേഗരായ രാക്ഷസന്മാർ വാനരന്മാരെ തിന്നുകൊണ്ട് പാഞ്ഞുനടന്നു. എന്നാൽ ഭീമക്രോധരായ ആ വാനരന്മാർ ചാടിക്കയറി സ്വർണശിരോഭൂഷണമണിഞ്ഞ കുതിരകളെയും സർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ള കൊടികളെയും തീക്ഷ്ണമായ പല്ലുകൾകൊണ്ടു കടിച്ചുകീറി. രാത്രിയുദ്ധത്തിലെ പ്രധാന ക്ലേശം ഇരുട്ടാണ് — ശത്രുവോ മിത്രമോ എന്നറിയാൻ പ്രയാസം; അതുകൊണ്ട് ‘നീ രാക്ഷസനോ വാനരനോ’ എന്ന് അവർ പരസ്പരം ചോദിക്കുന്നു. ഈ വാക്ക് യുദ്ധത്തിന്റെ അരാജകത്വവും ഭീകരതയും കാണിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാരുടെ സ്വർണകവചങ്ങൾ ഇരുട്ടിൽ തിളങ്ങുന്നു, രാത്രിയിൽ പർവതങ്ങളിലെ ഔഷധികൾ എന്നപോലെ — ഹിമാലയത്തിലെ ജ്വലിക്കുന്ന ഔഷധികളുടെ പ്രസിദ്ധമായ കൽപനയാണിത്; ഇതു മുന്നോട്ട് ഔഷധിപർവതത്തിന്റെ സന്ദർഭത്തിലും വരും. രാക്ഷസന്മാർ നിശാചരന്മാരാണ്; അതുകൊണ്ടു രാത്രിയിൽ അവരുടെ ബലം വർധിക്കുന്നു — അവർ വാനരന്മാരെ തിന്നുന്നു എന്നത് അവരുടെ ക്രൗര്യം; വാനരന്മാരും പല്ലുകൾകൊണ്ടുതന്നെ മറുപടി നൽകുന്നു. ‘പ്രാണഹാരിണി’ (പ്രാണൻ കവരുന്നവൾ) എന്ന രാത്രിയുടെ വിശേഷണം വരാനിരിക്കുന്ന സംഹാരത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. ‘എന്താണ് ഓടിപ്പോകുന്നത്’ എന്നത് ഓടുന്നവനോടുള്ള ആക്ഷേപമാണ് — യുദ്ധഭൂമിയിൽനിന്ന് ഓടിപ്പോകുന്നത് ഭീരുത്വമാണ്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം രാക്ഷസന്മാർ സൂര്യാസ്തമയം കൊതിച്ചു; ഇപ്പോൾ അവരുടെ ആഗ്രഹം സഫലമായി, രാത്രി ആരംഭിച്ചു. പ്രാചീനയുദ്ധനീതിയിൽ രാത്രിയുദ്ധം സാധാരണ വർജ്യമാണ്; എന്നാൽ ഇവിടെ ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും വൈരം അത്ര ദൃഢമായതിനാൽ രാത്രിയിലും യുദ്ധം നിലയ്ക്കുന്നില്ല.

ബലശാലികളായ വാനരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസസൈന്യത്തെ ഇളക്കിമറിച്ചു. ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന അവർ ആനകളെയും ആനപ്പുറത്തിരിക്കുന്നവരെയും പതാകകളും കൊടികളുമുള്ള രഥങ്ങളെയും വലിച്ചിഴച്ചു, പല്ലുകൾകൊണ്ടു കടിച്ചു. ലക്ഷ്മണനും രാമനും സർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ള ശരങ്ങൾകൊണ്ട് കാണാവുന്നവരും കാണാനാവാത്തവരുമായ ശ്രേഷ്ഠരാക്ഷസന്മാരെ കൊന്നു. കുതിരകളുടെ കുളമ്പുകളാൽ ഇളകിയും രഥചക്രങ്ങളാൽ ഉയർന്നും പൊങ്ങിയ ഭൂമിയുടെ പൊടി പൊരുതുന്നവരുടെ കാതുകളെയും കണ്ണുകളെയും മൂടി. ഇങ്ങനെ രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന ഘോരയുദ്ധം നടക്കുമ്പോൾ അതിഭയങ്കരമായ ചോരപ്രവാഹങ്ങൾ നദികളായി അവിടെ ഒഴുകി. തുടർന്ന് ഭേരികളുടെയും മൃദംഗങ്ങളുടെയും പണവങ്ങളുടെയും ശബ്ദം, ശംഖനാദങ്ങളോടും രഥചക്രങ്ങളുടെ ഒച്ചയോടും കലർന്ന്, അദ്ഭുതകരമായി മുഴങ്ങി. കൊല്ലപ്പെട്ട് ഞരങ്ങുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെയും ആയുധമേറ്റ് മുറിവേറ്റ വാനരന്മാരുടെയും ദാരുണമായ നിലവിളി അവിടെ ഉയർന്നു. ശക്തികളാലും ശൂലങ്ങളാലും പരശുക്കളാലും കൊല്ലപ്പെട്ട വാനരമുഖ്യന്മാരാലും, കൊല്ലപ്പെട്ട പർവതാകാരരും കാമരൂപികളുമായ രാക്ഷസന്മാരാലും നിറഞ്ഞ ആ യുദ്ധഭൂമി — ആയുധങ്ങൾതന്നെ പുഷ്പാർച്ചനയായിത്തീർന്നത് — തിരിച്ചറിയാനാവാത്തതും കാലുകുത്താനാവാത്തതും ചോരയൊലിച്ച ചെളി നിറഞ്ഞതുമായിത്തീർന്നു. ‘ദൃശ്യാദൃശ്യാനി’ (കാണാവുന്നവരും കാണാനാവാത്തവരും) എന്ന പദത്താൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ മായാശക്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ചിലർ അദൃശ്യരായി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു; എന്നിട്ടും രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ശരങ്ങൾ അവരെയും തുളയ്ക്കുന്നു. പൊടി കാതുകളെയും കണ്ണുകളെയും മൂടുന്നു — ഇരുട്ടിനോടൊപ്പം പൊടിയും; അങ്ങനെ ഇരട്ടി ഇരുട്ട്. ‘ശസ്ത്രപുഷ്പോപഹാരാ’ എന്ന രൂപകം വിചിത്രമാണ് — പൂജയിൽ പൂക്കൾ നിലത്തു വിതറുന്നതുപോലെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആയുധങ്ങൾ; യുദ്ധം യജ്ഞംപോലെ, ഭൂമി വേദിപോലെ. ‘ദുർജ്ഞേയാ’ — ഏതു ഭൂമിയെന്ന് അറിയാനാവാത്തത്; ‘ദുർനിവേശാ’ — കാലുവയ്ക്കാൻപോലും പ്രയാസമുള്ളത്. വാദ്യങ്ങളുടെയും മുറിവേറ്റവരുടെയും മരണാസന്നരുടെയും ശബ്ദങ്ങളുടെ കലർപ്പ് യുദ്ധത്തിന്റെ കരുണവും ഭയാനകവുമായ രൂപം കാണിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ രാക്ഷസന്മാരുടെ ആനകളെയും കുതിരകളെയും രഥങ്ങളെയും പല്ലുകൊണ്ടു വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നു — അവരുടെ നിർഭയത അപൂർവമാണ്. ഈ ഭാഗത്ത് രാമലക്ഷ്മണന്മാർ നേരിട്ടു യുദ്ധത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ നാലു രാക്ഷസന്മാരെ മാത്രമേ കൊന്നുള്ളൂ; ഇപ്പോൾ ഇരുവരും അനേകരെ കൊല്ലുന്നു. ‘സർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ള ശരങ്ങൾ’ എന്ന ഉപമ ശ്രദ്ധേയമാണ് — ഈ സർഗത്തിന്റെതന്നെ അവസാനം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശരങ്ങളും സർപ്പങ്ങളായി രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ ബന്ധിക്കുന്നു; കവി തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ അതിന്റെ വിത്തു പാകുന്നു. മൂലത്തിൽ ‘പർവതാകാരൈ രാക്ഷസൈഃ’ എന്നിടത്ത് സന്ധിനിയമമനുസരിച്ച് വിസർഗം ലോപിച്ചിരിക്കുന്നു.

വാനരന്മാരെയും രാക്ഷസന്മാരെയും ഒരുപോലെ കവരുന്ന ആ ഘോരരാത്രി, എല്ലാ ജീവികൾക്കും മറികടക്കാനാവാത്ത കാളരാത്രിപോലെയായി. തുടർന്ന് ആ രാക്ഷസന്മാർ ആ ദാരുണമായ ഇരുട്ടിൽ ഹർഷംപൂണ്ട് ശരവർഷങ്ങളോടെ രാമന്റെ നേർക്കുതന്നെ തിരിഞ്ഞു. പാഞ്ഞടുക്കുകയും ഗർജിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ക്രുദ്ധരായ അവരുടെ ശബ്ദം, പ്രളയകാലത്ത് ഏഴു സമുദ്രങ്ങളും കരകവിയുമ്പോഴുള്ള ഇരമ്പൽപോലെയായി. രാമൻ ഒരു നിമിഷനേരംകൊണ്ട് അഗ്നിജ്വാലപോലുള്ള ആറു ശരങ്ങളാൽ അവരിൽ ആറു നിശാചരന്മാരെ പ്രഹരിച്ചു — ദുർധർഷനായ യജ്ഞശത്രുവിനെയും മഹാപാർശ്വനെയും മഹോദരനെയും മഹാകായനായ വജ്രദംഷ്ട്രനെയും ശുകനെയും സാരണനെയും. രാമന്റെ ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാൽ എല്ലാ മർമങ്ങളിലും പ്രഹരമേറ്റ അവർ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്മാറി; ആയുസ്സു ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്നതിനാൽ ജീവനോടെ ശേഷിച്ചു. മഹാരഥനായ രാമൻ ഒരു നിമിഷനേരംകൊണ്ട് അഗ്നിജ്വാലപോലുള്ള ഘോരശരങ്ങളാൽ ദിക്കുകളെയും ഉപദിക്കുകളെയും ശത്രുമുക്തമാക്കി. രാമന്റെ മുന്നിൽ നിന്ന മറ്റു വീരരാക്ഷസന്മാരും തീയിൽ ചെന്നുവീഴുന്ന ഈയാംപാറ്റകളെപ്പോലെ നശിച്ചു. എല്ലാ ഭാഗത്തും പറന്നുവീഴുന്ന സ്വർണത്തൂവലുള്ള ശരങ്ങളാൽ ആ രാത്രി മിന്നാമിനുങ്ങുകൾ നിറഞ്ഞ ശരത്കാലരാത്രിപോലെ ചിത്രമായിത്തീർന്നു. രാക്ഷസന്മാരുടെ ഗർജനങ്ങളാലും ഭേരികളുടെ മുഴക്കത്താലും ആ ഘോരരാത്രി കൂടുതൽ ഘോരമായി. ‘കാളരാത്രി’ എന്നത് എല്ലാം നശിക്കുന്ന പ്രളയരാത്രിയാണ്; ഈ രാത്രി അത്തരത്തിലുള്ളതാണ്. രാക്ഷസന്മാർ രാമനെത്തന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു — സേനാനായകന്റെ വധമാണ് യുദ്ധത്തെ നിർണയിക്കുന്നതെന്ന് അവർക്കറിയാം. മുദ്രിതപാഠത്തിൽ ‘ഷഡ്ജഘാന’ (ആറുപേരെ കൊന്നു) എന്നാണ്; എന്നാൽ അടുത്ത ശ്ലോകം പറയുന്നത് അവർ ‘ആയുസ്സു ബാക്കിയുള്ളവരായി’ ജീവിച്ചു എന്നാണ് — അതിനാൽ ഇവിടെ ‘ജഘാന’ എന്നതിന്റെ അർഥം ‘പ്രഹരിച്ചു’ എന്നാണ്, ‘കൊന്നു’ എന്നല്ല; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും പറയുന്നു: ‘അവർ യുദ്ധം ഉപേക്ഷിച്ച് ഓടിപ്പോയി; അതുകൊണ്ടാണ് അവരുടെ ആയുസ്സു ബാക്കിയായത്.’ ഈ ആറുപേരും രാവണന്റെ പ്രമുഖമന്ത്രിമാരാണ് — ശുകനും സാരണനും മുൻപ് ചാരന്മാരായിരുന്നു; മഹാപാർശ്വനും മഹോദരനും മുന്നോട്ടുള്ള യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെടും. സ്വർണത്തൂവലുള്ള ശരങ്ങളെ മിന്നാമിനുങ്ങുകളോടുള്ള ഉപമ രാത്രിയുദ്ധത്തിന്റെ സുന്ദരമായ ദൃശ്യം രചിക്കുന്നു — മരണത്തിനു നടുവിലും സൗന്ദര്യം. ‘തീയിൽ ഈയാംപാറ്റകളെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ രാക്ഷസന്മാരുടെ മൂഢതയെ കാണിക്കുന്നു — തീയിൽ വീഴുന്ന ഈയാംപാറ്റകളെപ്പോലെ അവർ രാമന്റെ നേർക്കു പായുന്നു. ഇവിടെ രാമന്റെ പരാക്രമം ഏകാകിയാണ് — അവൻ ഒറ്റയ്ക്ക് എല്ലാ ആക്രമണകാരികളെയും തടുക്കുന്നു, ദിക്കുകളെ ശത്രുമുക്തമാക്കുന്നു. ‘നിമിഷാന്തരമാത്രേണ’ (ഒരു നിമിഷനേരംകൊണ്ട്) എന്ന പദം രണ്ടുതവണ വരുന്നു — രാമന്റെ കൈവേഗത്തെ കവി പ്രത്യേകം പ്രശംസിക്കുന്നു. രാത്രിയുടെ ഘോരതയുടെ വർധനയും ക്രമമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ആദ്യം ഘോരം, പിന്നെ കാളരാത്രിപോലെ, ഒടുവിൽ ഘോരതരം.

എല്ലാ ഭാഗത്തും വർധിച്ച ആ മഹാശബ്ദത്താൽ, ഗുഹകൾ നിറഞ്ഞ ത്രികൂടപർവതം മറുപടി പറയുന്നതുപോലെ — പ്രതിധ്വനിക്കുന്നതുപോലെ — ആയി. ഇരുട്ടിനു തുല്യമായ നിറമുള്ള മഹാകായരായ ഗോലാംഗൂലവാനരന്മാർ കൈകൾകൊണ്ടു രാക്ഷസന്മാരെ ചുറ്റിപ്പിടിച്ചു തിന്നുകൊണ്ടിരുന്നു. എന്നാൽ അംഗദൻ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ കൊല്ലാനായി മുന്നോട്ടുവന്ന് രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സാരഥിയെയും കുതിരകളെയും ക്ഷണത്തിൽ കൊന്നു. കുതിരകളും സാരഥിയും കൊല്ലപ്പെട്ട മഹാകായനായ ഇന്ദ്രജിത്ത്, അംഗദൻ നിമിത്തം രഥം ഉപേക്ഷിച്ച് അവിടെത്തന്നെ അപ്രത്യക്ഷനായി. പർവതത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനി ഒരു വാക്കുപോലെ — പർവതവും യുദ്ധത്തിന്റെ ഭയത്താൽ നിലവിളിക്കുന്നു എന്ന ഉൽപ്രേക്ഷ. ഗോലാംഗൂലന്മാരുടെ നിറം ഇരുട്ടിനു തുല്യം — ഇരുട്ടിൽ അദൃശ്യരായി അവർ രാക്ഷസന്മാരെ പിടികൂടുന്നു; രാക്ഷസന്മാർ വാനരന്മാരെ തിന്നതിനുള്ള മറുപടി. ഇന്ദ്രജിത്തുമായുള്ള അംഗദന്റെ രണ്ടാമത്തെ ഏറ്റുമുട്ടൽ — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അവൻ അവന്റെ രഥം നശിപ്പിച്ചു; ഇപ്പോൾ വീണ്ടും അവന്റെ സാരഥിയെയും കുതിരകളെയും കൊല്ലുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അപ്രത്യക്ഷമാകൽ പരാജയത്തിൽനിന്നുള്ള ഒളിച്ചോട്ടംപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ അത് അവന്റെ മായായുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്. ഈ സന്ധി കഥയിൽ നിർണായകമാണ് — ഇവിടെ മുതൽ യുദ്ധത്തിന്റെ രൂപം മാറുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അന്തർധാനം ‘അംഗദേന’ എന്ന തൃതീയാവിഭക്തിയിലാണു പറയുന്നത് — അംഗദൻ കാരണം, അംഗദനെ ഭയന്നെന്നപോലെ. ഇത് അംഗദന്റെ വീരതയുടെ ശിഖരമാണ്. എങ്കിലും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അദൃശ്യത അവന്റെ പരാജയത്തെ വിജയമാക്കി മാറ്റും — അടുത്ത ശ്ലോകങ്ങളിൽ അവന്റെ ക്രോധവും മായായുദ്ധവും വർണിക്കപ്പെടുന്നു. രാമലക്ഷ്മണന്മാർക്കുപോലും അവനെ കാണാനാവുന്നില്ല.

പൂജനീയനായ ബാലിപുത്രന്റെ ആ കർമത്തെ ഋഷികളോടൊപ്പം എല്ലാ ദേവന്മാരും, ആ രാമലക്ഷ്മണന്മാരും പ്രശംസിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പ്രഭാവം എല്ലാ ജീവികൾക്കും അറിയാമായിരുന്നു; അതുകൊണ്ട് മഹാത്മാവായ അംഗദൻ അവനെ കീഴടക്കിയതു കണ്ട് അവർ സന്തുഷ്ടരായി. തുടർന്ന് സുഗ്രീവനോടും വിഭീഷണനോടുംകൂടിയ വാനരന്മാർ ശത്രു പരാജിതനായതു കണ്ട് ഹർഷത്തോടെ ‘നന്നായി, നന്നായി’ എന്ന് ആർത്തുവിളിച്ചു. എന്നാൽ ഭീമകർമിയായ ഈ ബാലിപുത്രനാൽ യുദ്ധത്തിൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ട ഇന്ദ്രജിത്ത് അപ്പോൾ അതിദാരുണമായ ക്രോധംപൂണ്ടു. അന്തർധാനംചെയ്ത, യുദ്ധത്തിൽ ക്ഷീണിതനായ, ബ്രഹ്മാവിൽനിന്നു വരം ലഭിച്ച, പാപിയായ ആ വീരൻ രാവണി ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്നു. അദൃശ്യനായ അവൻ ഇടിമിന്നലിന്റെ തേജസ്സുള്ള മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങൾ എയ്തു. അംഗദന്റെ പ്രശംസ നാലുവിധത്തിലാണ് — ദേവന്മാരാലും ഋഷികളാലും രാമലക്ഷ്മണന്മാരാലും വാനരന്മാരാലും; കാരണം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പരാജയം ദുർലഭമാണ് — അവൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലും ജയിച്ചവനാണ്. ‘എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പ്രഭാവം അറിയാം’ — അതിനാൽ അവന്റെ പരാജയം കൂടുതൽ വിസ്മയകരം. എന്നാൽ ഈ വിജയം ക്ഷണികമാണെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ‘ബ്രഹ്മദത്തവരൻ’ ആയ ഇന്ദ്രജിത്ത് ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്താൽ അന്തർധാനശക്തി നേടിയവനാണ്. ‘പാപി’ എന്നു കവി അവനെ നിന്ദിക്കുന്നു — അദൃശ്യനായി നടത്തുന്ന യുദ്ധം ധർമയുദ്ധമല്ല. ‘രണകർശിതൻ’ — പരാജയംകൊണ്ടു പീഡിതൻ; അതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ക്രോധത്തിനു കാരണം. ‘ഇടിമിന്നലിന്റെ തേജസ്സുള്ള ബാണങ്ങൾ’ — വജ്രതേജസ്സുള്ള ശരങ്ങൾ; അവ മുന്നോട്ടു നാഗരൂപങ്ങളാകും. ഈ ഭാഗം (30–33) സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല. ദേവന്മാരുടെയും ഋഷികളുടെയും പ്രശംസ കാണിക്കുന്നത് ഈ യുദ്ധം മനുഷ്യരുടേതു മാത്രമല്ല, ദേവലോകവും അതു വീക്ഷിക്കുന്നു, ധർമത്തിന്റെ വിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്നു എന്നാണ്. വാനരന്മാരുടെ ‘നന്നായി, നന്നായി’ എന്ന ആർപ്പുവിളി അവരുടെ നിഷ്കളങ്കമായ ഹർഷം കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവരുടെ ആഹ്ലാദം അൽപായുസ്സാണ്.

ക്രുദ്ധനായ ആ രാക്ഷസൻ നാഗമയമായ ഘോരശരങ്ങൾകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും ശരീരമാസകലം തുളച്ചു. അവിടെ മായയാൽ മറഞ്ഞുനിന്ന്, യുദ്ധത്തിൽ രാഘവന്മാരെ മോഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, എല്ലാ ജീവികൾക്കും അദൃശ്യനായി, കപടയുദ്ധം ചെയ്യുന്ന ആ നിശാചരൻ സഹോദരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ ശരബന്ധനംകൊണ്ടു ബന്ധിച്ചു. ക്രുദ്ധനായ അവന്റെ സർപ്പരൂപമായ വിഷമുള്ള ശരങ്ങൾ പെട്ടെന്നു പതിച്ച ആ പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാരായ വീരന്മാരെ വാനരന്മാർ അപ്പോൾ നോക്കിനിന്നു. പ്രത്യക്ഷനായി, ദൃശ്യനായി നിന്നുകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസരാജപുത്രന് അവരെ പീഡിപ്പിക്കാൻ കഴിയാതെവന്നപ്പോൾ ആ ദുരാത്മാവ് മായ പ്രയോഗിക്കാൻ തുനിഞ്ഞു, ആ രാജകുമാരന്മാരെ ബന്ധിക്കുകയും ചെയ്തു. ‘കൂടയോധി’ — കപടംകൊണ്ടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവൻ; ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ യുദ്ധനീതി ധർമവിരുദ്ധമാണെന്നു കവി വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘നാഗമയമായ ശരങ്ങൾ’ എന്നതാണ് നാഗപാശം — ശരങ്ങൾ സർപ്പങ്ങളായി ശരീരത്തെ ചുറ്റിവരിയുന്നു. മുൻപ് എല്ലാവരെയും ജയിച്ച രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഇപ്പോൾ അദൃശ്യനായ ശത്രുവിന്റെ കപടത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ വെറും കാഴ്ചക്കാർ മാത്രം — ശത്രു അദൃശ്യനായതിനാൽ അവർക്ക് ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നില്ല. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ സർഗത്തിന്റെ സാരം പറയുന്നു — നേരിട്ടുള്ള യുദ്ധത്തിൽ തോറ്റ ഇന്ദ്രജിത്ത് മായകൊണ്ടു വിജയം നേടുന്നു. ഇതോടെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ കരുണമായ സന്ദർഭം ആരംഭിക്കുന്നു.

While the monkeys and rākṣasas were still fighting, the sun set, and night came on, the taker of lives. Then a battle by night began between the fierce monkeys and rākṣasas, bound to one another in enmity and each eager for victory. In that terrible darkness the monkeys cried "You're a rākṣasa!" and the rākṣasas cried "You're a monkey!" and they struck at one another. "Kill! Tear! Come on! Why are you running?" — such was the uproar heard throughout the army. In that darkness the black rākṣasas in their golden armour looked like great mountains whose forests are lit by glowing herbs. In the impenetrable darkness the rākṣasas, beside themselves with rage and moving at great speed, fell upon the monkeys and devoured them; and the monkeys, terrible in their wrath, leapt at the rākṣasas' horses with their golden crests and at their banners like venomous snakes, and tore them apart with their sharp teeth. The chief trouble of a night battle is the darkness: one cannot tell friend from foe, so they call out to one another "rākṣasa or monkey?" — a cry that shows the chaos and horror of the fight. The rākṣasas' golden armour gleams in the dark like the glowing herbs on mountains at night, a well-known image of the Himalaya that will return later in the story of the mountain of healing herbs. The rākṣasas are night-rangers and their strength grows at night; they devour the monkeys in their cruelty, and the monkeys answer with their teeth. Calling the night "the taker of lives" foreshadows the slaughter to come, and "why are you running?" is a taunt, for to flee the battlefield is cowardice. At the end of the previous sarga the rākṣasas longed for sunset; now their wish is granted and night has come. Fighting by night was generally shunned in the ancient rules of war, but here the enmity was so bitter that the battle did not stop even with darkness.

The mighty monkeys threw the rākṣasa army into turmoil. Beside themselves with rage, they dragged about elephants and their riders and chariots with their flags and banners, and bit them with their teeth. Lakṣmaṇa and Rāma, with arrows like venomous serpents, struck down the foremost rākṣasas, seen and unseen. The dust churned up by the horses' hooves and the chariot wheels choked the ears and eyes of the fighters. As that dreadful, hair-raising battle went on, torrents of blood flowed there like rivers. The sound of kettledrums, tabors and drums, mixed with the sound of conches and chariot wheels, was wonderful to hear, and terrible were the cries of rākṣasas struck down and groaning and of monkeys wounded. With the chief monkeys struck down by spears, pikes and axes, and the slain rākṣasas, huge as mountains, who could take any form, the battleground, strewn with weapons like a floor strewn with offerings of flowers, was hard to make out, hard to set foot on, a mire of flowing blood. "Seen and unseen" hints at the rākṣasas' magic: some fought invisibly, yet the arrows of Rāma and Lakṣmaṇa found them too. The dust in the eyes and ears added to the darkness, so the gloom was doubled. The image of weapons strewn like flowers is striking: as flowers are scattered on the ground in worship, so weapons lie scattered on the battlefield, as if the battle were a sacrifice and the earth its altar. The ground was hard to make out and hard even to step on. The mingling of sounds — instruments, the wounded, the dying — shows the war's pitiful and terrible face. The monkeys drag the rākṣasas' elephants, horses and chariots with their teeth, a fearlessness never seen before. Here Rāma and Lakṣmaṇa enter the fight directly: in the previous sarga Rāma had killed only four rākṣasas, but now both brothers kill many. Note the "arrows like venomous serpents": at the end of this very sarga Indrajit's arrows will become serpents and bind Rāma and Lakṣmaṇa, and the poet sows the seed of it at the start.

That night, the slayer of monkeys and rākṣasas, was terrible, like the Night of Doom at the end of the world, which no creature can pass through. Then in that terrible darkness the rākṣasas, full of glee, advanced on Rāma himself with showers of arrows, and the noise of their charge as they came on, raging and roaring, was like the roar of the seven oceans overflowing at the end of an age. In the twinkling of an eye Rāma struck six of those night-rangers with six arrows like tongues of fire: the unassailable Yajñaśatru, Mahāpārśva and Mahodara, the huge Vajradaṃṣṭra, and Śuka and Sāraṇa. Pierced in all their vital parts by Rāma's volleys of arrows, they slipped away from the battle, escaping with some remnant of life. In the twinkling of an eye the great chariot-warrior cleared the directions, principal and intermediate, with terrible arrows like tongues of fire, and the other heroic rākṣasas who stood facing him perished like moths that fly into the fire. With his gold-feathered arrows flying on every side, the night grew bright, like an autumn night full of fireflies, and with the roars of the rākṣasas and the din of the kettledrums that dreadful night grew more dreadful still. The Night of Doom is the night of universal dissolution, when everything perishes; this night was like it. The rākṣasas make Rāma their target, knowing that killing the commander decides a battle. Rāma "struck" the six, but they were not killed: they fled the fight, and so their lives were spared. These six are among Rāvaṇa's chief men — Śuka and Sāraṇa had been his spies, and Mahāpārśva and Mahodara will be killed later in the war. The gold-feathered arrows like fireflies make a lovely picture of the night battle, beauty even in the midst of death, and the moths flying into fire show the rākṣasas' folly as they rush at Rāma. Rāma fights alone here, holding off every attacker and clearing the directions; "in the twinkling of an eye," said twice, praises the speed of his hand. And the night's horror grows step by step: first terrible, then like the Night of Doom, and at last more terrible still.

With that great noise swelling on every side, Mount Trikūṭa with its many caves seemed to cry out in answer. The huge ape-like monkeys, dark as the darkness itself, clasped the night-rangers in their arms and devoured them. Aṅgada, ready in battle to kill his foes, quickly killed the charioteer and horses of Rāvaṇa's son Indrajit, and Indrajit, his horses and charioteer slain, abandoned his chariot and, huge as he was, vanished on the spot because of Aṅgada. The mountain answering the noise is a fancy that even the mountain cries out in fear of the war. The dark apes, invisible in the gloom, seize the rākṣasas — their answer to the rākṣasas devouring the monkeys. This is Aṅgada's second clash with Indrajit: in the previous sarga he destroyed his chariot, and now he kills his charioteer and horses. Indrajit vanishes "because of Aṅgada," as if in fear of him, and this is the peak of Aṅgada's heroism. Indrajit's disappearance looks like flight after defeat, but it is really the beginning of his war of illusion, and it is a turning point in the story, for from here the nature of the fighting changes: his invisibility will turn his defeat into victory, and not even Rāma and Lakṣmaṇa will be able to see him.

All the gods with the seers, and Rāma and Lakṣmaṇa too, praised that deed of Vālin's son, who deserved all honour. Every being knew Indrajit's power in battle, so they were delighted to see that great warrior overcome. The monkeys, with Sugrīva and Vibhīṣaṇa, rejoiced to see their enemy defeated and cried "Well done, well done!" But Indrajit, beaten in battle by Vālin's son of fearsome deeds, fell into a terrible rage. Vanished from sight, the wicked son of Rāvaṇa, galled by his defeat, the hero who had a boon from Brahmā, was beside himself with fury, and, invisible, he let fly sharp arrows as bright as the thunderbolt. Aṅgada is praised four ways — by the gods, the seers, Rāma and Lakṣmaṇa, and the monkeys — because defeating Indrajit was rare: this was the warrior who had conquered Indra himself, so his defeat was all the more astonishing. Yet the poet hints that the victory is fleeting, for Indrajit's power of invisibility was a boon from Brahmā. The poet calls him "wicked," because fighting while invisible is no righteous war, and "galled by his defeat" explains his rage. His arrows bright as the thunderbolt will soon become serpents. The praise of gods and seers shows that this war concerns not men alone: the world of the gods is watching and wants dharma to win. The monkeys' "well done!" shows their simple joy, but their joy is short-lived.

Enraged, the rākṣasa pierced Rāma and Lakṣmaṇa in every limb with terrible arrows made of serpents. Wrapped in illusion, bewildering the two Rāghavas, invisible to every creature, the night-ranger who fought by trickery bound the two brothers in a bond of arrows. The monkeys saw those two heroes, tigers among men, suddenly struck down by his furious arrows like venomous snakes. Since the son of the rākṣasa king could not harm them fighting in open view, the wicked one turned to illusion and bound the two princes. "Fighting by trickery" — the poet reminds us again and again that Indrajit's way of war is against dharma. The serpent-arrows are the noose of serpents: the arrows turn into snakes and coil around the body. Rāma and Lakṣmaṇa, who had conquered everyone, are now bound by the trickery of an unseen foe, and the monkeys can only look on, helpless, because their enemy cannot be seen. The closing verse sums up the sarga: defeated in open battle, Indrajit wins by illusion. With this begins the sorrowful episode of the next sarga.