युध्यमानानां महात्मनां वानराणां दर्शनेन रक्षसां सुदारुणः बलरोषः सेनायाः क्रोधः सम्बभूव। ते राक्षसाः काञ्चनापीडैः सुवर्णशिरोभूषणैः हयैः, अग्निशिखोपमैः गजैः, आदित्यसंकाशैः रथैः, मनोरमैः कवचैः च युक्ताः दश दिशः नादयन्तः निर्ययुः। ते भीमकर्माणः वीराः रावणस्य जयम् इच्छन्तः आसन्। जयम् इच्छतां वानराणाम् अपि बृहती चमूः घोरकर्मणां रक्षसां तां सेनाम् अभ्यधावत। एतस्मिन् अन्तरे अन्योन्यम् अभिधावतां रक्षसां वानराणां च द्वन्द्वयुद्धम् अवर्तत। अत्र कविः युद्धस्य सामान्यवर्णनात् विशेषवर्णनं प्रति गच्छति — सैन्ययोः सम्मर्दात् वीराणां परस्परं द्वन्द्वं प्रति। राक्षसानां सेना चतुरङ्गिणी — हयाः, गजाः, रथाः, पदातयः च; वानराणां तु केवलं पदातयः, ये वृक्षैः शैलैः च युध्यन्ते। तथापि ‘बृहती’ इति वानरसेनायाः विशालता। उभयपक्षे ‘जयम् इच्छताम्’ इति समानः भावः — युद्धस्य संतुलनं कविः स्थापयति। राक्षसानां वर्णने सुवर्णस्य, अग्नेः, सूर्यस्य च उपमाः — तेषां तेजः वैभवं च दर्शयन्ति। ‘बलरोषः’ इति सेनायाः सामूहिकः क्रोधः, न एकस्य। द्वन्द्वयुद्धस्य आरम्भः प्राचीनयुद्धपद्धतेः अनुसारम् — प्रत्येकः वीरः स्वसमं प्रतियोद्धारं अन्विष्यति। रावणस्य आदेशेन निर्गता सा सेना पूर्वसर्गे वर्णिता; अस्मिन् सर्गे तस्याः संघर्षस्य विस्तारः।

महातेजाः राक्षसः इन्द्रजित् वालिपुत्रेण अङ्गदेन सह अयुध्यत, यथा त्र्यम्बकेण शिवेन अन्धकासुरः। नित्यं रणे दुर्धर्षणः सम्पातिः प्रजङ्घेन सह, वानरः हनूमान् अपि जम्बुमालिना सह युद्धम् आरब्धवान्। महाक्रोधः राक्षसः रावणानुजः विभीषणः तीक्ष्णवेगेन शत्रुघ्नेन नाम राक्षसेन सह समरे संगतः। महाबलः गजः तपनेन राक्षसेन सार्धं, महातेजाः नीलः अपि निकुम्भेन सह समयुध्यत। वानरेन्द्रः सुग्रीवः प्रघसेन सह, श्रीमान् लक्ष्मणः विरूपाक्षेण सह समरे संगतः। सुदुर्धर्षः अग्निकेतुः, राक्षसः रश्मिकेतुः, सुप्तघ्नः, यज्ञकोपः च रामेण सह संगताः। कपिमुख्यौ मैन्दद्विविदौ सुघोराभ्यां राक्षसाभ्यां वज्रमुष्टिना अशनिप्रभेण च समागतौ। रणदुर्धरः वीरः घोरः प्रतपनः राक्षसः तीक्ष्णवेगेन नलेन सह समयुध्यत। धर्मस्य बलवान् पुत्रः सुषेणः इति विश्रुतः महाकपिः विद्युन्मालिना सार्धम् अयुध्यत। अन्ये घोराः वानराः अपरैः राक्षसैः सह बहुभिः सह युद्ध्वा सहसा द्वन्द्वं समीयुः। अत्र दश युगलानि नामतः उक्तानि; प्रत्येकस्य फलं अग्रे वर्णितम्। ‘त्र्यम्बकेण यथा अन्धकः’ इति उपमा इन्द्रजितः अङ्गदस्य च युद्धं शिवान्धकयुद्धेन तुलयति — अन्धकः शिवेन हतः, अतः इन्द्रजितः पराजयः सूच्यते। विभीषणस्य प्रतियोद्धा ‘शत्रुघ्नः’ नाम राक्षसः — भरतानुजस्य समाननामा, किन्तु भिन्नः। रामः एकः एव चतुर्भिः राक्षसैः सह युध्यते — तस्य अद्वितीयं सामर्थ्यम्। सुषेणः ‘धर्मस्य पुत्रः’ इति — वानराः देवानाम् अंशात् जाताः इति बालकाण्डे उक्तम्। कविः प्रत्येकं युगलं सङ्क्षेपेण निर्दिशति, ततः एकैकस्य परिणामं विस्तरेण वर्णयिष्यति। एषा शैली पाठकस्य मनसि सर्वेषां वीराणां स्थानं स्पष्टं करोति। युगलानां रचना अपि अर्थपूर्णा — अङ्गदः इन्द्रजिता, यौ द्वौ अपि राजपुत्रौ युवानौ च; हनुमान् जम्बुमालिना — सुन्दरकाण्डे हनुमता हतः प्रहस्तपुत्रः अपि जम्बुमाली नाम आसीत्, अयं तु अन्यः समाननामा; सुग्रीवः प्रघसेन; लक्ष्मणः विरूपाक्षेण। एवं समबलानां वीराणां परस्परं संघर्षः। रामस्य प्रतियोद्धारः चत्वारः, यतः सः सर्वेषु श्रेष्ठः। विभीषणः स्वजातीयेन राक्षसेन सह युध्यते — सः पूर्णतया रामपक्षं स्वीकृतवान् इति प्रमाणम्। ‘बहुभिः सह युद्ध्वा’ इति — अन्ये वानराः प्रथमं बहुभिः सह सामूहिकं युद्धं कृत्वा ततः एकैकेन सह द्वन्द्वं प्राप्नुवन्ति। द्वन्द्वयुद्धानि प्राचीनमहाकाव्येषु वीरत्वस्य प्रदर्शनस्य प्रमुखं साधनम्, यत्र प्रत्येकः वीरः स्वनाम्ना प्रसिद्धिं लभते।

तत्र जयम् इच्छतां वीराणां रक्षसां वानराणां च सुमहत् तुमुलं रोमहर्षणं युद्धम् आसीत्। हरिराक्षसदेहेभ्यः प्रभूताः केशशाद्वलाः केशाः एव शाद्वलतृणानि यासु, शरीरसंघाटवहाः शरीराणि एव काष्ठसंघातान् वहन्त्यः शोणितापगाः रक्तनद्यः प्रसुस्रुः। शतक्रतुः वज्रेण इव क्रुद्धः इन्द्रजित् शत्रुसैन्यविदारणं वीरम् अङ्गदं गदया आजघान। वेगवान् श्रीमान् हरिः अङ्गदः तस्य काञ्चनचित्राङ्गं रथं साश्वं ससारथिं गदया जघान। प्रजङ्घेन त्रिभिः बाणैः समाहतः सम्पातिः अश्वकर्णेन वृक्षेण रणमूर्धनि प्रजङ्घं निजघान। रथस्थः महाबलः जम्बुमाली क्रुद्धः सन् रथशक्त्या हनूमन्तं स्तनान्तरे बिभेद; मारुतात्मजः हनूमान् तस्य तं रथम् आस्थाय तलेन आशु तेन रक्षसा सह एव प्रममाथ। घोरः प्रतपनः नदन् नलम् अभ्यनुधावत; क्षिप्रहस्तेन तेन रक्षसा तीक्ष्णैः शरैः भिन्नगात्रः नलः आशु प्रतपनस्य चक्षुषी पातयामास। सैन्यानि ग्रसन्तम् इव प्रघसं वानराधिपः सुग्रीवः सप्तपर्णेन वृक्षेण जवेन निजघान। भीमदर्शनं राक्षसं शरवर्षेण प्रपीड्य लक्ष्मणः एकेन शरेण विरूपाक्षं निजघान। दुर्धर्षः अग्निकेतुः, रश्मिकेतुः, सुप्तघ्नः, यज्ञकोपः च रामं शरैः निर्बिभिदुः। रक्तनदीनां रूपकं कवेः प्रिया कल्पना — केशाः तृणानि, शरीराणि काष्ठानि, रक्तं जलम्। अङ्गदः इन्द्रजितः रथं नाशयति, न तु तं हन्ति — इन्द्रजितः मायाबलम् अग्रिमे सर्गे प्रकटीभविष्यति। हनुमान् रथम् आरुह्य रथिनं रथेन सह मर्दयति — तस्य बलस्य अद्भुतं निदर्शनम्। नलस्य कर्म — शत्रोः नेत्रयोः उत्पाटनं — अस्मिन् संस्करणे विशेषम्; समीक्षितपाठे अत्र गजेन तपनस्य वधः उक्तः, सः च मुद्रणे नास्ति। सुग्रीवः सप्तपर्णवृक्षेण युध्यते, यथा वालिवधात् पूर्वं रामः सप्तसालान् अभिनत्। लक्ष्मणस्य एकशरवधः तस्य धनुर्विद्यां दर्शयति। अस्य खण्डस्य वैशिष्ट्यं वेगः — प्रत्येकं द्वन्द्वं एकेन द्वाभ्यां वा अर्धश्लोकाभ्यां समाप्यते; प्रहारः प्रतिप्रहारः वधः च सद्यः। अङ्गदस्य प्रसङ्गे इन्द्रजित् प्रथमं प्रहरति, अङ्गदः तस्य रथं नाशयति — इन्द्रजितः अपमानः, यः अग्रिमे सर्गे तस्य क्रोधस्य कारणं भविष्यति। सम्पातिः त्रिभिः बाणैः आहतः अपि वृक्षेण शत्रुं हन्ति — वानराणां सहनशक्तिः। हनुमतः प्रसङ्गे जम्बुमालिनः रथशक्तिः तस्य वक्षः भिनत्ति, तथापि सः रथम् आरुह्य तं मर्दयति — प्रहारेण अविचलितः। सुग्रीवः प्रघसं ‘ग्रसन्तम् इव सैन्यानि’ दृष्ट्वा हन्ति — प्रघसः इति नाम एव ग्रसनार्थं सूचयति। लक्ष्मणः प्रथमं शरवर्षेण प्रपीडयति, ततः एकेन शरेण हन्ति — युद्धकौशलस्य क्रमः। राक्षसानां चतुर्णां रामं प्रति आक्रमणं खण्डस्य अन्ते, तेषां वधः अग्रिमे खण्डे — एवं कविः कथायाः प्रवाहं निरन्तरं रक्षति। मूले २३–२५ श्लोकेषु श्लोकविभागः अर्धश्लोकेन अपवर्तितः, २६ इत्यत्र षट्पादेन समीकृतः। नलस्य विजयः विशेषः — सः शत्रोः चक्षुषी पातयति, न तु तं हन्ति; अन्धीकृतः शत्रुः युद्धात् निवृत्तः।

रामः क्रुद्धः सन् अग्निशिखोपमैः चतुर्भिः घोरैः शरैः समरे तेषां चतुर्णां शिरांसि चिच्छेद। मैन्देन मुष्टिना रणे निहतः वज्रमुष्टिः सरथः साश्वः पुराट्टः नगरस्य अट्टालकः इव भूतले पपात। निकुम्भः रणे नीलाञ्जनचयप्रभं नीलं तीक्ष्णैः शरैः निर्बिभेद, यथा अंशुमान् सूर्यः करैः मेघम्। पुनः क्षिप्रहस्तः निशाचरः निकुम्भः शरशतेन नीलं बिभेद, प्रजहास च। तस्य एव रथचक्रेण, आहवे विष्णुः इव, नीलः समरे निकुम्भस्य सारथेः च शिरः चिच्छेद। वज्राशनिसमस्पर्शः द्विविदः अपि सर्वरक्षसां मिषतां पश्यताम् एव गिरिशृङ्गेण अशनिप्रभं जघान। अशनिप्रभः अपि आहवे द्रुमयोधिनं वानरेन्द्रं द्विविदम् अशनिसंकाशैः शरैः विव्याध। शरैः अभिविद्धाङ्गः क्रोधमूर्च्छितः द्विविदः सालेन सरथं साश्वम् अशनिप्रभं निजघान। रामस्य चतुर्भिः शरैः चतुर्णां वधः — एकैकेन शरेण एकः — तस्य लक्ष्यस्य निश्चलतां दर्शयति। ‘पुराट्टः इव’ इति उपमा — नगरस्य उच्चः अट्टालकः इव वज्रमुष्टिः रथेन सह पतितः। नीलस्य उपमा ‘विष्णुः इव’ — विष्णुः सुदर्शनचक्रेण शिरांसि छिनत्ति, नीलः रथचक्रेण; एषा सुन्दरी तुलना। निकुम्भस्य हासः तस्य दर्पं दर्शयति, सः अपि सद्यः नष्टः। मुद्रणे नीलनिकुम्भयुद्धं (२९–३१) द्विविदाशनिप्रभयुद्धात् (३२–३४) पूर्वं, समीक्षितपाठे तु विपरीतक्रमेण — एषः क्रमविपर्यासः न पाठहानिः। वानराः शस्त्रैः विना अपि वृक्षैः शैलैः मुष्टिभिः च शस्त्रधारिणः राक्षसान् जयन्ति — एतेन तेषां बलं रामस्य प्रभावः च सूचितः। मैन्दस्य मुष्टिप्रहारः एव वज्रमुष्टेः रथं साश्वं सारथिं च पातयति — वज्रमुष्टिः इति नाम्नः व्यङ्ग्यः, वानरस्य मुष्टिः एव वज्रतुल्या। द्विविदस्य ‘वज्राशनिसमस्पर्शः’ इति विशेषणं तस्य प्रतियोद्धुः ‘अशनिप्रभः’ इति नाम्ना सह क्रीडति — अशनिप्रभः अशनिसदृशेन वानरेण एव हतः। अशनिप्रभस्य शराः ‘अशनिसंकाशाः’, द्विविदस्य आयुधं सालवृक्षः — शस्त्रस्य प्रकृतेः च संघर्षः। अस्मिन् खण्डे सप्त राक्षसवीराः हताः — रामेण चत्वारः, मैन्देन वज्रमुष्टिः, नीलेन निकुम्भः, द्विविदेन अशनिप्रभः च; राक्षससेनायाः प्रमुखाः क्रमेण नश्यन्ति।

रथस्थः विद्युन्माली काञ्चनभूषणैः शरैः सुषेणं ताडयामास, मुहुर्मुहुः ननाद च। तं रथस्थं दृष्ट्वा वानरोत्तमः सुषेणः महता गिरिशृङ्गेण आशु तस्य रथं न्यपातयत्। लाघवेन संयुक्तः निशाचरः विद्युन्माली तूर्णं रथात् अपक्रम्य गदापाणिः क्षितौ स्थितः। ततः क्रोधसमाविष्टः हरिपुङ्गवः सुषेणः सुमहतीं शिलां गृह्य निशाचरम् अभिद्रवत्। आपतन्तं तं हरिपुङ्गवं सुषेणं विद्युन्माली निशाचरः गदया वक्षसि आशु अभिजघान। तं घोरं गदाप्रहारम् अचिन्त्य प्लवगोत्तमः तां शिलां तूष्णीं महामृधे तस्य उरसि पातयामास। शिलाप्रहारेण अभिहतः निष्पिष्टहृदयः निशाचरः विद्युन्माली गतासुः भूमौ निपपात। एवं तैः शूरैः वानरैः शूराः ते रजनीचराः द्वन्द्वे विमथिताः, यथा दिवौकसैः देवैः दैत्याः। सुषेणविद्युन्मालिनोः युद्धं विस्तरेण वर्णितम् — रथात् भूमिं, शरात् गदां, गदायाः शिलां यावत् युद्धस्य गतिः परिवर्तते। ‘अचिन्त्य’ इति — गदाप्रहारं तृणवत् अवगणय्य — सुषेणस्य धैर्यम्; ‘तूष्णीम्’ इति मौनेन, विना गर्जनेन, सः प्रहरति — विद्युन्मालिनः मुहुर्मुहुः नादस्य विपरीतम्। एषः विरोधः सूचयति यत् शूराः कर्मणा वदन्ति, न वचनेन। ‘लाघवेन संयुक्तः’ इति विद्युन्मालिनः चापल्यं, सः रथनाशे अपि न नश्यति, भूमौ युद्धं करोति — तस्य शौर्यम् अपि कविः स्वीकरोति। अन्तिमे श्लोके देवदैत्ययुद्धस्य उपमा पुनः आगच्छति — धर्मपक्षस्य विजयः। विद्युन्मालिनः शराः ‘काञ्चनभूषणाः’ — राक्षसानां वैभवं तेषां शस्त्रेषु अपि; सुषेणस्य आयुधं गिरिशृङ्गं शिला च — प्रकृतेः एव दानम्। ‘निष्पिष्टहृदयः’ इति वधस्य भीषणं वर्णनम् — शिलया वक्षः चूर्णितम्। अस्य सर्गस्य द्वन्द्वयुद्धेषु प्रायः सर्वत्र वानराणां विजयः, केवलम् इन्द्रजित् जीवन् अवशिष्यते — सः एव अग्रिमस्य सर्गस्य केन्द्रम्।

भल्लैः, अन्यैः गदाभिः, शक्तितोमरसायकैः, अपविद्धैः भग्नैः रथैः, सांग्रामिकैः युद्धाश्वैः, निहतैः मत्तैः कुञ्जरैः, वानरराक्षसैः, भग्नैः धरणीसंश्रितैः चक्राक्षयुगदण्डैः च तत् आयोधनं युद्धक्षेत्रं घोरं गोमायुगणसेवितं बभूव। देवासुररणोपमे तस्मिन् तुमुले विमर्दे वानररक्षसां कबन्धानि दिक्षु समुत्पेतुः। हरिपुङ्गवैः तदा निहन्यमानाः शोणितगन्धमूर्च्छिताः निशाचराः दिवाकरस्य अस्तमयम् अभिकाङ्क्षन्तः तरसा पुनः सुयुद्धं समाश्रिताः। युद्धक्षेत्रस्य वर्णनं भयानकरसस्य उत्कर्षः — भग्नानि शस्त्राणि, रथानां खण्डाः, मृताः गजाः अश्वाः, शृगालाः, उत्थिताः कबन्धाः च। ‘कबन्धानि समुत्पेतुः’ इति शिरोहीनानां शरीराणां उत्थानं युद्धस्य भीषणतायाः पराकाष्ठा। राक्षसाः दिवाकरस्य अस्तं काङ्क्षन्ति, यतः रात्रौ तेषां बलं वर्धते — निशाचराः ते; अग्रिमे सर्गे रात्रियुद्धं वर्णयिष्यते। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः। ‘गोमायुगणसेवितम्’ इति पदं युद्धस्य परिणामं दर्शयति — मृतानां शरीराणि शृगालानां भक्ष्यम्। उभयपक्षस्य कबन्धाः उत्तिष्ठन्ति — वानराणाम् अपि हानिः अभवत् इति कविः न गोपयति। सूर्यास्तस्य प्रतीक्षा राक्षसानां पराजयस्य स्वीकारः अपि — दिवसे ते पराजिताः, रात्रौ मायया जयम् आशंसन्ते। एवं सर्गः प्रथमदिवसस्य युद्धस्य अन्तं सूचयति।

యుద్ధం చేస్తున్న మహాత్ములైన వానరులను చూసి రాక్షసులలో అతి దారుణమైన బలరోషం — సేనంతటి క్రోధం — పుట్టింది. బంగారు శిరోభూషణాలు ధరించిన గుర్రాలతో, అగ్నిజ్వాలల వంటి ఏనుగులతో, సూర్యునిలా ప్రకాశించే రథాలతో, మనోహరమైన కవచాలతో కూడిన ఆ రాక్షసులు పది దిక్కులనూ ప్రతిధ్వనింపజేస్తూ బయలుదేరారు. భయంకరమైన కర్మలు చేసే ఆ వీరులు రావణుని జయాన్ని కోరుకున్నారు. జయాన్ని కోరే వానరుల విశాలమైన సేన కూడా ఘోరకర్ములైన రాక్షసుల ఆ సేనపైకి దూసుకుపోయింది. ఈ లోపల ఒకరిపై ఒకరు దాడి చేస్తున్న రాక్షసులకూ వానరులకూ మధ్య ద్వంద్వయుద్ధం మొదలైంది. ఇక్కడ కవి యుద్ధపు సామాన్య వర్ణన నుంచి విశేష వర్ణనకు వెళుతున్నాడు — రెండు సేనల సంఘర్షణ నుంచి వీరుల పరస్పర ద్వంద్వానికి. రాక్షసుల సేన చతురంగిణి — గుర్రాలు, ఏనుగులు, రథాలు, కాల్బలం; వానరులకైతే కేవలం కాల్బలమే, వారు చెట్లతో, కొండలతో పోరాడతారు. అయినా ‘బృహతీ’ (విశాలమైన) అనే మాట వానరసేన విస్తృతిని చూపుతుంది. రెండు పక్షాలలోనూ ‘జయాన్ని కోరే’ అనే సమానభావం — కవి యుద్ధంలో సమతూకాన్ని నిలుపుతాడు. రాక్షసుల వర్ణనలో బంగారం, అగ్ని, సూర్యుడు అనే ఉపమానాలు వారి తేజస్సునూ వైభవాన్నీ చూపుతాయి. ‘బలరోషః’ అంటే సేన సామూహిక క్రోధం, ఒక్కరిది కాదు. ద్వంద్వయుద్ధం ప్రారంభం ప్రాచీన యుద్ధపద్ధతి ప్రకారమే — ప్రతి వీరుడూ తనకు సమానుడైన ప్రతియోధుని వెతుకుతాడు. రావణుని ఆజ్ఞతో బయలుదేరిన ఆ సేన గత సర్గలో వర్ణించబడింది; ఈ సర్గలో దాని సంఘర్షణ విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది.

మహాతేజస్వి అయిన రాక్షసుడు ఇంద్రజిత్తు వాలిపుత్రుడైన అంగదునితో యుద్ధం చేశాడు — త్ర్యంబకుడైన శివునితో అంధకాసురుడు చేసినట్లు. ఎప్పుడూ రణంలో ఎదిరించరానివాడైన సంపాతి ప్రజంఘునితో, వానరుడైన హనుమంతుడు జంబుమాలితో యుద్ధం ఆరంభించారు. మహాక్రోధుడు, రావణుని తమ్ముడు అయిన విభీషణుడు తీక్ష్ణవేగం గల శత్రుఘ్నుడనే రాక్షసునితో సమరంలో తలపడ్డాడు. మహాబలుడైన గజుడు తపనుడనే రాక్షసునితో, మహాతేజస్వి అయిన నీలుడు నికుంభునితో పోరాడారు. వానరేంద్రుడైన సుగ్రీవుడు ప్రఘసునితో, శ్రీమంతుడైన లక్ష్మణుడు విరూపాక్షునితో సమరంలో తలపడ్డారు. ఎదిరించరాని అగ్నికేతుడు, రాక్షసుడైన రశ్మికేతుడు, సుప్తఘ్నుడు, యజ్ఞకోపుడు రామునితో తలపడ్డారు. కపిముఖ్యులైన మైంద ద్వివిదులు అతి ఘోరులైన వజ్రముష్టి, అశనిప్రభుడు అనే ఇద్దరు రాక్షసులను ఎదుర్కొన్నారు. రణంలో ఎదిరించరానివాడు, వీరుడు, ఘోరుడు అయిన ప్రతపనుడనే రాక్షసుడు తీక్ష్ణవేగుడైన నలునితో యుద్ధం చేశాడు. ధర్ముని బలవంతుడైన పుత్రుడు, సుషేణుడని ప్రసిద్ధుడైన మహాకపి విద్యున్మాలితో పోరాడాడు. ఇతర ఘోరులైన వానరులు ఇతర అనేక రాక్షసులతో పోరాడి, హఠాత్తుగా ద్వంద్వయుద్ధాలకు చేరారు. ఇక్కడ పది జంటలు పేర్లతో చెప్పబడ్డాయి; ఒక్కొక్కదాని ఫలితం ముందు వర్ణించబడుతుంది. ‘త్ర్యంబకుడితో అంధకుడిలా’ అనే ఉపమానం ఇంద్రజిత్తు-అంగదుల యుద్ధాన్ని శివాంధకుల యుద్ధంతో పోలుస్తుంది — అంధకుడు శివుని చేత హతుడయ్యాడు, కాబట్టి ఇంద్రజిత్తు పరాజయం సూచించబడుతోంది. విభీషణుని ప్రతియోధుడు ‘శత్రుఘ్నుడు’ అనే రాక్షసుడు — భరతుని తమ్మునితో సమాననామధేయుడు, కానీ వేరైనవాడు. రాముడు ఒక్కడే నలుగురు రాక్షసులతో యుద్ధం చేస్తాడు — అది అతని అద్వితీయ సామర్థ్యం. సుషేణుడు ‘ధర్ముని పుత్రుడు’ — వానరులు దేవతల అంశతో పుట్టారని బాలకాండలో చెప్పబడింది. కవి ప్రతి జంటనూ క్లుప్తంగా పేర్కొని, తరువాత ఒక్కొక్కదాని ఫలితాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు. ఈ శైలి పాఠకుని మనసులో వీరులందరి స్థానాన్నీ స్పష్టం చేస్తుంది. జంటల కూర్పు కూడా అర్థవంతమైనది — అంగదుడు ఇంద్రజిత్తుతో, ఇద్దరూ రాజపుత్రులే, యువకులే; హనుమంతుడు జంబుమాలితో — సుందరకాండలో హనుమంతుని చేత హతుడైన ప్రహస్తుని కొడుకు పేరు కూడా జంబుమాలియే, ఇతడు మాత్రం అదే పేరు గల మరొకడు; సుగ్రీవుడు ప్రఘసునితో; లక్ష్మణుడు విరూపాక్షునితో. ఈ విధంగా సమబలులైన వీరుల పరస్పర సంఘర్షణ. రాముని ప్రతియోధులు నలుగురు, ఎందుకంటే అతడు అందరిలో శ్రేష్ఠుడు. విభీషణుడు తన జాతివాడైన రాక్షసునితోనే పోరాడతాడు — అతడు పూర్తిగా రాముని పక్షాన్ని స్వీకరించాడనడానికి ఇది ప్రమాణం. ‘అనేకులతో పోరాడి’ అంటే — ఇతర వానరులు మొదట అనేకులతో సామూహికంగా యుద్ధం చేసి, తరువాత ఒక్కొక్కరితో ద్వంద్వానికి దిగుతారు. ప్రాచీన మహాకావ్యాలలో ద్వంద్వయుద్ధాలు వీరత్వ ప్రదర్శనకు ప్రధాన సాధనం; అక్కడ ప్రతి వీరుడూ తన పేరుతో ప్రసిద్ధి పొందుతాడు.

అక్కడ జయాన్ని కోరే రాక్షస వానర వీరుల మధ్య అతి గొప్ప, సంకులమైన, రోమాంచం కలిగించే యుద్ధం జరిగింది. వానర రాక్షసుల దేహాల నుంచి రక్తనదులు ప్రవహించాయి — వాటిలో వెంట్రుకలే పచ్చికబయళ్ళు, శరీరాలే కొట్టుకుపోయే దుంగల గుంపులు. శతక్రతువైన ఇంద్రుడు వజ్రంతో కొట్టినట్లు, కోపించిన ఇంద్రజిత్తు శత్రుసైన్యాన్ని చీల్చే వీరుడైన అంగదుని గదతో కొట్టాడు. వేగవంతుడు, శ్రీమంతుడు అయిన వానరుడు అంగదుడు బంగారంతో చిత్రించిన అతని రథాన్ని గుర్రాలతో, సారథితో సహా గదతో కొట్టి నాశనం చేశాడు. ప్రజంఘుడు మూడు బాణాలతో కొట్టగా, సంపాతి రణాగ్రంలో అశ్వకర్ణ వృక్షంతో ప్రజంఘుని సంహరించాడు. రథంలో ఉన్న మహాబలుడైన జంబుమాలి కోపించి రథశక్తితో హనుమంతుని వక్షస్థలాన్ని చీల్చాడు; వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు అతని ఆ రథం మీదికి ఎక్కి అరచేతితో వెంటనే ఆ రాక్షసునితో సహా దానిని నలిపివేశాడు. ఘోరుడైన ప్రతపనుడు గర్జిస్తూ నలుని వెంటబడ్డాడు; చురుకైన చేతులు గల ఆ రాక్షసుని వాడి బాణాలతో దేహం చీలిన నలుడు వెంటనే ప్రతపనుని రెండు కళ్ళనూ పెకలించి పడగొట్టాడు. సైన్యాలను మింగివేస్తున్నట్లున్న ప్రఘసుని వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు సప్తపర్ణ వృక్షంతో వేగంగా కొట్టి చంపాడు. భయంకరంగా కనిపించే ఆ రాక్షసుని బాణవర్షంతో పీడించి లక్ష్మణుడు ఒకే బాణంతో విరూపాక్షుని సంహరించాడు. దుర్ధర్షుడైన అగ్నికేతుడు, రశ్మికేతుడు, సుప్తఘ్నుడు, యజ్ఞకోపుడు రాముని బాణాలతో చీల్చారు. రక్తనదుల రూపకం కవికి ప్రియమైన కల్పన — వెంట్రుకలు గడ్డి, శరీరాలు దుంగలు, రక్తం నీరు. అంగదుడు ఇంద్రజిత్తు రథాన్ని నాశనం చేస్తాడు, కానీ అతనిని చంపడు — ఇంద్రజిత్తు మాయాబలం తరువాతి సర్గలో బయటపడుతుంది. హనుమంతుడు రథం ఎక్కి రథికుని రథంతో సహా నలిపివేస్తాడు — అతని బలానికి అద్భుతమైన నిదర్శనం. నలుని కర్మ — శత్రువు కళ్ళు పెకలించడం — ఈ సంస్కరణలో విశేషం; సమీక్షిత పాఠంలో ఇక్కడ గజుడు తపనుని సంహరించినట్లు ఉంది, అది ముద్రణలో లేదు. సుగ్రీవుడు సప్తపర్ణ వృక్షంతో పోరాడతాడు — వాలివధకు ముందు రాముడు ఏడు సాలవృక్షాలను భేదించినట్లు. లక్ష్మణుడు ఒకే బాణంతో చంపడం అతని ధనుర్విద్యను చూపుతుంది. ఈ భాగపు విశేషం వేగం — ప్రతి ద్వంద్వమూ ఒకటి రెండు అర్ధశ్లోకాలలో ముగుస్తుంది; దెబ్బ, ఎదురుదెబ్బ, వధ — అన్నీ వెంటనే. అంగదుని ప్రసంగంలో ఇంద్రజిత్తు మొదట కొడతాడు, అంగదుడు అతని రథాన్ని నాశనం చేస్తాడు — ఇది ఇంద్రజిత్తుకు అవమానం, తరువాతి సర్గలో అతని క్రోధానికి ఇదే కారణమవుతుంది. సంపాతి మూడు బాణాలతో దెబ్బతిన్నా చెట్టుతో శత్రువును చంపుతాడు — వానరుల సహనశక్తి. హనుమంతుని ప్రసంగంలో జంబుమాలి రథశక్తి అతని వక్షాన్ని చీల్చినా, అతడు రథం ఎక్కి అతనిని నలిపివేస్తాడు — దెబ్బకు చలించనివాడు. సుగ్రీవుడు ప్రఘసుని ‘సైన్యాలను మింగుతున్నట్లు’ చూసి చంపుతాడు — ‘ప్రఘసుడు’ అనే పేరే మింగడం అనే అర్థాన్ని సూచిస్తుంది. లక్ష్మణుడు మొదట బాణవర్షంతో పీడించి తరువాత ఒకే బాణంతో చంపుతాడు — ఇది యుద్ధకౌశలపు క్రమం. నలుగురు రాక్షసులు రామునిపై దాడి చేయడం ఈ భాగం చివర, వారి వధ తరువాతి భాగంలో — ఇలా కవి కథాప్రవాహాన్ని నిరంతరంగా కాపాడుతాడు. మూలంలో 23–25 శ్లోకాలలో శ్లోకవిభాగం అర్ధశ్లోకం మేరకు జరిగింది, 26లో ఆరు పాదాలతో సరిచేయబడింది. నలుని విజయం విశేషమైనది — అతడు శత్రువు కళ్ళను పెకలిస్తాడు, అతనిని చంపడు; గుడ్డివాడైన శత్రువు యుద్ధం నుంచి విరమిస్తాడు.

రాముడు కోపించి అగ్నిజ్వాలల వంటి నాలుగు ఘోర బాణాలతో సమరంలో ఆ నలుగురి శిరస్సులను ఖండించాడు. రణంలో మైందుని పిడికిలిదెబ్బకు హతుడైన వజ్రముష్టి రథంతో, గుర్రాలతో సహా నగరంలోని బురుజులా నేలకూలాడు. నికుంభుడు రణంలో నీలాంజనపు రాశిలా ప్రకాశించే నీలుని వాడి బాణాలతో చీల్చాడు — కిరణాలు గల సూర్యుడు తన కిరణాలతో మేఘాన్ని చీల్చినట్లు. మళ్ళీ చురుకైన చేతులు గల నిశాచరుడు నికుంభుడు నూరు బాణాలతో నీలుని చీల్చి పకపకా నవ్వాడు. యుద్ధంలో విష్ణువులా, నీలుడు అతని రథచక్రంతోనే సమరంలో నికుంభుని శిరస్సునూ అతని సారథి శిరస్సునూ ఖండించాడు. వజ్రాయుధమూ పిడుగూ వంటి స్పర్శ గల ద్వివిదుడు కూడా రాక్షసులందరూ చూస్తుండగానే పర్వతశిఖరంతో అశనిప్రభుని కొట్టాడు. అశనిప్రభుడు కూడా యుద్ధంలో చెట్లతో పోరాడే వానరేంద్రుడైన ద్వివిదుని పిడుగుల వంటి బాణాలతో కొట్టాడు. బాణాలతో అవయవాలు చీలిన, క్రోధంతో మూర్ఛితుడైన ద్వివిదుడు సాలవృక్షంతో అశనిప్రభుని రథంతో, గుర్రాలతో సహా సంహరించాడు. రాముడు నాలుగు బాణాలతో నలుగురిని చంపడం — ఒక్కొక్క బాణానికి ఒక్కొక్కడు — అతని గురి నిశ్చలతను చూపుతుంది. ‘పురాట్టః ఇవ’ (నగరబురుజులా) అనే ఉపమానం — నగరపు ఎత్తైన బురుజులా వజ్రముష్టి రథంతో సహా కూలాడు. నీలునికి ‘విష్ణువులా’ అనే ఉపమానం — విష్ణువు సుదర్శనచక్రంతో శిరస్సులు ఖండిస్తాడు, నీలుడు రథచక్రంతో; ఇది అందమైన పోలిక. నికుంభుని నవ్వు అతని గర్వాన్ని చూపుతుంది; అతడు కూడా వెంటనే నశించాడు. ముద్రణలో నీలనికుంభుల యుద్ధం (29–31) ద్వివిదాశనిప్రభుల యుద్ధానికి (32–34) ముందు ఉంది, సమీక్షిత పాఠంలో విపరీత క్రమంలో ఉంది — ఇది క్రమవిపర్యాసమే కానీ పాఠహాని కాదు. వానరులు శస్త్రాలు లేకుండానే చెట్లతో, కొండలతో, పిడికిళ్ళతో శస్త్రధారులైన రాక్షసులను జయిస్తారు — దీనితో వారి బలమూ రాముని ప్రభావమూ సూచించబడతాయి. మైందుని పిడికిలిదెబ్బే వజ్రముష్టి రథాన్ని గుర్రాలతో, సారథితో సహా పడగొడుతుంది — ‘వజ్రముష్టి’ (వజ్రపు పిడికిలి గలవాడు) అనే పేరులోని వ్యంగ్యం, వానరుని పిడికిలే వజ్రతుల్యమైనది. ద్వివిదునికి ఇచ్చిన ‘వజ్రాశనిసమస్పర్శః’ (వజ్రమూ పిడుగూ వంటి స్పర్శ గలవాడు) అనే విశేషణం అతని ప్రతియోధుని ‘అశనిప్రభః’ (పిడుగులా ప్రకాశించేవాడు) అనే పేరుతో ఆడుకుంటుంది — అశనిప్రభుడు పిడుగు వంటి వానరుని చేతనే హతుడయ్యాడు. అశనిప్రభుని బాణాలు ‘పిడుగుల వంటివి’, ద్వివిదుని ఆయుధం సాలవృక్షం — శస్త్రానికీ ప్రకృతికీ సంఘర్షణ. ఈ భాగంలో ఏడుగురు రాక్షసవీరులు హతులయ్యారు — రాముని చేత నలుగురు, మైందుని చేత వజ్రముష్టి, నీలుని చేత నికుంభుడు, ద్వివిదుని చేత అశనిప్రభుడు; రాక్షససేనలోని ప్రముఖులు క్రమంగా నశిస్తున్నారు.

రథంలో ఉన్న విద్యున్మాలి బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలతో సుషేణుని కొట్టాడు, మాటిమాటికీ గర్జించాడు. రథంలో ఉన్న అతనిని చూసి వానరోత్తముడైన సుషేణుడు గొప్ప పర్వతశిఖరంతో వెంటనే అతని రథాన్ని పడగొట్టాడు. లాఘవం గల నిశాచరుడైన విద్యున్మాలి వెంటనే రథం నుంచి దూకి గద చేతబట్టి నేలమీద నిలిచాడు. అప్పుడు క్రోధావిష్టుడైన వానరశ్రేష్ఠుడు సుషేణుడు అతి పెద్ద శిలను పట్టుకుని ఆ నిశాచరుని మీదికి పరుగెత్తాడు. పైకి దూసుకువస్తున్న ఆ వానరశ్రేష్ఠుడైన సుషేణుని నిశాచరుడైన విద్యున్మాలి గదతో వెంటనే వక్షంపై కొట్టాడు. ఆ ఘోరమైన గదాప్రహారాన్ని లెక్కచేయకుండా ఆ వానరోత్తముడు ఆ మహాయుద్ధంలో మౌనంగా ఆ శిలను అతని రొమ్ముపై పడవేశాడు. శిలాప్రహారానికి గురై గుండె నుజ్జునుజ్జైన నిశాచరుడు విద్యున్మాలి ప్రాణాలు విడిచి నేలకూలాడు. ఇలా శూరులైన ఆ వానరుల చేత శూరులైన ఆ రాక్షసులు ద్వంద్వయుద్ధాలలో మథించబడ్డారు — దేవతల చేత దైత్యులు మథించబడినట్లు. సుషేణ విద్యున్మాలుల యుద్ధం విస్తారంగా వర్ణించబడింది — రథం నుంచి నేలకు, బాణం నుంచి గదకు, గద నుంచి శిలకు యుద్ధగతి మారుతూ పోతుంది. ‘అచింత్య’ అంటే గదాప్రహారాన్ని గడ్డిపోచలా తృణీకరించి — ఇది సుషేణుని ధైర్యం; ‘తూష్ణీమ్’ అంటే మౌనంగా, గర్జన లేకుండా అతడు కొడతాడు — విద్యున్మాలి మాటిమాటికీ గర్జించడానికి ఇది విరుద్ధం. ఈ వైరుధ్యం శూరులు మాటలతో కాక కర్మతో మాట్లాడతారని సూచిస్తుంది. ‘లాఘవంతో కూడినవాడు’ అనేది విద్యున్మాలి చురుకుదనం; రథం నశించినా అతడు నశించడు, నేలమీద యుద్ధం చేస్తాడు — కవి అతని శౌర్యాన్ని కూడా అంగీకరిస్తాడు. చివరి శ్లోకంలో దేవదైత్యుల యుద్ధపు ఉపమానం మళ్ళీ వస్తుంది — ధర్మపక్షపు విజయం. విద్యున్మాలి బాణాలు ‘బంగారు అలంకారాలు గలవి’ — రాక్షసుల వైభవం వారి శస్త్రాలలో కూడా ఉంది; సుషేణుని ఆయుధాలు పర్వతశిఖరమూ శిలా — ప్రకృతి ఇచ్చిన దానమే. ‘నిష్పిష్టహృదయః’ (గుండె నుజ్జైనవాడు) అనేది వధ యొక్క భీషణ వర్ణన — శిలతో వక్షం చూర్ణమైంది. ఈ సర్గలోని ద్వంద్వయుద్ధాలలో దాదాపు అన్నిచోట్లా వానరులదే విజయం; ఒక్క ఇంద్రజిత్తు మాత్రమే ప్రాణాలతో మిగులుతాడు — తరువాతి సర్గకు అతడే కేంద్రం.

బల్లేలతో, గదలతో, శక్తులతో, తోమరాలతో, బాణాలతో, విసిరివేయబడి విరిగిన రథాలతో, యుద్ధాశ్వాలతో, హతమైన మదపుటేనుగులతో, వానరరాక్షసులతో, విరిగి నేలపై పడిన చక్రాలతో, ఇరుసులతో, కాడిమానులతో, దండాలతో ఆ యుద్ధభూమి నక్కల గుంపులు తిరిగే భయంకరమైన ప్రదేశంగా మారింది. దేవాసుర రణాన్ని పోలిన ఆ సంకులమైన సంఘర్షణలో వానర రాక్షసుల మొండేలు దిక్కులలో లేచి నిలిచాయి. అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుల చేత హతమవుతున్న, రక్తపు వాసనకు మత్తెక్కిన నిశాచరులు సూర్యాస్తమయాన్ని కోరుకుంటూ వేగంగా మళ్ళీ గట్టి యుద్ధానికి పూనుకున్నారు. యుద్ధభూమి వర్ణన భయానకరసపు పరాకాష్ఠ — విరిగిన శస్త్రాలు, రథాల ముక్కలు, చచ్చిన ఏనుగులు గుర్రాలు, నక్కలు, లేచి నిలిచిన మొండేలు. ‘కబంధాలు లేచాయి’ అంటే తలలు లేని శరీరాలు లేవడం — యుద్ధభీషణతకు పరాకాష్ఠ. రాక్షసులు సూర్యాస్తమయాన్ని కోరుకుంటారు, ఎందుకంటే రాత్రి వారి బలం పెరుగుతుంది — వారు నిశాచరులు; తరువాతి సర్గలో రాత్రియుద్ధం వర్ణించబడుతుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడింది. ‘గోమాయుగణసేవితమ్’ (నక్కల గుంపులు తిరిగే) అనే పదం యుద్ధ పరిణామాన్ని చూపుతుంది — చనిపోయినవారి శరీరాలు నక్కలకు ఆహారం. రెండు పక్షాల మొండేలూ లేస్తాయి — వానరులకూ నష్టం కలిగిందని కవి దాచడు. సూర్యాస్తమయం కోసం నిరీక్షణ రాక్షసులు తమ పరాజయాన్ని అంగీకరించడమే — పగటిపూట వారు ఓడిపోయారు, రాత్రి మాయతో జయాన్ని ఆశిస్తున్నారు. ఇలా ఈ సర్గ మొదటి రోజు యుద్ధపు ముగింపును సూచిస్తుంది.

போரிடும் மகாத்மாக்களான வானரர்களைக் கண்டதும் ராக்ஷசர்களிடையே மிகக் கொடிய படைச் சினம் — படை முழுவதன் கோபம் — எழுந்தது. பொன் தலையணிகள் பூண்ட குதிரைகளோடும், தீக்கொழுந்து போன்ற யானைகளோடும், சூரியனைப் போல் ஒளிரும் தேர்களோடும், அழகிய கவசங்களோடும் கூடிய அந்த ராக்ஷசர்கள் பத்துத் திசைகளையும் முழங்கச் செய்தபடி புறப்பட்டனர். கொடுஞ்செயல் புரியும் அந்த வீரர்கள் ராவணனின் வெற்றியை விரும்பினர். வெற்றியை விரும்பிய வானரர்களின் பெரும்படையும் கொடுஞ்செயல் புரியும் ராக்ஷசர்களின் அந்தப் படையை நோக்கிப் பாய்ந்தது. இதற்கிடையில் ஒருவரை ஒருவர் நோக்கிப் பாய்ந்த ராக்ஷசர்களுக்கும் வானரர்களுக்கும் இடையே நேருக்கு நேர் தனிப்போர் தொடங்கியது. இங்கே கவிஞர் போரின் பொதுவான வருணனையிலிருந்து குறிப்பான வருணனைக்குச் செல்கிறார் — இரு படைகளின் மோதலிலிருந்து வீரர்களின் தனிப்போர்களுக்கு. ராக்ஷசர்களின் படை நால்வகைப் படை — குதிரைகள், யானைகள், தேர்கள், காலாட்கள்; வானரர்களோ காலாட்கள் மட்டுமே, அவர்கள் மரங்களாலும் பாறைகளாலும் போரிடுகிறார்கள். இருந்தும் ‘பிருஹதீ’ (பெரிய) என்ற சொல் வானரப் படையின் பரப்பைக் காட்டுகிறது. இரு தரப்பிலும் ‘வெற்றியை விரும்பிய’ என்ற ஒரே உணர்வு — கவிஞர் போரின் சமநிலையை நிறுவுகிறார். ராக்ஷசர்களின் வருணனையில் பொன், நெருப்பு, சூரியன் ஆகிய உவமைகள் — அவை அவர்களுடைய ஒளியையும் செல்வச் சிறப்பையும் காட்டுகின்றன. ‘பலரோஷ:’ என்பது படையின் கூட்டுச் சினம், ஒருவனுடையது அல்ல. தனிப்போரின் தொடக்கம் பண்டைய போர் முறைப்படி — ஒவ்வொரு வீரனும் தனக்கு நிகரான எதிராளியைத் தேடுகிறான். ராவணனின் ஆணைப்படி புறப்பட்ட அந்தப் படை முந்தைய சர்க்கத்தில் வருணிக்கப்பட்டது; இந்தச் சர்க்கத்தில் அதன் மோதலின் விரிவு.

பேரொளியுடைய ராக்ஷசன் இந்திரஜித் வாலியின் மகனான அங்கதனோடு போரிட்டான் — முக்கண்ணனான சிவனோடு அந்தகாசுரன் போரிட்டது போல. போரில் என்றும் வெல்லுதற்கரிய சம்பாதி பிரஜங்கனோடும், வானரனான அனுமன் ஜம்புமாலியோடும் போரைத் தொடங்கினர். பெருஞ்சினமுடைய ராக்ஷசனும் ராவணனின் தம்பியுமான விபீஷணன் கடும் வேகமுடைய சத்ருக்னன் என்ற ராக்ஷசனோடு போரில் மோதினான். பெருவலிமையுடைய கஜன் தபனன் என்ற ராக்ஷசனோடும், பேரொளியுடைய நீலன் நிகும்பனோடும் போரிட்டனர். வானர அரசன் சுக்ரீவன் பிரகஸனோடும், திருமிகு லக்ஷ்மணன் விரூபாக்ஷனோடும் போரில் மோதினர். வெல்லுதற்கரிய அக்னிகேது, ராக்ஷசன் ரச்மிகேது, சுப்தக்னன், யஜ்ஞகோபன் ஆகியோர் ராமனோடு மோதினர். வானரத் தலைவர்களான மைந்தனும் த்விவிதனும் மிகக் கொடிய இரு ராக்ஷசர்களான வஜ்ரமுஷ்டியோடும் அசனிப்ரபனோடும் மோதினர். போரில் தாங்குதற்கரிய வீரனும் கொடியவனுமான பிரதபனன் என்ற ராக்ஷசன் கடும் வேகமுடைய நளனோடு போரிட்டான். தர்மதேவனின் வலிமைமிக்க மகனாகப் புகழ்பெற்ற பெரும் வானரன் சுஷேணன் வித்யுன்மாலியோடு போரிட்டான். மற்றக் கொடிய வானரர்கள் வேறு பல ராக்ஷசர்களோடு போரிட்டபின் திடீரென்று தனிப்போருக்குள் இறங்கினர். இங்கே பத்து இணைகள் பெயரால் சொல்லப்பட்டுள்ளன; ஒவ்வொன்றின் விளைவும் மேலே வருணிக்கப்படுகிறது. ‘த்ர்யம்பகனோடு அந்தகன் போல’ என்ற உவமை இந்திரஜித்-அங்கதன் போரைச் சிவன்-அந்தகன் போரோடு ஒப்பிடுகிறது — அந்தகன் சிவனால் கொல்லப்பட்டான்; ஆகவே இந்திரஜித்தின் தோல்வி குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது. விபீஷணனின் எதிராளி ‘சத்ருக்னன்’ என்ற ராக்ஷசன் — பரதனின் தம்பியின் பெயரையே கொண்டவன், ஆனால் வேறானவன். ராமன் ஒருவனே நான்கு ராக்ஷசர்களோடு போரிடுகிறான் — இது அவனுடைய இணையற்ற ஆற்றல். சுஷேணன் ‘தர்மனின் மகன்’ — வானரர்கள் தேவர்களின் அம்சத்திலிருந்து பிறந்தவர்கள் என்று பால காண்டத்தில் சொல்லப்பட்டுள்ளது. கவிஞர் ஒவ்வோர் இணையையும் சுருக்கமாகக் குறிப்பிட்டு, பின்னர் ஒவ்வொன்றின் முடிவையும் விரிவாக வருணிக்கப்போகிறார். இந்த நடை வாசகரின் மனத்தில் எல்லா வீரர்களின் இடத்தையும் தெளிவாக்குகிறது. இணைகளின் அமைப்பும் பொருள் நிறைந்தது — அங்கதனும் இந்திரஜித்தும், இருவருமே அரசகுமாரர்கள், இளைஞர்கள்; அனுமனும் ஜம்புமாலியும் — சுந்தரகாண்டத்தில் அனுமனால் கொல்லப்பட்ட பிரஹஸ்தனின் மகனின் பெயரும் ஜம்புமாலி; இவனோ அதே பெயருடைய வேறொருவன்; சுக்ரீவனும் பிரகஸனும்; லக்ஷ்மணனும் விரூபாக்ஷனும். இவ்வாறு சம வலிமையுடைய வீரர்கள் ஒருவரோடொருவர் மோதுகின்றனர். ராமனுக்கு நான்கு எதிராளிகள், ஏனெனில் அவன் எல்லாரிலும் சிறந்தவன். விபீஷணன் தன் இனத்தவனான ஒரு ராக்ஷசனோடு போரிடுகிறான் — அவன் முழுமையாக ராமனின் பக்கத்தை ஏற்றுக்கொண்டான் என்பதற்கு இது சான்று. ‘பலரோடு போரிட்டபின்’ என்பது — மற்ற வானரர்கள் முதலில் பலரோடு கூட்டாகப் போரிட்டு, பின்னர் ஒவ்வொருவரோடும் தனிப்போரை அடைகின்றனர் என்பதாம். பண்டைய பெருங்காப்பியங்களில் தனிப்போர்கள் வீரத்தை வெளிப்படுத்தும் முதன்மையான வழி; அங்கே ஒவ்வொரு வீரனும் தன் பெயரால் புகழ் பெறுகிறான்.

அங்கே வெற்றியை விரும்பிய வீரர்களான ராக்ஷசர்களுக்கும் வானரர்களுக்கும் இடையே மயிர்க்கூச்செறியும் மிகப் பெரிய கொந்தளிப்பான போர் நடந்தது. வானரர்கள், ராக்ஷசர்கள் ஆகியோரின் உடல்களிலிருந்து குருதி ஆறுகள் பெருக்கெடுத்து ஓடின — அவற்றில் தலைமுடிகளே புல்வெளிகள், உடல்களே மிதந்து செல்லும் மரக்கட்டைக் குவியல்கள். நூறு வேள்வி செய்த இந்திரன் வஜ்ராயுதத்தால் அடிப்பது போலச் சினங்கொண்ட இந்திரஜித், பகைவர் படையைப் பிளக்கும் வீரனான அங்கதனைக் கதையால் அடித்தான். வேகமுடைய திருமிகு வானரனான அங்கதன், பொன்னால் அழகுற வேலைப்பாடு செய்யப்பட்ட இந்திரஜித்தின் தேரைக் குதிரைகளோடும் தேரோட்டியோடும் கதையால் அடித்து நொறுக்கினான். பிரஜங்கனின் மூன்று அம்புகளால் அடிபட்ட சம்பாதி, போர்முனையில் அச்வகர்ண மரத்தால் பிரஜங்கனைக் கொன்றான். தேரில் நின்ற பெருவலிமையுடைய ஜம்புமாலி சினந்து, தேர்ச்சக்தி (தேரில் வைக்கப்படும் ஈட்டி) கொண்டு அனுமனின் மார்பைப் பிளந்தான்; வாயுவின் மைந்தனான அனுமன் அவனுடைய தேரின்மேல் ஏறி, உள்ளங்கையால் அந்த ராக்ஷசனோடு சேர்த்து அந்தத் தேரையே விரைவில் நசுக்கினான். கொடிய பிரதபனன் முழங்கியபடி நளனை நோக்கிப் பாய்ந்தான்; கைத்தேர்ந்த அந்த ராக்ஷசனின் கூரிய அம்புகளால் உடல் பிளக்கப்பட்ட நளன் விரைவில் பிரதபனனின் இரு கண்களையும் பிடுங்கி வீழ்த்தினான். படைகளையே விழுங்குவது போலத் தோன்றிய பிரகஸனை வானர அரசன் சுக்ரீவன் ஸப்தபர்ண மரத்தால் வேகமாக அடித்துக் கொன்றான். அச்சந்தரும் தோற்றமுடைய ராக்ஷசன் விரூபாக்ஷனை அம்பு மழையால் வருத்திய பின் லக்ஷ்மணன் ஒரே அம்பால் கொன்றான். வெல்லுதற்கரிய அக்னிகேது, ரச்மிகேது, சுப்தக்னன், யஜ்ஞகோபன் ஆகியோர் ராமனை அம்புகளால் துளைத்தனர். குருதி ஆறுகளின் உருவகம் கவிஞருக்குப் பிடித்த கற்பனை — தலைமுடிகள் புற்கள், உடல்கள் கட்டைகள், குருதி நீர். அங்கதன் இந்திரஜித்தின் தேரை அழிக்கிறான், அவனைக் கொல்லவில்லை — இந்திரஜித்தின் மாய வலிமை அடுத்த சர்க்கத்தில் வெளிப்படும். அனுமன் தேரில் ஏறி, தேர்வீரனைத் தேரோடு சேர்த்து நசுக்குகிறான் — அவனுடைய வலிமைக்கு வியப்பூட்டும் எடுத்துக்காட்டு. நளனின் செயல் — பகைவனின் கண்களைப் பிடுங்குவது — இந்தப் பதிப்புக்கே உரிய சிறப்பு; திறனாய்வுப் பதிப்பில் இங்கே கஜனால் தபனன் கொல்லப்பட்டது சொல்லப்படுகிறது, அது அச்சுப் பதிப்பில் இல்லை. வாலி வதத்துக்கு முன் ராமன் ஏழு சால மரங்களைத் துளைத்தது போல, சுக்ரீவன் ஸப்தபர்ண மரத்தால் போரிடுகிறான். லக்ஷ்மணன் ஒரே அம்பால் கொல்வது அவனுடைய வில்வித்தையைக் காட்டுகிறது. இந்தப் பகுதியின் தனிச்சிறப்பு வேகம் — ஒவ்வொரு தனிப்போரும் ஒன்றிரண்டு அரைச்சுலோகங்களில் முடிகிறது; அடி, எதிரடி, கொலை — எல்லாம் உடனுக்குடன். அங்கதனின் நிகழ்ச்சியில் இந்திரஜித் முதலில் அடிக்கிறான், அங்கதன் அவனுடைய தேரை அழிக்கிறான் — இது இந்திரஜித்துக்கு அவமானம்; அதுவே அடுத்த சர்க்கத்தில் அவனுடைய சினத்துக்குக் காரணமாகும். சம்பாதி மூன்று அம்புகளால் அடிபட்டும் மரத்தால் பகைவனைக் கொல்கிறான் — வானரர்களின் தாங்கும் ஆற்றல். அனுமனின் நிகழ்ச்சியில் ஜம்புமாலியின் தேர்ச்சக்தி அவன் மார்பைப் பிளக்கிறது; இருந்தும் அவன் தேரில் ஏறி அவனை நசுக்குகிறான் — அடியால் அசையாதவன். சுக்ரீவன் ‘படைகளை விழுங்குவது போன்ற’ பிரகஸனைக் கண்டு கொல்கிறான் — ‘பிரகஸன்’ என்ற பெயரே விழுங்குதல் என்ற பொருளைக் குறிக்கிறது. லக்ஷ்மணன் முதலில் அம்பு மழையால் வருத்துகிறான், பின்னர் ஒரே அம்பால் கொல்கிறான் — போர்த் திறமையின் படிமுறை. நான்கு ராக்ஷசர்கள் ராமனைத் தாக்குவது பகுதியின் இறுதியில்; அவர்களின் வதம் அடுத்த பகுதியில் — இவ்வாறு கவிஞர் கதையோட்டத்தை இடையறாமல் காக்கிறார். மூலத்தில் 23–25 சுலோகங்களில் சுலோகப் பிரிவு ஓர் அரைச்சுலோகத்தால் நகர்ந்துள்ளது; 26இல் ஆறடிச் சுலோகத்தால் சரிசெய்யப்படுகிறது. நளனின் வெற்றி தனித்தன்மை வாய்ந்தது — அவன் பகைவனின் கண்களை வீழ்த்துகிறான், அவனைக் கொல்லவில்லை; குருடாக்கப்பட்ட பகைவன் போரிலிருந்து விலகுகிறான்.

ராமன் சினங்கொண்டு, தீக்கொழுந்து போன்ற நான்கு கொடிய அம்புகளால் போரில் அந்த நால்வரின் தலைகளையும் வெட்டினான். போரில் மைந்தனின் முஷ்டியால் அடிபட்ட வஜ்ரமுஷ்டி, தேரோடும் குதிரைகளோடும், நகரத்தின் உயர்ந்த கோபுர மாடம் போலத் தரையில் விழுந்தான். நிகும்பன் போரில் கருமை மைக்குவியல் போல் ஒளிரும் நீலனை, கதிரவன் தன் கதிர்களால் மேகத்தைத் துளைப்பது போலக் கூரிய அம்புகளால் துளைத்தான். கைத்தேர்ந்த இரவில் உலவுபவனான நிகும்பன் மீண்டும் நூறு அம்புகளால் நீலனைத் துளைத்துவிட்டுச் சிரித்தான். போரில் விஷ்ணுவைப் போல நீலன் அவனுடைய தேர்ச்சக்கரத்தாலேயே நிகும்பனின் தலையையும் அவனுடைய தேரோட்டியின் தலையையும் வெட்டினான். வஜ்ராயுதம், இடி ஆகியவற்றுக்கு நிகரான தீண்டலுடைய த்விவிதனும், எல்லா ராக்ஷசர்களும் பார்த்துக்கொண்டிருக்கவே, மலைச்சிகரத்தால் அசனிப்ரபனை அடித்தான். அசனிப்ரபனும் போரில், மரங்களால் போரிடும் வானரத் தலைவனான த்விவிதனை இடி போன்ற அம்புகளால் துளைத்தான். அம்புகளால் உடல் முழுதும் துளைக்கப்பட்டுச் சினத்தால் மயங்கிய த்விவிதன் ஒரு சால மரத்தால் அசனிப்ரபனைத் தேரோடும் குதிரைகளோடும் கொன்றான். ராமன் நான்கு அம்புகளால் நால்வரைக் கொல்வது — ஒவ்வோர் அம்பாலும் ஒருவன் — அவனுடைய குறியின் உறுதியைக் காட்டுகிறது. ‘நகரக் கோபுர மாடம் போல’ என்ற உவமை — நகரத்தின் உயர்ந்த மாடம் போல வஜ்ரமுஷ்டி தேரோடு விழுந்தான். நீலனுக்கான உவமை ‘விஷ்ணுவைப் போல’ — விஷ்ணு சுதர்சனச் சக்கரத்தால் தலைகளை வெட்டுகிறார்; நீலன் தேர்ச்சக்கரத்தால்; இது அழகிய ஒப்பீடு. நிகும்பனின் சிரிப்பு அவனுடைய செருக்கைக் காட்டுகிறது; அவனும் உடனே அழிகிறான். அச்சுப் பதிப்பில் நீலன்-நிகும்பன் போர் (29–31) த்விவிதன்-அசனிப்ரபன் போருக்கு (32–34) முன் வருகிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ தலைகீழ் வரிசையில் — இது வரிசை மாற்றமே, பாட இழப்பு அல்ல. வானரர்கள் ஆயுதங்கள் இல்லாமலேயே மரங்களாலும் பாறைகளாலும் முஷ்டிகளாலும் ஆயுதம் ஏந்திய ராக்ஷசர்களை வெல்கிறார்கள் — இதனால் அவர்களுடைய வலிமையும் ராமனின் பெருமையும் குறிக்கப்படுகின்றன. மைந்தனின் முஷ்டி அடியே வஜ்ரமுஷ்டியின் தேரைக் குதிரைகளோடும் தேரோட்டியோடும் வீழ்த்துகிறது — ‘வஜ்ரமுஷ்டி’ (வஜ்ரம் போன்ற முஷ்டியுடையவன்) என்ற பெயரில் ஒரு நயமான கேலி: வானரனின் முஷ்டியே வஜ்ரத்துக்கு நிகரானது. த்விவிதனுக்கான ‘வஜ்ரம், இடி ஆகியவற்றுக்கு நிகரான தீண்டலுடையவன்’ என்ற அடைமொழி அவனுடைய எதிராளியின் ‘அசனிப்ரபன்’ (இடியின் ஒளியுடையவன்) என்ற பெயரோடு விளையாடுகிறது — அசனிப்ரபன் இடி போன்ற ஒரு வானரனாலேயே கொல்லப்பட்டான். அசனிப்ரபனின் அம்புகள் ‘இடி போன்றவை’, த்விவிதனின் ஆயுதம் சால மரம் — ஆயுதத்துக்கும் இயற்கைக்கும் இடையிலான மோதல். இந்தப் பகுதியில் ஏழு ராக்ஷச வீரர்கள் கொல்லப்படுகின்றனர் — ராமனால் நால்வர், மைந்தனால் வஜ்ரமுஷ்டி, நீலனால் நிகும்பன், த்விவிதனால் அசனிப்ரபன்; ராக்ஷசப் படையின் தலைவர்கள் ஒவ்வொருவராக அழிகின்றனர்.

தேரில் நின்ற வித்யுன்மாலி பொன்னணிகள் பூண்ட அம்புகளால் சுஷேணனை அடித்து, மீண்டும் மீண்டும் முழங்கினான். தேரில் நிற்கும் அவனைக் கண்டு வானரருள் சிறந்த சுஷேணன் ஒரு பெரிய மலைச்சிகரத்தால் விரைவில் அவனுடைய தேரை வீழ்த்தினான். சுறுசுறுப்புடைய இரவில் உலவும் வித்யுன்மாலி விரைந்து தேரிலிருந்து விலகி, கையில் கதையுடன் தரையில் நின்றான். பின்னர் சினம் பொங்கிய வானரருள் காளை போன்ற சுஷேணன் ஒரு மிகப் பெரிய பாறையை எடுத்துக்கொண்டு அந்த இரவில் உலவுபவனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். பாய்ந்து வரும் அந்த வானர வீரனான சுஷேணனை இரவில் உலவும் வித்யுன்மாலி விரைவில் கதையால் மார்பில் அடித்தான். அந்தக் கொடிய கதை அடியைப் பொருட்படுத்தாமல், தாவுவோரில் சிறந்த சுஷேணன் அந்தப் பெரும்போரில் வாய்பேசாமல் அந்தப் பாறையை அவனுடைய மார்பின்மேல் வீழ்த்தினான். பாறையின் அடியால் தாக்கப்பட்டு நெஞ்சு நசுங்கிய இரவில் உலவும் வித்யுன்மாலி உயிரிழந்து தரையில் விழுந்தான். இவ்வாறு, தேவர்களால் தைத்தியர்கள் கலக்கப்பட்டது போல, சூரர்களான அந்த வானரர்களால் சூரர்களான அந்த இரவில் உலவுவோர் தனிப்போர்களில் நசுக்கப்பட்டனர். சுஷேணன்-வித்யுன்மாலி போர் விரிவாக வருணிக்கப்படுகிறது — தேரிலிருந்து தரைக்கு, அம்பிலிருந்து கதைக்கு, கதையிலிருந்து பாறைக்கு என்று போரின் போக்கு மாறுகிறது. ‘அசிந்த்ய’ (பொருட்படுத்தாமல்) — கதை அடியைப் புல்லாக மதித்து — இது சுஷேணனின் மனவுறுதி; ‘தூஷ்ணீம்’ (வாய்பேசாமல்) — முழக்கம் இல்லாமல் மௌனமாக அவன் அடிக்கிறான் — வித்யுன்மாலியின் மீண்டும் மீண்டும் எழுந்த முழக்கத்துக்கு நேர்மாறாக. சூரர்கள் சொல்லால் அல்ல, செயலால் பேசுகிறார்கள் என்பதை இந்த முரண் உணர்த்துகிறது. ‘சுறுசுறுப்புடையவன்’ என்பது வித்யுன்மாலியின் விரைவு; தேர் அழிந்தும் அவன் அழியவில்லை, தரையில் நின்று போரிடுகிறான் — அவனுடைய வீரத்தையும் கவிஞர் ஏற்றுக்கொள்கிறார். இறுதிச் சுலோகத்தில் தேவ-தைத்தியப் போரின் உவமை மீண்டும் வருகிறது — தர்மத்தின் பக்கத்துக்கு வெற்றி. வித்யுன்மாலியின் அம்புகள் ‘பொன்னணிகள் பூண்டவை’ — ராக்ஷசர்களின் செல்வச் சிறப்பு அவர்களுடைய ஆயுதங்களிலும்; சுஷேணனின் ஆயுதம் மலைச்சிகரமும் பாறையும் — இயற்கையின் கொடையே. ‘நெஞ்சு நசுங்கிய’ என்பது கொலையின் அச்சமூட்டும் வருணனை — பாறையால் மார்பு தூளாக்கப்பட்டது. இந்தச் சர்க்கத்தின் தனிப்போர்களில் ஏறக்குறைய எல்லா இடங்களிலும் வானரர்களுக்கே வெற்றி; இந்திரஜித் மட்டுமே உயிரோடு எஞ்சுகிறான் — அவனே அடுத்த சர்க்கத்தின் மையம்.

ஈட்டிகளாலும், மற்றக் கதைகளாலும், சக்திகள், தோமரங்கள், அம்புகள் ஆகியவற்றாலும், தூக்கி எறியப்பட்டு உடைந்த தேர்களாலும், போர்க் குதிரைகளாலும், கொல்லப்பட்ட மதயானைகளாலும், வானரர்களாலும் ராக்ஷசர்களாலும், தரையில் கிடக்கும் உடைந்த சக்கரங்கள், அச்சுகள், நுகத்தடிகள், ஏர்க்கால்கள் ஆகியவற்றாலும் அந்தப் போர்க்களம் பயங்கரமாகி, நரிக்கூட்டங்கள் நிறைந்ததாயிற்று. தேவாசுரப் போருக்கு நிகரான அந்தக் கொந்தளிப்பான மோதலில் வானரர்களுடையவும் ராக்ஷசர்களுடையவும் தலையற்ற உடல்கள் (கபந்தங்கள்) திசைகளெங்கும் எழுந்து குதித்தன. அப்போது வானர வீரர்களால் கொல்லப்பட்டுக்கொண்டிருந்த, குருதி மணத்தால் மயங்கிய இரவில் உலவுவோர், சூரியன் மறைவதை எதிர்நோக்கியவர்களாய், விரைந்து மீண்டும் கடும்போரில் இறங்கினர். போர்க்களத்தின் வருணனை அச்சச் சுவையின் உச்சம் — உடைந்த ஆயுதங்கள், தேர்களின் துண்டுகள், இறந்த யானைகளும் குதிரைகளும், நரிகள், எழுந்து நிற்கும் கபந்தங்கள். ‘கபந்தங்கள் எழுந்தன’ என்பது தலையற்ற உடல்கள் எழுவது — போரின் கொடுமையின் உச்சநிலை. ராக்ஷசர்கள் சூரியன் மறைவதை விரும்புகிறார்கள், ஏனெனில் இரவில் அவர்களுடைய வலிமை பெருகுகிறது — அவர்கள் இரவில் உலவுவோர் அல்லவா; அடுத்த சர்க்கத்தில் இரவுப் போர் வருணிக்கப்படும். இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்தது. ‘நரிக்கூட்டங்கள் நிறைந்த’ என்ற சொல் போரின் விளைவைக் காட்டுகிறது — இறந்தோரின் உடல்கள் நரிகளுக்கு இரை. இரு தரப்புக் கபந்தங்களும் எழுகின்றன — வானரர்களுக்கும் இழப்பு நேர்ந்தது என்பதைக் கவிஞர் மறைக்கவில்லை. சூரியன் மறைவுக்கான காத்திருப்பு ராக்ஷசர்கள் தோல்வியை ஒப்புக்கொள்வதும் ஆகும் — பகலில் அவர்கள் தோற்றனர்; இரவில் மாயையால் வெற்றியை எதிர்பார்க்கிறார்கள். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் முதல் நாள் போரின் முடிவைக் குறிக்கிறது.

ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರರನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಅತಿ ಭಯಂಕರವಾದ ‘ಬಲರೋಷ’ — ಸೇನೆಯ ಕ್ರೋಧ — ಉಕ್ಕಿತು. ಚಿನ್ನದ ಶಿರೋಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಕುದುರೆಗಳು, ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆನೆಗಳು, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗುವ ರಥಗಳು ಮತ್ತು ಮನೋಹರವಾದ ಕವಚಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಮೊಳಗಿಸುತ್ತ ಹೊರಟರು. ಭೀಕರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಆ ವೀರರು ರಾವಣನ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರ ಮಹಾಸೇನೆಯೂ ಘೋರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ಸೇನೆಯತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿತು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಎದುರಾಗಿ ಓಡಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ನಡುವೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಯುದ್ಧದ ಸಾಮಾನ್ಯ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ವಿಶೇಷ ವರ್ಣನೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ — ಎರಡು ಸೇನೆಗಳ ಘರ್ಷಣೆಯಿಂದ ವೀರರ ಪರಸ್ಪರ ದ್ವಂದ್ವದತ್ತ. ರಾಕ್ಷಸರ ಸೇನೆ ಚತುರಂಗಿಣಿ — ಕುದುರೆಗಳು, ಆನೆಗಳು, ರಥಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲಾಳುಗಳು; ವಾನರರಾದರೋ ಕೇವಲ ಕಾಲಾಳುಗಳು, ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಹೋರಾಡುವವರು. ಆದರೂ ‘ಬೃಹತೀ’ (ಮಹತ್ತಾದ) ಎಂಬ ಪದ ವಾನರಸೇನೆಯ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ‘ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವರು’ ಎಂಬ ಸಮಾನ ಭಾವ — ಕವಿಯು ಯುದ್ಧದ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನ, ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆಗಳು ಅವರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ವೈಭವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಬಲರೋಷ’ ಎಂದರೆ ಸೇನೆಯ ಸಾಮೂಹಿಕ ಕ್ರೋಧ, ಒಬ್ಬನದಲ್ಲ. ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ ಪ್ರಾಚೀನ ಯುದ್ಧಪದ್ಧತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವೀರನೂ ತನಗೆ ಸಮನಾದ ಪ್ರತಿಯೋಧನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹೊರಟ ಆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದರ ಸಂಘರ್ಷದ ವಿಸ್ತಾರ.

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ವಾಲಿಯ ಮಗನಾದ ಅಂಗದನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಿದನು — ತ್ರ್ಯಂಬಕನಾದ ಶಿವನೊಡನೆ ಅಂಧಕಾಸುರನು ಹೋರಾಡಿದಂತೆ. ರಣದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಸಂಪಾತಿಯು ಪ್ರಜಂಘನೊಡನೆಯೂ, ವಾನರ ಹನುಮಂತನು ಜಂಬುಮಾಲಿಯೊಡನೆಯೂ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಮಹಾಕ್ರೋಧಿಯಾದ, ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ವಿಭೀಷಣನು ತೀಕ್ಷ್ಣವೇಗದ ಶತ್ರುಘ್ನನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸಿದನು. ಮಹಾಬಲನಾದ ಗಜನು ತಪನನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನೊಡನೆಯೂ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ನೀಲನು ನಿಕುಂಭನೊಡನೆಯೂ ಹೋರಾಡಿದರು. ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರಘಸನೊಡನೆ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿರೂಪಾಕ್ಷನೊಡನೆ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಎದುರಾದರು. ಎದುರಿಸಲು ಅತಿ ಕಷ್ಟನಾದ ಅಗ್ನಿಕೇತು, ರಾಕ್ಷಸ ರಶ್ಮಿಕೇತು, ಸುಪ್ತಘ್ನ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಕೋಪ — ಇವರು ರಾಮನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ಕಪಿಮುಖ್ಯರಾದ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ಅತಿಘೋರರಾದ ವಜ್ರಮುಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಅಶನಿಪ್ರಭ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ರಣದಲ್ಲಿ ತಡೆಯಲಾಗದ ವೀರನೂ ಘೋರನೂ ಆದ ಪ್ರತಪನನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ತೀಕ್ಷ್ಣವೇಗದ ನಲನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಿದನು. ಧರ್ಮನ ಬಲಶಾಲಿ ಮಗನಾದ, ಸುಷೇಣನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾಕಪಿಯು ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿಯೊಡನೆ ಹೋರಾಡಿದನು. ಇತರ ಘೋರ ವಾನರರು ಮೊದಲು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಹೋರಾಡಿ ಕೂಡಲೇ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೊಡನೆ ದ್ವಂದ್ವಕ್ಕೆ ಇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಜೋಡಿಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಫಲವನ್ನು ಮುಂದೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ತ್ರ್ಯಂಬಕನೊಡನೆ ಅಂಧಕನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು-ಅಂಗದರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಶಿವ-ಅಂಧಕರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂಧಕನು ಶಿವನಿಂದ ಹತನಾದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಪರಾಜಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರತಿಯೋಧನು ‘ಶತ್ರುಘ್ನ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ರಾಕ್ಷಸ — ಭರತನ ತಮ್ಮನ ಹೆಸರಿನವನೇ, ಆದರೆ ಬೇರೆಯವನು. ರಾಮನು ಒಬ್ಬನೇ ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಅದ್ವಿತೀಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಸುಷೇಣನು ‘ಧರ್ಮನ ಮಗ’ — ವಾನರರು ದೇವತೆಗಳ ಅಂಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದರು ಎಂದು ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕವಿಯು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೋಡಿಯನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿ, ಅನಂತರ ಒಂದೊಂದರ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶೈಲಿ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವೀರರ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಜೋಡಿಗಳ ರಚನೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಅಂಗದನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನೊಡನೆ, ಇಬ್ಬರೂ ರಾಜಪುತ್ರರು, ಇಬ್ಬರೂ ಯುವಕರು; ಹನುಮಂತನು ಜಂಬುಮಾಲಿಯೊಡನೆ — ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಹತನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಗನ ಹೆಸರೂ ಜಂಬುಮಾಲಿಯೇ, ಆದರೆ ಇವನು ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ಬೇರೊಬ್ಬನು; ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರಘಸನೊಡನೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿರೂಪಾಕ್ಷನೊಡನೆ. ಹೀಗೆ ಸಮಬಲರಾದ ವೀರರ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಘರ್ಷ. ರಾಮನ ಪ್ರತಿಯೋಧರು ನಾಲ್ವರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ವಿಭೀಷಣನು ತನ್ನದೇ ಜಾತಿಯ ರಾಕ್ಷಸನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ರಾಮನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಅನೇಕರೊಡನೆ ಹೋರಾಡಿ’ ಎಂದರೆ — ಇತರ ವಾನರರು ಮೊದಲು ಅನೇಕರೊಡನೆ ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ ಹೋರಾಡಿ ಅನಂತರ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೊಡನೆ ದ್ವಂದ್ವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಗಳು ವೀರತ್ವದ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನ; ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವೀರನೂ ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕೀರ್ತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ವೀರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ನಡುವೆ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾದ, ಕೋಲಾಹಲದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ದೇಹಗಳಿಂದ ರಕ್ತದ ನದಿಗಳು ಹರಿದವು — ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೂದಲುಗಳೇ ಹಸಿರುಹುಲ್ಲು, ಶರೀರಗಳೇ ತೇಲಿಹೋಗುವ ಮರದ ದಿಮ್ಮಿಗಳು. ಶತಕ್ರತುವಾದ ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯುವಂತೆ, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೀಳುವ ವೀರ ಅಂಗದನನ್ನು ಗದೆಯಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ವಾನರ ಅಂಗದನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಅವನ ರಥವನ್ನು ಕುದುರೆಗಳು ಸಾರಥಿಯೊಡನೆ ಗದೆಯಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಪ್ರಜಂಘನ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ಸಂಪಾತಿಯು ಅಶ್ವಕರ್ಣವೃಕ್ಷದಿಂದ ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಂಘನನ್ನು ಕೊಂದನು. ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾಬಲನಾದ ಜಂಬುಮಾಲಿಯು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ರಥಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಎದೆಯ ನಡುವೆ ಚುಚ್ಚಿದನು; ಮಾರುತಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಅವನ ಆ ರಥವನ್ನೇ ಹತ್ತಿ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಬೇಗನೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನೊಡನೆಯೇ ಅದನ್ನು ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿದನು. ಘೋರನಾದ ಪ್ರತಪನನು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ನಲನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು; ಚುರುಕುಗೈಯ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ದೇಹ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ನಲನು ಬೇಗನೆ ಪ್ರತಪನನ ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಬೀಳಿಸಿದನು. ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನೇ ನುಂಗುವಂತಿದ್ದ ಪ್ರಘಸನನ್ನು ವಾನರಾಧಿಪ ಸುಗ್ರೀವನು ಸಪ್ತಪರ್ಣವೃಕ್ಷದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಕೊಂದನು. ಭೀಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನನ್ನು ಬಾಣಮಳೆಯಿಂದ ಪೀಡಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಕೊಂದನು. ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಅಗ್ನಿಕೇತು, ರಶ್ಮಿಕೇತು, ಸುಪ್ತಘ್ನ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಕೋಪರು ರಾಮನನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಿದರು. ರಕ್ತನದಿಗಳ ರೂಪಕ ಕವಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಕಲ್ಪನೆ — ಕೂದಲು ಹುಲ್ಲು, ಶರೀರಗಳು ಮರದ ದಿಮ್ಮಿಗಳು, ರಕ್ತವೇ ನೀರು. ಅಂಗದನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ರಥವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾಯಾಬಲ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಲಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ರಥವನ್ನೇರಿ ರಥಿಕನನ್ನು ರಥದೊಡನೆಯೇ ಜಜ್ಜುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಬಲದ ಅದ್ಭುತ ನಿದರ್ಶನ. ನಲನ ಕಾರ್ಯ — ಶತ್ರುವಿನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೀಳುವುದು — ಈ ಆವೃತ್ತಿಯ ವಿಶೇಷ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಗಜನಿಂದ ತಪನನ ವಧೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವನು ಸಪ್ತಪರ್ಣವೃಕ್ಷದಿಂದ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ — ವಾಲಿವಧೆಗೆ ಮುನ್ನ ರಾಮನು ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿದಂತೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಒಂದೇ ಬಾಣದ ವಧೆ ಅವನ ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ವೇಗ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ವಂದ್ವವೂ ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಹೊಡೆತ, ಪ್ರತಿಹೊಡೆತ, ವಧೆ — ಎಲ್ಲವೂ ತಕ್ಷಣ. ಅಂಗದನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮೊದಲು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅಂಗದನು ಅವನ ರಥವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿಗೆ ಅಪಮಾನ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಇದೇ ಕಾರಣವಾಗಲಿದೆ. ಸಂಪಾತಿಯು ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡರೂ ಮರದಿಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ವಾನರರ ಸಹನಶಕ್ತಿ. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ರಥಶಕ್ತಿ ಅವನ ಎದೆಯನ್ನು ಸೀಳುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಅವನು ರಥವನ್ನೇರಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಜಜ್ಜುತ್ತಾನೆ — ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಅವನು ಅಲುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರಘಸನನ್ನು ‘ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ನುಂಗುವವನಂತೆ’ ಕಂಡು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ‘ಪ್ರಘಸ’ ಎಂಬ ಹೆಸರೇ ನುಂಗುವಿಕೆಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲು ಬಾಣಮಳೆಯಿಂದ ಪೀಡಿಸಿ, ಅನಂತರ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧಕೌಶಲದ ಕ್ರಮ. ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವುದು ಈ ಭಾಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಅವರ ವಧೆ ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ — ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ಕಥೆಯ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮೂಲದಲ್ಲಿ 23–25 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕವಿಭಾಗ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಸರಿದಿದೆ, 26ರಲ್ಲಿ ಷಟ್ಪದಿ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಸರಿಹೊಂದಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಲನ ವಿಜಯ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೀಳುತ್ತಾನೆ, ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಕುರುಡನಾದ ಶತ್ರು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಾನೆ.

ರಾಮನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತಿದ್ದ ನಾಲ್ಕು ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಆ ನಾಲ್ವರ ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ರಣದಲ್ಲಿ ಮೈಂದನ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹತನಾದ ವಜ್ರಮುಷ್ಟಿಯು ರಥದೊಡನೆ, ಕುದುರೆಗಳೊಡನೆ, ನಗರದ ಎತ್ತರದ ಅಟ್ಟಾಲಕದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿದನು. ನಿಕುಂಭನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ನೀಲನನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಿದನು — ಕಿರಣಶಾಲಿಯಾದ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಮೇಘವನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ. ಚುರುಕುಗೈಯ ನಿಶಾಚರ ನಿಕುಂಭನು ಮತ್ತೆ ನೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ನೀಲನನ್ನು ಚುಚ್ಚಿ ಗಹಗಹಿಸಿ ನಕ್ಕನು. ಆಗ ನೀಲನು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ, ನಿಕುಂಭನದೇ ರಥಚಕ್ರದಿಂದ ಸಮರದಲ್ಲಿ ನಿಕುಂಭನ ಮತ್ತು ಅವನ ಸಾರಥಿಯ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ವಜ್ರದಂತೆ, ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಕಠೋರವಾದ ಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳ ದ್ವಿವಿದನೂ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಗಿರಿಶಿಖರದಿಂದ ಅಶನಿಪ್ರಭನನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಅಶನಿಪ್ರಭನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮರಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ ವಾನರೇಂದ್ರ ದ್ವಿವಿದನನ್ನು ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಿದನು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮೈಯೆಲ್ಲ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾದ ದ್ವಿವಿದನು ಸಾಲವೃಕ್ಷದಿಂದ ಅಶನಿಪ್ರಭನನ್ನು ರಥದೊಡನೆ, ಕುದುರೆಗಳೊಡನೆ ಕೊಂದನು. ರಾಮನು ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಾಲ್ವರನ್ನು ಕೊಂದದ್ದು — ಒಂದೊಂದು ಬಾಣಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬನು — ಅವನ ಗುರಿಯ ಅಚಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪುರಾಟ್ಟದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ನಗರದ ಎತ್ತರವಾದ ಅಟ್ಟಾಲಕದಂತೆ ವಜ್ರಮುಷ್ಟಿಯು ರಥದೊಡನೆ ಬಿದ್ದನು. ನೀಲನಿಗೆ ‘ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ವಿಷ್ಣುವು ಸುದರ್ಶನಚಕ್ರದಿಂದ ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ನೀಲನು ರಥಚಕ್ರದಿಂದ; ಇದು ಸುಂದರವಾದ ಹೋಲಿಕೆ. ನಿಕುಂಭನ ನಗು ಅವನ ದರ್ಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಅವನೂ ಕೂಡಲೇ ನಾಶವಾದನು. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ನೀಲ-ನಿಕುಂಭರ ಯುದ್ಧ (29–31) ದ್ವಿವಿದ-ಅಶನಿಪ್ರಭರ ಯುದ್ಧಕ್ಕಿಂತ (32–34) ಮೊದಲು ಬರುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ವಿಪರೀತ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ — ಇದು ಕ್ರಮದ ಅದಲುಬದಲು, ಪಾಠದ ಲೋಪವಲ್ಲ. ವಾನರರು ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ಮರಗಳಿಂದ, ಬಂಡೆಗಳಿಂದ, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾರೆ — ಇದರಿಂದ ಅವರ ಬಲವೂ ರಾಮನ ಪ್ರಭಾವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಮೈಂದನ ಮುಷ್ಟಿಯ ಹೊಡೆತವೇ ವಜ್ರಮುಷ್ಟಿಯ ರಥವನ್ನು ಕುದುರೆ ಸಾರಥಿಗಳೊಡನೆ ಉರುಳಿಸುತ್ತದೆ — ‘ವಜ್ರಮುಷ್ಟಿ’ (ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಯವನು) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ: ವಾನರನ ಮುಷ್ಟಿಯೇ ವಜ್ರಸಮಾನ. ದ್ವಿವಿದನ ‘ವಜ್ರಾಶನಿಸಮಸ್ಪರ್ಶ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಪ್ರತಿಯೋಧನ ‘ಅಶನಿಪ್ರಭ’ (ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವನು) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನೊಡನೆ ಆಟವಾಡುತ್ತದೆ — ಅಶನಿಪ್ರಭನು ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ವಾನರನಿಂದಲೇ ಹತನಾದನು. ಅಶನಿಪ್ರಭನ ಬಾಣಗಳು ‘ಸಿಡಿಲಿನಂತಹವು’, ದ್ವಿವಿದನ ಆಯುಧ ಸಾಲವೃಕ್ಷ — ಶಸ್ತ್ರಕ್ಕೂ ಪ್ರಕೃತಿಗೂ ಸಂಘರ್ಷ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಏಳು ರಾಕ್ಷಸವೀರರು ಹತರಾದರು — ರಾಮನಿಂದ ನಾಲ್ವರು, ಮೈಂದನಿಂದ ವಜ್ರಮುಷ್ಟಿ, ನೀಲನಿಂದ ನಿಕುಂಭ, ದ್ವಿವಿದನಿಂದ ಅಶನಿಪ್ರಭ; ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಪ್ರಮುಖರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿಯು ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸುಷೇಣನನ್ನು ಹೊಡೆದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರೋತ್ತಮ ಸುಷೇಣನು ದೊಡ್ಡ ಗಿರಿಶಿಖರದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಅವನ ರಥವನ್ನು ಉರುಳಿಸಿದನು. ಚುರುಕುತನದಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿಶಾಚರ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿಯು ಥಟ್ಟನೆ ರಥದಿಂದ ಹಾರಿ ಗದೆಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತನು. ಆಗ ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಷೇಣನು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಶಾಚರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ತನ್ನತ್ತ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಷೇಣನನ್ನು ನಿಶಾಚರ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿಯು ಗದೆಯಿಂದ ಎದೆಗೆ ಬೇಗನೆ ಹೊಡೆದನು. ಆ ಘೋರ ಗದಾಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ವಾನರೋತ್ತಮನು ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೌನವಾಗಿ ಆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಅವನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಬಂಡೆಯ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಹೃದಯ ಜಜ್ಜಿಹೋದ ನಿಶಾಚರ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿಯು ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿದನು. ಹೀಗೆ ಶೂರರಾದ ಆ ವಾನರರಿಂದ ಶೂರರಾದ ಆ ನಿಶಾಚರರು ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು — ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳಾದ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ದೈತ್ಯರು ಮಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ. ಸುಷೇಣ-ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿಯರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಥದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ, ಬಾಣದಿಂದ ಗದೆಗೆ, ಗದೆಯಿಂದ ಬಂಡೆಗೆ — ಯುದ್ಧದ ಗತಿ ಬದಲಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಚಿಂತ್ಯ’ ಎಂದರೆ — ಗದಾಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಕಡೆಗಣಿಸಿ — ಇದು ಸುಷೇಣನ ಧೈರ್ಯ; ‘ತೂಷ್ಣೀಮ್’ ಎಂದರೆ ಮೌನವಾಗಿ, ಗರ್ಜನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿಯ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜನೆಗೆ ತದ್ವಿರುದ್ಧ. ಶೂರರು ಕೃತಿಯಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ವೈರುಧ್ಯ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಲಾಘವದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು’ ಎಂಬುದು ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿಯ ಚುರುಕುತನ; ರಥ ನಾಶವಾದರೂ ಅವನು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಯುದ್ಧ ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ ಕವಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇವ-ದೈತ್ಯ ಯುದ್ಧದ ಉಪಮೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಧರ್ಮಪಕ್ಷದ ವಿಜಯ. ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿಯ ಬಾಣಗಳು ‘ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರಗಳುಳ್ಳವು’ — ರಾಕ್ಷಸರ ವೈಭವ ಅವರ ಶಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲೂ; ಸುಷೇಣನ ಆಯುಧಗಳು ಗಿರಿಶಿಖರ ಮತ್ತು ಬಂಡೆ — ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಕೊಟ್ಟ ಕೊಡುಗೆ. ‘ನಿಷ್ಪಿಷ್ಟಹೃದಯ’ (ಹೃದಯ ಜಜ್ಜಿಹೋದವನು) ಎಂಬುದು ವಧೆಯ ಭೀಷಣ ವರ್ಣನೆ — ಬಂಡೆಯಿಂದ ಎದೆ ಪುಡಿಪುಡಿಯಾಯಿತು. ಈ ಸರ್ಗದ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಾನರರದೇ ಜಯ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮಾತ್ರ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ — ಅವನೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ.

ಭಲ್ಲೆಗಳಿಂದ, ಗದೆಗಳಿಂದ, ಶಕ್ತಿ-ತೋಮರ-ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಮುರಿದುಹೋದ ರಥಗಳಿಂದ, ಯುದ್ಧಾಶ್ವಗಳಿಂದ, ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಮದಗಜಗಳಿಂದ, ವಾನರರಿಂದ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಮುರಿದ ಚಕ್ರ-ಅಚ್ಚು-ನೊಗ-ದಂಡಗಳಿಂದ ಆ ರಣರಂಗವು ಘೋರವಾಗಿ, ನರಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಯಿತು. ದೇವಾಸುರರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಆ ಕೋಲಾಹಲದ ಘರ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಕಬಂಧಗಳು ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಕುಣಿದವು. ಆಗ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ರಕ್ತದ ವಾಸನೆಯಿಂದ ಮತ್ತೇರಿದ ನಿಶಾಚರರು ಸೂರ್ಯನ ಅಸ್ತಮಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತ ಮತ್ತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಭೀಕರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದರು. ರಣರಂಗದ ವರ್ಣನೆ ಭಯಾನಕರಸದ ಉತ್ಕರ್ಷ — ಮುರಿದ ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ರಥಗಳ ತುಂಡುಗಳು, ಸತ್ತ ಆನೆಗಳು ಕುದುರೆಗಳು, ನರಿಗಳು, ಎದ್ದು ನಿಂತ ಕಬಂಧಗಳು. ‘ಕಬಂಧಗಳು ಎದ್ದವು’ ಎಂಬುದು — ತಲೆಯಿಲ್ಲದ ಶರೀರಗಳು ಮೇಲೇಳುವುದು — ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಬಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಅವರು ನಿಶಾಚರರು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯುದ್ಧ ವರ್ಣಿತವಾಗಲಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಗೋಮಾಯುಗಣಸೇವಿತ’ (ನರಿಹಿಂಡುಗಳು ಸುತ್ತುವರಿದ) ಎಂಬ ಪದ ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸತ್ತವರ ಶರೀರಗಳು ನರಿಗಳಿಗೆ ಆಹಾರ. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಕಬಂಧಗಳು ಏಳುತ್ತವೆ — ವಾನರರಿಗೂ ಹಾನಿಯಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ನಿರೀಕ್ಷೆ ರಾಕ್ಷಸರು ತಮ್ಮ ಸೋಲನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದೂ ಆಗಿದೆ — ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಸೋತಿದ್ದಾರೆ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಜಯವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಮೊದಲ ದಿನದ ಯುದ್ಧದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

പൊരുതുന്ന മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാരെ കണ്ടപ്പോൾ രാക്ഷസന്മാർക്ക് അതിദാരുണമായ ബലരോഷം — സൈന്യത്തിന്റെ ക്രോധം — ഉണ്ടായി. സ്വർണശിരോഭൂഷണങ്ങളണിഞ്ഞ കുതിരകളോടും അഗ്നിജ്വാലപോലുള്ള ആനകളോടും സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന രഥങ്ങളോടും മനോഹരമായ കവചങ്ങളോടുംകൂടി ആ രാക്ഷസന്മാർ പത്തു ദിക്കുകളെയും മുഴക്കിക്കൊണ്ടു പുറപ്പെട്ടു. ഭയങ്കരകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന ആ വീരന്മാർ രാവണന്റെ വിജയം ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു. വിജയം കൊതിക്കുന്ന വാനരന്മാരുടെ വലിയ സൈന്യവും ഘോരകർമികളായ രാക്ഷസന്മാരുടെ ആ സേനയ്ക്കുനേരേ പാഞ്ഞടുത്തു. ഇതിനിടയിൽ പരസ്പരം പാഞ്ഞടുക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരും വാനരന്മാരും തമ്മിൽ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ഇവിടെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ പൊതുവർണനയിൽനിന്ന് വിശേഷവർണനയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു — രണ്ടു സൈന്യങ്ങളുടെ കൂട്ടിമുട്ടലിൽനിന്ന് വീരന്മാർ തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വങ്ങളിലേക്ക്. രാക്ഷസന്മാരുടെ സൈന്യം ചതുരംഗിണിയാണ് — കുതിരകൾ, ആനകൾ, രഥങ്ങൾ, കാലാൾ; വാനരന്മാരോ കാലാൾ മാത്രം, മരങ്ങളും പാറകളുംകൊണ്ടു പൊരുതുന്നവർ. എങ്കിലും ‘ബൃഹതീ’ (വലിയ) എന്ന പദം വാനരസൈന്യത്തിന്റെ വിശാലതയെ കാണിക്കുന്നു. ഇരുപക്ഷത്തും ‘ജയം ഇച്ഛിക്കുന്നവർ’ എന്ന ഒരേ ഭാവം — യുദ്ധത്തിന്റെ സന്തുലനം കവി സ്ഥാപിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാരുടെ വർണനയിലെ സ്വർണത്തിന്റെയും അഗ്നിയുടെയും സൂര്യന്റെയും ഉപമകൾ അവരുടെ തേജസ്സും വൈഭവവും കാണിക്കുന്നു. ‘ബലരോഷം’ എന്നത് സൈന്യത്തിന്റെ കൂട്ടായ ക്രോധമാണ്, ഒരാളുടേതല്ല. ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭം പ്രാചീനയുദ്ധരീതിയനുസരിച്ചാണ് — ഓരോ വീരനും തനിക്കു തുല്യനായ എതിരാളിയെ തേടുന്നു. രാവണന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചു പുറപ്പെട്ട ആ സൈന്യത്തെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വർണിച്ചു; ഈ സർഗത്തിൽ അതിന്റെ സംഘർഷത്തിന്റെ വിസ്താരമാണ്.

മഹാതേജസ്വിയായ രാക്ഷസൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് ബാലിപുത്രനായ അംഗദനോടു പൊരുതി — ത്ര്യംബകനായ ശിവനോട് അന്ധകാസുരൻ എന്നപോലെ. യുദ്ധത്തിൽ എന്നും ആർക്കും കീഴടക്കാനാവാത്ത സമ്പാതി പ്രജംഘനോടും, വാനരനായ ഹനുമാൻ ജംബുമാലിയോടും യുദ്ധം തുടങ്ങി. മഹാക്രോധനും രാവണാനുജനുമായ വിഭീഷണൻ തീക്ഷ്ണവേഗമുള്ള ശത്രുഘ്നൻ എന്ന രാക്ഷസനോടു യുദ്ധത്തിൽ ഏറ്റുമുട്ടി. മഹാബലനായ ഗജൻ തപനൻ എന്ന രാക്ഷസനോടും, മഹാതേജസ്വിയായ നീലൻ നികുംഭനോടും പൊരുതി. വാനരേന്ദ്രനായ സുഗ്രീവൻ പ്രഘസനോടും, ശ്രീമാനായ ലക്ഷ്മണൻ വിരൂപാക്ഷനോടും യുദ്ധത്തിൽ ഏറ്റുമുട്ടി. അതിദുർധർഷനായ അഗ്നികേതു, രാക്ഷസനായ രശ്മികേതു, സുപ്തഘ്നൻ, യജ്ഞകോപൻ എന്നിവർ രാമനോട് ഏറ്റുമുട്ടി. കപിമുഖ്യന്മാരായ മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും അതിഘോരരായ രണ്ടു രാക്ഷസന്മാരോട് — വജ്രമുഷ്ടിയോടും അശനിപ്രഭനോടും — ഏറ്റുമുട്ടി. യുദ്ധത്തിൽ തടുക്കാനാവാത്ത വീരനും ഘോരനുമായ പ്രതപനൻ എന്ന രാക്ഷസൻ തീക്ഷ്ണവേഗമുള്ള നളനോടു പൊരുതി. ധർമദേവന്റെ ബലവാനായ പുത്രൻ, സുഷേണൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ മഹാകപി, വിദ്യുന്മാലിയോടു യുദ്ധം ചെയ്തു. ഘോരരായ മറ്റു വാനരന്മാർ ആദ്യം അനേകരോടു പൊരുതിയശേഷം പെട്ടെന്ന് മറ്റു രാക്ഷസന്മാരുമായി ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിലേർപ്പെട്ടു. ഇവിടെ പത്തു ജോടികളെ പേരെടുത്തു പറയുന്നു; ഓരോന്നിന്റെയും ഫലം മുന്നോട്ടു വർണിക്കുന്നു. ‘ത്ര്യംബകനോട് അന്ധകൻ എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെയും അംഗദന്റെയും യുദ്ധത്തെ ശിവ-അന്ധകയുദ്ധത്തോടു താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു — അന്ധകൻ ശിവനാൽ വധിക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പരാജയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വിഭീഷണന്റെ എതിരാളി ‘ശത്രുഘ്നൻ’ എന്നു പേരുള്ള രാക്ഷസനാണ് — ഭരതാനുജന്റെ അതേ പേരുള്ളവൻ, എന്നാൽ വേറൊരാൾ. രാമൻ ഒറ്റയ്ക്കു നാലു രാക്ഷസന്മാരോടു പൊരുതുന്നു — അവന്റെ അദ്വിതീയമായ സാമർഥ്യം. സുഷേണൻ ‘ധർമന്റെ പുത്രൻ’ ആണ് — വാനരന്മാർ ദേവന്മാരുടെ അംശത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചവരാണെന്നു ബാലകാണ്ഡത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. കവി ഓരോ ജോടിയെയും ചുരുക്കി നിർദേശിക്കുന്നു; പിന്നീട് ഓരോന്നിന്റെയും പരിണാമം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കും. ഈ ശൈലി വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ എല്ലാ വീരന്മാരുടെയും സ്ഥാനം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ജോടികളുടെ ഘടനയും അർഥപൂർണമാണ് — അംഗദൻ ഇന്ദ്രജിത്തിനോട്; ഇരുവരും രാജപുത്രന്മാരും യുവാക്കളുമാണ്. ഹനുമാൻ ജംബുമാലിയോട് — സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ വധിച്ച പ്രഹസ്തപുത്രന്റെ പേരും ജംബുമാലി എന്നായിരുന്നു; ഇവൻ അതേ പേരുള്ള മറ്റൊരുവൻ. സുഗ്രീവൻ പ്രഘസനോട്; ലക്ഷ്മണൻ വിരൂപാക്ഷനോട്. ഇങ്ങനെ തുല്യബലരായ വീരന്മാർ തമ്മിലാണ് ഏറ്റുമുട്ടൽ. രാമന്റെ എതിരാളികൾ നാലുപേരാണ്, കാരണം അവൻ എല്ലാവരിലും ശ്രേഷ്ഠനാണ്. വിഭീഷണൻ സ്വന്തം ജാതിയിൽപ്പെട്ട രാക്ഷസനോടു പൊരുതുന്നു — അവൻ പൂർണമായും രാമപക്ഷം സ്വീകരിച്ചു എന്നതിനു തെളിവ്. ‘അനേകരോടു പൊരുതിയശേഷം’ എന്നതിനർഥം — മറ്റു വാനരന്മാർ ആദ്യം പലരോടും കൂട്ടമായി യുദ്ധം ചെയ്തശേഷം ഓരോരുത്തനുമായി ദ്വന്ദ്വത്തിലെത്തുന്നു എന്നാണ്. പ്രാചീനമഹാകാവ്യങ്ങളിൽ വീരത്വം പ്രദർശിപ്പിക്കാനുള്ള പ്രധാന ഉപാധിയാണ് ദ്വന്ദ്വയുദ്ധങ്ങൾ; അവിടെ ഓരോ വീരനും സ്വന്തം പേരിൽ പ്രസിദ്ധി നേടുന്നു.

അവിടെ വിജയം കൊതിക്കുന്ന വീരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാരും വാനരന്മാരും തമ്മിൽ രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന അതിമഹത്തായ തുമുലയുദ്ധം നടന്നു. വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ ദേഹങ്ങളിൽനിന്ന് ചോരപ്പുഴകൾ ഒഴുകി — തലമുടിയാണ് അവയിലെ പുൽപ്പരപ്പ്, ശരീരങ്ങളാണ് അവ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോകുന്ന തടിക്കൂട്ടങ്ങൾ. വജ്രംകൊണ്ടു ശതക്രതു എന്നപോലെ ക്രുദ്ധനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് ശത്രുസൈന്യത്തെ പിളർക്കുന്ന വീരനായ അംഗദനെ ഗദകൊണ്ടടിച്ചു. വേഗവാനും ശ്രീമാനുമായ കപി അംഗദൻ സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രിതമായ അവന്റെ രഥത്തെ കുതിരകളോടും സാരഥിയോടുംകൂടി ഗദകൊണ്ടു തകർത്തു. പ്രജംഘന്റെ മൂന്നു ബാണങ്ങളേറ്റ സമ്പാതി യുദ്ധമുന്നണിയിൽ അശ്വകർണവൃക്ഷംകൊണ്ടു പ്രജംഘനെ വധിച്ചു. രഥത്തിലിരുന്ന മഹാബലനായ ജംബുമാലി ക്രുദ്ധനായി രഥശക്തികൊണ്ടു ഹനുമാന്റെ മാറിടം പിളർന്നു; മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ അവന്റെ ആ രഥത്തിൽ ചാടിക്കയറി കൈത്തലംകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസനോടുകൂടിത്തന്നെ അതിനെ ക്ഷണത്തിൽ തകർത്തുകളഞ്ഞു. ഘോരനായ പ്രതപനൻ ഗർജിച്ചുകൊണ്ടു നളന്റെ നേരേ പാഞ്ഞു; കൈവേഗമുള്ള ആ രാക്ഷസന്റെ തീക്ഷ്ണശരങ്ങളാൽ ശരീരം മുറിവേറ്റ നളൻ ക്ഷണത്തിൽ പ്രതപനന്റെ കണ്ണുകൾ പിഴുതെടുത്തു. സൈന്യങ്ങളെ വിഴുങ്ങുന്നവനെന്നപോലെ നിന്ന പ്രഘസനെ വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവൻ ഏഴിലംപാലമരംകൊണ്ടു വേഗത്തിൽ വധിച്ചു. ഭീകരരൂപനായ ആ രാക്ഷസനെ ശരവർഷംകൊണ്ടു പീഡിപ്പിച്ചശേഷം ലക്ഷ്മണൻ ഒരൊറ്റ ശരംകൊണ്ടു വിരൂപാക്ഷനെ വധിച്ചു. ദുർധർഷനായ അഗ്നികേതുവും രശ്മികേതുവും സുപ്തഘ്നനും യജ്ഞകോപനും ശരങ്ങളാൽ രാമനെ മുറിവേൽപ്പിച്ചു. ചോരപ്പുഴകളുടെ രൂപകം കവിക്കു പ്രിയപ്പെട്ട കൽപനയാണ് — മുടി പുല്ല്, ശരീരങ്ങൾ തടി, രക്തം ജലം. അംഗദൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥം നശിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ അവനെ വധിക്കുന്നില്ല — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായാബലം അടുത്ത സർഗത്തിൽ വെളിപ്പെടും. ഹനുമാൻ രഥത്തിൽ കയറി രഥിയെ രഥത്തോടൊപ്പം ചതയ്ക്കുന്നു — അവന്റെ ബലത്തിന്റെ അദ്ഭുതമായ ദൃഷ്ടാന്തം. നളന്റെ കർമം — ശത്രുവിന്റെ കണ്ണുകൾ പിഴുതെടുക്കൽ — ഈ പാഠത്തിലെ സവിശേഷതയാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ഇവിടെ ഗജൻ തപനനെ വധിച്ചതായി പറയുന്നു, അത് ഈ മുദ്രിതപാഠത്തിലില്ല. സുഗ്രീവൻ ഏഴിലംപാലമരംകൊണ്ടു പൊരുതുന്നു — ബാലിവധത്തിനു മുൻപ് രാമൻ ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങൾ പിളർന്നതുപോലെ. ലക്ഷ്മണന്റെ ഒറ്റശരംകൊണ്ടുള്ള വധം അവന്റെ ധനുർവിദ്യയെ കാണിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ സവിശേഷത വേഗമാണ് — ഓരോ ദ്വന്ദ്വവും ഒന്നോ രണ്ടോ അർധശ്ലോകങ്ങളിൽ അവസാനിക്കുന്നു; പ്രഹരവും പ്രതിപ്രഹരവും വധവും ക്ഷണത്തിൽ. അംഗദന്റെ സന്ദർഭത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ആദ്യം പ്രഹരിക്കുന്നു, അംഗദൻ അവന്റെ രഥം നശിപ്പിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രജിത്തിന് ഇത് അപമാനമാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിലെ അവന്റെ ക്രോധത്തിന് ഇതു കാരണമാകും. മൂന്നു ബാണങ്ങളേറ്റിട്ടും സമ്പാതി മരംകൊണ്ടു ശത്രുവിനെ കൊല്ലുന്നു — വാനരന്മാരുടെ സഹനശക്തി. ഹനുമാന്റെ സന്ദർഭത്തിൽ ജംബുമാലിയുടെ രഥശക്തി അവന്റെ മാറിടം പിളർക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അവൻ രഥത്തിൽ കയറി അവനെ ചതയ്ക്കുന്നു — പ്രഹരമേറ്റിട്ടും കുലുങ്ങാത്തവൻ. ‘സൈന്യങ്ങളെ വിഴുങ്ങുന്നവനെന്നപോലെ’ നിൽക്കുന്ന പ്രഘസനെ കണ്ട് സുഗ്രീവൻ കൊല്ലുന്നു — ‘പ്രഘസൻ’ എന്ന പേരുതന്നെ വിഴുങ്ങൽ എന്ന അർഥം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ ആദ്യം ശരവർഷംകൊണ്ടു പീഡിപ്പിക്കുന്നു, പിന്നെ ഒറ്റശരംകൊണ്ടു കൊല്ലുന്നു — യുദ്ധകൗശലത്തിന്റെ ക്രമം. നാലു രാക്ഷസന്മാർ രാമനെ ആക്രമിക്കുന്നത് ഈ ഭാഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ; അവരുടെ വധം അടുത്ത ഭാഗത്തിൽ — ഇങ്ങനെ കവി കഥയുടെ ഒഴുക്കു മുറിയാതെ കാക്കുന്നു. മൂലത്തിൽ 23–25 ശ്ലോകങ്ങളിൽ ശ്ലോകവിഭജനം ഒരു അർധശ്ലോകംകൊണ്ടു മാറിപ്പോയിരിക്കുന്നു; 26-ൽ ആറു പാദങ്ങളുള്ള ശ്ലോകംകൊണ്ട് അതു ക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നു. നളന്റെ വിജയം സവിശേഷമാണ് — അവൻ ശത്രുവിന്റെ കണ്ണുകൾ പിഴുതെടുക്കുന്നു, അവനെ കൊല്ലുന്നില്ല; അന്ധനാക്കപ്പെട്ട ശത്രു യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്മാറുന്നു.

ക്രുദ്ധനായ രാമൻ അഗ്നിജ്വാലപോലുള്ള ഘോരമായ നാലു ശരങ്ങൾകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ ആ നാലുപേരുടെയും ശിരസ്സുകൾ അറുത്തു. മൈന്ദന്റെ മുഷ്ടിപ്രഹരമേറ്റ വജ്രമുഷ്ടി രഥത്തോടും കുതിരകളോടുംകൂടി, നഗരത്തിലെ ഗോപുരമാളിക എന്നപോലെ, നിലത്തു വീണു. നീലാഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന നീലനെ നികുംഭൻ യുദ്ധത്തിൽ തീക്ഷ്ണശരങ്ങളാൽ പിളർന്നു — രശ്മികളാൽ സൂര്യൻ മേഘത്തെ എന്നപോലെ. വീണ്ടും കൈവേഗമുള്ള നിശാചരനായ നികുംഭൻ നൂറു ശരങ്ങൾകൊണ്ടു നീലനെ മുറിവേൽപ്പിച്ച് പൊട്ടിച്ചിരിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ വിഷ്ണുവിനെപ്പോലെ നീലൻ അവന്റെതന്നെ രഥചക്രംകൊണ്ട് നികുംഭന്റെയും സാരഥിയുടെയും ശിരസ്സ് അറുത്തു. വജ്രത്തിന്റെയും ഇടിമിന്നലിന്റെയും സ്പർശമുള്ള ദ്വിവിദനും എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും നോക്കിനിൽക്കെ ഒരു ഗിരിശൃംഗംകൊണ്ട് അശനിപ്രഭനെ അടിച്ചു. അശനിപ്രഭനും യുദ്ധത്തിൽ മരങ്ങൾകൊണ്ടു പൊരുതുന്ന വാനരേന്ദ്രനായ ദ്വിവിദനെ ഇടിമിന്നൽപോലുള്ള ശരങ്ങൾകൊണ്ടു തുളച്ചു. ശരങ്ങളാൽ ശരീരം തുളയ്ക്കപ്പെട്ട്, ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന ദ്വിവിദൻ ഒരു സാലവൃക്ഷംകൊണ്ട് രഥത്തോടും കുതിരകളോടുംകൂടി അശനിപ്രഭനെ വധിച്ചു. രാമന്റെ നാലു ശരങ്ങൾകൊണ്ടു നാലുപേരുടെ വധം — ഓരോ ശരംകൊണ്ട് ഓരോരുത്തൻ — അവന്റെ ലക്ഷ്യത്തിന്റെ അചഞ്ചലതയെ കാണിക്കുന്നു. ‘പുരാട്ടം എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ — നഗരത്തിലെ ഉയർന്ന മാളിക എന്നപോലെ വജ്രമുഷ്ടി രഥത്തോടൊപ്പം വീണു. നീലന്റെ ഉപമ ‘വിഷ്ണുവിനെപ്പോലെ’ — വിഷ്ണു സുദർശനചക്രംകൊണ്ടു ശിരസ്സുകൾ അറുക്കുന്നു, നീലൻ രഥചക്രംകൊണ്ട്; ഇതൊരു സുന്ദരമായ താരതമ്യമാണ്. നികുംഭന്റെ ചിരി അവന്റെ ദർപ്പത്തെ കാണിക്കുന്നു; അവനും ഉടനെ നശിച്ചു. മുദ്രിതപാഠത്തിൽ നീല-നികുംഭയുദ്ധം (29–31) ദ്വിവിദ-അശനിപ്രഭയുദ്ധത്തിനു (32–34) മുൻപാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ മറിച്ചും — ഇത് ക്രമത്തിന്റെ മാറ്റം മാത്രമാണ്, പാഠനഷ്ടമല്ല. ആയുധങ്ങളില്ലാതെതന്നെ മരങ്ങളും പാറകളും മുഷ്ടികളുംകൊണ്ട് വാനരന്മാർ ആയുധധാരികളായ രാക്ഷസന്മാരെ ജയിക്കുന്നു — ഇതിലൂടെ അവരുടെ ബലവും രാമന്റെ പ്രഭാവവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മൈന്ദന്റെ മുഷ്ടിപ്രഹരംതന്നെ വജ്രമുഷ്ടിയുടെ രഥത്തെ കുതിരകളോടും സാരഥിയോടുംകൂടി വീഴ്ത്തുന്നു — ‘വജ്രമുഷ്ടി’ എന്ന പേരിലെ വ്യംഗ്യം: വാനരന്റെ മുഷ്ടിതന്നെയാണ് വജ്രതുല്യം. ദ്വിവിദന്റെ ‘വജ്രത്തിന്റെയും ഇടിമിന്നലിന്റെയും സ്പർശമുള്ളവൻ’ എന്ന വിശേഷണം എതിരാളിയുടെ ‘അശനിപ്രഭൻ’ (ഇടിമിന്നൽപോലെ ശോഭിക്കുന്നവൻ) എന്ന പേരുമായി കളിക്കുന്നു — അശനിപ്രഭൻ ഇടിമിന്നൽപോലുള്ള വാനരനാൽത്തന്നെ വധിക്കപ്പെട്ടു. അശനിപ്രഭന്റെ ശരങ്ങൾ ഇടിമിന്നൽപോലുള്ളവ, ദ്വിവിദന്റെ ആയുധം സാലവൃക്ഷം — ആയുധവും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം. ഈ ഭാഗത്ത് ഏഴു രാക്ഷസവീരന്മാർ വധിക്കപ്പെട്ടു — രാമനാൽ നാലുപേർ, മൈന്ദനാൽ വജ്രമുഷ്ടി, നീലനാൽ നികുംഭൻ, ദ്വിവിദനാൽ അശനിപ്രഭൻ; രാക്ഷസസൈന്യത്തിന്റെ പ്രമുഖർ ക്രമേണ നശിക്കുന്നു.

രഥത്തിലിരുന്ന വിദ്യുന്മാലി സ്വർണാലങ്കൃതമായ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു സുഷേണനെ പ്രഹരിച്ചു, വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ചു. രഥത്തിലിരിക്കുന്ന അവനെ കണ്ട് വാനരോത്തമനായ സുഷേണൻ ഒരു വലിയ ഗിരിശൃംഗംകൊണ്ട് ക്ഷണത്തിൽ അവന്റെ രഥം തകർത്തുവീഴ്ത്തി. ചുറുചുറുക്കുള്ള നിശാചരനായ വിദ്യുന്മാലി വേഗം രഥത്തിൽനിന്നു ചാടിയിറങ്ങി ഗദയും കൈയിലേന്തി നിലത്തു നിന്നു. തുടർന്ന് ക്രോധംപൂണ്ട കപിശ്രേഷ്ഠനായ സുഷേണൻ അതിവലിയ ഒരു ശില എടുത്തുകൊണ്ട് നിശാചരന്റെ നേരേ പാഞ്ഞു. പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ കപിശ്രേഷ്ഠനായ സുഷേണനെ നിശാചരനായ വിദ്യുന്മാലി ഗദകൊണ്ടു വേഗം മാറിടത്തിലടിച്ചു. ആ ഘോരമായ ഗദാപ്രഹരത്തെ വകവയ്ക്കാതെ വാനരോത്തമൻ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ ഒന്നും മിണ്ടാതെ ആ ശില അവന്റെ മാറിടത്തിലേക്കു വീഴ്ത്തി. ശിലാപ്രഹരമേറ്റ് ഹൃദയം ചതഞ്ഞ നിശാചരനായ വിദ്യുന്മാലി ജീവനറ്റ് നിലത്തുവീണു. ഇങ്ങനെ ആ ശൂരന്മാരായ വാനരന്മാർ ശൂരന്മാരായ ആ രാക്ഷസന്മാരെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിൽ തകർത്തു — ദേവന്മാർ ദൈത്യന്മാരെ എന്നപോലെ. സുഷേണ-വിദ്യുന്മാലിയുദ്ധം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — രഥത്തിൽനിന്നു നിലത്തേക്ക്, ശരത്തിൽനിന്നു ഗദയിലേക്ക്, ഗദയിൽനിന്നു ശിലയിലേക്ക് യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി മാറുന്നു. ‘അചിന്ത്യ’ (വകവയ്ക്കാതെ) — ഗദാപ്രഹരത്തെ തൃണവൽഗണിച്ച് — സുഷേണന്റെ ധൈര്യം; ‘തൂഷ്ണീം’ (മിണ്ടാതെ) — ഗർജനമില്ലാതെ, മൗനമായി അവൻ പ്രഹരിക്കുന്നു; വിദ്യുന്മാലിയുടെ വീണ്ടും വീണ്ടുമുള്ള ഗർജനത്തിനു നേർവിപരീതം. ശൂരന്മാർ കർമംകൊണ്ടാണു സംസാരിക്കുന്നത്, വാക്കുകൊണ്ടല്ല എന്ന് ഈ വിരോധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ലാഘവത്തോടുകൂടിയവൻ’ എന്നത് വിദ്യുന്മാലിയുടെ ചടുലതയാണ്; രഥം നശിച്ചിട്ടും അവൻ നശിക്കുന്നില്ല, നിലത്തുനിന്നു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു — അവന്റെ ശൗര്യവും കവി അംഗീകരിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ ദേവ-ദൈത്യയുദ്ധത്തിന്റെ ഉപമ വീണ്ടും വരുന്നു — ധർമപക്ഷത്തിന്റെ വിജയം. വിദ്യുന്മാലിയുടെ ശരങ്ങൾ സ്വർണാലങ്കൃതങ്ങൾ — രാക്ഷസന്മാരുടെ വൈഭവം അവരുടെ ആയുധങ്ങളിൽപ്പോലും; സുഷേണന്റെ ആയുധം ഗിരിശൃംഗവും ശിലയും — പ്രകൃതിയുടെതന്നെ ദാനം. ‘നിഷ്പിഷ്ടഹൃദയൻ’ (ഹൃദയം ചതഞ്ഞവൻ) എന്നത് വധത്തിന്റെ ഭീഷണമായ വർണനയാണ് — ശിലകൊണ്ടു മാറിടം പൊടിഞ്ഞു. ഈ സർഗത്തിലെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധങ്ങളിൽ മിക്കവാറും എല്ലായിടത്തും വാനരന്മാർക്കാണു വിജയം; ഇന്ദ്രജിത്ത് മാത്രം ജീവനോടെ ശേഷിക്കുന്നു — അവൻതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം.

കുന്തങ്ങൾ, ഗദകൾ, ശക്തി-തോമര-സായകങ്ങൾ, തകർന്നെറിയപ്പെട്ട രഥങ്ങൾ, യുദ്ധാശ്വങ്ങൾ, കൊല്ലപ്പെട്ട മദയാനകൾ, വാനരരാക്ഷസന്മാർ, നിലത്തു ചിതറിക്കിടക്കുന്ന ഒടിഞ്ഞ ചക്രങ്ങളും അച്ചുതണ്ടുകളും നുകങ്ങളും കൊടിമരങ്ങളും — ഇവയെല്ലാംകൊണ്ട് ആ യുദ്ധഭൂമി കുറുക്കൻകൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഘോരസ്ഥലമായിത്തീർന്നു. ദേവാസുരയുദ്ധംപോലുള്ള ആ തുമുലമായ സംഘർഷത്തിൽ വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ കബന്ധങ്ങൾ ദിക്കുകളിൽ എഴുന്നേറ്റുപൊങ്ങി. അപ്പോൾ കപിശ്രേഷ്ഠന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന, ചോരയുടെ ഗന്ധത്താൽ മത്തരായ നിശാചരന്മാർ സൂര്യാസ്തമയം കാത്തുകൊണ്ട് ശക്തിയോടെ വീണ്ടും യുദ്ധത്തിലേർപ്പെട്ടു. യുദ്ധഭൂമിയുടെ വർണന ഭയാനകരസത്തിന്റെ ഉച്ചകോടിയാണ് — ഒടിഞ്ഞ ആയുധങ്ങൾ, രഥങ്ങളുടെ കഷണങ്ങൾ, ചത്ത ആനകളും കുതിരകളും, കുറുക്കന്മാർ, എഴുന്നേൽക്കുന്ന കബന്ധങ്ങൾ. ‘കബന്ധങ്ങൾ എഴുന്നേറ്റുപൊങ്ങി’ — തലയില്ലാത്ത ശരീരങ്ങളുടെ ഉയർച്ച യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരതയുടെ പരകോടിയാണ്. രാക്ഷസന്മാർ സൂര്യാസ്തമയം കൊതിക്കുന്നു, കാരണം രാത്രിയിൽ അവരുടെ ബലം വർധിക്കുന്നു — അവർ നിശാചരന്മാരാണല്ലോ; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാത്രിയുദ്ധം വർണിക്കപ്പെടും. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. ‘കുറുക്കൻകൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ’ എന്ന പദം യുദ്ധത്തിന്റെ പരിണാമം കാണിക്കുന്നു — മരിച്ചവരുടെ ശരീരങ്ങൾ കുറുക്കന്മാർക്ക് ഇരയാകുന്നു. ഇരുപക്ഷത്തെയും കബന്ധങ്ങൾ എഴുന്നേൽക്കുന്നു — വാനരന്മാർക്കും നഷ്ടമുണ്ടായി എന്ന് കവി മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല. സൂര്യാസ്തമയത്തിനായുള്ള കാത്തിരിപ്പ് രാക്ഷസന്മാരുടെ പരാജയത്തിന്റെ സ്വീകാരംകൂടിയാണ് — പകൽ അവർ തോറ്റു; രാത്രിയിൽ മായകൊണ്ടു ജയം അവർ പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സർഗം യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യദിവസത്തിന്റെ അന്ത്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

As those great monkeys fought on, a terrible fury rose in the rākṣasa army. With horses wearing golden crests, elephants like tongues of flame, chariots bright as the sun and handsome armour, the heroic rākṣasas of dreadful deeds sallied out, making the ten directions ring, eager to win victory for Rāvaṇa. The vast monkey army, eager for victory too, charged that army of rākṣasas of fearful deeds, and as they rushed at one another, single combats began between rākṣasas and monkeys. Here the poet moves from the general picture of the battle to particular scenes — from the clash of armies to the duels of heroes. The rākṣasa army has all four divisions, horses, elephants, chariots and foot-soldiers; the monkeys fight only on foot, with trees and rocks, yet their army is vast. Both sides are "eager for victory," and the poet keeps the balance even. Gold, fire and the sun are the images for the rākṣasas, showing their brilliance and wealth, and the fury is the whole army's, not one man's. The single combats begin in the ancient way of war, each hero seeking an opponent of his own rank. The army that marched out at Rāvaṇa's order was described in the previous sarga; this sarga tells of its clash.

The mighty rākṣasa Indrajit fought with Aṅgada, son of Vālin, as the demon Andhaka fought with three-eyed Śiva. Sampāti, always hard to withstand in battle, took on Prajaṅgha, and the monkey Hanūmān took on Jambumālin. Vibhīṣaṇa, Rāvaṇa's younger brother, in great wrath, closed with a rākṣasa named Śatrughna, fierce and swift. Mighty Gaja fought with the rākṣasa Tapana, and mighty Nīla with Nikumbha. Sugrīva, lord of the monkeys, was matched with Praghasa, and the glorious Lakṣmaṇa met Virūpākṣa. The unassailable Agniketu, the rākṣasa Raśmiketu, Suptaghna and Yajñakopa closed with Rāma. The two monkey chiefs Mainda and Dvivida met two fearsome rākṣasas, Vajramuṣṭi and Aśaniprabha. The heroic Pratapana, a fearsome rākṣasa hard to check in battle, fought with Nala of fierce speed. The strong son of Dharma, the great monkey renowned as Suṣeṇa, fought with Vidyunmālin. And other fearsome monkeys, after fighting many at once, suddenly closed in single combat with other rākṣasas. Ten pairs are named here, and the outcome of each is told in what follows. Comparing Indrajit and Aṅgada to Andhaka and Śiva hints at Indrajit's defeat, for Andhaka was killed by Śiva. Vibhīṣaṇa's opponent Śatrughna shares his name with Bharata's younger brother but is a different person. Rāma alone fights four rākṣasas at once, a sign of his matchless power. Suṣeṇa is "son of Dharma" because, as the Bāla Kāṇḍa tells, the monkeys were born from portions of the gods. The poet names each pair briefly and will then tell each result in detail, so that every hero's place is clear in the reader's mind. The pairings are meaningful: Aṅgada and Indrajit are both princes and both young; Hanūmān's Jambumālin bears the name of Prahasta's son whom he killed in the Sundara Kāṇḍa, but this is another of the same name; Sugrīva faces Praghasa and Lakṣmaṇa Virūpākṣa — heroes of equal strength matched against one another. Rāma has four opponents because he is the greatest of all. Vibhīṣaṇa fights a rākṣasa of his own race, proof that he has wholly taken Rāma's side. The other monkeys first fight in the general mêlée and then pair off one against one; such single combats are, in the ancient epics, the chief way a hero shows his valour and wins fame in his own name.

A great, tumultuous battle raged there between the heroic rākṣasas and monkeys, each side eager for victory, a battle to make the hair stand on end. From the bodies of monkeys and rākṣasas flowed rivers of blood, with hair for the grass on their banks, carrying along heaps of corpses as rivers carry driftwood. Indrajit in his fury struck the heroic Aṅgada, who was tearing through the enemy ranks, with his mace, as Indra strikes with his thunderbolt; and the glorious, swift monkey Aṅgada smashed Indrajit's chariot, bright with gold, with that mace, horses, charioteer and all. Sampāti, struck by Prajaṅgha with three arrows, killed Prajaṅgha in the forefront of the battle with an aśvakarṇa tree. The mighty Jambumālin, standing in his chariot, pierced Hanūmān between the breasts with a chariot-spear; but Hanūmān, son of the Wind, leapt onto the chariot and at once crushed it, rākṣasa and all, with the flat of his hand. Roaring, the fearsome Pratapana rushed at Nala; when the quick-handed rākṣasa had pierced Nala's body with sharp arrows, Nala struck out Pratapana's eyes. Praghasa seemed to be devouring whole armies, and Sugrīva, king of the monkeys, swiftly struck him down with a saptaparṇa tree. Lakṣmaṇa harried the fearsome rākṣasa Virūpākṣa with a rain of arrows and then killed him with a single arrow. And the unassailable Agniketu, the rākṣasa Raśmiketu, Suptaghna and Yajñakopa pierced Rāma with their arrows. The river of blood is a favourite image of the poet: hair for grass, bodies for logs, blood for water. Aṅgada destroys Indrajit's chariot but does not kill him; Indrajit's power of illusion will show itself in the next sarga, and this humiliation will be the cause of his fury. Hanūmān climbs onto the chariot and crushes the chariot-warrior with it, an astonishing display of strength: the spear through his chest does not even shake him. Nala's victory is unusual — he blinds his enemy rather than killing him, and the blinded foe is out of the fight. Sugrīva fights with a saptaparṇa tree, recalling how Rāma pierced the seven sal trees before Vālin was killed, and he kills Praghasa as he "seems to devour the armies," for the name Praghasa itself means "devourer." Sampāti, wounded by three arrows, still kills his enemy with a tree, showing the monkeys' endurance. Lakṣmaṇa first harries his foe with a shower of arrows and then kills him with a single shaft, a lesson in the order of fighting skill. This passage is swift: each duel is finished in a line or two — blow, counter-blow, death — and the attack of the four rākṣasas on Rāma closes it, their deaths coming in the next, so the flow of the story never breaks.

Rāma, in fury, cut off the heads of all four in battle with four terrible arrows like tongues of fire. Vajramuṣṭi, struck down by Mainda's fist, fell to the ground with his chariot and horses like a city's watch-tower collapsing. Nikumbha pierced Nīla, dark as a heap of collyrium, with sharp arrows, as the sun pierces a cloud with its rays; then the quick-handed night-ranger pierced him again with a hundred arrows, and laughed. But Nīla, like Viṣṇu in battle, took a wheel of Nikumbha's own chariot and with it cut off the heads of Nikumbha and his charioteer. Aśaniprabha had pierced Dvivida, the monkey chief who fought with trees, with arrows like thunderbolts; but Dvivida, whose touch was like the thunderbolt, struck him with a mountain peak while all the rākṣasas looked on, and then, beside himself with rage, his limbs full of arrows, he killed Aśaniprabha with a śāla tree, chariot, horses and all. Rāma's four arrows for four foes, one arrow each, show his unerring aim. Vajramuṣṭi falls like a tall watch-tower of the city, chariot and all. Nīla is compared to Viṣṇu because Viṣṇu cuts off heads with his discus, and Nīla does it with a chariot wheel — a fine comparison. Nikumbha's laugh shows his arrogance, and he too is quickly destroyed. The monkeys, without weapons, defeat armed rākṣasas with trees, rocks and fists, which shows their strength and Rāma's power over them. There is play on the names too: Vajramuṣṭi, "thunderbolt-fist," is felled by a monkey's fist that is itself like a thunderbolt, and Aśaniprabha, "bright as lightning," whose arrows are like lightning, is killed by Dvivida, whose touch is like lightning — weapon against nature. In this passage seven rākṣasa heroes fall — four to Rāma, Vajramuṣṭi to Mainda, Nikumbha to Nīla and Aśaniprabha to Dvivida — and the leaders of the rākṣasa army perish one after another.

Vidyunmālin, standing in his chariot, struck Suṣeṇa with arrows adorned with gold and roared again and again. Seeing him in his chariot, Suṣeṇa, best of monkeys, quickly brought the chariot down with a great mountain peak. The nimble night-ranger sprang quickly from the chariot and stood on the ground, mace in hand. Then Suṣeṇa, bull among monkeys, filled with rage, took up a huge rock and rushed at him, and as he came on, Vidyunmālin quickly struck him on the chest with his mace. Paying no heed to that terrible blow, the best of monkeys silently brought the rock down on the rākṣasa's chest in the great battle. Struck by the rock, his heart crushed, the night-ranger Vidyunmālin fell lifeless to the ground. So those heroic night-rangers were crushed in single combat by the heroic monkeys, as the daityas were by the gods. The duel of Suṣeṇa and Vidyunmālin is told at length, the fight shifting from chariot to ground, from arrows to mace, from mace to rock. Suṣeṇa ignores the mace blow as if it were a straw, and strikes in silence, without a roar — the opposite of Vidyunmālin's repeated roaring; heroes speak by their deeds, not their words. The poet grants Vidyunmālin his courage too: nimble, he survives the loss of his chariot and fights on foot. His arrows are adorned with gold, for the rākṣasas' wealth shows even in their weapons, while Suṣeṇa's arms are a mountain peak and a rock, gifts of nature itself; "his heart crushed" is a grim picture of the rock smashing his chest. The comparison with the gods and daityas returns in the last verse: the side of dharma wins. In almost all the duels of this sarga the monkeys are victorious; only Indrajit is left alive, and he will be the centre of the next sarga.

The battlefield became a dreadful place, haunted by packs of jackals, strewn with javelins and other weapons, maces, spears, lances and arrows, with shattered chariots and war-horses, with slain elephants that had been in rut, with monkeys and rākṣasas, and with broken wheels, axles, yokes and poles lying on the ground. In that tumultuous fray, like the battle of the gods and asuras, headless trunks of monkeys and rākṣasas sprang up in every direction. Slaughtered by the bulls among monkeys, the night-rangers, maddened by the smell of blood, threw themselves again into hard fighting with fresh vigour, longing for the sun to set. The description of the battlefield is the height of horror: broken weapons, pieces of chariots, dead elephants and horses, jackals, headless trunks rising up. The trunks of both sides rise, for the poet does not hide that the monkeys too suffered losses, and the jackals show the end of it all — the bodies of the dead become their food. The rākṣasas long for sunset because their strength grows at night; they are night-rangers, and the next sarga tells of the night battle. Their longing for sunset is also an admission of defeat: beaten by day, they hope to win at night by magic. So the sarga marks the end of the first day's fighting.