ततः ते राक्षसाः रावणस्य मन्दिरं गत्वा न्यवेदयन् — ‘रामेण वानरैः सह पुरी रुद्धा’ इति। नगरीं रुद्धां श्रुत्वा जातक्रोधः निशाचरः रावणः नगरस्य रक्षाविधानं द्विगुणं कृत्वा स्वप्रासादम् आरुरोह। ततः सः युद्धकाङ्क्षिभिः असंख्येयैः हरिगणैः सर्वतः वृतां सशैलवनकाननां लङ्कां ददर्श। सर्वैः वानरैः कपिलीकृतां पिङ्गलवर्णीकृतां वसुधां दृष्ट्वा ‘एते कथं क्षपयितव्याः नाशयितव्याः स्युः’ इति सः चिन्तापरः अभवत्। सुचिरं चिन्तयित्वा धैर्यम् आलम्ब्य आयतलोचनः रावणः राघवं हरियूथान् च ददर्श। अत्र रावणस्य मनसि प्रथमं क्रोधः, ततः चिन्ता, ततः धैर्यम् — त्रयः भावाः क्रमेण उदिताः। ‘कपिलीकृताम्’ इति पदं सुन्दरम् — वानराणां पिङ्गलवर्णेन समग्रा भूमिः पिङ्गला जाता इति चित्रम्। पूर्वसर्गे अङ्गदेन प्रासादशिखरं भग्नम्; अधुना रावणः अपरं प्रासादम् आरुह्य शत्रून् पश्यति। तस्य ‘कथं क्षपयितव्याः’ इति चिन्ता दर्शयति यत् सः अपि वानराणां सङ्ख्यां दृष्ट्वा विस्मितः। तथापि सः शरणागतिं न चिन्तयति, केवलं युद्धस्य उपायम् एव। एषः एव तस्य दर्पः, यः अन्ततः तस्य नाशस्य हेतुः। रक्षाविधानस्य द्विगुणीकरणं तस्य सावधानतां दर्शयति — सः शत्रुं न तुच्छीकरोति, किन्तु धर्मं न स्मरति।

राघवः अपि सैन्येन सह मुदितः इव लङ्कां प्रति प्रस्थितः, सर्वतः राक्षसैः वृतां गुप्तां लङ्कां ददर्श। चित्रैः ध्वजैः पताकाभिः च युक्तां लङ्कां दृष्ट्वा दाशरथिः दूयमानेन चेतसा सहसा सीतां मनसा जगाम — ‘अत्र सा मृगशावाक्षी जनकात्मजा मत्कृते शोकसंतप्ता कृशा स्थण्डिलशायिनी पीड्यते।’ एवं पीड्यमानां वैदेहीम् अनुचिन्तयन् धर्मात्मा रामः क्षिप्रं वानरान् द्विषतां वधाय आज्ञापयत्। अक्लिष्टकर्मणा रामेण एवम् उक्ते वचसि प्लवगाः संघर्षमाणाः परस्परं स्पर्धमानाः सिंहनादैः अनादयन्। ‘मुदितो नाम पुप्लुवे’ इति मुद्रणे पाठः, हिन्दीभाष्ये तस्य अर्थः प्रसन्नतया अग्रे अगच्छन् इति। रामस्य सीतास्मरणं करुणरसस्य स्पर्शं ददाति — शत्रोः पुरीं दृष्ट्वा सः प्रथमं स्वप्रियाम् एव स्मरति, न युद्धस्य गौरवम्। ‘मत्कृते’ इति पदेन रामः आत्मानं दोषिणं मन्यते — सीता तस्य कारणात् एव कष्टं सहते। ‘स्थण्डिलशायिनी’ इति भूमौ शयानाम् इति, यथा सुन्दरकाण्डे हनुमता दृष्टा। एतस्मात् स्मरणात् एव रामस्य क्रोधः आक्रमणस्य आदेशः च उत्पद्येते। अयं खण्डः (६–१२) समीक्षितपाठे नास्ति। रावणः शत्रून् दृष्ट्वा चिन्तयति, रामः तु शत्रोः पुरीं दृष्ट्वा प्रियां स्मरति — द्वयोः नायकयोः भावभेदः कविना सूक्ष्मं प्रदर्शितः।

‘शिखरैः मुष्टिभिः एव वा इमां लङ्कां विकिराम’ इति सर्वे हरियूथपाः मनांसि दधिरे निश्चयं चक्रुः। महान्ति गिरिशृङ्गाणि शिखराणि च उद्यम्य, विविधान् तरून् उत्पाट्य च हरियूथपाः तिष्ठन्ति स्म। राक्षसेन्द्रस्य प्रेक्षतः एव तानि अनीकानि भागशः राघवस्य प्रियकामार्थं लङ्काम् आरुरुहुः। ताम्रवक्त्राः हेमाभाः रामार्थे त्यक्तजीविताः सालभूधरयोधिनः ते लङ्काम् एव अभ्यवर्तन्त। ते प्लवंगमाः द्रुमैः पर्वताग्रैः मुष्टिभिः च असंख्यानि प्राकाराग्राणि तोरणानि च ममन्थुः। प्रसन्नसलिलाशयान् परिखान् ते पांसुभिः पर्वताग्रैः तृणैः काष्ठैः च पूरयामासुः। ततः सहस्रयूथाः, कोटियूथाः, कोटियूथशताः अन्ये यूथपाः लङ्काम् आरुरुहुः। काञ्चनानि तोरणानि प्रमर्दन्तः, कैलासशिखराग्राणि गोपुराणि प्रमथ्य, आप्लवन्तः प्लवन्तः गर्जन्तः महावारणसंनिभाः प्लवंगमाः तां लङ्काम् अभिधावन्ति स्म। ‘जयति उरुबलः रामः, महाबलः लक्ष्मणः च; राघवेण अभिपालितः राजा सुग्रीवः जयति’ इति घोषयन्तः गर्जन्तः कामरूपिणः प्लवंगमाः लङ्कायाः प्राकारम् अभ्यधावन्त। अत्र आक्रमणस्य क्रमः स्पष्टः — प्रथमं निश्चयः, ततः आयुधसंग्रहः, ततः प्राकारारोहणं, ततः तोरणानां गोपुराणां च भञ्जनं, परिखापूरणं, अन्ते जयघोषः। परिखापूरणं दुर्गयुद्धस्य प्राचीना नीतिः — जलपूर्णां परिखां पूरयित्वा एव प्राकारं प्राप्तुं शक्यते। ‘त्यक्तजीविताः’ इति पदं वानराणां रामभक्तिं दर्शयति — ते प्राणान् अपि तृणाय मन्यन्ते। जयघोषः सुन्दरकाण्डे हनुमतः घोषणां स्मारयति, अधुना सर्वे वानराः तम् एव उद्घोषयन्ति। वानराणां वर्णनं ‘ताम्रवक्त्राः हेमाभाः’ इति तेषां वर्णं, ‘महावारणसंनिभाः’ इति तेषां शरीरस्य विशालतां च दर्शयति। एवं वानरसेना सम्पूर्णशक्त्या लङ्कायाः दुर्गम् आक्रामति। वानराणां सङ्कल्पः ‘शिखरैः मुष्टिभिः वा’ इति — आयुधं यत् किमपि भवतु, लङ्का विध्वंसनीया इति तेषां दृढः निश्चयः। ‘प्रेक्षतो राक्षसेन्द्रस्य’ इति पदेन कविः दर्शयति यत् रावणः स्वप्रासादात् एतत् सर्वं पश्यन् अपि किमपि कर्तुं न शक्नोति। ‘भागशः’ इति — सेना विभागशः, यथा रामेण निर्दिष्टं, तथा आरोहति; अव्यवस्थितः आक्रमणः न। सहस्रयूथाः, कोटियूथाः, कोटियूथशताः इति सङ्ख्यानां क्रमशः वृद्ध्या आक्रमणस्य तरङ्गाः इव वर्णिताः — एकस्य अनन्तरम् अपरः समूहः प्राकारं प्राप्नोति। काञ्चनतोरणानां कैलासोपमगोपुराणां च भञ्जनं रावणस्य वैभवस्य नाशस्य प्रतीकम्। ‘महावारणसंनिभाः’ इति उपमया वानराः मदमत्तगजाः इव सर्वं मर्दयन्तः दृश्यन्ते। अस्मिन् भागे कविः वानरसेनायाः उत्साहस्य पराकाष्ठां वर्णयति। तेषां जयघोषे रामलक्ष्मणसुग्रीवाणां त्रयाणां नामानि गृह्यन्ते, न स्वनामानि — एषा तेषां स्वामिभक्तिः।

वीरबाहुः, सुबाहुः, नलः, पनसः च हरियूथपाः प्राकारं निपीड्य उपनिविष्टाः; एतस्मिन् अन्तरे ते स्कन्धावारस्य सेनाशिबिरस्य निवेशनं चक्रुः। पूर्वद्वारं कुमुदः जितकाशिभिः हरिभिः दशभिः कोटिभिः वृतः आवृत्य बलवान् तस्थौ। तस्य एव सहायार्थं प्रघसः हरिः, महाबाहुः पनसः च वानरैः अभिसंवृतौ निविष्टौ। वीरः शतबलिः कपिः दक्षिणद्वारम् आसाद्य विंशत्या कोटिभिः वृतः तत् आवृत्य बलवान् तस्थौ। तारायाः पिता बली सुषेणः पश्चिमद्वारं गत्वा कोटिकोटिभिः आवृतः तस्थौ। रामः सौमित्रिणा सह, हरीश्वरः सुग्रीवः च उत्तरद्वारम् आगम्य आवृत्य बलवान् तस्थौ। गोलाङ्गूलः महाकायः भीमदर्शनः गवाक्षः कोट्या वृतः महावीर्यः रामस्य पार्श्वतः तस्थौ। भीमकोपानाम् ऋक्षाणां शत्रुनिबर्हणः धूम्रः अपि कोट्या वृतः महावीर्यः रामस्य पार्श्वतः तस्थौ। संनद्धः गदापाणिः महावीर्यः विभीषणः यत्तैः सचिवैः वृतः यत्र महाबलः रामः तत्र तस्थौ। गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः च समन्तात् परिधावन्तः हरिवाहिनीं ररक्षुः। पूर्वसर्गे द्वारेषु नीलाङ्गदहनुमन्तः उक्ताः, अत्र कुमुदशतबलिसुषेणाः — सेनापतीनां प्रत्येकं द्वारे अनेके उपसेनापतयः इति व्याख्येयम्। ‘तारापिता’ इति सुषेणः वालिनः पत्न्याः तारायाः पिता। रामः स्वयं उत्तरद्वारे, यत्र रावणः स्वयं स्थितः — पूर्वसर्गस्य निर्णयः अत्र पुनः दृढीकृतः। गवाक्षधूम्रौ रामस्य रक्षणाय पार्श्वे स्थितौ, विभीषणः च रामस्य समीपे — एषा व्यूहस्य केन्द्ररक्षा। गजादयः परिधावन्तः सेनायाः सर्वेषु भागेषु सञ्चरन्ति, यत्र आवश्यकता तत्र सहायं ददति। एवं रामस्य सेना सुव्यवस्थिता अस्ति इति कविः विस्तरेण वर्णयति। मूले २२तमः श्लोकः षट्पादः। अत्र कुमुदस्य दशकोटयः, शतबलेः विंशतिः कोटयः, सुषेणस्य कोटिकोटयः इति सङ्ख्याः उक्ताः — एताः अतिशयोक्तयः सेनायाः अपारतां दर्शयन्ति। ‘आवृत्य बलवांस्तस्थौ’ इति पदत्रयं चतुर्वारं पुनरुक्तम् — प्रतिद्वारं समानः दृढः निरोधः इति कवेः शैली; एषा पुनरुक्तिः वाचिकपरम्परायाः लक्षणम् अपि। स्कन्धावारनिवेशनं दीर्घस्य उपरोधस्य सूचकम् — वानराः केवलं एकदिनस्य आक्रमणाय न, अपि तु दीर्घकालिकाय युद्धाय सज्जाः। गोलाङ्गूलाः ऋक्षाः वानराः च त्रिविधाः जातयः रामस्य सेनायां सन्ति इति अत्र स्पष्टम्। विभीषणस्य ‘संनद्धः गदापाणिः’ इति वर्णनं दर्शयति यत् सः केवलं मन्त्री न, अपि तु योद्धा अपि; सः स्वसचिवैः सह रामस्य समीपे तिष्ठति, यतः राक्षसाः तं विशेषेण लक्ष्यं करिष्यन्ति। रामस्य परितः एवं त्रिस्तरं रक्षणम् — गवाक्षः, धूम्रः, विभीषणः — येन सेनानायकः सुरक्षितः।

ततः कोपपरीतात्मा राक्षसेश्वरः रावणः सर्वसैन्यानां निर्याणं द्रुतम् आज्ञापयत्। रावणस्य मुखेरितं तत् वाक्यं श्रुत्वा रजनीचरैः सहसा भीमनिर्घोषम् उद्घुष्टम्। ततः राक्षसानां समन्ततः चन्द्रपाण्डुरपुष्कराः चन्द्रवत् श्वेतमुखाः भेर्यः हेमकोणैः सुवर्णदण्डैः अभिहताः प्रबोधिताः। सुघोराणां राक्षसानां मुखमारुतेन पूरिताः महाघोषाः शतसहस्रशः शङ्खाः विनेदुः। शुभनीलाङ्गाः सशङ्खाः ते रजनीचराः विद्युन्मण्डलैः संनद्धाः सबलाकाः अम्बुदाः इव बभुः। रावणेन चोदिताः हृष्टाः सैन्याः ततः निष्पतन्ति स्म, यथा पूर्यमाणस्य महोदधेः वेगाः प्रलयकाले। ततः वानरसैन्येन समन्ततः मुक्तः नादः, येन ससानुप्रस्थकन्दरः मलयः पर्वतः पूरितः। शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषः तरस्विनां सिंहनादः च पृथिवीम् अन्तरिक्षं सागरं च अभ्यनादयत्। गजानां बृंहितैः, हयानां हेषितैः, रथानां नेमिनिर्घोषैः, रक्षसां वदनस्वनैः च सह सः नादः वर्धितः। अत्र ध्वनीनां वर्णनं युद्धस्य आरम्भस्य भयंकरं वातावरणं रचयति — भेरीणां, शङ्खानां, दुन्दुभीनां, गजानां, अश्वानां, रथानां, वानराणां राक्षसानां च स्वराः सर्वे एकत्र मिलिताः। नीलवर्णानां राक्षसानां श्वेतशङ्खैः सह तुलना बलाकायुक्तैः नीलमेघैः सह, विद्युद्भूषणैः सह च — एषा उपमा वर्षर्तोः आरम्भं स्मारयति। समुद्रस्य पूर्णिमायाम् उद्वेलनम् इव राक्षससेना नगरात् निष्पतति। ‘मलयः पूरितः’ इति — वानराणां नादः समुद्रस्य परतीरे मलयपर्वतं यावत् श्रुतः इति अतिशयोक्तिः। अयं खण्डः (३३–४०, ४४) प्रायः समीक्षितपाठे नास्ति। रावणस्य आदेशे त्वरा दृश्यते — ‘द्रुतम्’ इति। रावणः अधुना यावत् दुर्गस्य अन्तः स्थित्वा रक्षणम् एव अकरोत्; अधुना सः आक्रमणाय सेनां निर्गमयति — युद्धस्य नूतनः चरणः आरभ्यते। तस्य आदेशं श्रुत्वा राक्षसाः अपि नदन्ति, यथा वानराः पूर्वम् अनदन् — उभयपक्षे समानः उत्साहः। भेरीणां ‘चन्द्रपाण्डुरपुष्कराः’ इति वर्णनं तासां श्वेतचर्ममयानि मुखानि सूचयति, ‘हेमकोणैः’ इति सुवर्णमयाः वादनदण्डाः — राक्षसानां वैभवं युद्धवाद्येषु अपि दृश्यते। युद्धस्य आरम्भे एतादृशं वाद्यवर्णनं महाकाव्येषु प्रसिद्धं, महाभारते अपि कुरुक्षेत्रयुद्धस्य आरम्भे शङ्खनादः वर्णितः। वानरसेनायाः नादस्य प्रत्युत्तरे राक्षससेनायाः नादः, पुनः वानराणां नादः — एवं ध्वनिः ध्वनिं प्रतिस्पर्धते। गजाश्वरथाः राक्षसानां पक्षे एव, वानराणां तु न; एषः द्वयोः सेनयोः स्वरूपभेदः।

एतस्मिन् अन्तरे पुरा देवासुरयुद्धम् इव रक्षसां वानराणां च घोरः संग्रामः समपद्यत। ते राक्षसाः प्रदीप्ताभिः गदाभिः, शक्तिभिः, शूलैः, परश्वधैः च स्वविक्रमान् कथयन्तः सर्वान् वानरान् निजघ्नुः। तथा महाकायाः वेगिनः वानराः वृक्षैः पर्वताग्रैः नखैः दन्तैः च तानि रक्षांसि निजघ्नुः। वानराणां मध्ये ‘राजा सुग्रीवः जयति’ इति महान् शब्दः अभवत्; राक्षसाः च ‘राजन् जय जय’ इति उक्त्वा स्वस्वनामकथां ततः चक्रुः। अपरे भीमाः प्राकारस्थाः राक्षसाः महीं गतान् वानरान् भिन्दिपालैः शूलैः च व्यदारयन्। संक्रुद्धाः वानराः अपि महीं गताः सन्तः खम् आप्लुत्य प्राकारस्थान् राक्षसान् स्वबाहुभिः पातयामासुः। सः तुमुलः मांसशोणितकर्दमः रक्षसां वानराणां च सम्प्रहारः अद्भुतोपमः बभूव। अत्र युद्धस्य द्वौ पक्षौ समानतया वर्णितौ — राक्षसाः शस्त्रैः, वानराः प्रकृत्या दत्तैः आयुधैः। प्रत्येकः पक्षः स्वनायकस्य जयघोषं करोति — एषा प्राचीना युद्धपरम्परा। ‘स्वस्वनामकथाम्’ इति राक्षसाः स्वनामानि उद्घोषयन्ति, येन शत्रवः तेषां पराक्रमं जानीयुः। प्राकारस्थानां राक्षसानां भूमिस्थानां वानराणां च युद्धं दुर्गयुद्धस्य स्वरूपं दर्शयति — उच्चस्थाः अधःस्थान् प्रहरन्ति, अधःस्थाः उत्प्लुत्य उच्चस्थान् पातयन्ति। ‘देवासुरे यथा’ इति उपमा युद्धस्य महत्त्वं धर्माधर्मयोः संघर्षत्वं च सूचयति। अग्रिमे सर्गे द्वन्द्वयुद्धानि वर्णयिष्यन्ते। अस्य सर्गस्य अन्ते युद्धं सामान्यरूपेण वर्णितम् — सैन्ययोः सम्मर्दः; अग्रिमे सर्गे प्रमुखवीराणां परस्परं द्वन्द्वयुद्धानि विशेषतः वर्णयिष्यन्ते। ‘मांसशोणितकर्दमः’ इति पूर्वसर्गे रामेण उक्तम् उत्पातफलम् अधुना सत्यं जातम्। राक्षसानां ‘स्वविक्रमान् कथयन्तः’ इति आत्मश्लाघा, वानराणां तु स्वामिनः जयघोषः — एषः अपि द्वयोः पक्षयोः स्वभावभेदः। युद्धस्य भीषणता ‘तुमुलः’ ‘अद्भुतोपमः’ इति विशेषणाभ्यां समाप्यते, येन पाठकः अग्रिमस्य वर्णनस्य प्रतीक्षां करोति। वानराः भूमौ स्थिताः अपि आकाशे उत्प्लुत्य युध्यन्ते — एषा तेषां विशेषशक्तिः।

తరువాత ఆ రాక్షసులు రావణుని భవనానికి వెళ్ళి ‘రాముడు వానరులతో కలిసి పురిని ముట్టడించాడు’ అని నివేదించారు. నగరం ముట్టడించబడిందని విని క్రోధం పుట్టిన నిశాచరుడు రావణుడు నగరపు రక్షణ ఏర్పాట్లను రెట్టింపు చేసి తన ప్రాసాదాన్ని ఎక్కాడు. అప్పుడు అతడు యుద్ధం కోరుతున్న లెక్కలేనన్ని వానరగణాలతో అన్నివైపులా చుట్టబడి, పర్వతాలతో వనాలతో అడవులతో కూడిన లంకను చూశాడు. వానరులందరితో కపిలవర్ణం — పింగళవర్ణం — పొందిన భూమిని చూసి ‘వీరిని ఎలా అంతం చేయాలి, ఎలా నాశనం చేయాలి’ అని అతడు చింతలో మునిగిపోయాడు. చాలాసేపు ఆలోచించి ధైర్యం తెచ్చుకుని విశాలనేత్రుడైన రావణుడు రాఘవునీ వానరయూథాలనూ చూశాడు. ఇక్కడ రావణుని మనసులో మొదట క్రోధం, తరువాత చింత, తరువాత ధైర్యం — మూడు భావాలు క్రమంగా ఉదయించాయి. ‘కపిలీకృతామ్’ (కపిలవర్ణం పొందిన) అనే పదం సుందరమైనది — వానరుల పింగళవర్ణంతో భూమి అంతా పింగళవర్ణమైందని చిత్రం. పూర్వసర్గలో అంగదుడు ప్రాసాదశిఖరాన్ని విరగగొట్టాడు; ఇప్పుడు రావణుడు మరొక ప్రాసాదాన్ని ఎక్కి శత్రువులను చూస్తున్నాడు. ‘వీరిని ఎలా అంతం చేయాలి’ అనే అతని చింత వానరుల సంఖ్యను చూసి అతడు కూడా విస్మితుడయ్యాడని చూపుతుంది. అయినా అతడు శరణాగతిని ఆలోచించడు, యుద్ధోపాయాన్నే ఆలోచిస్తాడు. ఇదే అతని దర్పం, చివరికి అతని నాశనానికి హేతువు. రక్షణ ఏర్పాట్లను రెట్టింపు చేయడం అతని జాగ్రత్తను చూపుతుంది — అతడు శత్రువును తుచ్ఛంగా చూడడు, కాని ధర్మాన్ని స్మరించడు.

రాఘవుడు కూడా సైన్యంతో కలిసి సంతోషంగా లంక వైపు బయలుదేరి, అన్నివైపులా రాక్షసులతో చుట్టబడి రక్షించబడుతున్న లంకను చూశాడు. చిత్రమైన ధ్వజాలతో పతాకలతో కూడిన లంకను చూసి దశరథకుమారుడు బాధపడుతున్న మనసుతో హఠాత్తుగా మనసులో సీతను చేరాడు: ‘ఇక్కడ ఆ లేడికూన కళ్ళు గల జనకుని కుమార్తె నాకోసం శోకంతో తపించిపోతూ, కృశించి, నేలపై పడుకుంటూ బాధపడుతోంది.’ ఇలా బాధపడుతున్న వైదేహిని తలచుకుంటూ ధర్మాత్ముడైన రాముడు శత్రువులను వధించమని వెంటనే వానరులను ఆజ్ఞాపించాడు. క్లేశం లేకుండా కార్యాలు సాధించే రాముడు ఈ మాట అనగానే వానరులు ఒకరితో ఒకరు పోటీపడుతూ, స్పర్ధిస్తూ సింహనాదాలు చేశారు. ‘ముదితో నామ పుప్లువే’ అనే పాఠం ముద్రణలో ఉంది, హిందీ భాష్యంలో దాని అర్థం ‘సంతోషంగా ముందుకు సాగాడు’ అని. రాముని సీతాస్మరణం కరుణరసపు స్పర్శనిస్తుంది — శత్రుపురిని చూసి అతడు మొదట తన ప్రియురాలినే స్మరిస్తాడు, యుద్ధగౌరవాన్ని కాదు. ‘మత్కృతే’ (నాకోసం) అనే పదంతో రాముడు తనను దోషిగా భావిస్తాడు — తన కారణంగానే సీత కష్టం సహిస్తోంది. ‘స్థండిలశాయినీ’ అంటే నేలపై పడుకునేది, సుందరకాండలో హనుమంతుడు చూసినట్లు. ఈ స్మరణ నుంచే రాముని క్రోధమూ దాడి ఆదేశమూ పుడతాయి. ఈ భాగం (6–12) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. రావణుడు శత్రువులను చూసి చింతిస్తాడు, రాముడు శత్రుపురిని చూసి ప్రియురాలిని స్మరిస్తాడు — ఇద్దరు నాయకుల భావభేదాన్ని కవి సూక్ష్మంగా ప్రదర్శించాడు.

‘శిఖరాలతో గానీ పిడికిళ్ళతోనే గానీ ఈ లంకను చెల్లాచెదరు చేస్తాం’ అని వానరయూథపతులందరూ మనసులో నిశ్చయించుకున్నారు. పెద్ద పెద్ద పర్వతశిఖరాలనూ కొండకొమ్ములనూ ఎత్తిపట్టి, విధవిధాలైన చెట్లను పెకలించి వానరయూథపతులు నిలిచారు. రాక్షసేంద్రుడు చూస్తుండగానే ఆ సేనలు విభాగాలవారీగా రాఘవునికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో లంకను ఎక్కాయి. రాగివన్నె ముఖాలు గల, బంగారు కాంతి గల, రాముని కోసం ప్రాణాలు విడిచిపెట్టడానికి సిద్ధపడిన, సాలవృక్షాలతో పర్వతాలతో పోరాడే వారు లంక వైపే సాగారు. ఆ వానరులు చెట్లతో, పర్వతాగ్రాలతో, పిడికిళ్ళతో లెక్కలేనన్ని ప్రాకారాగ్రాలనూ తోరణాలనూ ధ్వంసం చేశారు. స్వచ్ఛమైన నీరు నిండిన కందకాలను వారు ధూళితో, పర్వతాగ్రాలతో, గడ్డితో, కట్టెలతో నింపివేశారు. ఆ తరువాత వేయి యూథాలు గలవారు, కోటి యూథాలు గలవారు, వంద కోటి యూథాలు గలవారు అయిన ఇతర యూథపతులు లంకను ఎక్కారు. బంగారు తోరణాలను నలిపివేస్తూ, కైలాసశిఖరాగ్రాల వంటి గోపురాలను మథిస్తూ, ఎగురుతూ దూకుతూ గర్జిస్తూ మహాగజాల వంటి వానరులు ఆ లంక వైపు పరుగెత్తారు. ‘అతిబలుడైన రాముడు జయిస్తున్నాడు, మహాబలుడైన లక్ష్మణుడు కూడా; రాఘవుని పాలనలో ఉన్న రాజు సుగ్రీవుడు జయిస్తున్నాడు’ అని ఘోషిస్తూ, గర్జిస్తూ కామరూపులైన వానరులు లంక ప్రాకారం వైపు పరుగెత్తారు. ఇక్కడ దాడి క్రమం స్పష్టం — మొదట నిశ్చయం, తరువాత ఆయుధసేకరణ, తరువాత ప్రాకారారోహణం, తరువాత తోరణాల గోపురాల భంజనం, కందకాలను నింపడం, చివరికి జయఘోష. కందకాలను నింపడం దుర్గయుద్ధంలోని ప్రాచీన నీతి — నీటితో నిండిన కందకాన్ని నింపిన తరువాతే ప్రాకారాన్ని చేరగలం. ‘త్యక్తజీవితాః’ (ప్రాణాలు విడిచిపెట్టడానికి సిద్ధపడినవారు) అనే పదం వానరుల రామభక్తిని చూపుతుంది — వారు ప్రాణాలను కూడా గడ్డిపోచల్లా భావిస్తారు. జయఘోష సుందరకాండలో హనుమంతుని ఘోషణను గుర్తుచేస్తుంది; ఇప్పుడు వానరులందరూ అదే ఘోషిస్తున్నారు. ‘తామ్రవక్త్రాః హేమాభాః’ (రాగివన్నె ముఖాలు గలవారు, బంగారు కాంతి గలవారు) అనే వర్ణన వానరుల రంగునూ, ‘మహావారణసంనిభాః’ (మహాగజాల వంటివారు) అనేది వారి దేహాల విశాలతనూ చూపుతాయి. ఈ విధంగా వానరసేన సంపూర్ణశక్తితో లంకాదుర్గంపై దాడి చేస్తుంది. ‘శిఖరాలతో గానీ పిడికిళ్ళతో గానీ’ అనేది వానరుల సంకల్పం — ఆయుధం ఏదైనా సరే, లంకను ధ్వంసం చేయాలని వారి దృఢనిశ్చయం. ‘ప్రేక్షతో రాక్షసేంద్రస్య’ (రాక్షసేంద్రుడు చూస్తుండగా) అనే పదంతో కవి, రావణుడు తన ప్రాసాదం నుంచి ఇదంతా చూస్తూ కూడా ఏమీ చేయలేకపోతున్నాడని చూపుతాడు. ‘భాగశః’ (విభాగాలవారీగా) — రాముడు నిర్దేశించినట్లుగా సేన విభాగాలవారీగా ఎక్కుతుంది; అది అవ్యవస్థితమైన దాడి కాదు. వేయి యూథాలు, కోటి యూథాలు, వంద కోటి యూథాలు అని సంఖ్యలు క్రమంగా పెరగడంతో దాడి అలలుగా వర్ణించబడింది — ఒక సమూహం తరువాత మరొకటి ప్రాకారాన్ని చేరుతుంది. బంగారు తోరణాల, కైలాసం వంటి గోపురాల భంజనం రావణుని వైభవనాశానికి ప్రతీక. ‘మహావారణసంనిభాః’ అనే ఉపమానంతో వానరులు మదపుటేనుగుల్లా అన్నిటినీ నలిపివేస్తున్నట్లు కనిపిస్తారు. ఈ భాగంలో కవి వానరసేన ఉత్సాహపు పరాకాష్ఠను వర్ణిస్తాడు. వారి జయఘోషలో రామలక్ష్మణ సుగ్రీవులు ముగ్గురి పేర్లే ఉన్నాయి, తమ పేర్లు కాదు — ఇది వారి స్వామిభక్తి.

వీరబాహుడు, సుబాహుడు, నలుడు, పనసుడు అనే వానరయూథపతులు ప్రాకారాన్ని ఒత్తిడి చేస్తూ విడిది చేశారు; ఈలోగా వారు స్కంధావారం — సేనాశిబిరం — ఏర్పాటు చేశారు. బలవంతుడైన కుముదుడు విజయోల్లాసంతో ఉన్న పది కోట్ల వానరులతో చుట్టబడి తూర్పుద్వారాన్ని ఆవరించి నిలిచాడు. అతనికి సహాయంగానే ప్రఘసుడనే వానరుడు, మహాబాహువు పనసుడు వానరులతో చుట్టబడి విడిది చేశారు. వీరుడైన శతబలి అనే వానరుడు దక్షిణద్వారాన్ని చేరి ఇరవై కోట్ల మందితో చుట్టబడి దానిని ఆవరించి బలవంతుడై నిలిచాడు. తార తండ్రి, బలవంతుడైన సుషేణుడు పడమటి ద్వారానికి వెళ్ళి కోటికోట్ల మందితో చుట్టబడి నిలిచాడు. రాముడు సుమిత్రాకుమారునితో, వానరేశ్వరుడు సుగ్రీవునితో కలిసి ఉత్తరద్వారాన్ని చేరి ఆవరించి బలవంతుడై నిలిచాడు. గోలాంగూలజాతివాడూ మహాకాయుడూ భయంకరంగా కనిపించేవాడూ అయిన గవాక్షుడు కోటిమందితో చుట్టబడి, మహావీర్యుడై రాముని పక్కన నిలిచాడు. భయంకరకోపం గల భల్లూకాలలో శత్రుసంహారకుడైన ధూమ్రుడు కూడా కోటిమందితో చుట్టబడి, మహావీర్యుడై రాముని పక్కన నిలిచాడు. కవచం ధరించి, గదను చేతబట్టిన మహావీర్యుడు విభీషణుడు సన్నద్ధులైన సచివులతో చుట్టబడి మహాబలుడైన రాముడు ఉన్నచోట నిలిచాడు. గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, శరభుడు, గంధమాదనుడు అన్నివైపులా పరుగెత్తుతూ వానరసేనను కాపాడారు. పూర్వసర్గలో ద్వారాల దగ్గర నీల అంగద హనుమంతులు చెప్పబడ్డారు, ఇక్కడ కుముద శతబలి సుషేణులు — ప్రతి ద్వారం దగ్గర సేనాపతులతో పాటు అనేక ఉపసేనాపతులు ఉన్నారని వ్యాఖ్యానించవచ్చు. ‘తారాపిత’ అంటే సుషేణుడు వాలి భార్య అయిన తారకు తండ్రి. రావణుడు స్వయంగా ఉన్న ఉత్తరద్వారం దగ్గర రాముడు స్వయంగా ఉన్నాడు — పూర్వసర్గ నిర్ణయం ఇక్కడ మళ్ళీ దృఢమైంది. గవాక్ష ధూమ్రులు రాముని రక్షణకు పక్కన నిలిచారు, విభీషణుడు కూడా రాముని సమీపంలో — ఇది వ్యూహానికి కేంద్రరక్ష. గజాదులు పరుగెత్తుతూ సేనలోని అన్ని భాగాలలో సంచరిస్తారు, అవసరమైనచోట సహాయం చేస్తారు. ఈ విధంగా రాముని సేన సువ్యవస్థితంగా ఉందని కవి విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు. మూలంలో 22వ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ఇక్కడ కుముదునికి పది కోట్లు, శతబలికి ఇరవై కోట్లు, సుషేణునికి కోటికోట్లు అనే సంఖ్యలు చెప్పబడ్డాయి — ఈ అతిశయోక్తులు సేన అపారత్వాన్ని చూపుతాయి. ‘ఆవృత్య బలవాంస్తస్థౌ’ (ఆవరించి బలవంతుడై నిలిచాడు) అనే మూడు పదాలు నాలుగుసార్లు పునరావృతమయ్యాయి — ప్రతి ద్వారం దగ్గర సమానమైన దృఢమైన నిరోధం అన్నది కవి శైలి; ఈ పునరుక్తి వాచిక పరంపర లక్షణం కూడా. స్కంధావారం ఏర్పాటు దీర్ఘకాల ముట్టడికి సూచన — వానరులు కేవలం ఒక్కరోజు దాడికి కాదు, దీర్ఘకాల యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు. గోలాంగూలాలు, భల్లూకాలు, వానరులు అనే మూడు జాతులు రాముని సేనలో ఉన్నాయని ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది. ‘సన్నద్ధః గదాపాణిః’ (కవచం ధరించి గదను చేతబట్టినవాడు) అనే విభీషణుని వర్ణన అతడు కేవలం మంత్రి కాదు, యోధుడు కూడా అని చూపుతుంది; రాక్షసులు అతనిని ప్రత్యేకంగా లక్ష్యం చేసుకుంటారు కాబట్టి అతడు తన సచివులతో రాముని సమీపంలో ఉంటాడు. రాముని చుట్టూ ఈ విధంగా మూడంచెల రక్షణ — గవాక్షుడు, ధూమ్రుడు, విభీషణుడు — దానివల్ల సేనానాయకుడు సురక్షితంగా ఉంటాడు.

అప్పుడు కోపంతో నిండిపోయిన రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు సైన్యాలన్నీ వెంటనే బయలుదేరాలని ఆజ్ఞాపించాడు. రావణుని నోట వెలువడిన ఆ మాట విని రాత్రిచరులు హఠాత్తుగా భయంకరమైన ఘోషను చేశారు. ఆ తరువాత రాక్షసుల చుట్టూ చంద్రునిలా తెల్లని ముఖాలు గల భేరులను బంగారు కోణాలతో — బంగారు వాద్యదండాలతో — మోది మేల్కొలిపారు. అతి ఘోరులైన రాక్షసుల నోటిగాలితో నిండిన మహాఘోషం గల లక్షలాది శంఖాలు మోగాయి. శంఖాలు ధరించిన, శుభమైన నల్లని దేహాలు గల ఆ రాత్రిచరులు మెరుపుల మండలాలతో కూడిన, కొంగల బారులతో కూడిన మేఘాల్లా ప్రకాశించారు. రావణుని ప్రేరణతో సంతోషించిన సైన్యాలు అప్పుడు బయటకు దూకాయి, ప్రళయకాలంలో నిండిపోతున్న మహాసముద్రపు వేగాల్లా. అప్పుడు వానరసైన్యం అన్నివైపులా నాదం చేసింది; దానితో చరియలతో, శిఖరాలతో, గుహలతో కూడిన మలయపర్వతం నిండిపోయింది. శంఖదుందుభుల నిర్ఘోషం, వేగశాలుల సింహనాదం భూమినీ అంతరిక్షాన్నీ సముద్రాన్నీ మారుమోగించాయి. ఏనుగుల ఘీంకారాలతో, గుర్రాల సకిలింపులతో, రథచక్రాల నిర్ఘోషాలతో, రాక్షసుల నోటి కేకలతో కలిసి ఆ నాదం పెరిగింది. ఇక్కడ ధ్వనుల వర్ణన యుద్ధారంభపు భయంకర వాతావరణాన్ని రచిస్తుంది — భేరులు, శంఖాలు, దుందుభులు, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, వానరులు, రాక్షసులు — అన్నిటి స్వరాలూ ఒక్కచోట కలిశాయి. నల్లని రాక్షసులను తెల్లని శంఖాలతో కలిపి కొంగల బారులతో కూడిన నల్లని మేఘాలతో, మెరుపుల అలంకారంతో పోల్చడం — ఈ ఉపమానం వర్షఋతువు ఆరంభాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. పౌర్ణమి నాడు సముద్రం ఉప్పొంగినట్లు రాక్షససేన నగరం నుంచి బయటకు దూకుతుంది. ‘మలయః పూరితః’ (మలయపర్వతం నిండిపోయింది) — వానరుల నాదం సముద్రపు ఆవలి తీరాన మలయపర్వతం వరకు వినిపించిందని అతిశయోక్తి. ఈ భాగం (33–40, 44) దాదాపు సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. రావణుని ఆదేశంలో తొందర కనిపిస్తుంది — ‘ద్రుతమ్’ (వెంటనే). ఇంతవరకు రావణుడు దుర్గంలోపలే ఉండి రక్షణ మాత్రమే చేశాడు; ఇప్పుడు దాడి కోసం సేనను బయటకు పంపుతున్నాడు — యుద్ధంలో కొత్త దశ ప్రారంభమవుతోంది. అతని ఆదేశం విని రాక్షసులు కూడా గర్జిస్తారు, ఇంతకుముందు వానరులు గర్జించినట్లే — రెండు పక్షాలలో సమానమైన ఉత్సాహం. భేరుల ‘చంద్రపాండురపుష్కరాః’ (చంద్రునిలా తెల్లని ముఖాలు గలవి) అనే వర్ణన వాటి తెల్లని చర్మపు ముఖాలను సూచిస్తుంది, ‘హేమకోణైః’ అంటే బంగారు వాద్యదండాలు — రాక్షసుల వైభవం యుద్ధవాద్యాలలో కూడా కనిపిస్తుంది. యుద్ధారంభంలో ఇలాంటి వాద్యవర్ణన మహాకావ్యాలలో ప్రసిద్ధం; మహాభారతంలో కూడా కురుక్షేత్రయుద్ధారంభంలో శంఖనాదం వర్ణించబడింది. వానరసేన నాదానికి ప్రత్యుత్తరంగా రాక్షససేన నాదం, మళ్ళీ వానరుల నాదం — ఈ విధంగా ధ్వని ధ్వనితో పోటీపడుతుంది. ఏనుగులూ గుర్రాలూ రథాలూ రాక్షసుల పక్షంలోనే ఉన్నాయి, వానరులకు లేవు; ఇది రెండు సేనల స్వరూపభేదం.

ఇంతలో పూర్వం జరిగిన దేవాసురయుద్ధం వలె రాక్షసులకూ వానరులకూ మధ్య ఘోరసంగ్రామం జరిగింది. ఆ రాక్షసులు మండుతున్న గదలతో, శక్తులతో, శూలాలతో, గొడ్డళ్ళతో తమ పరాక్రమాలను చాటుకుంటూ వానరులందరినీ కొట్టారు. అలాగే మహాకాయులూ వేగశాలులూ అయిన వానరులు చెట్లతో, పర్వతాగ్రాలతో, గోళ్ళతో, పళ్ళతో ఆ రాక్షసులను కొట్టారు. వానరుల మధ్య ‘రాజు సుగ్రీవుడు జయిస్తున్నాడు’ అనే గొప్ప శబ్దం పుట్టింది; రాక్షసులు ‘రాజా, జయం జయం’ అంటూ ఆ తరువాత తమ తమ పేర్లు చాటుకున్నారు. ప్రాకారంపై నిలిచిన మరికొందరు భయంకర రాక్షసులు నేలమీద ఉన్న వానరులను భిందిపాలాలతో, శూలాలతో చీల్చివేశారు. కోపించిన వానరులు కూడా నేలమీద ఉండి ఆకాశంలోకి ఎగిరి, ప్రాకారంపై ఉన్న రాక్షసులను తమ బాహువులతో కిందికి పడగొట్టారు. రాక్షసులకూ వానరులకూ మధ్య జరిగిన ఆ తుములమైన పోరు మాంసరక్తాల బురదగా మారి, అద్భుతంగా ఉపమించదగినదైంది. ఇక్కడ యుద్ధంలోని రెండు పక్షాలు సమానంగా వర్ణించబడ్డాయి — రాక్షసులు శస్త్రాలతో, వానరులు ప్రకృతి ఇచ్చిన ఆయుధాలతో. ప్రతి పక్షమూ తన నాయకుని జయఘోష చేస్తుంది — ఇది ప్రాచీన యుద్ధపరంపర. ‘స్వస్వనామకథామ్’ — శత్రువులు తమ పరాక్రమాన్ని తెలుసుకోవాలని రాక్షసులు తమ పేర్లను చాటుకుంటారు. ప్రాకారంపై ఉన్న రాక్షసులకూ నేలమీద ఉన్న వానరులకూ మధ్య యుద్ధం దుర్గయుద్ధ స్వరూపాన్ని చూపుతుంది — ఎత్తున ఉన్నవారు కింద ఉన్నవారిని కొడతారు, కింద ఉన్నవారు ఎగిరి ఎత్తున ఉన్నవారిని పడగొడతారు. ‘దేవాసురే యథా’ (దేవాసురయుద్ధం వలె) అనే ఉపమానం యుద్ధపు మహత్త్వాన్నీ, ధర్మాధర్మాల సంఘర్షణ అనే స్వభావాన్నీ సూచిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో ద్వంద్వయుద్ధాలు వర్ణించబడతాయి. ఈ సర్గ చివర యుద్ధం సామాన్యరూపంలో వర్ణించబడింది — సైన్యాల సమ్మర్దం; తరువాతి సర్గలో ప్రముఖవీరుల పరస్పర ద్వంద్వయుద్ధాలు ప్రత్యేకంగా వర్ణించబడతాయి. పూర్వసర్గలో రాముడు ఉత్పాతఫలంగా చెప్పిన ‘మాంసశోణితకర్దమః’ (మాంసరక్తాల బురద) ఇప్పుడు నిజమైంది. రాక్షసులు ‘స్వవిక్రమాన్ కథయంతః’ (తమ పరాక్రమాలను చాటుకుంటూ) — ఆత్మశ్లాఘ; వానరులు మాత్రం స్వామి జయఘోష — ఇది కూడా రెండు పక్షాల స్వభావభేదం. యుద్ధపు భీషణత ‘తుములః’, ‘అద్భుతోపమః’ అనే విశేషణాలతో ముగుస్తుంది; దానివల్ల పాఠకుడు తరువాతి వర్ణన కోసం ఎదురుచూస్తాడు. వానరులు నేలమీద ఉండి కూడా ఆకాశంలోకి ఎగిరి పోరాడతారు — ఇది వారి విశేషశక్తి.

பின்னர் அந்த ராக்ஷசர்கள் ராவணனின் மாளிகைக்குச் சென்று, ‘ராமன் வானரர்களோடு நகரை முற்றுகையிட்டுவிட்டான்’ என்று தெரிவித்தனர். நகரம் முற்றுகையிடப்பட்டதைக் கேட்டுச் சினம் பொங்கிய இரவில் உலவும் ராவணன், நகரின் காவல் ஏற்பாட்டை இருமடங்காக்கிவிட்டுத் தன் மாளிகையில் ஏறினான். அப்போது போரை விரும்பும் எண்ணற்ற வானரக் கூட்டங்களால் எல்லாப் பக்கமும் சூழப்பட்ட, மலைகளோடும் காடுகளோடும் சோலைகளோடும் கூடிய இலங்கையை அவன் கண்டான். வானரர்கள் அனைவராலும் பழுப்பு நிறமாக்கப்பட்ட பூமியைக் கண்டு, ‘இவர்களை எப்படி அழிப்பது?’ என்று அவன் கவலையில் ஆழ்ந்தான். நீண்ட நேரம் சிந்தித்த பின் மனவுறுதியைப் பற்றிக்கொண்டு, அகன்ற கண்ணுடைய ராவணன் ராகவனையும் வானரக் கூட்டங்களையும் நோக்கினான். இங்கே ராவணனின் மனத்தில் முதலில் சினம், பிறகு கவலை, அதன்பின் மனவுறுதி — மூன்று உணர்வுகள் வரிசையாக எழுகின்றன. ‘கபிலீக்ருதாம்’ (பழுப்பு நிறமாக்கப்பட்ட) என்ற சொல் அழகானது — வானரர்களின் பழுப்பு நிறத்தால் பூமி முழுவதும் பழுப்பாகிவிட்டது என்ற சித்திரம். முந்தைய சர்க்கத்தில் அங்கதனால் மாளிகை உச்சி உடைக்கப்பட்டது; இப்போது ராவணன் வேறொரு மாளிகையில் ஏறிப் பகைவர்களைப் பார்க்கிறான். ‘இவர்களை எப்படி அழிப்பது’ என்ற அவனுடைய கவலை, வானரர்களின் எண்ணிக்கையைக் கண்டு அவனும் வியப்படைந்தான் என்பதைக் காட்டுகிறது. ஆனாலும் அவன் சரண் அடைவதை எண்ணவில்லை; போரின் உபாயத்தையே எண்ணுகிறான். இதுவே அவனுடைய செருக்கு; இறுதியில் அதுவே அவனுடைய அழிவுக்குக் காரணம். காவல் ஏற்பாட்டை இருமடங்காக்கியது அவனுடைய எச்சரிக்கையைக் காட்டுகிறது — அவன் பகைவனை அற்பமாக்கவில்லை; ஆனால் தர்மத்தை நினைப்பதில்லை.

ராகவனும் படையோடு மகிழ்ச்சியுற்றவன் போல இலங்கையை நோக்கி முன்னேறி, எல்லாப் பக்கமும் ராக்ஷசர்களால் சூழப்பட்டுக் காக்கப்பட்ட இலங்கையைக் கண்டான். வண்ணமயமான கொடிகளும் பதாகைகளும் உடைய இலங்கையைக் கண்டு, தசரதனின் மகன் வருந்தும் உள்ளத்தோடு திடீரென மனத்தால் சீதையை அடைந்தான்: ‘இங்கே மான்குட்டி போன்ற கண்களுடைய அந்த ஜனகனின் மகள் என் பொருட்டுச் சோகத்தால் வெந்து, மெலிந்து, வெறுந்தரையில் படுத்துத் துன்புறுத்தப்படுகிறாள்.’ இவ்வாறு துன்புறுத்தப்படும் வைதேகியை நினைத்தபடி தர்மாத்மாவான ராமன் பகைவர்களைக் கொல்லும்படி வானரர்களுக்கு விரைந்து ஆணையிட்டான். எளிதில் செயல் முடிக்கும் ராமன் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னதும் வானரர்கள் ஒருவரோடொருவர் போட்டியிட்டு முண்டியடித்தபடி சிங்க முழக்கங்களை எழுப்பினர். அச்சுப் பதிப்பில் ‘முதிதோ நாம புப்லுவே’ என்பது பாடம்; இந்தி உரையில் அதன் பொருள் ‘மகிழ்ச்சியோடு முன்னேறினான்’ என்பது. ராமன் சீதையை நினைவுகூர்வது அவலச்சுவையின் தொடுகையைத் தருகிறது — பகைவனின் நகரைக் கண்டு அவன் முதலில் தன் அன்புக்குரியவளையே நினைக்கிறான், போரின் பெருமையை அல்ல. ‘மத்க்ருதே’ (என் பொருட்டு) என்ற சொல்லால் ராமன் தன்னையே குற்றவாளியாகக் கருதுகிறான் — சீதை தன்னால்தான் துன்பம் பொறுக்கிறாள் என்று. ‘ஸ்தண்டிலஶாயினீ’ — சுந்தர காண்டத்தில் அனுமன் கண்டது போல, வெறுந்தரையில் படுப்பவள். இந்த நினைவிலிருந்தே ராமனின் சினமும் தாக்குதலுக்கான ஆணையும் எழுகின்றன. இந்தப் பகுதி (6–12) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. ராவணன் பகைவர்களைக் கண்டு கவலைப்படுகிறான்; ராமனோ பகைவனின் நகரைக் கண்டு அன்புக்குரியவளை நினைக்கிறான் — இரு தலைவர்களின் உணர்வு வேறுபாட்டைக் கவி நுட்பமாகக் காட்டுகிறார்.

‘மலைச்சிகரங்களாலோ முஷ்டிகளாலோ இந்த இலங்கையைச் சிதறடிப்போம்’ என்று வானரப் படைத்தலைவர்கள் அனைவரும் மனத்தில் உறுதி பூண்டனர். பெரிய மலைச்சிகரங்களையும் முகடுகளையும் தூக்கியும், பலவகை மரங்களைப் பிடுங்கியும் வானரப் படைத்தலைவர்கள் நின்றனர். ராக்ஷசேந்திரன் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே அந்தப் படைப்பிரிவுகள் பகுதி பகுதியாக, ராகவனுக்கு இனியது செய்யும் விருப்பத்தோடு இலங்கையின்மேல் ஏறின. செம்பு நிற முகங்களும் பொன்னொளியும் உடையவர்களும், ராமனுக்காக உயிரைத் துறந்தவர்களும், சால மரங்களாலும் மலைகளாலும் போரிடுபவர்களுமான அவர்கள் இலங்கையையே நோக்கிப் பாய்ந்தனர். அந்த வானரர்கள் மரங்களாலும் மலையுச்சிகளாலும் முஷ்டிகளாலும் எண்ணற்ற மதில் உச்சிகளையும் தோரணங்களையும் நொறுக்கினர். தெளிந்த நீர் நிறைந்த அகழிகளை அவர்கள் மண்ணாலும் மலையுச்சிகளாலும் புல்லாலும் கட்டைகளாலும் நிரப்பினர். பின்னர் ஆயிரம் பேர் கொண்ட கூட்டங்களின் தலைவர்களும், கோடிப் பேர் கொண்ட கூட்டங்களின் தலைவர்களும், நூறு கோடிக் கூட்டங்களின் தலைவர்களும் இலங்கையின்மேல் ஏறினர். பொன் தோரணங்களை நசுக்கியும், கைலாச சிகரங்கள் போன்ற கோபுரங்களை நொறுக்கியும், தாவியும் பாய்ந்தும் முழங்கியும், பெரும் யானைகள் போன்ற வானரர்கள் அந்த இலங்கையை நோக்கி ஓடினர். ‘பெருவலிமையுடைய ராமன் வெல்கிறான், பெருவலிமையுடைய லக்ஷ்மணனும்; ராகவனால் காக்கப்படும் அரசன் சுக்ரீவன் வெல்கிறான்’ என்று முழங்கியபடி, கர்ஜித்தபடி, விரும்பிய உருவம் எடுக்கவல்ல வானரர்கள் இலங்கையின் மதிலை நோக்கிப் பாய்ந்தனர். இங்கே தாக்குதலின் வரிசை தெளிவாக உள்ளது — முதலில் உறுதி, பிறகு ஆயுதங்களைச் சேகரித்தல், பிறகு மதிலில் ஏறுதல், பிறகு தோரணங்களையும் கோபுரங்களையும் உடைத்தல், அகழியை நிரப்புதல், இறுதியில் வெற்றி முழக்கம். அகழியை நிரப்புவது கோட்டைப் போரின் பழைய உத்தி — நீர் நிறைந்த அகழியை நிரப்பிய பின்பே மதிலை அடைய முடியும். ‘த்யக்தஜீவிதா:’ (உயிரைத் துறந்தவர்கள்) என்ற சொல் வானரர்களின் ராம பக்தியைக் காட்டுகிறது — அவர்கள் உயிரையும் புல்லாக மதிக்கிறார்கள். வெற்றி முழக்கம் சுந்தர காண்டத்தில் அனுமனின் அறிவிப்பை நினைவூட்டுகிறது; இப்போது வானரர்கள் அனைவரும் அதையே முழங்குகிறார்கள். ‘செம்பு நிற முகங்கள், பொன்னொளி’ என்பது வானரர்களின் நிறத்தையும், ‘பெரும் யானைகள் போன்றவர்கள்’ என்பது அவர்களுடைய உடலின் பருமையையும் காட்டுகின்றன. இவ்வாறு வானரப் படை முழு வலிமையோடு இலங்கைக் கோட்டையைத் தாக்குகிறது. வானரர்களின் உறுதி ‘மலைச்சிகரங்களாலோ முஷ்டிகளாலோ’ — ஆயுதம் எதுவாயினும் இலங்கை அழிக்கப்பட வேண்டும் என்பது அவர்களுடைய திடமான முடிவு. ‘ராக்ஷசேந்திரன் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே’ என்ற சொல்லால், ராவணன் தன் மாளிகையிலிருந்து இவை அனைத்தையும் பார்த்தும் எதுவும் செய்ய முடியவில்லை என்று கவி காட்டுகிறார். ‘பாகஶ:’ (பகுதி பகுதியாக) — ராமன் குறிப்பிட்டபடி படை பிரிவு பிரிவாக ஏறுகிறது; ஒழுங்கற்ற தாக்குதல் அல்ல. ஆயிரம், கோடி, நூறு கோடி என்று எண்கள் படிப்படியாக வளர்வதால் தாக்குதலின் அலைகள் போல வருணிக்கப்படுகின்றன — ஒரு கூட்டத்துக்குப் பின் மற்றொரு கூட்டம் மதிலை அடைகிறது. பொன் தோரணங்களும் கைலாசம் போன்ற கோபுரங்களும் உடைக்கப்படுவது ராவணனின் செல்வச் சிறப்பின் அழிவின் குறியீடு. ‘பெரும் யானைகள் போன்றவர்கள்’ என்ற உவமையால் வானரர்கள் மதங்கொண்ட யானைகள் போல எல்லாவற்றையும் நசுக்குவதாகத் தோன்றுகிறார்கள். இந்தப் பகுதியில் கவி வானரப் படையின் ஊக்கத்தின் உச்சத்தை வருணிக்கிறார். அவர்களுடைய வெற்றி முழக்கத்தில் ராமன், லக்ஷ்மணன், சுக்ரீவன் என்ற மூவரின் பெயர்களே சொல்லப்படுகின்றன, தம் பெயர்கள் அல்ல — இது அவர்களுடைய தலைவன்மீதான பக்தி.

வீரபாகு, சுபாகு, நளன், பனஸன் ஆகிய வானரப் படைத்தலைவர்கள் மதிலை நெருக்கி நிலைகொண்டனர்; இதற்கிடையில் அவர்கள் படைப் பாசறையை அமைத்தனர். வெற்றிக் களிப்புடைய பத்துக் கோடி வானரர்கள் சூழ, வலிமையுடைய குமுதன் கிழக்கு வாயிலைச் சூழ்ந்து நின்றான். அவனுக்கே உதவியாக வானரன் பிரகஸனும் நீண்ட கைகளுடைய பனஸனும் வானரர்கள் சூழ நிலைகொண்டனர். வீரனான வானரன் சதவலி தெற்கு வாயிலை அடைந்து, இருபது கோடிப் பேர் சூழ, அதைச் சூழ்ந்து வலிமையோடு நின்றான். தாரையின் தந்தையான வலிமைமிக்க சுஷேணன் மேற்கு வாயிலுக்குச் சென்று கோடிக்கணக்கான கோடிப் பேர் சூழ நின்றான். ராமன் சுமித்திரையின் மைந்தனோடும், வானர அரசன் சுக்ரீவனோடும் வடக்கு வாயிலை அடைந்து அதைச் சூழ்ந்து வலிமையோடு நின்றான். கோலாங்கூலனும் பேருடலனும் அஞ்சத்தக்க தோற்றமுடையவனும் பெருவீரனுமான கவாக்ஷன் ஒரு கோடிப் பேர் சூழ ராமனின் பக்கத்தில் நின்றான். கொடிய சினமுடைய கரடிகளில் பகைவரை அழிப்பவனும் பெருவீரனுமான தூம்ரனும் ஒரு கோடிப் பேர் சூழ ராமனின் பக்கத்தில் நின்றான். போர்க்கோலம் பூண்டு, கதையைக் கையில் ஏந்திய பெருவீரனான விபீஷணன், கவனமுடைய அமைச்சர்கள் சூழ, பெருவலிமையுடைய ராமன் இருந்த இடத்தில் நின்றான். கஜன், கவாக்ஷன், கவயன், சரபன், கந்தமாதனன் ஆகியோர் எல்லாப் பக்கமும் சுற்றி ஓடியபடி வானரப் படையைக் காத்தனர். முந்தைய சர்க்கத்தில் வாயில்களில் நீலன், அங்கதன், அனுமன் ஆகியோர் சொல்லப்பட்டனர்; இங்கே குமுதன், சதவலி, சுஷேணன் — ஒவ்வொரு வாயிலிலும் படைத்தலைவர்களுக்குக் கீழ்ப் பல துணைப் படைத்தலைவர்கள் இருந்தனர் என்று விளக்கிக்கொள்ள வேண்டும். ‘தாராபிதா’ (தாரையின் தந்தை) — சுஷேணன் வாலியின் மனைவி தாரையின் தந்தை. ராமன் தானே வடக்கு வாயிலில், ராவணன் தானே நிற்கும் இடத்தில் — முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவு இங்கே மீண்டும் உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது. கவாக்ஷனும் தூம்ரனும் ராமனைக் காக்க அவன் பக்கத்தில் நிற்கிறார்கள்; விபீஷணனும் ராமனின் அருகில் — இது அணிவகுப்பின் மையக் காவல். கஜன் முதலானோர் சுற்றி ஓடியபடி படையின் எல்லாப் பகுதிகளிலும் இயங்குகிறார்கள்; தேவையான இடத்தில் உதவுகிறார்கள். இவ்வாறு ராமனின் படை நன்கு ஒழுங்கமைந்துள்ளது என்று கவி விரிவாக வருணிக்கிறார். மூலத்தில் இருபத்திரண்டாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது. இங்கே குமுதனுக்குப் பத்துக் கோடி, சதவலிக்கு இருபது கோடி, சுஷேணனுக்குக் கோடிக்கணக்கான கோடி என்று எண்கள் சொல்லப்படுகின்றன — இந்த உயர்வுநவிற்சிகள் படையின் எல்லையின்மையைக் காட்டுகின்றன. ‘ஆவ்ருத்ய பலவாம்ஸ்தஸ்தௌ’ (சூழ்ந்து வலிமையோடு நின்றான்) என்ற மூன்று சொற்கள் நான்குமுறை மீண்டும் வருகின்றன — ஒவ்வொரு வாயிலிலும் சமமான உறுதியான தடை என்பது கவியின் நடை; இந்த மீள்கூறல் வாய்மொழி மரபின் அடையாளமும் ஆகும். பாசறை அமைத்தது நீண்ட முற்றுகையின் அறிகுறி — வானரர்கள் ஒருநாள் தாக்குதலுக்காக மட்டுமல்ல, நீண்டகாலப் போருக்கும் ஆயத்தமாக இருக்கிறார்கள். கோலாங்கூலங்கள், கரடிகள், வானரர்கள் என்ற மூவகை இனத்தவர் ராமனின் படையில் இருப்பது இங்கே தெளிவாகிறது. ‘போர்க்கோலம் பூண்டு, கதையைக் கையில் ஏந்திய’ என்ற விபீஷணனின் வருணனை அவன் அமைச்சன் மட்டுமல்ல, போர்வீரனும் என்பதைக் காட்டுகிறது; ராக்ஷசர்கள் அவனைச் சிறப்பாகக் குறிவைப்பார்கள் என்பதால் அவன் தன் அமைச்சர்களோடு ராமனின் அருகில் நிற்கிறான். இவ்வாறு ராமனைச் சுற்றி மூன்றடுக்குக் காவல் — கவாக்ஷன், தூம்ரன், விபீஷணன் — இதனால் படைத்தலைவன் பாதுகாப்பாக இருக்கிறான்.

பின்னர் சினம் சூழ்ந்த உள்ளமுடைய ராக்ஷசேசுவரன் ராவணன் எல்லாப் படைகளும் விரைந்து புறப்படும்படி ஆணையிட்டான். ராவணனின் வாயிலிருந்து வந்த அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு இரவில் உலவுவோர் திடீரென அச்சமூட்டும் பேரொலியை எழுப்பினர். பின்னர் ராக்ஷசர்களின் எல்லாப் பக்கங்களிலும், சந்திரனைப் போல வெண்மையான முகங்களுடைய முரசுகள் பொன் கோல்களால் அடிக்கப்பட்டு முழங்கச் செய்யப்பட்டன. மிகக் கொடிய ராக்ஷசர்களின் வாய்க்காற்றால் நிரப்பப்பட்ட பேரொலியுடைய நூறாயிரக்கணக்கான சங்குகள் முழங்கின. அழகிய கருநிற உடலுடைய, சங்குகளை ஏந்திய அந்த இரவில் உலவுவோர், மின்னல் வளையங்களை அணிந்து கொக்குக் கூட்டங்களோடு கூடிய மேகங்கள் போலத் திகழ்ந்தனர். ராவணனால் தூண்டப்பட்ட படைகள் மகிழ்ச்சியோடு அப்போது வெளியே பாய்ந்தன — ஊழிக்காலத்தில் பொங்கி நிரம்பும் பெருங்கடலின் வேகங்கள் போல. பின்னர் வானரப் படையால் எல்லாப் பக்கமும் எழுப்பப்பட்ட முழக்கம், சரிவுகளோடும் சமவெளிகளோடும் குகைகளோடும் கூடிய மலய மலையை நிரப்பியது. சங்கு, துந்துபி ஆகியவற்றின் முழக்கமும் வேகமுடையோரின் சிங்க முழக்கமும் பூமியையும் வானையும் கடலையும் எதிரொலிக்கச் செய்தன. யானைகளின் பிளிறல்களோடும், குதிரைகளின் கனைப்புகளோடும், தேர்ச் சக்கரங்களின் முழக்கங்களோடும், ராக்ஷசர்களின் வாய் ஒலிகளோடும் சேர்ந்து அந்த முழக்கம் பெருகியது. இங்கே ஒலிகளின் வருணனை போரின் தொடக்கத்தின் அச்சமூட்டும் சூழலை உருவாக்குகிறது — முரசுகள், சங்குகள், துந்துபிகள், யானைகள், குதிரைகள், தேர்கள், வானரர்கள், ராக்ஷசர்கள் ஆகியோரின் குரல்கள் அனைத்தும் ஒன்றாகக் கலந்தன. கருநிற ராக்ஷசர்களை வெண்சங்குகளோடு சேர்த்துக் கொக்குக் கூட்டங்களோடு கூடிய கருமேகங்களோடும், மின்னல் அணிகலன்களோடும் ஒப்பிடுவது — இந்த உவமை மழைக்காலத்தின் தொடக்கத்தை நினைவூட்டுகிறது. முழுநிலவில் கடல் பொங்குவது போல ராக்ஷசப் படை நகரிலிருந்து வெளியே பாய்கிறது. ‘மலயம் நிரம்பியது’ — வானரர்களின் முழக்கம் கடலின் மறுகரையில் உள்ள மலய மலை வரை கேட்டது என்ற உயர்வுநவிற்சி. இந்தப் பகுதி (33–40, 44) பெரும்பாலும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. ராவணனின் ஆணையில் விரைவு தெரிகிறது — ‘விரைந்து’. இதுவரை ராவணன் கோட்டைக்குள் இருந்து காப்பதை மட்டுமே செய்தான்; இப்போது தாக்குதலுக்காகப் படையை வெளியே அனுப்புகிறான் — போரின் புதிய கட்டம் தொடங்குகிறது. அவனுடைய ஆணையைக் கேட்டு, முன்பு வானரர்கள் முழங்கியது போல, ராக்ஷசர்களும் முழங்குகிறார்கள் — இரு தரப்பிலும் சம ஊக்கம். முரசுகளின் ‘சந்த்ரபாண்டுரபுஷ்கரா:’ என்ற வருணனை அவற்றின் வெண்தோல் முகங்களைச் சுட்டுகிறது; ‘ஹேமகோணை:’ என்பது பொன்னாலான அடிக்கும் கோல்கள் — ராக்ஷசர்களின் செல்வச் சிறப்பு போர் வாத்தியங்களிலும் தெரிகிறது. போரின் தொடக்கத்தில் இத்தகைய வாத்திய வருணனை பெருங்காவியங்களில் புகழ்பெற்றது; மகாபாரதத்திலும் குருக்ஷேத்திரப் போரின் தொடக்கத்தில் சங்கொலி வருணிக்கப்படுகிறது. வானரப் படையின் முழக்கத்துக்கு மறுமொழியாக ராக்ஷசப் படையின் முழக்கம், மீண்டும் வானரர்களின் முழக்கம் — இவ்வாறு ஒலி ஒலியோடு போட்டியிடுகிறது. யானைகளும் குதிரைகளும் தேர்களும் ராக்ஷசர் தரப்பில் மட்டுமே உள்ளன, வானரர்களிடம் இல்லை; இது இரு படைகளின் இயல்பு வேறுபாடு.

இதற்கிடையில், முன்பு நிகழ்ந்த தேவாசுரப் போர் போல, ராக்ஷசர்களுக்கும் வானரர்களுக்கும் இடையே கொடிய போர் மூண்டது. அந்த ராக்ஷசர்கள் கொழுந்துவிட்டெரியும் கதைகளாலும், சக்திகளாலும், சூலங்களாலும், கோடரிகளாலும் தம் வீரச்செயல்களைச் சொல்லிக்கொண்டே வானரர்கள் அனைவரையும் தாக்கினர். அவ்வாறே பேருடலும் வேகமும் உடைய வானரர்கள் மரங்களாலும் மலையுச்சிகளாலும் நகங்களாலும் பற்களாலும் அந்த ராக்ஷசர்களைத் தாக்கினர். வானரர்களிடையே ‘அரசன் சுக்ரீவன் வெல்கிறான்’ என்ற பேரொலி எழுந்தது; ராக்ஷசர்களும் ‘அரசே, வெல்க, வெல்க’ என்று சொல்லிவிட்டு, பிறகு ஒவ்வொருவரும் தம் தம் பெயரைச் சொல்லிக்கொண்டனர். மதிலில் நின்ற வேறு சில கொடிய ராக்ஷசர்கள் தரையில் இருந்த வானரர்களைப் பிண்டிபாலங்களாலும் சூலங்களாலும் கிழித்தனர். சினங்கொண்ட வானரர்களும் தரையில் இருந்தபடியே வானில் தாவி, மதிலில் நின்ற ராக்ஷசர்களைத் தம் கைகளால் கீழே வீழ்த்தினர். ராக்ஷசர்களுக்கும் வானரர்களுக்கும் இடையிலான அந்த ஆரவாரமான, ஊனும் இரத்தமும் கலந்த சேறான மோதல் வியப்புக்குரிய உவமையுடையதாயிற்று. இங்கே போரின் இரு தரப்புகளும் சமமாக வருணிக்கப்படுகின்றன — ராக்ஷசர்கள் படைக்கலங்களால், வானரர்கள் இயற்கை தந்த ஆயுதங்களால். ஒவ்வொரு தரப்பும் தன் தலைவனின் வெற்றியை முழங்குகிறது — இது பழைய போர் மரபு. ‘ஸ்வஸ்வநாமகதாம்’ — ராக்ஷசர்கள் தம் பெயர்களை முழங்குகிறார்கள்; பகைவர்கள் தம் பராக்கிரமத்தை அறியட்டும் என்று. மதிலில் நிற்கும் ராக்ஷசர்களுக்கும் தரையில் நிற்கும் வானரர்களுக்கும் இடையிலான போர் கோட்டைப் போரின் இயல்பைக் காட்டுகிறது — மேலே இருப்பவர்கள் கீழே இருப்பவர்களை அடிக்கிறார்கள்; கீழே இருப்பவர்கள் தாவி மேலே இருப்பவர்களை வீழ்த்துகிறார்கள். ‘தேவாசுரப் போர் போல’ என்ற உவமை போரின் பெருமையையும் அது தர்ம அதர்மங்களுக்கிடையிலான மோதல் என்பதையும் சுட்டுகிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் நேருக்கு நேர் போர்கள் வருணிக்கப்படும். இந்தச் சர்க்கத்தின் இறுதியில் போர் பொதுவாக வருணிக்கப்படுகிறது — இரு படைகளின் நெருக்கடி; அடுத்த சர்க்கத்தில் முதன்மை வீரர்களின் நேருக்கு நேர் போர்கள் சிறப்பாக வருணிக்கப்படும். ‘ஊனும் இரத்தமும் கலந்த சேறு’ — முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் சொன்ன தீக்குறிகளின் விளைவு இப்போது உண்மையாயிற்று. ராக்ஷசர்கள் ‘தம் வீரச்செயல்களைச் சொல்லிக்கொண்டே’ தற்புகழ்ச்சி செய்கிறார்கள்; வானரர்களோ தம் தலைவனின் வெற்றியை முழங்குகிறார்கள் — இதுவும் இரு தரப்பின் இயல்பு வேறுபாடு. போரின் கொடுமை ‘ஆரவாரமானது’, ‘வியப்புக்குரிய உவமையுடையது’ என்ற அடைமொழிகளோடு நிறைவடைகிறது; அதனால் வாசகர் அடுத்த வருணனைக்காகக் காத்திருக்கிறார். வானரர்கள் தரையில் நின்றாலும் வானில் தாவிப் போரிடுகிறார்கள் — இது அவர்களுடைய தனி ஆற்றல்.

ಆಮೇಲೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾವಣನ ಅರಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ‘ರಾಮನು ವಾನರರೊಡನೆ ಸೇರಿ ನಗರಿಯನ್ನು ಮುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ನಿವೇದಿಸಿದರು. ನಗರಿ ಮುತ್ತಿಗೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೇಳಿ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ನಿಶಾಚರ ರಾವಣನು ನಗರದ ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನೇರಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವ ಅಸಂಖ್ಯ ವಾನರಗಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಪರ್ವತ-ವನ-ಕಾನನಗಳ ಸಹಿತವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಂದ ಕಪಿಲವರ್ಣವಾದ, ಅಂದರೆ ಪಿಂಗಳ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಂಡು ‘ಇವರನ್ನು ಹೇಗೆ ನಾಶಮಾಡುವುದು?’ ಎಂದು ಅವನು ಚಿಂತಾಮಗ್ನನಾದನು. ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಚಿಂತಿಸಿ, ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಳೆದು, ವಿಶಾಲನೇತ್ರನಾದ ರಾವಣನು ರಾಘವನನ್ನೂ ವಾನರಯೂಥಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಕ್ರೋಧ, ಆಮೇಲೆ ಚಿಂತೆ, ಆಮೇಲೆ ಧೈರ್ಯ — ಮೂರು ಭಾವಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉದಯಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಕಪಿಲೀಕೃತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಸುಂದರವಾದದ್ದು — ವಾನರರ ಪಿಂಗಳ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯೇ ಪಿಂಗಳವಾಯಿತು ಎಂಬ ಚಿತ್ರ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರವನ್ನು ಮುರಿದಿದ್ದನು; ಈಗ ರಾವಣನು ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನೇರಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಇವರನ್ನು ಹೇಗೆ ನಾಶಮಾಡುವುದು’ ಎಂಬ ಅವನ ಚಿಂತೆ, ವಾನರರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವನೂ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಯುದ್ಧದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ದರ್ಪ, ಇದೇ ಕೊನೆಗೆ ಅವನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸಿದುದು ಅವನ ಎಚ್ಚರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ರಾಘವನೂ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಸಂತೋಷದಿಂದೆಂಬಂತೆ ಲಂಕೆಯತ್ತ ಮುನ್ನಡೆದು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ಷಿತವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಬಗೆಬಗೆಯ ಧ್ವಜಗಳಿಂದಲೂ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು ದಾಶರಥಿಯು ನೋಯುತ್ತಿದ್ದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೆನೆದನು — ‘ಇಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ನನಗಾಗಿ ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದು, ಕೃಶಳಾಗಿ, ಬರಿನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುತ್ತ ಪೀಡಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ.’ ಹೀಗೆ ಪೀಡಿತಳಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಶತ್ರುಗಳ ವಧೆಗಾಗಿ ಕೂಡಲೇ ವಾನರರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ವಾನರರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಮೀರಿಸಲು ಪೈಪೋಟಿ ನಡೆಸುತ್ತ ಸಿಂಹನಾದಗಳಿಂದ ಮೊಳಗಿದರು. ‘ಮುದಿತೋ ನಾಮ ಪುಪ್ಲುವೇ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿರುವ ಪಾಠ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಅದರ ಅರ್ಥ ‘ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು’ ಎಂದು. ರಾಮನ ಸೀತಾಸ್ಮರಣೆ ಕರುಣರಸದ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ — ಶತ್ರುವಿನ ನಗರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನೇ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಯುದ್ಧದ ಗೌರವವನ್ನಲ್ಲ. ‘ಮತ್ಕೃತೇ’ (ನನಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ದೋಷಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆ ತನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ‘ಸ್ಥಂಡಿಲಶಾಯಿನೀ’ ಎಂದರೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವವಳು, ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅವಳನ್ನು ಕಂಡಂತೆ. ಈ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದಲೇ ರಾಮನ ಕ್ರೋಧವೂ ಆಕ್ರಮಣದ ಆದೇಶವೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಈ ಭಾಗ (6–12) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ರಾವಣನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನಾದರೋ ಶತ್ರುವಿನ ನಗರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರು ನಾಯಕರ ಭಾವಭೇದವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ್ದಾನೆ.

‘ಶಿಖರಗಳಿಂದಾಗಲಿ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಾಗಲಿ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿ ಮಾಡುವೆವು’ ಎಂದು ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು. ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಶೃಂಗಗಳನ್ನೂ ಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ನಿಂತರು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಆ ಸೇನಾಪಡೆಗಳು ವಿಭಾಗಶಃ ರಾಘವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಏರಿದವು. ತಾಮ್ರದಂತಹ ಕೆಂಪು ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಸಿದ್ಧರಾದ, ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದಲೂ ಹೋರಾಡುವ ಅವರು ಲಂಕೆಯತ್ತಲೇ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದರು. ಆ ವಾನರರು ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಪರ್ವತಾಗ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಅಸಂಖ್ಯ ಪ್ರಾಕಾರಾಗ್ರಗಳನ್ನೂ ತೋರಣಗಳನ್ನೂ ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದರು. ತಿಳಿನೀರಿನ ಜಲಾಶಯಗಳಂತಿದ್ದ ಕಂದಕಗಳನ್ನು ಅವರು ಧೂಳಿನಿಂದ, ಪರ್ವತಾಗ್ರಗಳಿಂದ, ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ, ಕಟ್ಟಿಗೆಯಿಂದ ತುಂಬಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಸಾವಿರ ಯೂಥಗಳ, ಕೋಟಿ ಯೂಥಗಳ, ನೂರು ಕೋಟಿ ಯೂಥಗಳ ಒಡೆಯರಾದ ಇತರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಏರಿದರು. ಚಿನ್ನದ ತೋರಣಗಳನ್ನು ಜಜ್ಜುತ್ತ, ಕೈಲಾಸಶಿಖರದ ತುದಿಗಳಂತಿದ್ದ ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತ, ನೆಗೆಯುತ್ತ, ಹಾರುತ್ತ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ, ಮಹಾಗಜಗಳಂತಿದ್ದ ವಾನರರು ಆ ಲಂಕೆಯತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು. ‘ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ; ರಾಘವನಿಂದ ಪಾಲಿತನಾದ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ, ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಲಂಕೆಯ ಪ್ರಾಕಾರದತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಣದ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ನಿಶ್ಚಯ, ಆಮೇಲೆ ಆಯುಧಸಂಗ್ರಹ, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಾಕಾರಾರೋಹಣ, ಆಮೇಲೆ ತೋರಣ-ಗೋಪುರಗಳ ಭಂಜನ, ಕಂದಕಗಳನ್ನು ತುಂಬುವುದು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜಯಘೋಷ. ಕಂದಕಗಳನ್ನು ತುಂಬುವುದು ದುರ್ಗಯುದ್ಧದ ಪ್ರಾಚೀನ ನೀತಿ — ನೀರು ತುಂಬಿದ ಕಂದಕವನ್ನು ತುಂಬಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ತಲುಪಲು ಸಾಧ್ಯ. ‘ತ್ಯಕ್ತಜೀವಿತಾಃ’ (ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಸಿದ್ಧರಾದವರು) ಎಂಬ ಪದ ವಾನರರ ರಾಮಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಪ್ರಾಣವನ್ನೂ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜಯಘೋಷ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಈಗ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಅದನ್ನೇ ಉದ್ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಾನರರ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತಾಮ್ರವಕ್ತ್ರಾಃ ಹೇಮಾಭಾಃ’ (ತಾಮ್ರಮುಖಿಗಳು, ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವರು) ಎಂಬುದು ಅವರ ಬಣ್ಣವನ್ನೂ, ‘ಮಹಾವಾರಣಸಂನಿಭಾಃ’ (ಮಹಾಗಜಗಳಂತಹವರು) ಎಂಬುದು ಅವರ ದೇಹದ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ವಾನರಸೇನೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಲಂಕೆಯ ದುರ್ಗವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಸಂಕಲ್ಪ ‘ಶಿಖರಗಳಿಂದಾಗಲಿ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಾಗಲಿ’ — ಆಯುಧ ಯಾವುದೇ ಇರಲಿ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಲೇಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವರ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯ. ‘ಪ್ರೇಕ್ಷತೋ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರಸ್ಯ’ (ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ರಾವಣನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಸಾದದಿಂದ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರದವನಾದನು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭಾಗಶಃ’ (ವಿಭಾಗಶಃ) — ರಾಮನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದಂತೆ ಸೇನೆ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ಏರುತ್ತದೆ; ಇದು ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಆಕ್ರಮಣವಲ್ಲ. ಸಾವಿರ ಯೂಥ, ಕೋಟಿ ಯೂಥ, ನೂರು ಕೋಟಿ ಯೂಥ ಎಂದು ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಅಲೆಗಳಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಂದರ ನಂತರ ಇನ್ನೊಂದು ಗುಂಪು ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಚಿನ್ನದ ತೋರಣಗಳ ಮತ್ತು ಕೈಲಾಸಸದೃಶ ಗೋಪುರಗಳ ಭಂಜನ ರಾವಣನ ವೈಭವದ ನಾಶದ ಪ್ರತೀಕ. ‘ಮಹಾವಾರಣಸಂನಿಭಾಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವಾನರರು ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಜಜ್ಜುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಾನರಸೇನೆಯ ಉತ್ಸಾಹದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವರ ಜಯಘೋಷದಲ್ಲಿ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ — ಈ ಮೂವರ ಹೆಸರುಗಳೇ ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ, ತಮ್ಮ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲ — ಇದು ಅವರ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿ.

ವೀರಬಾಹು, ಸುಬಾಹು, ನಲ, ಪನಸ — ಈ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟರು; ಈ ನಡುವೆ ಅವರು ಸ್ಕಂಧಾವಾರವನ್ನು, ಅಂದರೆ ಸೇನಾಶಿಬಿರವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದರು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಕುಮುದನು ವಿಜಯೋತ್ಸಾಹಿಗಳಾದ ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಪೂರ್ವದ್ವಾರವನ್ನು ಮುತ್ತಿ ನಿಂತನು. ಅವನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ವಾನರ ಪ್ರಘಸನೂ ಮಹಾಬಾಹು ಪನಸನೂ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲೆಸಿದರು. ವೀರನಾದ ಕಪಿ ಶತಬಲಿಯು ದಕ್ಷಿಣದ್ವಾರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಇಪ್ಪತ್ತು ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿ ಅದನ್ನು ಮುತ್ತಿ ನಿಂತನು. ತಾರೆಯ ತಂದೆಯಾದ ಬಲಶಾಲಿ ಸುಷೇಣನು ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಕೋಟಿಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ನಿಂತನು. ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ, ಮತ್ತು ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಉತ್ತರದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅದನ್ನು ಮುತ್ತಿ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾಗಿ ನಿಂತರು. ಗೋಲಾಂಗೂಲನೂ ಮಹಾಕಾಯನೂ ಭೀಕರ ರೂಪದವನೂ ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಗವಾಕ್ಷನು ಒಂದು ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ರಾಮನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಭೀಕರ ಕೋಪವುಳ್ಳ ಕರಡಿಗಳ ನಾಯಕನೂ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೂ ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಧೂಮ್ರನೂ ಒಂದು ಕೋಟಿ ಕರಡಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ರಾಮನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದ ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತ ವಿಭೀಷಣನು ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದ ಸಚಿವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನಿದ್ದಲ್ಲೇ ನಿಂತನು. ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ — ಇವರು ಸುತ್ತಲೂ ಓಡಾಡುತ್ತ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದರು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ನೀಲ, ಅಂಗದ, ಹನುಮಂತರನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಕುಮುದ, ಶತಬಲಿ, ಸುಷೇಣರನ್ನು — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ವಾರದಲ್ಲೂ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಉಪಸೇನಾಪತಿಗಳಿದ್ದರು ಎಂದು ಇದನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ‘ತಾರಾಪಿತಾ’ ಎಂದರೆ ಸುಷೇಣನು ವಾಲಿಯ ಪತ್ನಿಯಾದ ತಾರೆಯ ತಂದೆ. ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ನಿಂತಿರುವ ಉತ್ತರದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಇದ್ದಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ನಿರ್ಣಯ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ದೃಢಗೊಂಡಿದೆ. ಗವಾಕ್ಷ-ಧೂಮ್ರರು ರಾಮನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ, ವಿಭೀಷಣನೂ ರಾಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ — ಇದು ವ್ಯೂಹದ ಕೇಂದ್ರರಕ್ಷಣೆ. ಗಜ ಮೊದಲಾದವರು ಓಡಾಡುತ್ತ ಸೇನೆಯ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಎಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯವೋ ಅಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಸೇನೆ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕವಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂಲದಲ್ಲಿ 22ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಇಲ್ಲಿ ಕುಮುದನ ಹತ್ತು ಕೋಟಿ, ಶತಬಲಿಯ ಇಪ್ಪತ್ತು ಕೋಟಿ, ಸುಷೇಣನ ಕೋಟಿಕೋಟಿ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಈ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಗಳು ಸೇನೆಯ ಅಪಾರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಆವೃತ್ಯ ಬಲವಾಂಸ್ತಸ್ಥೌ’ (ಮುತ್ತಿ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿ ನಿಂತನು) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳು ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿವೆ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ವಾರದಲ್ಲೂ ಸಮಾನವಾದ ದೃಢ ನಿರೋಧ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಶೈಲಿ; ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ಮೌಖಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಲಕ್ಷಣವೂ ಹೌದು. ಸ್ಕಂಧಾವಾರವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದುದು ದೀರ್ಘವಾದ ಮುತ್ತಿಗೆಯ ಸೂಚಕ — ವಾನರರು ಕೇವಲ ಒಂದು ದಿನದ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕಲ್ಲ, ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಗೋಲಾಂಗೂಲರು, ಕರಡಿಗಳು, ವಾನರರು — ಹೀಗೆ ಮೂರು ಜಾತಿಗಳು ರಾಮನ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿವೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ‘ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗದೆ ಹಿಡಿದವನು’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿರುವುದು ಅವನು ಕೇವಲ ಮಂತ್ರಿಯಲ್ಲ, ಯೋಧನೂ ಹೌದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನೇ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗುರಿಯಾಗಿಸುವರಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸಚಿವರೊಡನೆ ರಾಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಸುತ್ತ ಮೂರು ಸ್ತರಗಳ ರಕ್ಷಣೆ — ಗವಾಕ್ಷ, ಧೂಮ್ರ, ವಿಭೀಷಣ — ಇದರಿಂದ ಸೇನಾನಾಯಕನು ಸುರಕ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಆಮೇಲೆ ಕೋಪದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳೂ ಕೂಡಲೇ ಹೊರಡಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ರಾವಣನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬಿದ್ದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾತ್ರಿಸಂಚಾರಿಗಳು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಭೀಕರವಾದ ಘೋಷವನ್ನು ಮೊಳಗಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಸುತ್ತಲೂ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬಿಳುಪಾದ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಭೇರಿಗಳನ್ನು ಚಿನ್ನದ ಕೋಲುಗಳಿಂದ ಬಡಿದು ಮೊಳಗಿಸಲಾಯಿತು. ಅತಿ ಘೋರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಬಾಯಿಯ ಉಸಿರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಮಹಾಘೋಷವುಳ್ಳ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಶಂಖಗಳು ಮೊಳಗಿದವು. ಸುಂದರವಾದ ನೀಲಿಯ ಮೈಯುಳ್ಳ, ಶಂಖಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಆ ರಾತ್ರಿಸಂಚಾರಿಗಳು, ಮಿಂಚಿನ ವಲಯಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿಗಳ ಸಾಲುಗಳುಳ್ಳ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು. ರಾವಣನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ಸೈನಿಕರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೊರನುಗ್ಗಿದರು, ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕೇರುವ ಮಹಾಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳಂತೆ. ಆಮೇಲೆ ವಾನರಸೈನ್ಯವು ಸುತ್ತಲೂ ಮೊಳಗಿಸಿದ ನಾದದಿಂದ ತಪ್ಪಲು, ಪ್ರಸ್ಥಗಳು, ಗುಹೆಗಳ ಸಹಿತ ಮಲಯಪರ್ವತವೇ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಶಂಖ-ದುಂದುಭಿಗಳ ಘೋಷವೂ ವೇಗಶಾಲಿಗಳ ಸಿಂಹನಾದವೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಅಂತರಿಕ್ಷವನ್ನೂ ಸಾಗರವನ್ನೂ ಮೊಳಗಿಸಿದವು. ಆನೆಗಳ ಘೀಳಿಡುವಿಕೆ, ಕುದುರೆಗಳ ಕೆನೆತ, ರಥಗಳ ಚಕ್ರಗಳ ಘೋಷ, ರಾಕ್ಷಸರ ಬಾಯಿಯ ಕೂಗು — ಇವುಗಳೊಡನೆ ಆ ನಾದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದ ಭಯಂಕರ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ — ಭೇರಿಗಳು, ಶಂಖಗಳು, ದುಂದುಭಿಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ರಥಗಳು, ವಾನರರು, ರಾಕ್ಷಸರು — ಇವೆಲ್ಲರ ಸ್ವರಗಳೂ ಒಂದಾಗಿ ಬೆರೆತಿವೆ. ಬಿಳಿಯ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ನೀಲವರ್ಣದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿಗಳ ಸಾಲುಗಳುಳ್ಳ, ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನೀಲಮೇಘಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಮಳೆಗಾಲದ ಆರಂಭವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಸಮುದ್ರವು ಉಕ್ಕೇರುವಂತೆ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆ ನಗರದಿಂದ ಹೊರನುಗ್ಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಲಯಃ ಪೂರಿತಃ’ (ಮಲಯಪರ್ವತ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು) — ವಾನರರ ನಾದ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಮಲಯಪರ್ವತದವರೆಗೂ ಕೇಳಿಸಿತು ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಈ ಭಾಗ (33–40, 44) ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ತ್ವರೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ‘ದ್ರುತಮ್’ (ಕೂಡಲೇ). ರಾವಣನು ಇದುವರೆಗೆ ಕೋಟೆಯೊಳಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮಾಡಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವನು ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕಾಗಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹೊರಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧದ ಹೊಸ ಹಂತ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಹಿಂದೆ ವಾನರರು ಗರ್ಜಿಸಿದಂತೆ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಉತ್ಸಾಹ. ಭೇರಿಗಳ ‘ಚಂದ್ರಪಾಂಡುರಪುಷ್ಕರಾಃ’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಅವುಗಳ ಬಿಳಿಯ ಚರ್ಮದ ಮುಖಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ‘ಹೇಮಕೋಣೈಃ’ ಎಂಬುದು ಚಿನ್ನದ ಬಾರಿಸುವ ಕೋಲುಗಳನ್ನು — ರಾಕ್ಷಸರ ವೈಭವ ಯುದ್ಧವಾದ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ವಾದ್ಯವರ್ಣನೆ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲೂ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಶಂಖನಾದವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಾನರಸೇನೆಯ ನಾದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ನಾದ, ಮತ್ತೆ ವಾನರರ ನಾದ — ಹೀಗೆ ಧ್ವನಿಯು ಧ್ವನಿಯೊಡನೆ ಪೈಪೋಟಿ ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಗಳು ರಾಕ್ಷಸರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ, ವಾನರರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಇದು ಎರಡು ಸೇನೆಗಳ ಸ್ವರೂಪಭೇದ.

ಈ ನಡುವೆ ಹಿಂದಿನ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಘೋರ ಸಂಗ್ರಾಮ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಉರಿಯುವ ಗದೆಗಳಿಂದ, ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ, ಶೂಲಗಳಿಂದ, ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಹೊಡೆದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಮಹಾಕಾಯರೂ ವೇಗಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ವಾನರರು ಮರಗಳಿಂದ, ಪರ್ವತಾಗ್ರಗಳಿಂದ, ಉಗುರುಗಳಿಂದ, ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ವಾನರರ ನಡುವೆ ‘ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಮಹಾಶಬ್ದ ಉಂಟಾಯಿತು; ರಾಕ್ಷಸರೂ ‘ರಾಜನೇ, ಜಯವಾಗಲಿ, ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡರು. ಪ್ರಾಕಾರದ ಮೇಲಿದ್ದ ಇತರ ಭೀಕರ ರಾಕ್ಷಸರು ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದ ವಾನರರನ್ನು ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳಿಂದಲೂ ಶೂಲಗಳಿಂದಲೂ ಸೀಳಿದರು. ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ವಾನರರೂ ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದರೂ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಪ್ರಾಕಾರದ ಮೇಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ತಮ್ಮ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಕೆಡವಿದರು. ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳ ಕೆಸರನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಆ ತುಮುಲವಾದ ಹೊಡೆದಾಟ ಅದ್ಭುತವಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ, ವಾನರರು ಪ್ರಕೃತಿ ಕೊಟ್ಟ ಆಯುಧಗಳಿಂದ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಕ್ಷವೂ ತನ್ನ ನಾಯಕನ ಜಯಘೋಷವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ — ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಯುದ್ಧಪರಂಪರೆ. ‘ಸ್ವಸ್ವನಾಮಕಥಾಮ್’ — ಶತ್ರುಗಳು ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿಯಲೆಂದು ರಾಕ್ಷಸರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಕಾರದ ಮೇಲಿನ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ನೆಲದ ಮೇಲಿನ ವಾನರರ ಯುದ್ಧ ದುರ್ಗಯುದ್ಧದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮೇಲಿರುವವರು ಕೆಳಗಿರುವವರನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಕೆಳಗಿರುವವರು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಮೇಲಿರುವವರನ್ನು ಕೆಡವುತ್ತಾರೆ. ‘ದೇವಾಸುರೇ ಯಥಾ’ (ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಯುದ್ಧದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಇದು ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮಗಳ ಸಂಘರ್ಷ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುವುದು. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳ ಘರ್ಷಣೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ವೀರರ ಪರಸ್ಪರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುವುದು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದ್ದ ಉತ್ಪಾತಫಲ — ‘ಮಾಂಸಶೋಣಿತಕರ್ದಮಃ’ (ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳ ಕೆಸರು) — ಈಗ ನಿಜವಾಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸರು ‘ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ’ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ವಾನರರಾದರೋ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿಯ ಜಯಘೋಷ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ಇದೂ ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳ ಸ್ವಭಾವಭೇದ. ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆ ‘ತುಮುಲಃ’, ‘ಅದ್ಭುತೋಪಮಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಓದುಗನು ಮುಂದಿನ ವರ್ಣನೆಗಾಗಿ ಕಾತರದಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರು ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದರೂ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಅವರ ವಿಶೇಷ ಶಕ್ತಿ.

അനന്തരം ആ രാക്ഷസന്മാർ രാവണന്റെ മന്ദിരത്തിൽ ചെന്ന് ‘രാമൻ വാനരന്മാരോടൊപ്പം നഗരം വളഞ്ഞിരിക്കുന്നു’ എന്ന് അറിയിച്ചു. നഗരം വളയപ്പെട്ടുവെന്നു കേട്ട് കോപാകുലനായ നിശാചരൻ രാവണൻ നഗരത്തിന്റെ രക്ഷാസംവിധാനം ഇരട്ടിയാക്കിയിട്ട് തന്റെ പ്രാസാദത്തിലേക്കു കയറി. അവിടെനിന്ന് യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന എണ്ണമറ്റ വാനരഗണങ്ങളാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും ചുറ്റപ്പെട്ട, മലകളും വനങ്ങളും കാടുകളുമുള്ള ലങ്കയെ അവൻ കണ്ടു. എല്ലാ വാനരന്മാരാലും ‘കപിലീകൃത’യായ, അതായത് പിംഗലവർണമാക്കപ്പെട്ട, ഭൂമിയെ കണ്ട് ‘ഇവരെ എങ്ങനെ ക്ഷയിപ്പിക്കാം, എങ്ങനെ നശിപ്പിക്കാം’ എന്ന് അവൻ ചിന്താമഗ്നനായി. ഏറെനേരം ചിന്തിച്ചശേഷം ധൈര്യം അവലംബിച്ച് വിശാലലോചനനായ രാവണൻ രാഘവനെയും വാനരയൂഥങ്ങളെയും നോക്കി. ഇവിടെ രാവണന്റെ മനസ്സിൽ ആദ്യം ക്രോധം, പിന്നെ ചിന്ത, പിന്നെ ധൈര്യം — ഇങ്ങനെ മൂന്നു ഭാവങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ ഉദിക്കുന്നു. ‘കപിലീകൃതാം’ എന്ന പദം മനോഹരമാണ് — വാനരന്മാരുടെ പിംഗലവർണംകൊണ്ട് ഭൂമി മുഴുവനും പിംഗലമായിത്തീർന്നു എന്നൊരു ചിത്രം. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അംഗദൻ പ്രാസാദശിഖരം തകർത്തിരുന്നു; ഇപ്പോൾ രാവണൻ മറ്റൊരു പ്രാസാദത്തിൽ കയറി ശത്രുക്കളെ നോക്കുന്നു. ‘ഇവരെ എങ്ങനെ ക്ഷയിപ്പിക്കാം’ എന്ന അവന്റെ ചിന്ത കാണിക്കുന്നത് വാനരന്മാരുടെ സംഖ്യ കണ്ട് അവൻപോലും വിസ്മയിച്ചുപോയി എന്നാണ്. എന്നിട്ടും അവൻ ശരണാഗതിയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നില്ല, യുദ്ധത്തിന്റെ ഉപായത്തെക്കുറിച്ചു മാത്രം. ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ദർപ്പം; ഒടുവിൽ അതുതന്നെ അവന്റെ നാശത്തിനു കാരണമാകുന്നു. രക്ഷാസംവിധാനം ഇരട്ടിയാക്കിയത് അവന്റെ ജാഗ്രത കാണിക്കുന്നു — അവൻ ശത്രുവിനെ നിസ്സാരമാക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ ധർമത്തെ ഓർക്കുന്നില്ല.

രാഘവനും സൈന്യത്തോടൊപ്പം സന്തോഷത്തോടെയെന്നപോലെ ലങ്കയിലേക്കു നീങ്ങി, എല്ലാ ഭാഗത്തും രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് സുരക്ഷിതമായ ലങ്കയെ കണ്ടു. വിചിത്രമായ ധ്വജങ്ങളും പതാകകളും നിറഞ്ഞ ലങ്കയെ കണ്ട് ദാശരഥി വേദനിക്കുന്ന മനസ്സോടെ പെട്ടെന്ന് മനസ്സുകൊണ്ട് സീതയുടെ അടുക്കലെത്തി: ‘ഇവിടെ മാൻകുഞ്ഞിന്റെ കണ്ണുകളുള്ള ആ ജനകപുത്രി എന്റെ നിമിത്തം ശോകത്താൽ തപിച്ച്, മെലിഞ്ഞ്, വെറുംനിലത്തു കിടന്ന് പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന വൈദേഹിയെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർത്തുകൊണ്ട് ധർമാത്മാവായ രാമൻ ശത്രുക്കളെ വധിക്കാൻ ഉടനടി വാനരന്മാരോട് ആജ്ഞാപിച്ചു. അനായാസം കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വാനരന്മാർ പരസ്പരം മത്സരിച്ചുകൊണ്ട് സിംഹനാദങ്ങൾ മുഴക്കി. ‘മുദിതോ നാമ പുപ്ലുവേ’ എന്നാണ് അച്ചടിയിലെ പാഠം; ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ അതിന്റെ അർഥം ‘സന്തോഷത്തോടെ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി’ എന്നാണ്. രാമന്റെ സീതാസ്മരണം കരുണരസത്തിന്റെ സ്പർശം നൽകുന്നു — ശത്രുവിന്റെ നഗരം കണ്ടപ്പോൾ അവൻ ആദ്യം ഓർക്കുന്നത് തന്റെ പ്രിയയെയാണ്, യുദ്ധത്തിന്റെ മഹിമയെയല്ല. ‘മത്കൃതേ’ (എന്റെ നിമിത്തം) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമൻ തന്നെത്തന്നെ കുറ്റക്കാരനായി കരുതുന്നു — തന്റെ കാരണത്താലാണ് സീത ഈ കഷ്ടം സഹിക്കുന്നത്. ‘സ്ഥണ്ഡിലശായിനീ’ എന്നാൽ വെറുംനിലത്തു കിടക്കുന്നവൾ — സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ കണ്ടതുപോലെ. ഈ സ്മരണയിൽനിന്നുതന്നെയാണ് രാമന്റെ ക്രോധവും ആക്രമണത്തിനുള്ള ആജ്ഞയും ഉണ്ടാകുന്നത്. ഈ ഭാഗം (6–12) സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല. ശത്രുക്കളെ കണ്ട് രാവണൻ ചിന്തിക്കുന്നു, എന്നാൽ ശത്രുവിന്റെ നഗരം കണ്ട് രാമൻ പ്രിയയെ ഓർക്കുന്നു — രണ്ടു നായകന്മാരുടെയും ഭാവഭേദം കവി സൂക്ഷ്മമായി കാണിക്കുന്നു.

‘ശിഖരങ്ങൾകൊണ്ടോ മുഷ്ടികൾകൊണ്ടുതന്നെയോ ഈ ലങ്കയെ ഞങ്ങൾ ചിതറിക്കും’ എന്ന് എല്ലാ വാനരയൂഥപന്മാരും മനസ്സുറപ്പിച്ചു, നിശ്ചയിച്ചു. വലിയ ഗിരിശൃംഗങ്ങളും ശിഖരങ്ങളും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചും പലതരം മരങ്ങൾ പിഴുതെടുത്തും വാനരയൂഥപന്മാർ നിലയുറപ്പിച്ചു. രാക്ഷസേന്ദ്രൻ നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ ആ സൈന്യവിഭാഗങ്ങൾ ഭാഗംഭാഗമായി രാഘവന് പ്രിയം ചെയ്യാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ലങ്കയിലേക്കു കയറി. ചെമ്പിച്ച മുഖങ്ങളും സ്വർണനിറവുമുള്ള, രാമനുവേണ്ടി ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയ, സാലവൃക്ഷങ്ങളും പർവതങ്ങളുംകൊണ്ടു പോരാടുന്ന അവർ ലങ്കയ്ക്കു നേരെതന്നെ പാഞ്ഞടുത്തു. ആ വാനരന്മാർ മരങ്ങൾകൊണ്ടും പർവതാഗ്രങ്ങൾകൊണ്ടും മുഷ്ടികൾകൊണ്ടും എണ്ണമറ്റ പ്രാകാരാഗ്രങ്ങളും തോരണങ്ങളും തകർത്തു. തെളിഞ്ഞ ജലമുള്ള കിടങ്ങുകളെ അവർ പൊടിമണ്ണുകൊണ്ടും പർവതാഗ്രങ്ങൾകൊണ്ടും പുല്ലുകൊണ്ടും തടിക്കഷണങ്ങൾകൊണ്ടും നികത്തി. പിന്നെ ആയിരം യൂഥങ്ങളുള്ളവരും കോടി യൂഥങ്ങളുള്ളവരും നൂറുകോടി യൂഥങ്ങളുള്ളവരുമായ മറ്റു യൂഥപന്മാർ ലങ്കയിലേക്കു കയറി. സ്വർണത്തോരണങ്ങൾ ഞെരിച്ചും കൈലാസശിഖരങ്ങൾപോലുള്ള ഗോപുരങ്ങൾ തകർത്തും ചാടിയും കുതിച്ചും ഗർജിച്ചും മഹാഗജങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള വാനരന്മാർ ആ ലങ്കയിലേക്കു പാഞ്ഞടുത്തു. ‘മഹാബലനായ രാമൻ ജയിക്കട്ടെ, മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനും; രാഘവനാൽ പരിപാലിക്കപ്പെടുന്ന സുഗ്രീവരാജാവ് ജയിക്കട്ടെ’ എന്നു ഘോഷിച്ചും ഗർജിച്ചുംകൊണ്ട് ഇച്ഛാനുസാരം രൂപം ധരിക്കുന്ന വാനരന്മാർ ലങ്കയുടെ പ്രാകാരത്തിലേക്കു പാഞ്ഞു. ഇവിടെ ആക്രമണത്തിന്റെ ക്രമം വ്യക്തമാണ് — ആദ്യം നിശ്ചയം, പിന്നെ ആയുധസംഭരണം, പിന്നെ പ്രാകാരാരോഹണം, പിന്നെ തോരണങ്ങളുടെയും ഗോപുരങ്ങളുടെയും ഭഞ്ജനം, കിടങ്ങു നികത്തൽ, ഒടുവിൽ ജയഘോഷം. കിടങ്ങു നികത്തൽ ദുർഗയുദ്ധത്തിലെ പ്രാചീനമായ തന്ത്രമാണ് — വെള്ളം നിറഞ്ഞ കിടങ്ങു നികത്തിയാലേ പ്രാകാരത്തിൽ എത്താൻ കഴിയൂ. ‘ത്യക്തജീവിതാഃ’ (ജീവൻ ഉപേക്ഷിച്ചവർ) എന്ന പദം വാനരന്മാരുടെ രാമഭക്തി കാണിക്കുന്നു — അവർ പ്രാണനെപ്പോലും പുല്ലുപോലെ കരുതുന്നു. ഈ ജയഘോഷം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ ഹനുമാന്റെ ഘോഷണത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ഇപ്പോൾ എല്ലാ വാനരന്മാരും അതുതന്നെ ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു. ‘താമ്രവക്ത്രാഃ ഹേമാഭാഃ’ (ചെമ്പിച്ച മുഖവും സ്വർണപ്രഭയുമുള്ളവർ) എന്നത് വാനരന്മാരുടെ നിറവും, ‘മഹാവാരണസന്നിഭാഃ’ (മഹാഗജങ്ങളെപ്പോലെയുള്ളവർ) എന്നത് അവരുടെ ശരീരത്തിന്റെ വിശാലതയും കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വാനരസേന സർവശക്തിയോടെ ലങ്കയുടെ ദുർഗത്തെ ആക്രമിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ സങ്കല്പം ‘ശിഖരങ്ങൾകൊണ്ടോ മുഷ്ടികൾകൊണ്ടോ’ എന്നാണ് — ആയുധം എന്തുതന്നെയായാലും ലങ്ക നശിപ്പിക്കപ്പെടണം എന്നതാണ് അവരുടെ ദൃഢനിശ്ചയം. ‘പ്രേക്ഷതോ രാക്ഷസേന്ദ്രസ്യ’ (രാക്ഷസേന്ദ്രൻ നോക്കിനിൽക്കെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നത്, രാവണൻ തന്റെ പ്രാസാദത്തിൽനിന്ന് ഇതെല്ലാം കണ്ടുകൊണ്ടിരുന്നിട്ടും ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നില്ല എന്നാണ്. ‘ഭാഗശഃ’ (ഭാഗംഭാഗമായി) — രാമൻ നിർദേശിച്ചതുപോലെ സേന വിഭാഗംതിരിഞ്ഞാണ് കയറുന്നത്; ഇത് ക്രമമില്ലാത്ത ആക്രമണമല്ല. ആയിരം യൂഥങ്ങൾ, കോടി യൂഥങ്ങൾ, നൂറുകോടി യൂഥങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെ സംഖ്യകൾ ക്രമേണ വർധിക്കുന്നതിലൂടെ ആക്രമണം തിരമാലകളെപ്പോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരു സംഘത്തിനു പിന്നാലെ മറ്റൊന്ന് പ്രാകാരത്തിലെത്തുന്നു. സ്വർണത്തോരണങ്ങളുടെയും കൈലാസതുല്യമായ ഗോപുരങ്ങളുടെയും ഭഞ്ജനം രാവണന്റെ വൈഭവത്തിന്റെ നാശത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. ‘മഹാവാരണസന്നിഭാഃ’ എന്ന ഉപമയാൽ വാനരന്മാർ മദമത്തഗജങ്ങളെപ്പോലെ എല്ലാം ചവിട്ടിമെതിക്കുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് കവി വാനരസേനയുടെ ഉത്സാഹത്തിന്റെ പരകോടി വർണിക്കുന്നു. അവരുടെ ജയഘോഷത്തിൽ രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സുഗ്രീവൻ എന്നീ മൂവരുടെ പേരുകളാണ് ഉച്ചരിക്കുന്നത്, സ്വന്തം പേരുകളല്ല — ഇതാണ് അവരുടെ സ്വാമിഭക്തി.

വീരബാഹു, സുബാഹു, നളൻ, പനസൻ എന്നീ വാനരയൂഥപന്മാർ പ്രാകാരത്തെ ഞെരുക്കിക്കൊണ്ട് നിലയുറപ്പിച്ചു; ഇതിനിടെ അവർ സ്കന്ധാവാരം, അതായത് സേനാശിബിരം, സ്ഥാപിച്ചു. കിഴക്കേ കവാടത്തെ വിജയോന്മത്തരായ പത്തുകോടി വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ബലവാനായ കുമുദൻ വളഞ്ഞുനിന്നു. അവനെ സഹായിക്കാനായി വാനരനായ പ്രഘസനും മഹാബാഹുവായ പനസനും വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് നിലയുറപ്പിച്ചു. വീരനായ ശതബലി എന്ന കപി തെക്കേ കവാടത്തിലെത്തി ഇരുപതുകോടി വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ബലവാനായി അതിനെ വളഞ്ഞുനിന്നു. താരയുടെ പിതാവായ ബലവാനായ സുഷേണൻ പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിലെത്തി കോടിക്കോടി വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു നിന്നു. രാമൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പവും വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവനും വടക്കേ കവാടത്തിലെത്തി അതിനെ ബലവത്തായി വളഞ്ഞുനിന്നു. ഗോലാംഗൂലനും മഹാകായനും ഭീമദർശനനും മഹാവീര്യനുമായ ഗവാക്ഷൻ ഒരുകോടി വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് രാമന്റെ പാർശ്വത്തിൽ നിന്നു. ഭയങ്കരകോപമുള്ള ഋക്ഷന്മാരുടെ നായകനും ശത്രുസംഹാരകനും മഹാവീര്യനുമായ ധൂമ്രനും ഒരുകോടി ഋക്ഷന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് രാമന്റെ പാർശ്വത്തിൽ നിന്നു. കവചമണിഞ്ഞ്, ഗദ കൈയിലേന്തി, മഹാവീര്യനായ വിഭീഷണൻ ജാഗരൂകരായ സചിവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് മഹാബലനായ രാമൻ എവിടെയോ അവിടെ നിന്നു. ഗജൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, ശരഭൻ, ഗന്ധമാദനൻ എന്നിവർ എല്ലാ ഭാഗത്തും ഓടിനടന്ന് വാനരസേനയെ കാത്തു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കവാടങ്ങളിൽ നീലൻ, അംഗദൻ, ഹനുമാൻ എന്നിവരെയാണ് പറഞ്ഞത്; ഇവിടെ കുമുദൻ, ശതബലി, സുഷേണൻ എന്നിവരെ — ഓരോ കവാടത്തിലും സേനാപതിയുടെ കീഴിൽ അനേകം ഉപസേനാപതികളുണ്ടെന്ന് വ്യാഖ്യാനിക്കണം. ‘താരാപിതാ’ — സുഷേണൻ ബാലിയുടെ പത്നിയായ താരയുടെ പിതാവാണ്. രാവണൻ സ്വയം നിലകൊള്ളുന്ന വടക്കേ കവാടത്തിലാണ് രാമൻ സ്വയം നിൽക്കുന്നത് — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ തീരുമാനം ഇവിടെ വീണ്ടും ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഗവാക്ഷനും ധൂമ്രനും രാമന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി പാർശ്വത്തിൽ നിൽക്കുന്നു, വിഭീഷണനും രാമന്റെ സമീപത്തുണ്ട് — ഇതാണ് വ്യൂഹത്തിന്റെ കേന്ദ്രരക്ഷ. ഗജൻ മുതലായവർ ഓടിനടന്ന് സേനയുടെ എല്ലാ ഭാഗങ്ങളിലും സഞ്ചരിക്കുന്നു, ആവശ്യമുള്ളിടത്ത് സഹായം നൽകുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ സേന സുവ്യവസ്ഥിതമാണെന്ന് കവി വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു. മൂലത്തിൽ ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. ഇവിടെ കുമുദന് പത്തുകോടി, ശതബലിക്ക് ഇരുപതുകോടി, സുഷേണന് കോടിക്കോടി എന്നിങ്ങനെ സംഖ്യകൾ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഈ അതിശയോക്തികൾ സേനയുടെ അപാരത കാണിക്കുന്നു. ‘ആവൃത്യ ബലവാംസ്തസ്ഥൗ’ (വളഞ്ഞ് ബലവാനായി നിന്നു) എന്ന മൂന്നു പദങ്ങൾ നാലുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു — ഓരോ കവാടത്തിലും ഒരുപോലെ ദൃഢമായ ഉപരോധം എന്ന കവിയുടെ ശൈലി; ഈ ആവർത്തനം വാചികപാരമ്പര്യത്തിന്റെ ലക്ഷണവുമാണ്. സ്കന്ധാവാരം സ്ഥാപിക്കുന്നത് ദീർഘമായ ഉപരോധത്തിന്റെ സൂചനയാണ് — വാനരന്മാർ ഒരു ദിവസത്തെ ആക്രമണത്തിനു മാത്രമല്ല, ദീർഘകാലയുദ്ധത്തിനുതന്നെ സജ്ജരാണ്. ഗോലാംഗൂലന്മാർ, ഋക്ഷന്മാർ, വാനരന്മാർ എന്നിങ്ങനെ മൂന്നുതരം ജാതികൾ രാമന്റെ സേനയിലുണ്ടെന്ന് ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. ‘സന്നദ്ധഃ ഗദാപാണിഃ’ (കവചമണിഞ്ഞ്, ഗദ കൈയിലേന്തി) എന്ന വിഭീഷണന്റെ വർണന കാണിക്കുന്നത് അവൻ മന്ത്രി മാത്രമല്ല, യോദ്ധാവുംകൂടിയാണ് എന്നാണ്; രാക്ഷസന്മാർ അവനെ പ്രത്യേകം ലക്ഷ്യമാക്കുമെന്നതിനാൽ അവൻ തന്റെ സചിവന്മാരോടൊപ്പം രാമന്റെ സമീപത്തു നിൽക്കുന്നു. രാമന്റെ ചുറ്റും ഇങ്ങനെ മൂന്നു തട്ടുള്ള രക്ഷ — ഗവാക്ഷൻ, ധൂമ്രൻ, വിഭീഷണൻ — അതിനാൽ സേനാനായകൻ സുരക്ഷിതനാണ്.

അനന്തരം കോപാവിഷ്ടനായ രാക്ഷസേശ്വരൻ രാവണൻ എല്ലാ സൈന്യങ്ങളും ഉടൻ പുറപ്പെടാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു. രാവണന്റെ മുഖത്തുനിന്നു പുറപ്പെട്ട ആ വാക്കു കേട്ട് രജനീചരന്മാർ പെട്ടെന്ന് ഭയങ്കരമായ നിർഘോഷം മുഴക്കി. അപ്പോൾ രാക്ഷസന്മാരുടെ ഇടയിൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും ചന്ദ്രനെപ്പോലെ വെളുത്ത മുഖങ്ങളുള്ള പെരുമ്പറകൾ സ്വർണക്കോലുകൾകൊണ്ട് അടിച്ച് ഉണർത്തപ്പെട്ടു. അതിഘോരരായ രാക്ഷസന്മാരുടെ വായുകൊണ്ട് ഊതിനിറയ്ക്കപ്പെട്ട, മഹാഘോഷമുള്ള ലക്ഷക്കണക്കിനു ശംഖുകൾ മുഴങ്ങി. ശംഖുകളേന്തിയ, മനോഹരമായ നീലശരീരമുള്ള ആ രജനീചരന്മാർ മിന്നൽപ്പിണരുകളണിഞ്ഞ, കൊക്കുകളുടെ നിരയുള്ള മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. രാവണനാൽ പ്രേരിതരായി ഹർഷഭരിതരായ സൈന്യങ്ങൾ പിന്നെ പുറത്തേക്കു കുതിച്ചു — പ്രളയകാലത്ത് നിറഞ്ഞുകവിയുന്ന മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ വേഗങ്ങൾപോലെ. അപ്പോൾ വാനരസൈന്യം എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും നാദം മുഴക്കി; അതിനാൽ താഴ്വരകളും തടങ്ങളും ഗുഹകളും ഉൾപ്പെടെ മലയപർവതം നിറഞ്ഞു. ശംഖങ്ങളുടെയും ദുന്ദുഭികളുടെയും നിർഘോഷവും വേഗശാലികളുടെ സിംഹനാദവും ഭൂമിയെയും അന്തരീക്ഷത്തെയും സമുദ്രത്തെയും മുഴക്കി. ആനകളുടെ ചിന്നംവിളിയും കുതിരകളുടെ ചിനപ്പും രഥങ്ങളുടെ ചക്രനിർഘോഷവും രാക്ഷസന്മാരുടെ വായ്‌നാദവും ചേർന്ന് ആ നാദം വർധിച്ചു. ഇവിടെ ശബ്ദങ്ങളുടെ വർണന യുദ്ധാരംഭത്തിന്റെ ഭയങ്കരമായ അന്തരീക്ഷം സൃഷ്ടിക്കുന്നു — പെരുമ്പറകൾ, ശംഖുകൾ, ദുന്ദുഭികൾ, ആനകൾ, കുതിരകൾ, രഥങ്ങൾ, വാനരന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ എന്നിവരുടെയെല്ലാം സ്വരങ്ങൾ ഒന്നിച്ചുചേരുന്നു. വെളുത്ത ശംഖുകളേന്തിയ നീലവർണരായ രാക്ഷസന്മാരെ കൊക്കുകളുള്ള നീലമേഘങ്ങളോടും മിന്നലാകുന്ന ആഭരണങ്ങളോടും തുലനം ചെയ്യുന്നു — ഈ ഉപമ വർഷർത്തുവിന്റെ ആരംഭത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. പൗർണമിയിൽ സമുദ്രം കവിഞ്ഞൊഴുകുന്നതുപോലെ രാക്ഷസസേന നഗരത്തിൽനിന്നു പുറത്തേക്കു കുതിക്കുന്നു. ‘മലയഃ പൂരിതഃ’ (മലയം നിറഞ്ഞു) — വാനരന്മാരുടെ നാദം സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിലുള്ള മലയപർവതംവരെ കേട്ടു എന്നത് അതിശയോക്തിയാണ്. ഈ ഭാഗം (33–40, 44) മിക്കവാറും സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല. രാവണന്റെ ആജ്ഞയിൽ തിടുക്കം കാണാം — ‘ദ്രുതം’ (ഉടൻ) എന്ന പദം. ഇതുവരെ രാവണൻ ദുർഗത്തിനകത്തിരുന്ന് രക്ഷ മാത്രമാണ് ചെയ്തിരുന്നത്; ഇപ്പോൾ അവൻ ആക്രമണത്തിനായി സേനയെ പുറത്തേക്കയയ്ക്കുന്നു — യുദ്ധത്തിന്റെ പുതിയൊരു ഘട്ടം ആരംഭിക്കുന്നു. അവന്റെ ആജ്ഞ കേട്ട് രാക്ഷസന്മാരും ഗർജിക്കുന്നു, മുൻപ് വാനരന്മാർ ഗർജിച്ചതുപോലെ — ഇരുപക്ഷത്തും ഒരുപോലെ ഉത്സാഹം. പെരുമ്പറകളെക്കുറിച്ചുള്ള ‘ചന്ദ്രപാണ്ഡുരപുഷ്കരാഃ’ (ചന്ദ്രനെപ്പോലെ വെളുത്ത മുഖങ്ങളുള്ളവ) എന്ന വർണന അവയുടെ വെളുത്ത തുകൽമുഖങ്ങളെയും, ‘ഹേമകോണൈഃ’ എന്നത് സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള വാദനക്കോലുകളെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാക്ഷസന്മാരുടെ വൈഭവം യുദ്ധവാദ്യങ്ങളിൽപോലും കാണാം. യുദ്ധാരംഭത്തിലെ ഇത്തരം വാദ്യവർണന മഹാകാവ്യങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; മഹാഭാരതത്തിലും കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ ശംഖനാദം വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വാനരസേനയുടെ നാദത്തിനു മറുപടിയായി രാക്ഷസസേനയുടെ നാദം, വീണ്ടും വാനരന്മാരുടെ നാദം — ഇങ്ങനെ ശബ്ദം ശബ്ദത്തോടു മത്സരിക്കുന്നു. ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും രാക്ഷസപക്ഷത്തു മാത്രമേയുള്ളൂ, വാനരപക്ഷത്തില്ല; ഇതാണ് ഇരുസേനകളുടെയും സ്വരൂപഭേദം.

ഇതിനിടെ, പണ്ട് ദേവാസുരയുദ്ധമെന്നപോലെ, രാക്ഷസന്മാരും വാനരന്മാരും തമ്മിൽ ഘോരമായ സംഗ്രാമം ആരംഭിച്ചു. ആ രാക്ഷസന്മാർ ജ്വലിക്കുന്ന ഗദകൾ, ശക്തികൾ, ശൂലങ്ങൾ, പരശുക്കൾ എന്നിവകൊണ്ട് തങ്ങളുടെ പരാക്രമങ്ങൾ ഉദ്ഘോഷിച്ചുകൊണ്ട് എല്ലാ വാനരന്മാരെയും പ്രഹരിച്ചു. അതുപോലെ മഹാകായരും വേഗശാലികളുമായ വാനരന്മാർ മരങ്ങൾകൊണ്ടും പർവതാഗ്രങ്ങൾകൊണ്ടും നഖങ്ങൾകൊണ്ടും പല്ലുകൾകൊണ്ടും ആ രാക്ഷസന്മാരെ പ്രഹരിച്ചു. വാനരന്മാരുടെ ഇടയിൽ ‘സുഗ്രീവരാജാവ് ജയിക്കട്ടെ’ എന്ന മഹാശബ്ദം ഉയർന്നു; രാക്ഷസന്മാരാകട്ടെ ‘രാജാവേ, ജയിക്കട്ടെ, ജയിക്കട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞിട്ട് ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം പേരുകൾ വിളിച്ചുപറഞ്ഞു. പ്രാകാരത്തിൽ നിന്നിരുന്ന മറ്റു ഭയങ്കരരായ രാക്ഷസന്മാർ നിലത്തുള്ള വാനരന്മാരെ ഭിന്ദിപാലങ്ങൾകൊണ്ടും ശൂലങ്ങൾകൊണ്ടും പിളർന്നു. ക്രുദ്ധരായ വാനരന്മാരും നിലത്തുനിന്ന് ആകാശത്തേക്കു ചാടിയുയർന്ന് പ്രാകാരത്തിൽ നിന്നിരുന്ന രാക്ഷസന്മാരെ തങ്ങളുടെ കൈകൾകൊണ്ട് വലിച്ചുവീഴ്ത്തി. മാംസവും രക്തവുംകൊണ്ട് ചെളി നിറഞ്ഞ, രാക്ഷസന്മാരും വാനരന്മാരും തമ്മിലുള്ള ആ തുമുലമായ ഏറ്റുമുട്ടൽ അദ്ഭുതകരമായിരുന്നു. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഇരുപക്ഷങ്ങളും തുല്യമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു — രാക്ഷസന്മാർ ശസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട്, വാനരന്മാർ പ്രകൃതി നൽകിയ ആയുധങ്ങൾകൊണ്ട്. ഓരോ പക്ഷവും തങ്ങളുടെ നായകന്റെ ജയഘോഷം മുഴക്കുന്നു — ഇതൊരു പ്രാചീന യുദ്ധപാരമ്പര്യമാണ്. ‘സ്വസ്വനാമകഥാം’ (ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം പേരു പറയൽ) — ശത്രുക്കൾ തങ്ങളുടെ പരാക്രമം അറിയട്ടെ എന്നു കരുതി രാക്ഷസന്മാർ സ്വന്തം പേരുകൾ ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു. പ്രാകാരത്തിലുള്ള രാക്ഷസന്മാരും നിലത്തുള്ള വാനരന്മാരും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധം ദുർഗയുദ്ധത്തിന്റെ സ്വരൂപം കാണിക്കുന്നു — ഉയരത്തിലുള്ളവർ താഴെയുള്ളവരെ പ്രഹരിക്കുന്നു, താഴെയുള്ളവർ ചാടിയുയർന്ന് ഉയരത്തിലുള്ളവരെ വീഴ്ത്തുന്നു. ‘ദേവാസുരേ യഥാ’ (ദേവാസുരയുദ്ധത്തിലെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ യുദ്ധത്തിന്റെ മഹത്ത്വവും അത് ധർമാധർമങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷമാണെന്നതും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധങ്ങൾ വർണിക്കപ്പെടും. ഈ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം യുദ്ധം പൊതുവായ രൂപത്തിലാണ് വർണിച്ചിരിക്കുന്നത് — ഇരുസൈന്യങ്ങളുടെയും സമ്മർദം; അടുത്ത സർഗത്തിൽ പ്രമുഖവീരന്മാർ തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വയുദ്ധങ്ങൾ വിശേഷമായി വർണിക്കപ്പെടും. ‘മാംസശോണിതകർദമഃ’ (മാംസരക്തങ്ങളുടെ ചെളി) — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ പറഞ്ഞ ഉത്പാതഫലം ഇപ്പോൾ സത്യമായിത്തീർന്നു. രാക്ഷസന്മാർ ‘സ്വവിക്രമാൻ കഥയന്തഃ’ (സ്വന്തം പരാക്രമങ്ങൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്) — അതായത് ആത്മപ്രശംസ; വാനരന്മാരാകട്ടെ സ്വാമിയുടെ ജയഘോഷം — ഇതും ഇരുപക്ഷങ്ങളുടെയും സ്വഭാവഭേദമാണ്. ‘തുമുലഃ’, ‘അദ്ഭുതോപമഃ’ എന്നീ വിശേഷണങ്ങളോടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണതയുടെ വർണന അവസാനിക്കുന്നു; അതിനാൽ വായനക്കാരൻ അടുത്ത വർണനയ്ക്കായി കാത്തിരിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ നിലത്തുനിന്നുകൊണ്ടും ആകാശത്തേക്കു ചാടിയുയർന്നു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു — ഇത് അവരുടെ വിശേഷശക്തിയാണ്.

The rākṣasas went to Rāvaṇa's palace and reported that Rāma and the monkeys had laid siege to the city. Hearing this, the night-ranger flew into a rage; he doubled the city's defences and climbed up onto his palace. From there he saw Laṅkā, with its hills, woods and groves, surrounded on every side by countless hosts of monkeys eager for battle. Seeing the whole earth turned tawny by the monkeys, he fell to brooding: "How are they to be destroyed?" After brooding for a long time he took heart and looked out, wide-eyed, at Rāghava and the monkey troops. Three feelings rise in Rāvaṇa's mind one after another: anger, then anxiety, then resolve. "Turned tawny" is a fine phrase — the monkeys' tawny colour spread over the whole earth. In the previous sarga Aṅgada had broken one palace pinnacle; now Rāvaṇa climbs another to watch his enemies. His question "how are they to be destroyed?" shows that even he is amazed at their numbers; yet he never thinks of surrender, only of how to fight. That is his pride, which in the end will destroy him. Doubling the guard shows his caution: he does not underrate his enemy, but he does not remember dharma.

Rāghava, meanwhile, moved forward gladly with his army and saw Laṅkā guarded and surrounded on every side by rākṣasas. Seeing Laṅkā with its bright flags and banners, Daśaratha's son suddenly went in thought to Sītā, his heart aching: "Here, on my account, Janaka's fawn-eyed daughter is being tormented, burning with grief, wasted away, sleeping on the bare ground." Thinking of Vaidehī in such torment, the righteous Rāma quickly ordered the monkeys to kill their enemies. When Rāma of tireless deeds had spoken, the monkeys, vying with one another, made the air ring with lion-roars. Rāma's memory of Sītā adds a touch of tenderness: seeing the enemy's city, what he thinks of first is his beloved, not the glory of war. "On my account," he says, blaming himself, as though she suffered because of him. She sleeps on the bare ground, just as Hanūmān had seen her in the Sundara Kāṇḍa, and it is from this memory that Rāma's anger and his order to attack arise. Rāvaṇa, seeing his enemies, broods; Rāma, seeing the enemy's city, remembers his beloved — the poet subtly shows the difference between the two leaders.

"Let us scatter this Laṅkā with mountain peaks, or with our bare fists!" — so all the monkey leaders resolved. Raising huge mountain peaks and summits and tearing up trees of every kind, they stood ready. While the rākṣasa king watched, the troops, division by division, climbed onto Laṅkā to do what Rāghava wished. Copper-faced and golden-hued, having given up their lives for Rāma, fighting with śāla trees and mountains, they advanced on Laṅkā itself. With trees, mountain tops and fists the monkeys wrecked countless tops of the ramparts and the arches. They filled the moats of clear water with dust, mountain tops, grass and logs. Then troop-leaders with thousands of troops, with crores of troops, and others with hundreds of crores, climbed onto Laṅkā. Crushing the golden arches and wrecking the gate-towers that rose like the peaks of Kailāsa, leaping, bounding and roaring, the monkeys rushed at Laṅkā like great elephants. "Victory to Rāma of mighty strength, and to mighty Lakṣmaṇa! Victory to King Sugrīva, protected by Rāghava!" So shouting and roaring, the monkeys, who could take any form, charged the rampart of Laṅkā. The assault goes forward in clear order: first the resolve, then the gathering of weapons, then the climbing of the ramparts, the smashing of arches and gate-towers, the filling of the moats, and last the victory cry. Filling the moat is an ancient rule of siege warfare, for only when the water-filled ditch is filled can the wall be reached. "Having given up their lives for Rāma" shows their devotion: they count their lives as nothing. Whatever the weapon — mountain peaks or fists — they were determined to destroy Laṅkā. Rāvaṇa sees it all from his palace and can do nothing. They climb "division by division," as Rāma had ordered, not in a disorderly rush, and the rising numbers — thousands, crores, hundreds of crores — make the assault come in waves, one troop after another reaching the wall. The wrecking of the golden arches and the Kailāsa-like gate-towers is a symbol of the ruin of Rāvaṇa's splendour, and like great elephants in rut the monkeys crush everything before them. Their battle-cry recalls Hanūmān's proclamation in the Sundara Kāṇḍa, now shouted by the whole army, and in it they name Rāma, Lakṣmaṇa and Sugrīva, not themselves — such is their loyalty to their masters. Here the poet describes the monkey army's zeal at its height.

The monkey leaders Vīrabāhu, Subāhu, Nala and Panasa pressed close against the rampart and camped there, and meanwhile they set up the army's camp. Kumuda, surrounded by ten crores of triumphant monkeys, blockaded the eastern gate and held it in strength, and in support of him the monkey Praghasa and mighty-armed Panasa were posted with their monkeys. The heroic monkey Śatabali came to the southern gate with twenty crores, blockaded it and held it in strength. Suṣeṇa, the mighty father of Tārā, went to the western gate with crores upon crores, blockaded it and held it in strength. Rāma with Lakṣmaṇa, and Sugrīva, lord of the monkeys, came to the northern gate, blockaded it and held it in strength. The huge ape Gavākṣa, fearsome to see and of great valour, surrounded by a crore, stood at Rāma's side; so did Dhūmra, destroyer of foes, of great valour, with a crore of bears of terrible wrath. Vibhīṣaṇa of great valour, armoured and mace in hand, surrounded by his watchful ministers, stood where mighty Rāma was. And Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Śarabha and Gandhamādana ran about on every side, guarding the monkey army. In the previous sarga Nīla, Aṅgada and Hanūmān were named at the gates; here it is Kumuda, Śatabali and Suṣeṇa — each gate, we should understand, had several leaders under its commander. Suṣeṇa is the father of Tārā, Vālin's wife. Rāma himself holds the northern gate, where Rāvaṇa stands, confirming the decision of the previous sarga. Gavākṣa and Dhūmra at his side and Vibhīṣaṇa close by form the guard at the heart of the array, a threefold protection for the commander; Vibhīṣaṇa, armoured and with mace in hand, shows himself a warrior as well as a counsellor, and he stays near Rāma with his ministers because the rākṣasas will single him out. Gaja and the others range through every part of the army, helping wherever they are needed. So the poet shows at length how well ordered Rāma's army was. The numbers — ten crores, twenty crores, crores upon crores — are exaggerations that show the army to be boundless. The phrase "blockaded it and held it in strength," repeated four times, gives each gate the same firm siege, a repetition typical of the poet's oral style. Setting up camp shows a long siege ahead: the monkeys were ready not for a single day's assault but for a lasting war. And three kinds of creature — apes, bears and monkeys — are plainly there in Rāma's army.

Then Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, seized by fury, quickly ordered all his forces to march out. Hearing that command from Rāvaṇa's mouth, the night-rangers at once raised a terrible roar. All around the rākṣasas, kettledrums with faces white as the moon were struck and roused with golden drumsticks. Hundreds of thousands of loud conches blared, filled with the breath of those terrible rākṣasas. With their dark, lustrous bodies and their white conches, the rākṣasas looked like clouds girt with rings of lightning and lines of cranes. Urged on by Rāvaṇa, the troops rushed out gladly, like the surges of the great ocean when it swells at the end of an age. Then from the monkey army a roar went up on every side that filled Mount Malaya with its ridges, tablelands and caves. The din of conches and drums and the lion-roars of the mighty made earth, sky and ocean resound, swelled by the trumpeting of elephants, the neighing of horses, the rumble of chariot wheels and the shouts of the rākṣasas. The sounds build the terrible atmosphere of the opening of war: drums, conches, kettledrums, elephants, horses, chariots, monkeys and rākṣasas, all mingled together. The dark rākṣasas with their white conches, compared to dark clouds with cranes and lightning, recall the coming of the rains. The rākṣasa army pours out of the city like the ocean swelling at the dissolution of the world. That the monkeys' roar filled Malaya, across the sea, is an exaggeration. Rāvaṇa's order is urgent: until now he had only defended himself behind his walls, but now he sends his army out to attack, and a new phase of the war begins. The rākṣasas roar at his command as the monkeys had roared before; both sides are equally eager. The drums with faces white as the moon and golden drumsticks show that the rākṣasas' wealth appears even in their instruments of war. The monkey army roars, the rākṣasas answer, the monkeys roar again — sound vies with sound. And elephants, horses and chariots are on the rākṣasas' side alone, not the monkeys' — that is the difference between the two armies.

Then a terrible battle began between the rākṣasas and the monkeys, like the war of the gods and the asuras long ago. With blazing maces, spears, pikes and axes the rākṣasas struck down the monkeys, boasting of their own feats. The huge, swift monkeys, in turn, struck down the rākṣasas with trees and mountain tops, with claws and teeth. A great shout of "Victory to King Sugrīva!" went up among the monkeys, and the rākṣasas cried "Victory, victory, O king!" and then called out their own names. Other fearsome rākṣasas, standing on the rampart, tore at the monkeys on the ground with javelins and spears; and the monkeys, enraged, leapt up from the ground into the air and seized the rākṣasas on the rampart with their arms and hurled them down. That tumultuous clash of rākṣasas and monkeys, a mire of flesh and blood, was a wonder to behold. The two sides are described evenly: the rākṣasas with their weapons, the monkeys with the weapons nature gave them. Each side shouts its leader's victory, as was the ancient custom of war, and the rākṣasas call out their own names so that their enemies will know their prowess — they boast of themselves, while the monkeys hail their master, another difference in their natures. The fight between rākṣasas on the rampart and monkeys on the ground shows the shape of a siege: those above strike those below, and those below leap up and pull those above down — the monkeys' special gift is to fight in the air though they stand on the ground. Likening it to the war of gods and asuras shows the greatness of the battle and its nature as a clash of dharma and adharma. The "mire of flesh and blood" Rāma foresaw among the omens of the previous sarga has come true. Here at the end of the sarga the battle is described in general, as the clash of two armies; in the next the single combats of the leading heroes will be told, and "tumultuous" and "a wonder to behold" leave the reader waiting for it.