सुग्रीवस्य शरीरे युद्धस्य चिह्नानि दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः रामः तं परिष्वज्य अब्रवीत् — ‘मया सह असम्मन्त्र्य त्वया इदं साहसं कृतम्। जनेश्वराः राजानः एवंविधानि साहसयुक्तानि कर्माणि न कुर्वन्ति। साहसप्रिय वीर, माम्, इदं बलं, विभीषणं च संशये स्थापयित्वा त्वया कष्टं कृतम्। अरिंदम, इदानीं पुनः एवंविधं मा कृथाः। यदि त्वयि किंचित् अनिष्टं समापन्नं स्यात्, तर्हि सीतया, भरतेन, लक्ष्मणेन, यवीयसा शत्रुघ्नेन, स्वशरीरेण वा मम किं प्रयोजनम्? महेन्द्रवरुणोपम, तव वीर्यं जानन् अपि, त्वयि अनागते मम मतिः निश्चिता आसीत् — युद्धे सपुत्रबलवाहनं रावणं हत्वा, लङ्कायां विभीषणम् अभिषिच्य, भरते राज्यम् आरोप्य अहं देहं त्यक्ष्यामि इति।’ एवं वदन्तं रामं सुग्रीवः प्रत्यभाषत — ‘राघव, आत्मनः विक्रमं जानन् अहं तव भार्यापहर्तारं रावणं दृष्ट्वा कथं मर्षयामि?’ इति वदन्तं वीरं सुग्रीवम् अभिनन्द्य राघवः लक्ष्मीसम्पन्नं लक्ष्मणम् इदं वचनम् अब्रवीत्। अत्र रामस्य मित्रस्नेहः अत्यन्तं स्फुटः — सुग्रीवस्य प्राणाः तस्य कृते सीतायाः अपि अधिकाः इति सः वदति। उपालम्भः अपि स्नेहेन एव; सः प्रथमं परिष्वजति, ततः वदति। राजनीतेः दृष्ट्या अपि तस्य वचनं युक्तम् — सेनापतिः राजा वा एकाकी शत्रुं प्रति न गच्छेत्, यतः तस्य नाशे सर्वा सेना विपद्यते। सुग्रीवस्य उत्तरं संक्षिप्तम्, किन्तु तस्य भक्तिं क्रोधं च दर्शयति। रामः तस्य उत्तरं श्रुत्वा अभिनन्दति, न पुनः तर्जयति — मित्रस्य भावं सः जानाति। अयं दशश्लोकात्मकः संवादः (१.२–१०.१) समीक्षितपाठे नास्ति; तत्र प्रथमार्धानन्तरं सद्यः ‘लक्ष्मणं लक्ष्मिसम्पन्नम्’ इति वचनम् आरभ्यते। अस्मिन् प्रसङ्गे रामस्य त्रयः भावाः एकत्र दृश्यन्ते — मित्रस्य विषये चिन्ता, तस्य साहसस्य विषये अप्रसादः, तस्य वीर्यस्य विषये विश्वासः च। सः वदति यत् सुग्रीवस्य वीर्यं सः जानाति स्म, तथापि तस्य अनुपस्थितौ तस्य मनः व्याकुलम् अभवत्। रामस्य निश्चयः अपि अद्भुतः — सः रावणं हत्वा, विभीषणं लङ्कायाम् अभिषिच्य, भरतं च अयोध्यायाः राज्ये स्थापयित्वा स्वयं प्राणान् त्यक्तुम् इच्छति स्म। अर्थात् मित्रं विना तस्य जीवनस्य प्रयोजनम् एव न अवशिष्यते। एतेन मैत्र्याः गौरवं कविः उच्चैः स्थापयति। सुग्रीवः अपि पूर्वं रामेण वालिवधे उपकृतः, अधुना सः रामस्य कृते प्राणान् अपि पणीकरोति; अतः उभयोः मैत्री परस्परोपकारेण दृढा। रामस्य वचनं स्नेहमयम् अपि उपदेशरूपम् — राजा स्वप्राणान् स्वराज्यस्य प्रजायाः च कृते रक्षेत्, न तु वैयक्तिकक्रोधाय व्ययीकुर्यात्। सुग्रीवस्य उत्तरं तस्य सरलं वानरस्वभावं दर्शयति — शत्रुं दृष्ट्वा सः क्रोधं निरोद्धुं न अशक्नोत्। रामः तस्य भावं ज्ञात्वा पुनः किमपि न वदति, अपि तु तम् अभिनन्दति, येन मित्रस्य मनः न खिद्यते। ततः रामः सद्यः एव कर्तव्यं प्रति गच्छति — लक्ष्मणेन सह युद्धस्य व्यवस्थां चिन्तयति। एवं संवादस्य अन्ते कथा पुनः मुख्यधारां प्राप्नोति।

रामः लक्ष्मणम् अवदत् — ‘लक्ष्मण, शीतम् उदकं फलवन्ति वनानि च परिगृह्य, इमं बलौघं संविभज्य व्यूह्य च वयं तिष्ठाम। अहम् ऋक्षवानररक्षसां प्रवीराणां निबर्हणं लोकक्षयकरं भीमं भयम् उपस्थितं पश्यामि। परुषाः वाताः वान्ति, वसुंधरा कम्पते, पर्वताग्राणि वेपन्ते, धरणीधराः नदन्ति। क्रव्यादसंकाशाः परुषाः परुषस्वराः क्रूराः मेघाः शोणितबिन्दुभिः मिश्रं क्रूरं वर्षं वर्षन्ति। रक्तचन्दनसंकाशा संध्या परमदारुणा; आदित्यात् एतत् ज्वलत् अग्निमण्डलं निपतति। दीनाः दीनस्वराः घोराः अप्रशस्ताः मृगाः द्विजाः च महद्भयं जनयन्तः आदित्यम् अभिमुखीकृत्य वाश्यन्ति। रात्रौ चन्द्रमाः अप्रकाशः कृष्णरक्तांशुपर्यन्तः सन् लोकस्य संक्षये इव संतापयति। आदित्यमण्डले ह्रस्वः रूक्षः अप्रशस्तः सुलोहितः परिवेषः, नीलं लक्ष्म च दृश्यते। नक्षत्राणि यथावत् न दृश्यन्ते; एतत् सर्वं लोकस्य युगान्तम् इव शंसति। काकाः श्येनाः गृध्राः च नीचैः परिपतन्ति; शिवाः महास्वनाः अशुभाः वाचः प्रवदन्ति। कपिराक्षसैः विमुक्तैः शैलैः शूलैः खड्गैः च आवृता भूमिः मांसशोणितकर्दमा भविष्यति। अतः वयं हरिभिः सर्वतः वृताः अद्य एव जवेन दुराधर्षां रावणपालितां पुरीम् अभियाम।’ इति वदन् महाबलः लक्ष्मणाग्रजः शीघ्रं पर्वताग्रात् अवातरत्। अवतीर्य धर्मात्मा राघवः परैः परमदुर्धर्षम् आत्मनः बलं ददर्श। अत्र उत्पातानां वर्णनं युद्धस्य महासंहारस्य पूर्वसूचना; तानि उत्पातानि केवलं राक्षसानां नाशं न, वानराणाम् अपि प्राणहानिं सूचयन्ति, अतः रामः ‘ऋक्षवानररक्षसाम्’ इति त्रयाणाम् अपि नाम गृह्णाति। रामः उत्पातान् दृष्ट्वा न भीतः, अपि तु तेषु शीघ्रं कार्यस्य प्रेरणां पश्यति — ‘क्षिप्रम् अद्य अभियाम’। जलस्य फलानां च संग्रहः सेनायाः व्यवस्थापनं च युद्धात् पूर्वं सेनापतेः प्रथमं कर्तव्यम्। चन्द्रसूर्ययोः विकृतिः, पशुपक्षिणां विकृतः स्वरः, रुधिरवर्षः इति ज्योतिषशास्त्रे प्रसिद्धानि अरिष्टलक्षणानि। रामस्य वचनेषु द्वौ भागौ स्तः — प्रथमं व्यावहारिकी व्यवस्था, ततः दैवसूचकानां लक्षणानां वर्णनम्। व्यवस्थायां जलस्य, फलवतां वनानां, सेनायाः विभागस्य, व्यूहस्य च चिन्ता अस्ति; एतेन रामः केवलं वीरः न, अपि तु कुशलः सेनानायकः इति ज्ञायते। लक्षणानां वर्णने पृथिव्याः, आकाशस्य, सूर्यस्य, चन्द्रस्य, नक्षत्राणां, पशुपक्षिणां च विकृतिः उक्ता — अर्थात् समग्रा प्रकृतिः एव आगामिनं संहारं सूचयति। रक्तवर्णः पुनः पुनः आगच्छति — रक्तचन्दनसदृशी संध्या, शोणितमिश्रः वर्षः, लोहितः परिवेषः, कृष्णरक्ताः चन्द्रांशवः — एषः सर्वः रक्तपातस्य संकेतः। ‘युगान्तम् इव’ इति वचनेन कविः युद्धस्य महत्त्वं प्रलयेन तुल्यं करोति। तथापि रामः निराशः न भवति; सः एतानि लक्षणानि शत्रोः विनाशस्य सूचकानि मत्वा शीघ्रम् आक्रमणं प्रस्तौति। ‘क्षिप्रमद्य’ इति पदद्वयं तस्य त्वरां दर्शयति — विलम्बेन शत्रुः सज्जः भवेत्। पर्वतात् अवतीर्य रामः स्वसेनां पश्यति, या शत्रुभिः दुर्धर्षा; एतेन तस्य आत्मविश्वासः दृढीभवति। कविः अत्र भयस्य उत्साहस्य च सम्मिश्रणं रचयति — प्रकृतौ भयंकराणि लक्षणानि, सेनायां च अदम्यः उत्साहः।

कालज्ञः राघवः सुग्रीवेण सह महत् कपिराजबलं संनह्य काले संयुगाय अभ्यचोदयत्। ततः महाबाहुः धन्वी रामः महता बलेन वृतः पुरतः लङ्कापुरीम् अभिमुखः प्रस्थितः। तं विभीषणः, सुग्रीवः, हनूमान्, जाम्बवान्, नलः, ऋक्षराजः, नीलः, लक्ष्मणः च अन्वयुः। ततः पश्चात् ऋक्षवनौकसां सुमहती पृतना महतीं भूमिं प्रच्छाद्य राघवम् अनुयाति स्म। कुञ्जरप्रख्याः परवारणाः शत्रुनिवारकाः वानराः शतशः शैलशृङ्गाणि प्रवृद्धान् महीरुहान् च जगृहुः। अरिंदमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ अदीर्घेण कालेन रावणस्य पुरीं लङ्काम् आसेदतुः — पताकामालिनीं, रम्याम्, उद्यानवनशोभितां, चित्रवप्रां, सुदुष्प्रापाम्, उच्चैः प्राकारतोरणाम्। सुरैः अपि दुर्धर्षां तां पुरीं रामवाक्यप्रचोदिताः वनौकसः यथानिदेशं सम्पीड्य न्यविशन्त। लङ्कायाः शैलशृङ्गम् इव उन्नतम् उत्तरद्वारं सहानुजः धन्वी रामः जुगोप रुरोध च। लक्ष्मणानुचरः वीरः दशरथात्मजः रामः रावणपालितां लङ्काम् उपनिविष्टः, यत्र रावणः स्वयं तिष्ठति तत् उत्तरद्वारम् आसाद्य स्थितः; रामात् अन्यः कः अपि तत् द्वारं परिरक्षितुं न समर्थः। वरुणेन सागरः इव रावणेन अधिष्ठितं तत् भीमं द्वारं सायुधैः भीमैः राक्षसैः समन्ततः अभिगुप्तम् आसीत्। सर्वेषु द्वारेषु उत्तरद्वारं कठिनतमम्, यतः तत्र रावणः स्वयं; अतः रामः तत् स्वयम् एव गृह्णाति — नायकः एव गुरुतरं भारं वहति। ‘रामात् अन्यः न समर्थः’ इति वचनं रामस्य अद्वितीयं सामर्थ्यं प्रशंसति। वानराणां शैलशृङ्गवृक्षग्रहणं तेषाम् आयुधम्, यतः तेषां शस्त्राणि न सन्ति। सेनायाः प्रयाणस्य क्रमः — अग्रे रामः, ततः प्रमुखाः, ततः सर्वा पृतना — पूर्वसर्गेषु इव व्यवस्थितः। प्रयाणस्य वर्णने कविः सेनायाः गतिं विस्तारं च दर्शयति — ‘महतीं भूमिं प्रच्छाद्य’ इति पदेन पृथिवी एव सैन्येन आच्छादिता इति चित्रम्। रामस्य अनुयायिनां नामानि — विभीषणः, सुग्रीवः, हनूमान्, जाम्बवान्, नलः, नीलः, लक्ष्मणः — ये युद्धस्य प्रमुखाः पात्राणि भविष्यन्ति। लङ्कायाः वर्णनं पुनः अत्र आगच्छति — पताकाभिः, उद्यानैः, चित्रवप्रैः, उच्चैः प्राकारतोरणैः च शोभिता, किन्तु अधुना सा शत्रुभिः परिवेष्टिता। ‘सुरैरपि दुर्धर्षाम्’ इति पदेन रावणस्य पूर्ववैभवं स्मार्यते — यां पुरीं देवाः अपि न अजयन्, तां वानराः अधुना पीडयन्ति। ‘यथानिदेशम्’ इति पदेन वानराणाम् अनुशासनं दर्शितम् — ते स्वेच्छया न, रामस्य आज्ञया एव स्थानानि गृह्णन्ति। उत्तरद्वारस्य वर्णने पातालस्य वरुणस्य च उपमे तस्य गभीरतां भयंकरतां च सूचयतः। रामः एव तत्र स्थितः इति तस्य नायकत्वस्य परिचायकम् — यत्र शत्रुः प्रबलतमः, तत्र नायकः स्वयं तिष्ठति। ‘जुगोप च रुरोध च’ इति क्रियाद्वयं द्विविधं कार्यं दर्शयति — स्वसेनायाः रक्षणं, शत्रोः निरोधः च।

तत् द्वारं लघूनां दुर्बलानां त्रासजननं, दानवैः पातालम् इव, राक्षसैः पूर्णम् आसीत्। तत्र योधानां बहूनि विविधानि विन्यस्तानि आयुधजालानि कवचानि च रामः ददर्श। हरिचमूपतिः वीर्यवान् नीलः मैन्देन द्विविदेन च सह पूर्वद्वारम् आसाद्य अतिष्ठत्। सुमहाबलः अङ्गदः ऋषभेण गवाक्षेण गजेन गवयेन च सह दक्षिणद्वारं जग्राह। बलवान् कपिः हनूमान् प्रमाथिप्रघसाभ्याम् अन्यैः वीरैः च संगतः पश्चिमद्वारं ररक्ष। सुग्रीवः स्वयं सुपर्णपवनोपमैः सर्वैः हरिश्रेष्ठैः सह मध्यमे गुल्मे समतिष्ठत। षट्त्रिंशत्कोटयः प्रख्यातयूथपाः वानराः यत्र सुग्रीवः तत्र लङ्कां निपीड्य उपनिविष्टाः। रामस्य शासनेन सविभीषणः लक्ष्मणः प्रतिद्वारं हरीणां कोटिं कोटिं न्यवेशयत्। रामस्य पश्चिमेन अदूरे मध्यमे गुल्मे बहुबलानुगः सुषेणः जाम्बवता सह तस्थौ। ते वानरशार्दूलाः दंष्ट्रिणः शार्दूलाः इव द्रुमशैलाग्राणि गृहीत्वा हृष्टाः युद्धाय तस्थिरे। सर्वे विकृतलाङ्गूलाः, दंष्ट्रानखायुधाः, विकृतचित्राङ्गाः, विकृताननाः च आसन्। केचित् दशनागबलाः, केचित् ततः दशगुणोत्तराः, केचित् नागसहस्रस्य तुल्यविक्रमाः आसन्। केचित् ओघबलाः, केचित् शतगुणोत्तराः, अन्ये च अप्रमेयबलाः हरियूथपाः तत्र आसन्। शलभानाम् उद्गमः इव वानरसैन्यानां सः समागमः अद्भुतः विचित्रः च आसीत्। अत्र रामस्य व्यूहरचना स्पष्टा — चतुर्षु द्वारेषु चत्वारः प्रमुखाः सेनापतयः, मध्ये सुग्रीवः, रामस्य समीपे सुषेणजाम्बवन्तौ सहायार्थम्। विभीषणः लक्ष्मणेन सह सैनिकानां विन्यासं करोति — सः लङ्कायाः अन्तःस्थितिं जानाति, अतः तस्य मन्त्रः अत्र उपयुक्तः। ‘विकृत’ इति पदस्य पुनरुक्तिः वानराणां क्रोधेन विकृतं रूपं दर्शयति; युद्धोन्मुखाः ते भयंकराः दृश्यन्ते। बलस्य क्रमवर्धमानं वर्णनं — दशनागबलात् अप्रमेयबलं यावत् — सेनायाः अपरिमितं सामर्थ्यं सूचयति। शलभोपमा वानराणां सङ्ख्यां वेगं च उभयम् अपि दर्शयति। द्वाराणां विभागः एवम् — पूर्वे नीलः मैन्दद्विविदाभ्यां सह, दक्षिणे अङ्गदः ऋषभगवाक्षगजगवयैः सह, पश्चिमे हनुमान् प्रमाथिप्रघसाभ्यां सह, उत्तरे रामः लक्ष्मणेन सह, मध्ये सुग्रीवः। सप्तत्रिंशे सर्गे रामेण एषः एव विभागः निर्दिष्टः आसीत्, अधुना सः कार्ये परिणतः। हनुमतः पश्चिमद्वारे नियोगः अपि अर्थपूर्णः — पश्चिमद्वारे इन्द्रजितः स्थानम् इति पूर्वं विभीषणेन उक्तम्, अतः हनुमान् इव बलवान् तत्र आवश्यकः। षट्त्रिंशत्कोटयः इति सङ्ख्या अतिशयोक्तिः, किन्तु सेनायाः महत्त्वं सूचयति। वानराणां रूपवर्णने तेषां स्वभावः प्रकटितः — ते न शस्त्रधारिणः, दंष्ट्राः नखाः च तेषाम् आयुधानि; वृक्षाः शैलाग्राणि च तेषां प्रक्षेपणीयानि। तेषां क्रोधेन विकृतानि लाङ्गूलानि मुखानि अङ्गानि च तेषां युद्धोत्साहं दर्शयन्ति। बलस्य वर्णने ‘ओघबलाः’ इति पदं जलप्रवाहस्य इव अप्रतिहतं बलं सूचयति। एवं कविः सेनायाः सङ्ख्यां, व्यवस्थां, रूपं, बलं च क्रमशः वर्णयति, येन युद्धस्य पूर्वं सम्पूर्णं चित्रं पाठकस्य पुरतः उपस्थितं भवति।

लङ्काम् उपनिविष्टैः सम्पतद्भिः च वानरैः आकाशं परिपूर्णम् इव, मेदिनी च सम्पूर्णा इव अभवत्। ऋक्षवनौकसां शतसहस्राणां शतं लङ्काद्वाराणि उपाजग्मुः, अन्ये समन्ततः योद्धुं गताः। सः गिरिः तैः सर्वैः प्लवङ्गमैः समन्तात् आवृतः; अयुतानां सहस्रं च तां पुरीम् अभ्यवर्तत। द्रुमपाणिभिः बलवद्भिः वानरैः सर्वतः संवृता लङ्का वायुना अपि दुष्प्रवेशा बभूव। मेघसंकाशैः शक्रतुल्यपराक्रमैः वानरैः सहसा अभिनिपीडिताः राक्षसाः विस्मयं जग्मुः। अभिवर्तमानस्य बलौघस्य महान् शब्दः अभवत्, यथा भिन्नस्य सागरस्य सलिलस्वनः स्यात्। तेन महता शब्देन सप्राकारा सतोरणा सशैलवनकानना सर्वा लङ्का प्रचलिता। रामलक्ष्मणाभ्यां सुग्रीवेण च गुप्ता सा वाहिनी सर्वैः सुरासुरैः अपि दुर्धर्षतरा बभूव। अत्र कविः वानरसेनायाः सङ्ख्यां पुनः पुनः वर्णयति — शतं शतसहस्राणाम्, अयुतानां सहस्रम् — येन तस्याः अपारता सूच्यते। ‘वायुना अपि दुष्प्रवेशा’ इति अतिशयोक्त्या परिवेष्टनस्य सम्पूर्णता दर्शिता। पूर्वं हनुमता एकाकिना प्रविष्टा लङ्का अधुना सर्वतः रुद्धा। सागरस्य भेदस्य उपमा महाप्रलयस्य स्मरणं जनयति। रामलक्ष्मणसुग्रीवाणां रक्षणम् एव सेनायाः अजेयत्वस्य कारणम्। लङ्कायाः परिवेष्टनस्य फलं राक्षसेषु दृश्यते — ते विस्मिताः, सहसा पीडिताः च। एते राक्षसाः पूर्वं कदापि स्वनगरे शत्रून् न दृष्टवन्तः, अतः तेषां विस्मयः स्वाभाविकः। वानरसेनायाः नादः समुद्रस्य भेदेन उत्पन्नेन जलस्वनेन तुल्यः — यः सेतुं बद्ध्वा समुद्रं तीर्णवान्, तस्य सेना एव अधुना समुद्रवत् गर्जति। नादेन सप्राकारा सतोरणा लङ्का चलिता इति वर्णनं भूकम्पस्य इव प्रभावं दर्शयति; एतत् राक्षसानां मनसि भयस्य आरम्भः। सर्गस्य अस्मिन् भागे कविः वानरसेनायाः अजेयत्वम् उद्घोषयति — ‘सर्वैरपि सुरासुरैः दुर्धर्षतरा’। रामलक्ष्मणयोः सुग्रीवस्य च रक्षणं तस्याः बलस्य आधारः, न केवलं सङ्ख्या। एतत् वचनं युद्धस्य अन्तिमं परिणामं पूर्वम् एव सूचयति। ‘अयुतानां सहस्रम्’ इति सङ्ख्या एका कोटिः भवति; एवं सेनायाः अनेकाः भागाः वर्णिताः — केचन द्वारेषु, केचन परितः, केचन गिरौ। ‘आकाशं परिपूर्णम् इव, मेदिनी सम्पूर्णा इव’ इति वचनेन ऊर्ध्वम् अधः च सर्वत्र वानराः एव दृश्यन्ते इति भावः। मेघसंकाशाः इति उपमा वानराणां वर्णं गर्जनं च उभयं सूचयति; शक्रतुल्यपराक्रमाः इति तेषां बलम्। एवं लङ्कायाः निवासिनः प्रथमवारं स्वनगरस्य रोधं प्रत्यक्षम् अनुभवन्ति।

एवं रक्षसां वधाय स्वसैन्यं संनिवेश्य, मन्त्रिभिः सह सम्मन्त्र्य, पुनः पुनः निश्चित्य, आनन्तर्यम् अनन्तरकर्तव्यम् अभिप्रेप्सुः, क्रमयोगेन सामदानादीनाम् उपायानां क्रमेण प्रयोगेन सिध्यतः अर्थस्य तत्त्ववित् राघवः, विभीषणस्य अनुमते राजधर्मम् अनुस्मरन्, वालितनयम् अङ्गदं समाहूय इदम् अब्रवीत् — ‘सौम्य कपे, लङ्कां पुरीं लङ्घयित्वा, भयं त्यक्त्वा, गतव्यथः सन् दशग्रीवं गत्वा मम वचनात् ब्रूहि — भ्रष्टश्रीकं गतैश्वर्यं मुमूर्षानष्टचेतनं तम् एवं वद — रजनीचर राक्षस, त्वया अवलिप्तेन मोहात् ऋषीणां, देवतानां, गन्धर्वाप्सरसां, नागानां, यक्षाणां, राज्ञां च यत् पापं कृतं, तस्य पापस्य दुरासदा व्युष्टिः फलम् अद्य सम्प्राप्ता; स्वयंभूवरदानजः तव दर्पः नूनं विगतः। दाराहरणेन कर्शितः अहं यस्य दण्डधरः, सः दण्डं धारयन् लङ्काद्वारे व्यवस्थितः अस्मि। राक्षस, युधि स्थिरः सन् त्वं देवानां महर्षीणां सर्वेषां राजर्षीणां च पदवीं गमिष्यसि। राक्षसाधम, येन बलेन मायया वा माम् अतिक्रम्य त्वं सीतां हृतवान्, तत् बलं निदर्शय। यदि त्वं मैथिलीम् आदाय शरणं न अभ्येषि, तर्हि निशितैः शरैः इमं लोकम् अराक्षसं करिष्यामि। धर्मात्मा राक्षसश्रेष्ठः श्रीमान् अयं विभीषणः मया सम्प्राप्तः; सः इदं लङ्कैश्वर्यम् अकण्टकं ध्रुवं प्राप्नोति। मूर्खसहायेन पापेन अविदितात्मना त्वया अधर्मेण राज्यं क्षणम् अपि भोक्तुं न शक्यम्। राक्षस, धृतिं कृत्वा शौर्यम् आलम्ब्य युध्यस्व; रणे मम शरैः शान्तः ततः पूतः भविष्यसि। निशाचर, यदि पक्षीभूतः त्रीन् लोकान् आविशसि, तथापि मम चक्षुःपथं प्राप्य जीवन् न प्रतियास्यसि। अहं ते हितं वाक्यं ब्रवीमि — और्ध्वदेहिकं क्रियताम्, लङ्का सुदृष्टा क्रियताम्; तव जीवितं मयि स्थितम्।’ अत्र रामः युद्धात् पूर्वं दूतप्रेषणं करोति, यतः राजधर्मः एवं वदति — प्रथमं सन्धेः अवसरः देयः। तस्य सन्देशे द्वौ विकल्पौ — शरणागतिः सीताप्रदानं च, अथवा युद्धं मरणं च। ‘मच्छरैः शान्तः पूतः भविष्यसि’ इति वचनेन रामः शत्रोः अपि मोक्षं चिन्तयति। विभीषणस्य राज्यप्राप्तिः निश्चिता इति घोषणा रावणस्य कृते परमः आघातः। ‘मुमूर्षानष्टचेतनम्’ इति पदम् — मरणेच्छया नष्टबुद्धिम्। अङ्गदस्य निर्वाचनम् अपि अर्थपूर्णम् — सः वालिनः पुत्रः, यः पूर्वं रावणम् अजयत्। रामस्य सन्देशे राजधर्मस्य सर्वे अङ्गाः सन्ति — प्रथमं दोषकथनं (ऋषिदेवादिषु कृतं पापम्), ततः दण्डस्य घोषणा (अहं दण्डधरः द्वारे स्थितः), ततः आह्वानम् (बलं निदर्शय, युध्यस्व), ततः विकल्पः (शरणम् एहि, सीतां प्रदेहि), ततः परिणामस्य कथनम् (विभीषणः राज्यं प्राप्स्यति), अन्ते च हितवचनम् (और्ध्वदेहिकं कुरु, लङ्कां सुदृष्टां कुरु)। ‘क्रमयोगार्थतत्त्ववित्’ इति विशेषणं सामदानभेददण्डानाम् उपायानां क्रमेण प्रयोगं सूचयति — युद्धात् पूर्वं दूतप्रेषणं सामस्य अन्तिमः प्रयासः। विभीषणस्य अनुमतिः अपि गृहीता, यतः सः रावणस्य स्वभावं जानाति। ‘लङ्कां सुदृष्टां कुरु’ इति वचनं व्यङ्ग्यम् — त्वं पुनः एतां न द्रक्ष्यसि। ‘पक्षीभूतः त्रीन् लोकान् आविशसि’ इति वचनेन रामः रावणस्य पलायनस्य अपि निरोधं घोषयति। रामः रावणं ‘मूर्खसहायेन’ इति वदति, यतः तस्य मन्त्रिणः हितवचनं न वदन्ति, विभीषणः एव हितम् अवदत्, सः च निष्कासितः। ‘अधर्मेण राज्यं क्षणम् अपि भोक्तुं न शक्यम्’ इति धर्मस्य सनातनं नियमं रामः स्मारयति।

अक्लिष्टकर्मणा रामेण एवम् उक्तः तारेयः अङ्गदः मूर्तिमान् हव्यवाट् अग्निः इव आकाशम् आविश्य जगाम। सः श्रीमान् मुहूर्तेन रावणमन्दिरम् अतिपत्य, सचिवैः सह अव्यग्रम् आसीनं रावणं ददर्श। ततः तस्य अविदूरे निपत्य हरिपुंगवः कनकाङ्गदः अङ्गदः दीप्ताग्निसदृशः तस्थौ। आत्मना आत्मानं निवेद्य सः सामात्यं रावणं तत् सर्वम् अन्यूनाधिकम् उत्तमं रामवचनं श्रावयामास — ‘अहं अक्लिष्टकर्मणः कोसलेन्द्रस्य रामस्य दूतः, वालिपुत्रः अङ्गदः नाम, यदि मम नाम ते श्रोत्रम् आगतम्। कौसल्यानन्दवर्धनः राघवः रामः त्वाम् आह — नृशंस, निष्पत्य प्रतियुध्यस्व, पुरुषः भव। अहं त्वां सहामात्यं सपुत्रज्ञातिबान्धवं हन्तास्मि; त्वयि हते त्रयः लोकाः निरुद्विग्नाः भविष्यन्ति। देवदानवयक्षगन्धर्वोरगराक्षसानां शत्रुम्, ऋषीणां कण्टकं त्वाम् अद्य उद्धरिष्यामि। यदि वैदेहीं सत्कृत्य प्रणिपत्य न प्रदास्यसि, तर्हि त्वयि हते विभीषणस्य ऐश्वर्यं भविष्यति।’ अङ्गदः दूतधर्मं पालयति — ‘अन्यूनाधिकम्’ इति रामस्य वचनं न्यूनं न, अधिकं च न। सः प्रथमं स्वस्य परिचयं ददाति — वालिपुत्रः इति नाम्ना एव रावणस्य मनसि वालिनः स्मृतिः उद्भवति। ‘पुरुषः भव’ इति वचनं रावणस्य कापुरुषत्वं सूचयति — सः सीतां छलेन हृतवान्, न युद्धेन। अङ्गदस्य गमनं ‘मूर्तिमान् हव्यवाट्’ इव — अग्निः इव तेजस्वी वेगवान् च। रावणस्य ‘अव्यग्रम् आसीनम्’ इति वर्णनं तस्य दर्पं दर्शयति — नगरं परिवेष्टितम्, तथापि सः शान्तः सचिवैः सह उपविष्टः। अङ्गदः तस्य समीपे एव निपत्य तिष्ठति, न दूरात् वदति — एतेन तस्य निर्भयता प्रकटीभवति। सः रामस्य वचनं स्वशब्दैः न, रामस्य एव शब्दैः वदति, केवलं किंचित् संक्षिप्य; दूतस्य प्रथमः धर्मः एषः एव। रामस्य नामानि — ‘कोसलेन्द्रः’, ‘अक्लिष्टकर्मा’, ‘कौसल्यानन्दवर्धनः’ — तस्य राजकुलं, कर्मसामर्थ्यं, मातृभक्तिं च सूचयन्ति। ‘त्रयः लोकाः निरुद्विग्नाः भविष्यन्ति’ इति वचनं रावणवधस्य लोकहितत्वं स्थापयति — एषः केवलं रामस्य वैयक्तिकः प्रतिशोधः न, अपि तु लोकस्य कण्टकस्य उद्धारः। अङ्गदस्य वचनेषु रामस्य सन्देशस्य सारः अवशिष्यते — युद्धं वा सीताप्रदानं वा। दूतस्य स्वपरिचयः ‘यदि ते श्रोत्रम् आगतः’ इति व्यङ्ग्ययुक्तः — वालिपुत्रस्य नाम रावणेन अवश्यं श्रुतम्, यतः वाली रावणं कक्षे बद्ध्वा चतुरः समुद्रान् परिभ्रान्तवान् इति प्रसिद्धिः। एवं अङ्गदस्य उपस्थितिः एव रावणस्य पूर्वपराभवं स्मारयति। रामः अत्र ‘निष्पत्य प्रतियुध्यस्व’ इति वदति — नगरात् बहिः आगत्य युद्धं कुरु, न दुर्गे निलीय।

हरिपुङ्गवे एवं परुषं वाक्यं ब्रुवाणे निशाचरगणेश्वरः अमर्षवशम् आपन्नः। रोषम् आपन्नः दुर्मेधाः सः सचिवान् असकृत् शशास — ‘गृह्यताम्, वध्यताम्’ इति। रावणस्य वचः श्रुत्वा चत्वारः घोराः रजनीचराः तेजसा दीप्ताग्निम् इव तम् अङ्गदं जगृहुः। आत्मवान् वीरः तारेयः यातुधानगणे स्वबलं दर्शयितुं स्वयम् एव आत्मानं ग्राहयामास। ततः बाहुद्वये आसक्तान् तान् पतगान् इव आदाय अङ्गदः शैलसंकाशं प्रासादम् उत्पपात। तस्य उत्पतनस्य वेगेन निर्धूताः ते राक्षसाः राक्षसेन्द्रस्य पश्यतः सर्वे भूमौ निपतिताः। ततः प्रतापवान् वालिपुत्रः शैलशृङ्गम् इव उन्नतं राक्षसेन्द्रस्य प्रासादशिखरं चक्राम आक्रान्तवान्। तेन आक्रान्तं तत् शिखरं दशग्रीवस्य पश्यतः पफाल, यथा पुरा वज्रेण हिमवतः शृङ्गं विदारितम्। प्रासादशिखरं भङ्क्त्वा, आत्मनः नाम विश्राव्य, सुमहान्तं नादं विनद्य सः विहायसा उत्पपात। सर्वान् राक्षसान् व्यथयन्, वानरान् च हर्षयन्, सः वानराणां मध्ये रामपार्श्वम् उपागतः। रावणः तु प्रासादधर्षणात् परं क्रोधं चक्रे, आत्मनः विनाशं पश्यन् निःश्वासपरमः अभवत्। अङ्गदः स्वयम् एव ग्राहयति — एषा तस्य बुद्धिमत्ता; सः राक्षसानां बलं तुच्छं दर्शयितुम् इच्छति। चत्वारः राक्षसाः तस्य बाहुभ्यां पक्षिणः इव लम्बन्ते — एतत् दृश्यं रावणस्य सभायाः अपमानम्। प्रासादशिखरस्य भङ्गः रावणस्य गर्वस्य भङ्गस्य प्रतीकः; ‘पश्यतः’ इति पदस्य पुनरुक्त्या रावणस्य असहायता दर्शिता। अङ्गदस्य ‘नाम विश्राव्य’ इति कर्म हनुमतः सुन्दरकाण्डे ‘जयत्यतिबलो रामः’ इति घोषणायाः सदृशम्। रावणस्य निःश्वासः तस्य अन्तःस्थं भयं प्रकटयति — सः विनाशं पश्यति, तथापि न निवर्तते। रावणस्य प्रतिक्रिया तस्य स्वभावम् अनुसरति — सः दूतस्य वचनं श्रुत्वा विचारं न करोति, सद्यः ‘गृह्यतां वध्यताम्’ इति आदिशति; दूतवधः राजनीतौ निषिद्धः, पूर्वं विभीषणेन हनुमतः विषये अपि एतत् उक्तम् आसीत्। ‘दुर्मेधाः’ इति विशेषणं कविः अत्र प्रयुङ्क्ते, येन रावणस्य बुद्धिनाशः सूच्यते। अङ्गदस्य व्यवहारः हनुमतः इव — सः अपि स्वयं बन्धनं स्वीकृत्य शत्रोः बलं परीक्षते। तस्य उत्पतनेन राक्षसाः निर्धूताः, यथा वृक्षात् फलानि पतन्ति। प्रासादशिखरस्य आक्रमणं भङ्गः च हिमवतः शृङ्गस्य वज्रेण विदारणेन उपमितम् — इन्द्रस्य वज्रप्रहारः इव अङ्गदस्य पादाघातः। ‘नाम विश्राव्य’ इति — ‘अहं वालिपुत्रः अङ्गदः’ इति घोषयित्वा — सः रावणस्य सभायां वालिनः स्मृतिं पुनः जनयति। रावणस्य क्रोधः निःश्वासः च तस्य असहायतां दर्शयतः; सः विनाशं पश्यति, किन्तु अहंकारात् सीतां न ददाति। एषः एव तस्य दुःखान्तस्य मूलम्।

रामः तु हृष्टैः विनदद्भिः बहुभिः प्लवङ्गमैः वृतः रिपुवधाकाङ्क्षी युद्धाय एव अभ्यवर्तत। गिरिकूटोपमः महावीर्यः हरिः सुषेणः कामरूपिभिः बहुभिः वानरैः संवृतः, सुग्रीवस्य वचनात् द्वाराणि संयम्य, नक्षत्राणि चन्द्रमाः इव, दुर्धर्षः पर्यक्रामत। लङ्काम् उपनिविष्टानां सागरं च अभिवर्तमानानां वनौकसां अक्षौहिणिशतं समवेक्ष्य केचित् राक्षसाः विस्मयं जग्मुः, अपरे त्रासं जग्मुः, अपरे च समरे हर्षात् हर्षम् एव उपपेदिरे। प्राकारस्य परिखायाः च अन्तरं सर्वं कपिभिः व्याप्तम्; दीनाः राक्षसाः प्राकारं वानरीकृतं ददृशुः, भयम् आगताः हाहाकारम् अकुर्वन्त। तस्मिन् महाभीषणके कोलाहले प्रवृत्ते राक्षसराजस्य योधाः रक्षांसि महायुधानि प्रगृह्य युगान्तवाताः इव संविचेरुः। अत्र राक्षसानां त्रिविधा प्रतिक्रिया — विस्मयः, त्रासः, हर्षः — कविना सूक्ष्मतया वर्णिता; केचित् योद्धारः युद्धेन प्रसीदन्ति अपि। ‘वानरीकृतः प्राकारः’ इति पदं यथा प्राकारः वानरमयः जातः इति। सर्गान्ते उपजातिवृत्तेन युद्धस्य आरम्भः सूच्यते — अग्रिमे सर्गे संग्रामः प्रवर्तिष्यते। सुषेणस्य चन्द्रोपमा सेनापतेः परिक्रमणं द्वारेषु निरीक्षणं च दर्शयति। अङ्गदस्य प्रत्यागमनेन उत्साहिताः वानराः नदन्ति, रामः च रिपुवधाय सज्जः अभ्यवर्तत। सुषेणस्य परिक्रमणं द्वाराणां निरीक्षणाय — सर्वे वानराः स्वस्थानेषु स्थिताः वा न वा इति सः पश्यति। ‘अक्षौहिणिशतम्’ इति सङ्ख्या पुनः सेनायाः विशालतां दर्शयति; ‘सागरं च अभिवर्तताम्’ इति सेना समुद्रतीरपर्यन्तं व्याप्ता इति भावः। राक्षसानां प्रतिक्रियायाः वर्णने कविः मनोविज्ञानं प्रदर्शयति — सर्वे न एकरूपाः; केचन भीताः, केचन विस्मिताः, केचन शूराः युद्धेन हृष्टाः। ‘हाहाकारः’ इति भयस्य स्वरः। अन्ते राक्षसयोधाः महायुधानि गृहीत्वा प्रलयवायवः इव संचरन्ति — युद्धस्य आरम्भः आसन्नः। एवं सर्गः शान्तात् संवादात् आरभ्य युद्धस्य द्वारं यावत् क्रमेण गच्छति।

సుగ్రీవుని శరీరంపై యుద్ధచిహ్నాలను చూసి లక్ష్మణుని అన్న రాముడు అతనిని కౌగిలించుకుని అన్నాడు: ‘నాతో ఆలోచించకుండా నీవు ఈ సాహసం చేశావు. ప్రజాపాలకులైన రాజులు ఇలాంటి సాహసకార్యాలు చేయరు. సాహసప్రియుడవైన వీరా, నన్నూ, ఈ సేననూ, విభీషణునీ సంశయంలో పడవేసి నీవు కష్టం కలిగించావు. శత్రుసంహారకా, ఇకపై మళ్ళీ ఇలా చేయకు. నీకు ఏదైనా అనిష్టం జరిగి ఉంటే, సీతతో గానీ, భరతునితో గానీ, లక్ష్మణునితో గానీ, తమ్ముడు శత్రుఘ్నునితో గానీ, నా సొంత శరీరంతో గానీ నాకు ఏమి ప్రయోజనం? మహేంద్రవరుణుల వంటివాడా, నీ వీర్యం తెలిసినప్పటికీ, నీవు తిరిగిరానప్పుడు నా బుద్ధి ఇలా నిశ్చయించుకుంది — యుద్ధంలో పుత్రులతో, సేనతో, వాహనాలతో సహా రావణుని చంపి, లంకలో విభీషణునికి అభిషేకం చేసి, భరతునికి రాజ్యం అప్పగించి నేను దేహాన్ని విడిచిపెడతాను అని.’ ఇలా అంటున్న రామునితో సుగ్రీవుడు జవాబిచ్చాడు: ‘రాఘవా, నా పరాక్రమం నాకు తెలిసి ఉండగా, నీ భార్యను అపహరించిన రావణుని చూసి నేనెలా సహించగలను?’ ఇలా అంటున్న వీరుడైన సుగ్రీవుని అభినందించి రాఘవుడు లక్ష్మీసంపన్నుడైన లక్ష్మణునితో ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ రాముని మిత్రస్నేహం అత్యంత స్ఫుటం — సుగ్రీవుని ప్రాణాలు తనకు సీత కంటే కూడా ఎక్కువని అతడు అంటున్నాడు. మందలింపు కూడా స్నేహంతోనే; అతడు మొదట కౌగిలించుకుంటాడు, తరువాత మాట్లాడతాడు. రాజనీతి దృష్టితో కూడా అతని మాట సమంజసం — సేనాపతి గానీ రాజు గానీ ఒంటరిగా శత్రువు దగ్గరకు వెళ్ళకూడదు, ఎందుకంటే అతడు నశిస్తే సేన అంతా ఆపదలో పడుతుంది. సుగ్రీవుని జవాబు సంక్షిప్తం, కాని అతని భక్తినీ క్రోధాన్నీ చూపుతుంది. రాముడు అతని జవాబు విని అభినందిస్తాడు, మళ్ళీ మందలించడు — మిత్రుని భావం అతనికి తెలుసు. పది శ్లోకాల ఈ సంవాదం (1.2–10.1) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు; అక్కడ ప్రథమార్ధం తరువాత వెంటనే ‘లక్ష్మణం లక్ష్మిసంపన్నమ్’ అనే మాట ప్రారంభమవుతుంది. ఈ ప్రసంగంలో రాముని మూడు భావాలు ఒక్కచోట కనిపిస్తాయి — మిత్రుని గురించిన చింత, అతని సాహసం పట్ల అప్రసన్నత, అతని వీర్యం పట్ల విశ్వాసం. సుగ్రీవుని వీర్యం తనకు తెలిసినా, అతడు లేనప్పుడు తన మనసు వ్యాకులమైందని అతడు అంటాడు. రాముని నిశ్చయం కూడా అద్భుతమైనది — రావణుని చంపి, విభీషణునికి లంకలో అభిషేకం చేసి, భరతుని అయోధ్యారాజ్యంలో నిలిపి తాను ప్రాణాలు విడవాలనుకున్నాడు. అంటే మిత్రుడు లేకుండా అతని జీవితానికి ప్రయోజనమే మిగలదు. దీనితో కవి మైత్రి గౌరవాన్ని ఉన్నతంగా నిలుపుతాడు. సుగ్రీవుడు కూడా ఇంతకుముందు వాలివధలో రాముని చేత ఉపకారం పొందాడు, ఇప్పుడు రాముని కోసం ప్రాణాలనే పణంగా పెడుతున్నాడు; అందువల్ల ఇద్దరి మైత్రి పరస్పరోపకారంతో దృఢమైనది. రాముని మాట స్నేహమయమైనా ఉపదేశరూపమైనది — రాజు తన ప్రాణాలను తన రాజ్యం కోసం, ప్రజల కోసం కాపాడుకోవాలి, వ్యక్తిగత క్రోధం కోసం వ్యయం చేయకూడదు. సుగ్రీవుని జవాబు అతని సరళమైన వానరస్వభావాన్ని చూపుతుంది — శత్రువును చూసి అతడు క్రోధాన్ని అణచుకోలేకపోయాడు. రాముడు అతని భావాన్ని గ్రహించి ఇంకేమీ అనడు, మిత్రుని మనసు నొచ్చుకోకుండా అతనిని అభినందిస్తాడు. తరువాత రాముడు వెంటనే కర్తవ్యం వైపు మళ్ళుతాడు — లక్ష్మణునితో కలిసి యుద్ధవ్యవస్థను ఆలోచిస్తాడు. ఈ విధంగా సంవాదం చివర కథ మళ్ళీ ప్రధానధారను చేరుతుంది.

రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు: ‘లక్ష్మణా, చల్లని నీరు, పండ్లు గల అడవులు ఉన్నచోటును ఆశ్రయించి, ఈ సేనాసమూహాన్ని విభజించి, వ్యూహంగా నిలిపి మనం ఉందాం. భల్లూకుల, వానరుల, రాక్షసుల ప్రముఖవీరులను సంహరించే, లోకక్షయం కలిగించే భయంకరమైన భయం సమీపించిందని నేను చూస్తున్నాను. కఠినమైన గాలులు వీస్తున్నాయి, భూమి కంపిస్తోంది, పర్వతాగ్రాలు వణుకుతున్నాయి, పర్వతాలు గర్జిస్తున్నాయి. మాంసభక్షకుల వంటి, కర్కశమైన, కర్కశస్వరం గల క్రూరమైన మేఘాలు రక్తబిందువులతో కలిసిన క్రూరమైన వర్షాన్ని కురిపిస్తున్నాయి. ఎర్రచందనం వంటి సంధ్య పరమదారుణంగా ఉంది; సూర్యుని నుంచి ఈ మండుతున్న అగ్నిమండలం రాలిపడుతోంది. దీనమైన, దీనస్వరం గల, ఘోరమైన, అప్రశస్తమైన మృగాలూ పక్షులూ మహాభయం పుట్టిస్తూ సూర్యునికి అభిముఖంగా అరుస్తున్నాయి. రాత్రివేళ చంద్రుడు కాంతిహీనుడై, నల్లని ఎర్రని కిరణాల అంచులు గలవాడై, లోకక్షయకాలంలో వలె సంతాపపరుస్తున్నాడు. సూర్యమండలం చుట్టూ చిన్నదైన, రూక్షమైన, అప్రశస్తమైన, బాగా ఎర్రని పరివేషం, నల్లని మచ్చ కనిపిస్తున్నాయి. నక్షత్రాలు యథావిధిగా కనిపించడం లేదు; ఇదంతా లోకానికి యుగాంతం వచ్చినట్లు సూచిస్తోంది. కాకులు, డేగలు, గద్దలు కిందికి దిగి తిరుగుతున్నాయి; నక్కలు పెద్ద స్వరంతో అశుభమైన కూతలు కూస్తున్నాయి. వానరులూ రాక్షసులూ విసిరే శిలలతో, శూలాలతో, ఖడ్గాలతో కప్పబడిన భూమి మాంసరక్తాల బురదగా మారుతుంది. అందువల్ల మనం అన్నివైపులా వానరులతో చుట్టబడి, ఈ రోజే వేగంగా, ఎదిరించరాని, రావణుడు పాలిస్తున్న పురిపైకి దండెత్తుదాం.’ ఇలా అంటూ మహాబలుడైన లక్ష్మణుని అన్న వెంటనే పర్వతాగ్రం నుంచి దిగాడు. దిగిన తరువాత ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు శత్రువులకు అత్యంత దుర్జయమైన తన సేనను చూశాడు. ఇక్కడి ఉత్పాతవర్ణన యుద్ధంలోని మహాసంహారానికి పూర్వసూచన; ఆ ఉత్పాతాలు రాక్షసుల నాశాన్నే కాదు, వానరుల ప్రాణహానిని కూడా సూచిస్తాయి, అందుకే రాముడు ‘భల్లూకుల, వానరుల, రాక్షసుల’ అని ముగ్గురి పేర్లూ చెబుతాడు. ఉత్పాతాలను చూసి రాముడు భయపడడు, వాటిలో త్వరగా కార్యం చేయమనే ప్రేరణను చూస్తాడు — ‘ఈ రోజే వేగంగా దండెత్తుదాం’. నీటిని, పండ్లను సమకూర్చుకోవడం, సేనను వ్యవస్థీకరించడం యుద్ధానికి ముందు సేనాపతి మొదటి కర్తవ్యం. సూర్యచంద్రుల వికృతి, పశుపక్షుల వికృతస్వరం, రక్తవర్షం జ్యోతిశ్శాస్త్రంలో ప్రసిద్ధమైన అరిష్టలక్షణాలు. రాముని మాటలలో రెండు భాగాలు ఉన్నాయి — మొదట వ్యావహారిక ఏర్పాటు, తరువాత దైవసూచక లక్షణాల వర్ణన. ఏర్పాటులో నీరు, పండ్లు గల అడవులు, సేనావిభాగం, వ్యూహం — వీటి చింత ఉంది; దీనివల్ల రాముడు కేవలం వీరుడే కాదు, నిపుణుడైన సేనానాయకుడని తెలుస్తుంది. లక్షణాల వర్ణనలో భూమి, ఆకాశం, సూర్యుడు, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు, పశుపక్షులు — వీటి వికృతి చెప్పబడింది — అంటే ప్రకృతి అంతా రాబోయే సంహారాన్ని సూచిస్తోంది. ఎరుపు రంగు మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — ఎర్రచందనం వంటి సంధ్య, రక్తం కలిసిన వర్షం, ఎర్రని పరివేషం, నల్లని ఎర్రని చంద్రకిరణాలు — ఇదంతా రక్తపాతానికి సంకేతం. ‘యుగాంతమ్ ఇవ’ (యుగాంతం వలె) అనే మాటతో కవి యుద్ధపు మహత్త్వాన్ని ప్రళయంతో సమానం చేస్తాడు. అయినా రాముడు నిరాశపడడు; ఈ లక్షణాలను శత్రువినాశానికి సూచనలుగా భావించి వెంటనే దాడిని ప్రతిపాదిస్తాడు. ‘క్షిప్రమద్య’ (ఈ రోజే వేగంగా) అనే రెండు పదాలు అతని తొందరను చూపుతాయి — ఆలస్యం చేస్తే శత్రువు సిద్ధమవుతాడు. పర్వతం నుంచి దిగి రాముడు శత్రువులకు దుర్జయమైన తన సేనను చూస్తాడు; దీనితో అతని ఆత్మవిశ్వాసం దృఢమవుతుంది. కవి ఇక్కడ భయాన్నీ ఉత్సాహాన్నీ మేళవిస్తాడు — ప్రకృతిలో భయంకర లక్షణాలు, సేనలో అదమ్యమైన ఉత్సాహం.

కాలజ్ఞుడైన రాఘవుడు సుగ్రీవునితో కలిసి కపిరాజు మహాసేనను సన్నద్ధం చేసి, తగిన సమయంలో యుద్ధానికి ప్రేరేపించాడు. తరువాత మహాబాహువూ ధనుర్ధారీ అయిన రాముడు మహాసేనతో చుట్టబడి ముందు నడుస్తూ లంకాపురి వైపు బయలుదేరాడు. విభీషణుడు, సుగ్రీవుడు, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు, నలుడు, భల్లూకరాజు, నీలుడు, లక్ష్మణుడు అతనిని అనుసరించారు. ఆ వెనుక భల్లూకుల, వనచరుల అతి విశాలమైన సేన విశాలమైన భూభాగాన్ని కప్పివేస్తూ రాఘవుని అనుసరించింది. ఏనుగుల వంటి, శత్రువులను నివారించే వానరులు వందలకొద్దీ పర్వతశిఖరాలనూ పెద్ద పెద్ద వృక్షాలనూ పట్టుకున్నారు. శత్రుసంహారకులైన సోదరులు రామలక్ష్మణులు ఎక్కువ సమయం పట్టకుండానే రావణుని పురి లంకను చేరారు — పతాకమాలలతో కూడినది, రమ్యమైనది, ఉద్యానవనాలతో శోభిల్లేది, చిత్రమైన ప్రాకారపు గోడలు గలది, చేరడానికి అతి కష్టమైనది, ఎత్తైన ప్రాకారాలు తోరణాలు గలది. దేవతలకు కూడా ఎదిరించరాని ఆ పురిని రాముని మాటతో ప్రేరేపించబడిన వనచరులు ఆజ్ఞానుసారం ముట్టడించి విడిది చేశారు. పర్వతశిఖరం వలె ఉన్నతమైన లంక ఉత్తరద్వారాన్ని తమ్మునితో కూడిన ధనుర్ధారి రాముడు కాపాడాడు, అడ్డగించాడు. లక్ష్మణుడు అనుచరుడుగా ఉన్న వీరుడు, దశరథకుమారుడు రాముడు రావణుడు పాలిస్తున్న లంకను ముట్టడించి, రావణుడు స్వయంగా ఉన్న ఆ ఉత్తరద్వారాన్ని చేరి నిలిచాడు; రాముడు తప్ప ఇంకెవరూ ఆ ద్వారాన్ని కాపాడలేరు. వరుణుని చేత సముద్రం వలె రావణుడు అధిష్ఠించిన ఆ భయంకరమైన ద్వారం ఆయుధాలు ధరించిన భయంకర రాక్షసులచేత అన్నివైపులా రక్షించబడుతోంది. అన్ని ద్వారాలలోకీ ఉత్తరద్వారం అత్యంత కఠినమైనది, ఎందుకంటే అక్కడ రావణుడు స్వయంగా ఉన్నాడు; అందువల్ల రాముడు దానిని తానే తీసుకుంటాడు — నాయకుడే గురుతరమైన భారాన్ని వహిస్తాడు. ‘రాముడు తప్ప ఇంకెవరూ సమర్థులు కారు’ అనే మాట రాముని అద్వితీయ సామర్థ్యాన్ని ప్రశంసిస్తుంది. వానరులు పర్వతశిఖరాలనూ వృక్షాలనూ పట్టుకోవడం వారి ఆయుధం, ఎందుకంటే వారికి శస్త్రాలు లేవు. సేన ప్రయాణ క్రమం — ముందు రాముడు, తరువాత ప్రముఖులు, తరువాత సేన అంతా — పూర్వసర్గలలో వలె వ్యవస్థీకృతం. ప్రయాణవర్ణనలో కవి సేన గతినీ విస్తారాన్నీ చూపుతాడు — ‘మహతీం భూమిం ప్రచ్ఛాద్య’ (విశాలమైన భూమిని కప్పివేస్తూ) అనే పదంతో భూమే సైన్యంతో కప్పబడిందనే చిత్రం. రాముని అనుచరుల పేర్లు — విభీషణుడు, సుగ్రీవుడు, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు, నలుడు, నీలుడు, లక్ష్మణుడు — వీరే యుద్ధంలో ప్రముఖపాత్రలు కాబోతారు. లంక వర్ణన మళ్ళీ ఇక్కడ వస్తుంది — పతాకలతో, ఉద్యానాలతో, చిత్రమైన ప్రాకారపు గోడలతో, ఎత్తైన ప్రాకారతోరణాలతో శోభిల్లేది, కాని ఇప్పుడు శత్రువులతో చుట్టుముట్టబడింది. ‘సురైరపి దుర్ధర్షామ్’ (దేవతలకు కూడా ఎదిరించరానిది) అనే పదంతో రావణుని పూర్వవైభవం గుర్తుచేయబడుతుంది — దేవతలు కూడా జయించలేని పురిని ఇప్పుడు వానరులు ముట్టడిస్తున్నారు. ‘యథానిదేశమ్’ (ఆజ్ఞానుసారం) అనే పదంతో వానరుల క్రమశిక్షణ చూపబడింది — వారు స్వేచ్ఛగా కాదు, రాముని ఆజ్ఞతోనే స్థానాలు తీసుకుంటారు. ఉత్తరద్వార వర్ణనలోని పాతాళం, వరుణుడు అనే ఉపమానాలు దాని లోతునూ భయంకరత్వాన్నీ సూచిస్తాయి. అక్కడ రాముడే నిలవడం అతని నాయకత్వానికి పరిచాయకం — శత్రువు ప్రబలతముడైనచోట నాయకుడు స్వయంగా నిలుస్తాడు. ‘జుగోప చ రురోధ చ’ (కాపాడాడు, అడ్డగించాడు) అనే రెండు క్రియలు రెండు విధాల కార్యాన్ని చూపుతాయి — తన సేన రక్షణ, శత్రువు నిరోధం.

ఆ ద్వారం, దానవులతో పాతాళం వలె, రాక్షసులతో నిండి ఉంది; అల్పులకూ దుర్బలులకూ భయం పుట్టించేది. అక్కడ యోధుల అనేక విధాల ఆయుధసముదాయాలనూ కవచాలనూ అమర్చి ఉండడం రాముడు చూశాడు. వానరసేనాపతి, వీర్యవంతుడు నీలుడు మైందద్వివిదులతో కలిసి తూర్పుద్వారాన్ని చేరి నిలిచాడు. మహాబలుడైన అంగదుడు ఋషభుడు, గవాక్షుడు, గజుడు, గవయుడు అనేవారితో కలిసి దక్షిణద్వారాన్ని ఆక్రమించాడు. బలవంతుడైన వానరుడు హనుమంతుడు ప్రమాథి, ప్రఘసుడు, ఇంకా ఇతర వీరులతో కలిసి పడమటి ద్వారాన్ని కాపాడాడు. సుగ్రీవుడు స్వయంగా గరుడుని వంటి, వాయువు వంటి వానరశ్రేష్ఠులందరితో కలిసి మధ్యమ గుల్మంలో నిలిచాడు. ప్రసిద్ధ యూథపతులైన ముప్పై ఆరు కోట్ల వానరులు సుగ్రీవుడు ఉన్నచోట లంకను ముట్టడించి విడిది చేశారు. రాముని శాసనంతో విభీషణసహితుడైన లక్ష్మణుడు ఒక్కొక్క ద్వారానికి కోటి కోటి వానరులను నిలిపాడు. రామునికి పడమటివైపు దగ్గరలో మధ్యమ గుల్మంలో పెద్ద సేన వెంటరాగా సుషేణుడు జాంబవంతునితో కలిసి నిలిచాడు. ఆ వానరశార్దూలులు కోరలు గల పెద్దపులుల్లా వృక్షాలనూ పర్వతాగ్రాలనూ పట్టుకుని సంతోషంగా యుద్ధానికి నిలిచారు. అందరి తోకలూ వికృతంగా ఉన్నాయి, కోరలూ గోళ్ళూ వారి ఆయుధాలు, వారి అవయవాలు వికృతంగా చిత్రవిచిత్రంగా ఉన్నాయి, ముఖాలు వికృతంగా ఉన్నాయి. కొందరు పది ఏనుగుల బలం గలవారు, కొందరు దానికి పదింతలు ఎక్కువ బలం గలవారు, కొందరు వేయి ఏనుగులతో సమానమైన పరాక్రమం గలవారు. కొందరు ఓఘబలులు (ప్రవాహం వంటి బలం గలవారు), కొందరు దానికి వందరెట్లు ఎక్కువ బలం గలవారు, మరికొందరు అప్రమేయబలులైన వానరయూథపతులు అక్కడ ఉన్నారు. మిడతల దండు లేచినట్లు ఆ వానరసైన్యాల సమాగమం అద్భుతంగా విచిత్రంగా ఉంది. ఇక్కడ రాముని వ్యూహరచన స్పష్టం — నాలుగు ద్వారాలలో నలుగురు ప్రముఖ సేనాపతులు, మధ్యలో సుగ్రీవుడు, రాముని సమీపంలో సహాయానికి సుషేణ జాంబవంతులు. విభీషణుడు లక్ష్మణునితో కలిసి సైనికులను విన్యాసం చేస్తాడు — లంక అంతర్గత స్థితి అతనికి తెలుసు, కాబట్టి అతని సలహా ఇక్కడ ఉపయుక్తం. ‘వికృత’ అనే పదం పునరావృతం కావడం వానరుల క్రోధంతో వికృతమైన రూపాన్ని చూపుతుంది; యుద్ధోన్ముఖులైన వారు భయంకరంగా కనిపిస్తున్నారు. బలపు క్రమంగా పెరిగే వర్ణన — పది ఏనుగుల బలం నుంచి అప్రమేయబలం వరకు — సేన అపరిమిత సామర్థ్యాన్ని సూచిస్తుంది. మిడతల ఉపమానం వానరుల సంఖ్యనూ వేగాన్నీ రెంటినీ చూపుతుంది. ద్వారాల విభజన ఇలా ఉంది — తూర్పున మైందద్వివిదులతో నీలుడు, దక్షిణాన ఋషభ గవాక్ష గజ గవయులతో అంగదుడు, పడమట ప్రమాథి ప్రఘసులతో హనుమంతుడు, ఉత్తరాన లక్ష్మణునితో రాముడు, మధ్యలో సుగ్రీవుడు. ముప్పై ఏడవ సర్గలో రాముడు ఇదే విభజనను నిర్దేశించాడు, ఇప్పుడు అది కార్యరూపం దాల్చింది. పడమటి ద్వారంలో హనుమంతుని నియామకం కూడా అర్థవంతం — పడమటి ద్వారంలో ఇంద్రజిత్తు స్థానమని ఇంతకుముందు విభీషణుడు చెప్పాడు, అందువల్ల హనుమంతుని వంటి బలవంతుడు అక్కడ అవసరం. ముప్పై ఆరు కోట్లు అనే సంఖ్య అతిశయోక్తి, కాని సేన మహత్త్వాన్ని సూచిస్తుంది. వానరుల రూపవర్ణనలో వారి స్వభావం బయటపడుతుంది — వారు శస్త్రధారులు కారు, కోరలూ గోళ్ళూ వారి ఆయుధాలు; వృక్షాలూ పర్వతాగ్రాలూ వారు విసిరే అస్త్రాలు. క్రోధంతో వికృతమైన వారి తోకలు, ముఖాలు, అవయవాలు వారి యుద్ధోత్సాహాన్ని చూపుతాయి. బలవర్ణనలో ‘ఓఘబలాః’ అనే పదం జలప్రవాహం వంటి అడ్డులేని బలాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ విధంగా కవి సేన సంఖ్యను, వ్యవస్థను, రూపాన్ని, బలాన్ని క్రమంగా వర్ణిస్తాడు; దానివల్ల యుద్ధానికి ముందు సంపూర్ణచిత్రం పాఠకుని ఎదుట నిలుస్తుంది.

లంకను ముట్టడించి విడిది చేసిన, దూకుతున్న వానరులతో ఆకాశం నిండిపోయినట్లు, భూమి కూడా నిండిపోయినట్లు అయింది. భల్లూకుల, వనచరుల వందల లక్షల మంది లంకాద్వారాలను చేరారు, మరికొందరు యుద్ధం చేయడానికి అన్నివైపులకూ వెళ్ళారు. ఆ పర్వతం ఆ వానరులందరితో అన్నివైపులా ఆవృతమైంది; పదివేల వేలమంది (కోటి) ఆ పురిని చుట్టుముట్టారు. చెట్లు చేతబట్టిన బలవంతులైన వానరులతో అన్నివైపులా చుట్టబడిన లంక వాయువుకు కూడా ప్రవేశించరానిదైంది. మేఘాల వంటి, ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గల వానరులు హఠాత్తుగా ముట్టడించగా రాక్షసులు విస్మయం పొందారు. ముందుకు వస్తున్న సేనాసమూహపు గొప్ప శబ్దం, సముద్రం బద్దలైనప్పుడు వచ్చే జలధ్వనిలా పుట్టింది. ఆ మహాశబ్దంతో ప్రాకారాలతో, తోరణాలతో, పర్వతాలతో, వనాలతో, అడవులతో సహా లంక అంతా కదిలిపోయింది. రామలక్ష్మణుల, సుగ్రీవుని రక్షణలో ఉన్న ఆ సేన దేవాసురులందరికీ కూడా మరింత ఎదిరించరానిదైంది. ఇక్కడ కవి వానరసేన సంఖ్యను మళ్ళీ మళ్ళీ వర్ణిస్తాడు — వందల లక్షలు, పదివేల వేలు — దానివల్ల దాని అపారత సూచించబడుతుంది. ‘వాయువుకు కూడా ప్రవేశించరానిది’ అనే అతిశయోక్తితో ముట్టడి సంపూర్ణత చూపబడింది. ఇంతకుముందు హనుమంతుడు ఒక్కడే ప్రవేశించిన లంక ఇప్పుడు అన్నివైపులా దిగ్బంధమైంది. సముద్రం బద్దలవడం అనే ఉపమానం మహాప్రళయాన్ని గుర్తుకు తెస్తుంది. రామలక్ష్మణ సుగ్రీవుల రక్షణే సేన అజేయత్వానికి కారణం. లంక ముట్టడి ఫలితం రాక్షసులపై కనిపిస్తుంది — వారు విస్మయం పొందారు, హఠాత్తుగా పీడించబడ్డారు. ఈ రాక్షసులు ఇంతకుముందెన్నడూ తమ నగరంలో శత్రువులను చూడలేదు, అందువల్ల వారి విస్మయం స్వాభావికం. వానరసేన నాదం సముద్రం బద్దలవడం వల్ల పుట్టిన జలధ్వనితో సమానం — సేతువు కట్టి సముద్రాన్ని దాటినవాని సేనే ఇప్పుడు సముద్రంలా గర్జిస్తోంది. నాదంతో ప్రాకారాలతో తోరణాలతో సహా లంక కదిలిపోయిందనే వర్ణన భూకంపం వంటి ప్రభావాన్ని చూపుతుంది; ఇది రాక్షసుల మనసులో భయానికి ఆరంభం. సర్గలోని ఈ భాగంలో కవి వానరసేన అజేయత్వాన్ని చాటుతాడు — ‘దేవాసురులందరికీ కూడా మరింత ఎదిరించరానిది’. రామలక్ష్మణుల, సుగ్రీవుని రక్షణే దాని బలానికి ఆధారం, కేవలం సంఖ్య కాదు. ఈ మాట యుద్ధపు అంతిమ పరిణామాన్ని ముందే సూచిస్తుంది. ‘పదివేల వేలు’ అనే సంఖ్య కోటి అవుతుంది; ఈ విధంగా సేన అనేక భాగాలు వర్ణించబడ్డాయి — కొందరు ద్వారాల దగ్గర, కొందరు చుట్టూ, కొందరు పర్వతంపై. ‘ఆకాశం నిండిపోయినట్లు, భూమి నిండిపోయినట్లు’ అనే మాటతో పైనా కిందా అంతటా వానరులే కనిపిస్తున్నారని భావం. ‘మేఘసంకాశాః’ (మేఘాల వంటివారు) అనే ఉపమానం వానరుల రంగునూ గర్జననూ రెంటినీ సూచిస్తుంది; ‘శక్రతుల్యపరాక్రమాః’ (ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గలవారు) అనేది వారి బలాన్ని. ఈ విధంగా లంకావాసులు మొదటిసారి తమ నగరపు ముట్టడిని ప్రత్యక్షంగా అనుభవిస్తున్నారు.

ఈ విధంగా రాక్షసుల వధ కోసం తన సైన్యాన్ని నిలిపి, మంత్రులతో ఆలోచించి, మళ్ళీ మళ్ళీ నిశ్చయించుకుని, తరువాత చేయవలసిన కర్తవ్యాన్ని కోరుతూ, సామదానాది ఉపాయాలను క్రమంగా ప్రయోగించడం ద్వారా సిద్ధించే ప్రయోజనపు తత్త్వం తెలిసిన రాఘవుడు, విభీషణుని అనుమతితో రాజధర్మాన్ని స్మరిస్తూ, వాలిపుత్రుడు అంగదుని పిలిచి ఇలా అన్నాడు: ‘సౌమ్యుడవైన వానరా, లంకాపురిని దాటి, భయాన్ని విడిచి, వ్యథ లేకుండా దశగ్రీవుని దగ్గరకు వెళ్ళి నా మాటగా చెప్పు — శ్రీ నశించినవాడు, ఐశ్వర్యం పోయినవాడు, చావుకోరికతో బుద్ధి నశించినవాడు అయిన అతనితో ఇలా చెప్పు — రాత్రిచరుడవైన రాక్షసా, గర్వంతో మోహంతో నీవు ఋషులకు, దేవతలకు, గంధర్వులకు, అప్సరసలకు, నాగులకు, యక్షులకు, రాజులకు చేసిన పాపానికి ఎదిరించరాని ఫలం ఈ రోజు సమీపించింది; స్వయంభువు ఇచ్చిన వరం వల్ల పుట్టిన నీ దర్పం నిశ్చయంగా తొలగిపోయింది. భార్యాపహరణంతో కృశించిన నేను — ఎవరిని దండించేవాడినో — ఆ నేను దండం ధరించి లంకాద్వారం దగ్గర నిలిచి ఉన్నాను. రాక్షసా, యుద్ధంలో స్థిరంగా నిలిస్తే నీవు దేవతల, మహర్షుల, రాజర్షులందరి మార్గాన్ని చేరుతావు. రాక్షసాధమా, ఏ బలంతో గానీ మాయతో గానీ నన్ను అతిక్రమించి సీతను అపహరించావో, ఆ బలాన్ని చూపించు. మైథిలిని తీసుకుని నీవు నన్ను శరణు వేడకపోతే, వాడి బాణాలతో ఈ లోకాన్ని రాక్షసరహితం చేస్తాను. ధర్మాత్ముడూ రాక్షసశ్రేష్ఠుడూ శ్రీమంతుడూ అయిన ఈ విభీషణుడు నన్ను చేరాడు; అతడు ఈ లంకైశ్వర్యాన్ని నిష్కంటకంగా నిశ్చయంగా పొందుతాడు. మూర్ఖుల సహాయం గల, పాపివైన, ఆత్మజ్ఞానం లేని నీవు అధర్మంతో రాజ్యాన్ని క్షణకాలం కూడా అనుభవించలేవు. రాక్షసా, ధైర్యం తెచ్చుకుని శౌర్యాన్ని ఆశ్రయించి యుద్ధం చేయి; యుద్ధంలో నా బాణాలతో శాంతుడవై ఆ తరువాత పవిత్రుడవవుతావు. నిశాచరా, పక్షివై ముల్లోకాలలో ప్రవేశించినా, నా దృష్టిపథంలో పడ్డాక ప్రాణాలతో తిరిగిపోలేవు. నీకు హితమైన మాట చెబుతున్నాను — ఔర్ధ్వదేహిక కర్మలు (మరణానంతర క్రియలు) చేసుకో, లంకను చివరిసారిగా బాగా చూసుకో; నీ జీవితం నా చేతిలో ఉంది.’ ఇక్కడ రాముడు యుద్ధానికి ముందు దూతను పంపుతాడు, ఎందుకంటే రాజధర్మం ఇలా చెబుతుంది — మొదట సంధికి అవకాశం ఇవ్వాలి. అతని సందేశంలో రెండు వికల్పాలు — శరణాగతి, సీతను అప్పగించడం; లేదా యుద్ధం, మరణం. ‘నా బాణాలతో శాంతుడవై పవిత్రుడవవుతావు’ అనే మాటతో రాముడు శత్రువు మోక్షాన్ని కూడా ఆలోచిస్తాడు. విభీషణునికి రాజ్యప్రాప్తి నిశ్చితమనే ప్రకటన రావణునికి పరమాఘాతం. ‘ముమూర్షానష్టచేతనమ్’ అనే పదానికి చావుకోరికతో బుద్ధి నశించినవాడని అర్థం. అంగదుని ఎంపిక కూడా అర్థవంతం — అతడు ఇంతకుముందు రావణుని జయించిన వాలి కుమారుడు. రాముని సందేశంలో రాజధర్మపు అన్ని అంగాలూ ఉన్నాయి — మొదట దోషకథనం (ఋషి దేవాదులకు చేసిన పాపం), తరువాత దండన ప్రకటన (దండధారినైన నేను ద్వారం దగ్గర నిలిచాను), తరువాత ఆహ్వానం (బలం చూపించు, యుద్ధం చేయి), తరువాత వికల్పం (శరణు వేడు, సీతను అప్పగించు), తరువాత పరిణామ కథనం (విభీషణుడు రాజ్యం పొందుతాడు), చివరికి హితవచనం (ఔర్ధ్వదేహికం చేసుకో, లంకను బాగా చూసుకో). ‘క్రమయోగార్థతత్త్వవిత్’ అనే విశేషణం సామ దాన భేద దండాలనే ఉపాయాలను క్రమంగా ప్రయోగించడాన్ని సూచిస్తుంది — యుద్ధానికి ముందు దూతను పంపడం సామోపాయపు చివరి ప్రయత్నం. విభీషణుని అనుమతి కూడా తీసుకోబడింది, ఎందుకంటే రావణుని స్వభావం అతనికి తెలుసు. ‘లంకను బాగా చూసుకో’ అనే మాట వ్యంగ్యం — నీవు దీనిని మళ్ళీ చూడవు. ‘పక్షివై ముల్లోకాలలో ప్రవేశించినా’ అనే మాటతో రాముడు రావణుడు పారిపోవడానికి కూడా దారి లేదని ప్రకటిస్తాడు. రాముడు రావణుని ‘మూర్ఖసహాయేన’ (మూర్ఖుల సహాయం గలవాడు) అంటాడు, ఎందుకంటే అతని మంత్రులు హితం చెప్పరు; హితం చెప్పినవాడు విభీషణుడొక్కడే, అతడూ వెళ్ళగొట్టబడ్డాడు. ‘అధర్మంతో రాజ్యాన్ని క్షణకాలం కూడా అనుభవించలేవు’ అని రాముడు ధర్మపు సనాతన నియమాన్ని గుర్తుచేస్తాడు.

క్లేశం లేకుండా కార్యాలు సాధించే రాముడు ఇలా చెప్పగా, తారాపుత్రుడైన అంగదుడు మూర్తీభవించిన హవ్యవాహనుడైన అగ్నిలా ఆకాశంలోకి ప్రవేశించి వెళ్ళాడు. ఆ శ్రీమంతుడు ముహూర్తకాలంలోనే రావణుని భవనాన్ని చేరి, సచివులతో కలిసి నిశ్చింతగా కూర్చున్న రావణుని చూశాడు. ఆ తరువాత అతనికి దగ్గరలోనే దిగి, బంగారు భుజకీర్తులు ధరించిన వానరశ్రేష్ఠుడు అంగదుడు మండుతున్న అగ్నిలా నిలిచాడు. తనను తానే పరిచయం చేసుకుని అతడు అమాత్యులతో కూడిన రావణునికి రాముని ఉత్తమమైన మాటనంతా తక్కువా ఎక్కువా కాకుండా వినిపించాడు: ‘నేను క్లేశం లేకుండా కార్యాలు సాధించే కోసలేంద్రుడు రాముని దూతను, వాలిపుత్రుడను, అంగదుడనే పేరు గలవాడను — నా పేరు నీ చెవిన పడి ఉంటే. కౌసల్య ఆనందాన్ని వృద్ధిపరిచే రాఘవుడు రాముడు నీతో ఇలా అంటున్నాడు — క్రూరుడా, బయటకు వచ్చి ఎదిరించి యుద్ధం చేయి, పురుషునివి కా. అమాత్యులతో, పుత్రులతో, జ్ఞాతులతో, బంధువులతో సహా నిన్ను నేను చంపుతాను; నీవు హతుడైతే ముల్లోకాలూ నిరుద్విగ్నమవుతాయి. దేవ దానవ యక్ష గంధర్వ ఉరగ రాక్షసులకు శత్రువువు, ఋషులకు ముల్లువు అయిన నిన్ను ఈ రోజు పెకలించివేస్తాను. వైదేహిని సత్కరించి, నమస్కరించి అప్పగించకపోతే, నీవు హతుడైన తరువాత ఐశ్వర్యం విభీషణునిదవుతుంది.’ అంగదుడు దూతధర్మాన్ని పాటిస్తాడు — ‘అన్యూనాధికమ్’ — రాముని మాట తక్కువా కాదు, ఎక్కువా కాదు. అతడు మొదట తనను పరిచయం చేసుకుంటాడు — ‘వాలిపుత్రుడు’ అనే పేరుతోనే రావణుని మనసులో వాలి స్మృతి మేల్కొంటుంది. ‘పురుషునివి కా’ అనే మాట రావణుని కాపురుషత్వాన్ని సూచిస్తుంది — అతడు సీతను యుద్ధంతో కాదు, మోసంతో అపహరించాడు. అంగదుని గమనం ‘మూర్తీభవించిన హవ్యవాహనుని’ వలె — అగ్నిలా తేజస్వి, వేగవంతుడు. ‘అవ్యగ్రమ్ ఆసీనమ్’ (నిశ్చింతగా కూర్చున్నవాడు) అనే రావణుని వర్ణన అతని దర్పాన్ని చూపుతుంది — నగరం ముట్టడించబడింది, అయినా అతడు శాంతంగా సచివులతో కూర్చున్నాడు. అంగదుడు అతని దగ్గరలోనే దిగి నిలుస్తాడు, దూరం నుంచి మాట్లాడడు — దీనితో అతని నిర్భయత్వం వ్యక్తమవుతుంది. అతడు రాముని మాటను తన మాటలతో కాక రాముని మాటలతోనే చెబుతాడు, కొంచెం సంక్షిప్తం చేసి మాత్రమే; దూతకు మొదటి ధర్మం ఇదే. రాముని పేర్లు — ‘కోసలేంద్రుడు’, ‘అక్లిష్టకర్ముడు’, ‘కౌసల్యానందవర్ధనుడు’ — అతని రాజకులాన్నీ, కర్మసామర్థ్యాన్నీ, మాతృభక్తినీ సూచిస్తాయి. ‘ముల్లోకాలూ నిరుద్విగ్నమవుతాయి’ అనే మాట రావణవధ లోకహితమని స్థాపిస్తుంది — ఇది కేవలం రాముని వ్యక్తిగత ప్రతీకారం కాదు, లోకానికి గుచ్చుకున్న ముల్లును పెకలించడం. అంగదుని మాటలలో రాముని సందేశపు సారం మిగులుతుంది — యుద్ధమో, సీతను అప్పగించడమో. ‘నా పేరు నీ చెవిన పడి ఉంటే’ అనే దూత స్వపరిచయం వ్యంగ్యంతో కూడినది — వాలిపుత్రుని పేరు రావణుడు తప్పకుండా విని ఉంటాడు, ఎందుకంటే వాలి రావణుని చంకలో బిగించి నాలుగు సముద్రాలూ తిరిగాడని ప్రసిద్ధి. ఈ విధంగా అంగదుని ఉనికే రావణుని పూర్వపరాభవాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ఇక్కడ రాముడు ‘నిష్పత్య ప్రతియుధ్యస్వ’ అంటాడు — నగరం నుంచి బయటకు వచ్చి యుద్ధం చేయి, దుర్గంలో దాక్కోకు.

వానరశ్రేష్ఠుడు ఇలా పరుషమైన మాట అంటుండగా నిశాచరగణాధిపతి అసహనానికి లోనయ్యాడు. రోషం పొందిన ఆ దుర్బుద్ధి ‘పట్టుకోండి, చంపండి’ అని సచివులకు పదేపదే ఆజ్ఞాపించాడు. రావణుని మాట విని నలుగురు ఘోరమైన రాత్రిచరులు తేజస్సుతో మండుతున్న అగ్ని వంటి ఆ అంగదుని పట్టుకున్నారు. ఆత్మనిగ్రహం గల వీరుడైన తారాపుత్రుడు రాక్షసగణానికి తన బలాన్ని చూపడానికి తానే పట్టుబడ్డాడు. తరువాత తన రెండు భుజాలకూ వేలాడుతున్న వారిని పక్షులను వలె పట్టుకుని అంగదుడు పర్వతం వంటి ప్రాసాదం మీదకు ఎగిరాడు. అతని ఎగురుడు వేగానికి విదిలించబడిన ఆ రాక్షసులందరూ రాక్షసేంద్రుడు చూస్తుండగానే నేలమీద పడిపోయారు. తరువాత ప్రతాపవంతుడైన వాలిపుత్రుడు పర్వతశిఖరం వలె ఉన్నతమైన రాక్షసేంద్రుని ప్రాసాదశిఖరాన్ని తొక్కాడు. అతడు తొక్కిన ఆ శిఖరం దశగ్రీవుడు చూస్తుండగా బద్దలైంది, పూర్వం వజ్రాయుధంతో హిమవంతుని శిఖరం చీలిపోయినట్లు. ప్రాసాదశిఖరాన్ని విరగగొట్టి, తన పేరు వినిపించి, మహానాదం చేసి అతడు ఆకాశమార్గాన ఎగిరాడు. రాక్షసులందరినీ బాధిస్తూ, వానరులను సంతోషపెడుతూ అతడు వానరుల మధ్య రాముని పక్కకు చేరాడు. రావణుడైతే ప్రాసాదధర్షణం వల్ల పరమక్రోధం పొందాడు, తన వినాశాన్ని చూస్తూ నిట్టూర్పులలో మునిగిపోయాడు. అంగదుడు తానే పట్టుబడతాడు — ఇది అతని బుద్ధిమత్త; రాక్షసుల బలం తుచ్ఛమని చూపాలనుకుంటాడు. నలుగురు రాక్షసులు అతని భుజాలకు పక్షుల్లా వేలాడుతున్నారు — ఈ దృశ్యం రావణుని సభకు అవమానం. ప్రాసాదశిఖర భంగం రావణుని గర్వభంగానికి ప్రతీక; ‘పశ్యతః’ (చూస్తుండగా) అనే పదం పునరావృతం కావడంతో రావణుని నిస్సహాయత చూపబడింది. అంగదుడు ‘తన పేరు వినిపించడం’ సుందరకాండలో హనుమంతుడు చేసిన ‘జయత్యతిబలో రామః’ (అతిబలుడైన రాముడు జయిస్తున్నాడు) అనే ఘోషణ వంటిది. రావణుని నిట్టూర్పు అతని లోపలి భయాన్ని వెల్లడిస్తుంది — వినాశాన్ని చూస్తున్నాడు, అయినా వెనుదిరగడు. రావణుని ప్రతిక్రియ అతని స్వభావాన్ని అనుసరిస్తుంది — దూత మాట విని ఆలోచించడు, వెంటనే ‘పట్టుకోండి, చంపండి’ అని ఆజ్ఞాపిస్తాడు; దూతవధ రాజనీతిలో నిషిద్ధం, ఇంతకుముందు హనుమంతుని విషయంలో విభీషణుడు కూడా ఇదే చెప్పాడు. కవి ఇక్కడ ‘దుర్మేధాః’ (దుర్బుద్ధి) అనే విశేషణం వాడతాడు; దానివల్ల రావణుని బుద్ధినాశం సూచించబడుతుంది. అంగదుని ప్రవర్తన హనుమంతుని వంటిది — అతడు కూడా తానే బంధనాన్ని స్వీకరించి శత్రుబలాన్ని పరీక్షిస్తాడు. అతని ఎగురుడుతో రాక్షసులు చెట్టు నుంచి పండ్లు రాలినట్లు విదిలించబడ్డారు. ప్రాసాదశిఖరాన్ని తొక్కి విరగగొట్టడం వజ్రాయుధంతో హిమవంతుని శిఖరం చీలడంతో పోల్చబడింది — ఇంద్రుని వజ్రప్రహారం వంటిది అంగదుని పాదఘాతం. ‘తన పేరు వినిపించి’ — ‘నేను వాలిపుత్రుడను అంగదుడను’ అని చాటి — అతడు రావణుని సభలో వాలి స్మృతిని మళ్ళీ మేల్కొలుపుతాడు. రావణుని క్రోధమూ నిట్టూర్పూ అతని నిస్సహాయతను చూపుతాయి; అతడు వినాశాన్ని చూస్తున్నాడు, కాని అహంకారంతో సీతను ఇవ్వడు. ఇదే అతని దుఃఖాంతానికి మూలం.

రాముడైతే సంతోషంతో గర్జిస్తున్న అనేక వానరులతో చుట్టబడి, శత్రువధను కోరుతూ యుద్ధానికే ముందుకు సాగాడు. పర్వతశిఖరం వంటి, మహావీర్యుడైన వానరుడు సుషేణుడు కామరూపులైన అనేక వానరులతో చుట్టబడి, సుగ్రీవుని మాటపై ద్వారాలను అదుపులో ఉంచి, నక్షత్రాల మధ్య చంద్రునిలా, ఎదిరించరానివాడై తిరిగాడు. లంకను ముట్టడించి విడిది చేసిన, సముద్రం వరకు వ్యాపించిన వనచరుల వంద అక్షౌహిణులను చూసి కొందరు రాక్షసులు విస్మయం పొందారు, మరికొందరు భయపడ్డారు, ఇంకొందరు యుద్ధోత్సాహంతో సంతోషమే పొందారు. ప్రాకారానికీ కందకానికీ మధ్య ఉన్న చోటంతా వానరులతో నిండిపోయింది; దీనులైన రాక్షసులు ప్రాకారం వానరమయమైపోవడం చూసి, భయపడి హాహాకారాలు చేశారు. ఆ మహాభీషణమైన కోలాహలం మొదలవగా రాక్షసరాజు యోధులైన రాక్షసులు మహాయుధాలు పట్టుకుని యుగాంతవాయువుల్లా సంచరించారు. ఇక్కడ రాక్షసుల మూడు విధాల ప్రతిక్రియ — విస్మయం, భయం, సంతోషం — కవి సూక్ష్మంగా వర్ణించాడు; కొందరు యోధులు యుద్ధంతో సంతోషిస్తారు కూడా. ‘వానరీకృతః ప్రాకారః’ (వానరమయమైన ప్రాకారం) అనే పదం — ప్రాకారమే వానరమయమైపోయినట్లు. సర్గ చివర ఉపజాతి వృత్తంతో యుద్ధారంభం సూచించబడింది — తరువాతి సర్గలో సంగ్రామం మొదలవుతుంది. సుషేణునికి చంద్రుని ఉపమానం సేనాపతి తిరుగుతూ ద్వారాలను పరిశీలించడాన్ని చూపుతుంది. అంగదుడు తిరిగిరావడంతో ఉత్సాహం పొందిన వానరులు గర్జిస్తున్నారు, రాముడు శత్రువధకు సిద్ధుడై ముందుకు సాగాడు. సుషేణుడు ద్వారాలను పరిశీలించడానికి తిరుగుతాడు — వానరులందరూ తమ తమ స్థానాలలో ఉన్నారో లేదో అతడు చూస్తాడు. ‘వంద అక్షౌహిణులు’ అనే సంఖ్య మళ్ళీ సేన విశాలత్వాన్ని చూపుతుంది; ‘సముద్రం వరకు వ్యాపించిన’ అంటే సేన సముద్రతీరం వరకు విస్తరించిందని భావం. రాక్షసుల ప్రతిక్రియ వర్ణనలో కవి మనోవిజ్ఞానాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు — అందరూ ఒకేలా ఉండరు; కొందరు భయపడినవారు, కొందరు విస్మితులు, కొందరు శూరులు యుద్ధంతో సంతోషించేవారు. ‘హాహాకారం’ భయస్వరం. చివరికి రాక్షసయోధులు మహాయుధాలు పట్టుకుని ప్రళయవాయువుల్లా సంచరిస్తారు — యుద్ధారంభం సమీపించింది. ఈ విధంగా సర్గ ప్రశాంతమైన సంవాదంతో మొదలై క్రమంగా యుద్ధద్వారం వరకు సాగుతుంది.

சுக்ரீவனின் உடலில் போரின் அடையாளங்களைக் கண்டு, லக்ஷ்மணனின் அண்ணனான ராமன் அவனைத் தழுவிக்கொண்டு சொன்னான்: ‘என்னோடு ஆலோசிக்காமல் நீ இந்தத் துணிச்சல் செயலைச் செய்தாய். மக்களின் தலைவர்களான அரசர்கள் இத்தகைய துணிச்சல் நிறைந்த செயல்களைச் செய்வதில்லை. துணிச்சலை விரும்பும் வீரனே, என்னையும் இந்தப் படையையும் விபீஷணனையும் ஐயத்தில் ஆழ்த்தி நீ துன்பம் விளைவித்தாய். பகைவரை அடக்குபவனே, இனி மீண்டும் இப்படிச் செய்யாதே. உனக்கு ஏதேனும் தீங்கு நேர்ந்திருந்தால், சீதையாலோ, பரதனாலோ, லக்ஷ்மணனாலோ, இளையவனான சத்ருக்னனாலோ, என் சொந்த உடலாலோ எனக்கு என்ன பயன்? மகேந்திரனுக்கும் வருணனுக்கும் நிகரானவனே, உன் வீரத்தை அறிந்திருந்தும், நீ திரும்பி வராதபோது என் மனம் இவ்வாறு முடிவு செய்திருந்தது — போரில் மக்களோடும் படையோடும் வாகனங்களோடும் ராவணனைக் கொன்று, இலங்கையில் விபீஷணனுக்கு முடிசூட்டி, பரதனிடம் அரசை ஒப்படைத்துவிட்டு நான் உடலைத் துறப்பேன் என்று.’ இவ்வாறு சொல்லும் ராமனிடம் சுக்ரீவன் மறுமொழி சொன்னான்: ‘ராகவா, என் பராக்கிரமத்தை அறிந்த நான், உன் மனைவியைக் கவர்ந்த ராவணனைக் கண்டு எப்படிப் பொறுத்திருப்பேன்?’ இவ்வாறு சொன்ன வீரனான சுக்ரீவனைப் பாராட்டிவிட்டு ராகவன் சீர்மிக்க லக்ஷ்மணனிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான். இங்கே ராமனின் நட்பன்பு மிகவும் தெளிவாகிறது — தனக்குச் சுக்ரீவனின் உயிர் சீதையைவிடவும் மேலானது என்று அவன் சொல்கிறான். கடிந்துகொள்வதும் அன்போடுதான்; முதலில் தழுவுகிறான், பிறகு பேசுகிறான். அரசியல் நீதியின் பார்வையிலும் அவனுடைய சொல் பொருத்தமானது — படைத்தலைவனோ அரசனோ தனியாகப் பகைவனிடம் செல்லக்கூடாது; ஏனெனில் அவன் அழிந்தால் படை முழுவதும் இக்கட்டில் விழும். சுக்ரீவனின் மறுமொழி சுருக்கமானது; ஆனால் அவனுடைய பக்தியையும் சினத்தையும் காட்டுகிறது. அவனுடைய மறுமொழியைக் கேட்டு ராமன் பாராட்டுகிறான், மீண்டும் கடிந்துகொள்வதில்லை — நண்பனின் உள்ளத்தை அவன் அறிவான். பத்துச் சுலோகங்கள் கொண்ட இந்த உரையாடல் (1.2–10.1) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அங்கே முதல் பாதிக்குப் பிறகு உடனே ‘லக்ஷ்மணம் லக்ஷ்மிஸம்பன்னம்’ என்ற சொல் தொடங்குகிறது. இந்த நிகழ்ச்சியில் ராமனின் மூன்று உணர்வுகள் ஒருசேரக் காணப்படுகின்றன — நண்பனைப் பற்றிய கவலை, அவனுடைய துணிச்சலைப் பற்றிய அதிருப்தி, அவனுடைய வீரத்தின்மீதான நம்பிக்கை. சுக்ரீவனின் வீரத்தை அறிந்திருந்தும், அவன் இல்லாதபோது தன் மனம் கலங்கியது என்கிறான் ராமன். ராமனின் முடிவும் வியப்பானது — ராவணனைக் கொன்று, விபீஷணனுக்கு இலங்கையில் முடிசூட்டி, பரதனை அயோத்தியின் அரசில் நிறுவிவிட்டுத் தானே உயிர் துறக்க அவன் விரும்பினான். அதாவது நண்பன் இல்லாமல் அவனுடைய வாழ்வுக்குப் பொருளே எஞ்சாது. இதனால் கவி நட்பின் பெருமையை உயர்வாக நிறுவுகிறார். சுக்ரீவனும் முன்பு வாலி வதத்தில் ராமனால் உதவி பெற்றவன்; இப்போது அவன் ராமனுக்காகத் தன் உயிரையும் பணயம் வைக்கிறான்; ஆகவே இருவரின் நட்பும் பரஸ்பர உதவியால் உறுதியானது. ராமனின் சொல் அன்பு நிறைந்ததாயினும் அறிவுரை வடிவுடையது — அரசன் தன் உயிரைத் தன் அரசுக்காகவும் மக்களுக்காகவும் காக்க வேண்டும்; தனிப்பட்ட சினத்துக்காகச் செலவிடக்கூடாது. சுக்ரீவனின் மறுமொழி அவனுடைய எளிய வானர இயல்பைக் காட்டுகிறது — பகைவனைக் கண்டதும் அவனால் சினத்தை அடக்க முடியவில்லை. ராமன் அவனுடைய உள்ளத்தை அறிந்து மேலும் எதுவும் சொல்லவில்லை; மாறாக அவனைப் பாராட்டுகிறான்; அதனால் நண்பனின் மனம் வருந்துவதில்லை. பிறகு ராமன் உடனே கடமையை நோக்கித் திரும்புகிறான் — லக்ஷ்மணனோடு போருக்கான ஏற்பாட்டைச் சிந்திக்கிறான். இவ்வாறு உரையாடலின் முடிவில் கதை மீண்டும் தன் முதன்மை ஓட்டத்தை அடைகிறது.

ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான்: ‘லக்ஷ்மணா, குளிர்ந்த நீரையும் கனிகள் நிறைந்த காடுகளையும் கைக்கொண்டு, இந்தப் படைப்பெருக்கைப் பிரித்து அணிவகுத்து நாம் நிலைகொள்வோம். கரடிகள், வானரர்கள், ராக்ஷசர்கள் ஆகியோரில் சிறந்த வீரர்களின் அழிவையும், உலகை அழிக்கும் கொடிய அச்சத்தையும் நான் எதிரே காண்கிறேன். கடுங்காற்றுகள் வீசுகின்றன; பூமி நடுங்குகிறது; மலையுச்சிகள் அதிர்கின்றன; மலைகள் முழங்குகின்றன. ஊனுண்ணிகள் போன்ற, கடுமையான, கடுங்குரலுடைய கொடிய மேகங்கள் இரத்தத் துளிகள் கலந்த கொடிய மழையைப் பொழிகின்றன. செஞ்சந்தனம் போன்ற அந்திவானம் மிகக் கொடூரமாக இருக்கிறது; சூரியனிடமிருந்து எரியும் இந்த நெருப்பு வட்டம் விழுகிறது. வருந்திய, இரங்கத்தக்க குரலுடைய, கொடிய, அமங்கலமான விலங்குகளும் பறவைகளும் பேரச்சத்தை உண்டாக்கியபடி சூரியனை நோக்கி ஊளையிடுகின்றன. இரவில் சந்திரன் ஒளியிழந்து, கருமையும் சிவப்பும் கலந்த கதிர் விளிம்புடையவனாய், உலகின் அழிவுக்காலம் போல வாட்டுகிறான். சூரிய மண்டலத்தில் சிறிய, கரடுமுரடான, அமங்கலமான, மிகச் சிவந்த ஒளிவட்டமும் ஒரு நீலக் களங்கமும் காணப்படுகின்றன. நட்சத்திரங்கள் முறையாகத் தெரியவில்லை; இவை அனைத்தும் உலகத்தின் யுகமுடிவைப் போன்றதை அறிவிக்கின்றன. காகங்களும் பருந்துகளும் கழுகுகளும் தாழப் பறக்கின்றன; நரிகள் பேரொலியோடு அமங்கலமான குரல்களை எழுப்புகின்றன. வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் வீசும் பாறைகளாலும் சூலங்களாலும் வாள்களாலும் மூடப்பட்ட பூமி ஊனும் இரத்தமும் கலந்த சேறாகும். ஆகவே வானரர்கள் எல்லாப் பக்கமும் சூழ, இன்றே விரைவாக, ராவணனால் காக்கப்படும் அணுகுதற்கரிய நகரை நோக்கிச் செல்வோம்.’ இவ்வாறு சொல்லியபடி பெருவலிமையுடைய லக்ஷ்மணனின் அண்ணன் மலையுச்சியிலிருந்து விரைந்து இறங்கினான். இறங்கிய பின் தர்மாத்மாவான ராகவன், பகைவர்களால் எதிர்க்க மிக அரிய தன் படையைக் கண்டான். இங்கே தீக்குறிகளின் வருணனை போரின் பேரழிவின் முன்னறிவிப்பு; அந்தக் குறிகள் ராக்ஷசர்களின் அழிவை மட்டுமல்ல, வானரர்களின் உயிரிழப்பையும் சுட்டுகின்றன; ஆகவே ராமன் ‘கரடிகள், வானரர்கள், ராக்ஷசர்கள்’ என்று மூவரின் பெயரையும் சொல்கிறான். தீக்குறிகளைக் கண்டு ராமன் அஞ்சவில்லை; மாறாக அவற்றில் விரைந்து செயல்படுவதற்கான தூண்டுதலைக் காண்கிறான் — ‘இன்றே விரைவாகச் செல்வோம்’. நீரையும் கனிகளையும் சேகரிப்பதும் படையை ஒழுங்குபடுத்துவதும் போருக்கு முன் படைத்தலைவனின் முதல் கடமை. சந்திர சூரியர்களின் திரிபு, விலங்குகள் பறவைகளின் திரிந்த குரல், இரத்த மழை ஆகியவை சோதிட சாஸ்திரத்தில் புகழ்பெற்ற அழிவின் அறிகுறிகள். ராமனின் சொல்லில் இரண்டு பகுதிகள் உள்ளன — முதலில் நடைமுறை ஏற்பாடு, பிறகு தெய்வக் குறிப்புகளான அறிகுறிகளின் வருணனை. ஏற்பாட்டில் நீர், கனிகள் நிறைந்த காடுகள், படைப் பிரிவு, அணிவகுப்பு பற்றிய கவலை உள்ளது; இதனால் ராமன் வீரன் மட்டுமல்ல, திறமையான படைத்தலைவனும் என்பது தெரிகிறது. அறிகுறிகளின் வருணனையில் பூமி, வானம், சூரியன், சந்திரன், நட்சத்திரங்கள், விலங்குகள், பறவைகள் ஆகியவற்றின் திரிபு சொல்லப்படுகிறது — அதாவது இயற்கை முழுவதுமே வரப்போகும் அழிவைச் சுட்டுகிறது. சிவப்பு நிறம் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது — செஞ்சந்தனம் போன்ற அந்திவானம், இரத்தம் கலந்த மழை, சிவந்த ஒளிவட்டம், கருமையும் சிவப்பும் கலந்த சந்திரக் கதிர்கள் — இவை அனைத்தும் இரத்தக்களரியின் குறிப்பு. ‘யுகமுடிவு போல’ என்ற சொல்லால் கவி போரின் பெருமையை ஊழிக்கு நிகராக்குகிறார். ஆனாலும் ராமன் நம்பிக்கை இழப்பதில்லை; இந்த அறிகுறிகளைப் பகைவனின் அழிவின் அறிகுறிகளாகக் கருதி விரைந்து தாக்குவதை முன்மொழிகிறான். ‘க்ஷிப்ரமத்ய’ (இன்றே விரைவாக) என்ற இரு சொற்கள் அவனுடைய விரைவைக் காட்டுகின்றன — தாமதித்தால் பகைவன் ஆயத்தமாகிவிடுவான். மலையிலிருந்து இறங்கி ராமன் பகைவர்களால் எதிர்க்க அரிய தன் படையைக் காண்கிறான்; இதனால் அவனுடைய தன்னம்பிக்கை உறுதிப்படுகிறது. கவி இங்கே அச்சத்தையும் ஊக்கத்தையும் கலக்கிறார் — இயற்கையில் அச்சமூட்டும் அறிகுறிகள், படையில் அடக்க முடியாத ஊக்கம்.

காலம் அறிந்த ராகவன் சுக்ரீவனோடு சேர்ந்து வானர அரசனின் பெரும்படையைப் போர்க்கோலம் பூணச் செய்து, உரிய நேரத்தில் போருக்குத் தூண்டினான். பின்னர் நீண்ட கைகளுடைய வில்லாளி ராமன் பெரும்படை சூழ முன்னே இலங்கை நகரை நோக்கிப் புறப்பட்டான். விபீஷணன், சுக்ரீவன், அனுமன், ஜாம்பவான், நளன், கரடிகளின் அரசன், நீலன், லக்ஷ்மணன் ஆகியோர் அவனைப் பின்தொடர்ந்தனர். அதன்பின் கரடிகளும் வானரர்களுமான மிகப் பெரும்படை பரந்த நிலத்தை மூடியபடி ராகவனைப் பின்தொடர்ந்தது. யானைகள் போன்றவர்களும், பகைவரைத் தடுப்பவர்களுமான வானரர்கள் நூற்றுக்கணக்கில் மலைச்சிகரங்களையும் ஓங்கி வளர்ந்த மரங்களையும் பற்றிக்கொண்டனர். பகைவரை அடக்கும் உடன்பிறந்தோரான ராம லக்ஷ்மணர்கள் நீண்ட நேரம் ஆகாமலேயே ராவணனின் நகரமான இலங்கையை அடைந்தனர் — கொடிவரிசைகள் உடையதும், அழகியதும், தோட்டங்களாலும் காடுகளாலும் பொலிந்ததும், வண்ணமயமான கோட்டைச் சுவர்கள் உடையதும், அடைவதற்கு மிக அரியதும், உயர்ந்த மதில்களும் தோரணங்களும் உடையதுமான நகரை. தேவர்களாலும் எதிர்க்க அரிய அந்த நகரை, ராமனின் சொல்லால் தூண்டப்பட்ட வானரர்கள் ஆணையின்படி நெருக்கி முற்றுகையிட்டு நிலைகொண்டனர். இலங்கையின் மலைச்சிகரம் போல உயர்ந்த வடக்கு வாயிலைத் தம்பியோடு கூடிய வில்லாளி ராமன் காத்தான், அடைத்தான். லக்ஷ்மணன் பின்தொடர, வீரனான தசரதனின் மகன் ராமன் ராவணனால் காக்கப்படும் இலங்கையை முற்றுகையிட்டு, ராவணன் தானே நிற்கும் அந்த வடக்கு வாயிலை அடைந்து நின்றான்; ராமனைத் தவிர வேறு எவராலும் அந்த வாயிலைச் சூழ்ந்து காக்க இயலாது. வருணனால் கடல் போல, ராவணனால் ஆளப்பட்ட அந்த அச்சமூட்டும் வாயில் ஆயுதம் ஏந்திய கொடிய ராக்ஷசர்களால் எல்லாப் பக்கமும் காக்கப்பட்டிருந்தது. எல்லா வாயில்களிலும் வடக்கு வாயிலே கடினமானது; ஏனெனில் அங்கே ராவணனே இருக்கிறான்; ஆகவே ராமன் அதைத் தானே ஏற்கிறான் — தலைவனே கனமான சுமையைச் சுமக்கிறான். ‘ராமனைத் தவிர வேறு எவராலும் இயலாது’ என்ற சொல் ராமனின் இணையற்ற வல்லமையைப் புகழ்கிறது. வானரர்கள் மலைச்சிகரங்களையும் மரங்களையும் பற்றுவது அவர்களுடைய ஆயுதம்; ஏனெனில் அவர்களிடம் படைக்கலங்கள் இல்லை. படை புறப்படும் வரிசை — முன்னே ராமன், பிறகு முதன்மையானவர்கள், அதன்பின் படை முழுவதும் — முந்தைய சர்க்கங்களில் போலவே ஒழுங்காக அமைந்துள்ளது. புறப்பாட்டின் வருணனையில் கவி படையின் இயக்கத்தையும் பரப்பையும் காட்டுகிறார் — ‘பரந்த நிலத்தை மூடியபடி’ என்ற சொல்லால் பூமியே படையால் மூடப்பட்டது என்ற சித்திரம். ராமனைப் பின்தொடர்ந்தவர்களின் பெயர்கள் — விபீஷணன், சுக்ரீவன், அனுமன், ஜாம்பவான், நளன், நீலன், லக்ஷ்மணன் — இவர்களே போரின் முதன்மைப் பாத்திரங்கள் ஆவார்கள். இலங்கையின் வருணனை இங்கே மீண்டும் வருகிறது — கொடிகள், தோட்டங்கள், வண்ணச் சுவர்கள், உயர்ந்த மதில்களும் தோரணங்களும் ஆகியவற்றால் பொலிந்த அது இப்போது பகைவர்களால் சூழப்பட்டுள்ளது. ‘தேவர்களாலும் எதிர்க்க அரியது’ என்ற சொல்லால் ராவணனின் முந்தைய சிறப்பு நினைவூட்டப்படுகிறது — தேவர்களாலும் வெல்ல முடியாத நகரை இப்போது வானரர்கள் நெருக்குகிறார்கள். ‘யதாநிதேஶம்’ (ஆணையின்படி) என்ற சொல்லால் வானரர்களின் கட்டுப்பாடு காட்டப்படுகிறது — அவர்கள் தம் விருப்பப்படி அல்ல, ராமனின் ஆணைப்படியே இடங்களைக் கைப்பற்றுகிறார்கள். வடக்கு வாயிலின் வருணனையில் பாதாளம், வருணன் ஆகியவற்றின் உவமைகள் அதன் ஆழத்தையும் அச்சமூட்டும் தன்மையையும் சுட்டுகின்றன. ராமனே அங்கே நிற்கிறான் என்பது அவனுடைய தலைமையின் அடையாளம் — பகைவன் மிக வலியவனாக இருக்கும் இடத்தில் தலைவன் தானே நிற்கிறான். ‘ஜுகோப ச ருரோத ச’ (காத்தான், அடைத்தான்) என்ற இரு வினைகள் இருவகைப் பணியைக் காட்டுகின்றன — தன் படையைக் காத்தல், பகைவனைத் தடுத்தல்.

அந்த வாயில், தானவர்களால் பாதாளம் போல, ராக்ஷசர்களால் நிறைந்து, வலிமை குன்றியவர்களுக்கும் பலவீனர்களுக்கும் அச்சமூட்டுவதாக இருந்தது. அங்கே போர்வீரர்களின் பலவகையான ஆயுதத் திரள்களும் கவசங்களும் வைக்கப்பட்டிருப்பதை ராமன் கண்டான். வானரப் படைத்தலைவனும் வீரமுடையவனுமான நீலன் மைந்தனோடும் த்விவிதனோடும் கிழக்கு வாயிலை அடைந்து நின்றான். பெருவலிமையுடைய அங்கதன் ரிஷபன், கவாக்ஷன், கஜன், கவயன் ஆகியோரோடு தெற்கு வாயிலைக் கைப்பற்றினான். வலிமையுடைய வானரன் அனுமன் பிரமாதி, பிரகஸன் ஆகியோரோடும் பிற வீரர்களோடும் சேர்ந்து மேற்கு வாயிலைக் காத்தான். சுக்ரீவன் தானே, கருடனுக்கும் காற்றுக்கும் நிகரான வானரச் சிறந்தோர் அனைவரோடும் நடுக் காவல்நிலையில் நின்றான். புகழ்பெற்ற படைத்தலைவர்களான முப்பத்தாறு கோடி வானரர்கள், சுக்ரீவன் இருந்த இடத்தில் இலங்கையை நெருக்கி முகாமிட்டனர். ராமனின் ஆணைப்படி விபீஷணனோடு கூடிய லக்ஷ்மணன் ஒவ்வொரு வாயிலிலும் கோடி கோடி வானரர்களை நிறுத்தினான். ராமனுக்கு மேற்கே சற்றுத் தொலைவில் நடுக் காவல்நிலையில் பெரும்படை பின்தொடர சுஷேணன் ஜாம்பவானோடு நின்றான். வானரர்களில் புலி போன்ற அவர்கள், கோரைப்பற்களுடைய புலிகள் போல, மரங்களையும் மலையுச்சிகளையும் பற்றிக்கொண்டு மகிழ்ச்சியோடு போருக்கு நின்றனர். அனைவரும் விகாரமான வால்கள் உடையவர்கள், கோரைப்பற்களையும் நகங்களையும் ஆயுதமாகக் கொண்டவர்கள், விகாரமான வண்ணமயமான உடல்கள் உடையவர்கள், விகாரமான முகங்கள் உடையவர்கள். சிலர் பத்து யானைகளின் வலிமை உடையவர்கள், சிலர் அதைவிடப் பத்து மடங்கு மேலானவர்கள், சிலர் ஆயிரம் யானைகளுக்கு நிகரான பராக்கிரமம் உடையவர்கள். சிலர் வெள்ளப்பெருக்கு போன்ற வலிமையுடையவர்கள், சிலர் நூறு மடங்கு மேலானவர்கள், மற்றும் சிலர் அளவிட முடியாத வலிமையுடைய வானரப் படைத்தலைவர்கள் அங்கே இருந்தனர். விட்டில்களின் எழுச்சி போல அந்த வானரப் படைகளின் கூடல் வியப்பானதாகவும் விசித்திரமானதாகவும் இருந்தது. இங்கே ராமனின் அணிவகுப்பு தெளிவாகிறது — நான்கு வாயில்களிலும் நான்கு முதன்மைப் படைத்தலைவர்கள், நடுவில் சுக்ரீவன், ராமனுக்கு உதவியாக அருகில் சுஷேணனும் ஜாம்பவானும். விபீஷணன் லக்ஷ்மணனோடு சேர்ந்து வீரர்களை நிறுத்துகிறான் — இலங்கையின் உள்நிலையை அவன் அறிவான்; ஆகவே அவனுடைய ஆலோசனை இங்கே பயன்படுகிறது. ‘விக்ருத’ (விகாரமான) என்ற சொல்லின் மீள்வருகை சினத்தால் திரிந்த வானரர்களின் வடிவத்தைக் காட்டுகிறது; போருக்கு ஆயத்தமான அவர்கள் அச்சமூட்டுபவர்களாகத் தோன்றுகிறார்கள். பத்து யானை வலிமை முதல் அளவற்ற வலிமை வரை படிப்படியாக வளரும் வருணனை படையின் எல்லையற்ற வல்லமையைச் சுட்டுகிறது. விட்டில் உவமை வானரர்களின் எண்ணிக்கையையும் வேகத்தையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது. வாயில்களின் பிரிவு இவ்வாறு — கிழக்கில் மைந்தன், த்விவிதனோடு நீலன்; தெற்கில் ரிஷபன், கவாக்ஷன், கஜன், கவயன் ஆகியோரோடு அங்கதன்; மேற்கில் பிரமாதி, பிரகஸனோடு அனுமன்; வடக்கில் லக்ஷ்மணனோடு ராமன்; நடுவில் சுக்ரீவன். முப்பத்தேழாம் சர்க்கத்தில் ராமன் இதே பிரிவைக் குறிப்பிட்டிருந்தான்; இப்போது அது செயலாக மாறியது. அனுமனை மேற்கு வாயிலில் நியமித்ததும் பொருள் பொதிந்தது — மேற்கு வாயில் இந்திரஜித்தின் இடம் என்று முன்பே விபீஷணன் சொல்லியிருந்தான்; ஆகவே அனுமனைப் போன்ற வலியவன் அங்கே தேவை. முப்பத்தாறு கோடி என்ற எண் உயர்வுநவிற்சி; ஆனால் படையின் பெருமையைச் சுட்டுகிறது. வானரர்களின் தோற்ற வருணனையில் அவர்களுடைய இயல்பு வெளிப்படுகிறது — அவர்கள் படைக்கலம் தாங்குபவர்கள் அல்லர்; கோரைப்பற்களும் நகங்களுமே அவர்களுடைய ஆயுதங்கள்; மரங்களும் மலையுச்சிகளும் அவர்கள் வீசும் எறிபடைகள். சினத்தால் திரிந்த அவர்களுடைய வால்களும் முகங்களும் உடல்களும் போர் ஊக்கத்தைக் காட்டுகின்றன. வலிமையின் வருணனையில் ‘ஓகபலா:’ (வெள்ளப்பெருக்கு போன்ற வலிமையுடையவர்கள்) என்ற சொல் நீரோட்டம் போலத் தடுக்க முடியாத வலிமையைச் சுட்டுகிறது. இவ்வாறு கவி படையின் எண்ணிக்கை, ஒழுங்கு, தோற்றம், வலிமை ஆகியவற்றை வரிசையாக வருணிக்கிறார்; அதனால் போருக்கு முந்தைய முழுச் சித்திரம் வாசகரின் முன் நிறுத்தப்படுகிறது.

இலங்கையைச் சூழ்ந்து முகாமிட்டும் பாய்ந்துகொண்டும் இருந்த வானரர்களால் வானம் நிரம்பியது போலவும், பூமி முழுதும் நிறைந்தது போலவும் ஆயிற்று. கரடிகளும் வானரர்களுமாகிய நூறு நூறாயிரம் பேர் இலங்கையின் வாயில்களை அடைந்தனர்; மற்றவர்கள் எல்லாப் பக்கங்களிலும் போரிடச் சென்றனர். அந்த மலை அந்த வானரர்கள் அனைவராலும் எல்லாப் பக்கமும் சூழப்பட்டது; ஆயிரம் பதினாயிரம் பேர் அந்த நகரைச் சுற்றி வளைத்தனர். மரங்களைக் கைகளில் ஏந்திய வலிமைமிக்க வானரர்களால் எல்லாப் பக்கமும் சூழப்பட்ட இலங்கை காற்றும் நுழைய முடியாததாயிற்று. மேகம் போன்றவர்களும் இந்திரனுக்கு நிகரான பராக்கிரமமுடையவர்களுமான வானரர்களால் திடீரென்று நெருக்கப்பட்ட ராக்ஷசர்கள் வியப்படைந்தனர். முன்னேறி வரும் படைப்பெருக்கின் பேரொலி எழுந்தது — உடைந்த கடலின் நீரொலி போல. அந்தப் பேரொலியால் மதில்களோடும் தோரணங்களோடும் மலைகளோடும் காடுகளோடும் சோலைகளோடும் இலங்கை முழுவதும் அதிர்ந்தது. ராம லக்ஷ்மணர்களாலும் சுக்ரீவனாலும் காக்கப்பட்ட அந்தப் படை தேவர்கள் அசுரர்கள் அனைவராலும் எதிர்க்க மேலும் அரியதாயிற்று. இங்கே கவி வானரப் படையின் எண்ணிக்கையை மீண்டும் மீண்டும் வருணிக்கிறார் — நூறு நூறாயிரம், ஆயிரம் பதினாயிரம் — அதனால் அதன் எல்லையின்மை சுட்டப்படுகிறது. ‘காற்றும் நுழைய முடியாதது’ என்ற உயர்வுநவிற்சியால் முற்றுகையின் முழுமை காட்டப்படுகிறது. முன்பு அனுமன் தனியாக நுழைந்த இலங்கை இப்போது எல்லாப் பக்கமும் அடைக்கப்பட்டுள்ளது. கடல் உடையும் உவமை பெரும் ஊழியை நினைவூட்டுகிறது. ராம லக்ஷ்மணர்களும் சுக்ரீவனும் காப்பதே படையின் வெல்ல முடியாமைக்குக் காரணம். இலங்கை முற்றுகையின் விளைவு ராக்ஷசர்களிடம் தெரிகிறது — அவர்கள் வியப்படைந்தனர், திடீரென்று நெருக்கப்பட்டனர். இந்த ராக்ஷசர்கள் இதற்கு முன் ஒருபோதும் தம் நகரில் பகைவர்களைக் கண்டதில்லை; ஆகவே அவர்களுடைய வியப்பு இயல்பானது. வானரப் படையின் முழக்கம் கடல் உடைவதால் எழும் நீரொலிக்கு நிகரானது — அணைகட்டிக் கடலைக் கடந்தவனின் படையே இப்போது கடல் போல முழங்குகிறது. முழக்கத்தால் மதில்களோடும் தோரணங்களோடும் இலங்கை அதிர்ந்தது என்ற வருணனை நிலநடுக்கம் போன்ற விளைவைக் காட்டுகிறது; இது ராக்ஷசர்களின் மனத்தில் அச்சத்தின் தொடக்கம். சர்க்கத்தின் இந்தப் பகுதியில் கவி வானரப் படையின் வெல்ல முடியாமையை முழங்குகிறார் — ‘தேவர் அசுரர் அனைவராலும் எதிர்க்க மேலும் அரியது’. ராம லக்ஷ்மணர்களும் சுக்ரீவனும் காப்பதே அதன் வலிமையின் அடிப்படை, எண்ணிக்கை மட்டுமல்ல. இந்தச் சொல் போரின் இறுதி முடிவை முன்கூட்டியே சுட்டுகிறது. ‘ஆயிரம் பதினாயிரம்’ என்ற எண் ஒரு கோடி ஆகிறது; இவ்வாறு படையின் பல பிரிவுகள் வருணிக்கப்படுகின்றன — சிலர் வாயில்களில், சிலர் சுற்றிலும், சிலர் மலையில். ‘வானம் நிரம்பியது போல, பூமி முழுதும் நிறைந்தது போல’ என்ற சொல்லால் மேலும் கீழும் எங்கும் வானரர்களே தெரிகிறார்கள் என்பது கருத்து. ‘மேகம் போன்றவர்கள்’ என்ற உவமை வானரர்களின் நிறத்தையும் முழக்கத்தையும் ஒருசேரச் சுட்டுகிறது; ‘இந்திரனுக்கு நிகரான பராக்கிரமமுடையவர்கள்’ என்பது அவர்களுடைய வலிமையை. இவ்வாறு இலங்கையின் குடிமக்கள் முதன்முறையாகத் தம் நகரின் முற்றுகையை நேரில் அனுபவிக்கிறார்கள்.

இவ்வாறு ராக்ஷசர்களைக் கொல்வதற்காகத் தன் படையை நிறுத்தி, அமைச்சர்களோடு ஆலோசித்து, மீண்டும் மீண்டும் முடிவு செய்து, அடுத்துச் செய்ய வேண்டியதை அடைய விரும்பியவனாய், சாமம் தானம் முதலான உபாயங்களை வரிசைப்படி பயன்படுத்துவதால் கைகூடும் பொருளின் உண்மை அறிந்த ராகவன், விபீஷணனின் இசைவோடு அரச தர்மத்தை நினைவுகூர்ந்து, வாலியின் மகன் அங்கதனை அழைத்து இவ்வாறு சொன்னான்: ‘அன்புள்ள வானரனே, இலங்கை நகரைத் தாண்டி, அச்சத்தை விட்டு, கலக்கமின்றிப் பத்துத்தலையனிடம் சென்று என் சொல்லாக இதைச் சொல் — செல்வம் நழுவியவனும், ஆட்சிப் பெருமை இழந்தவனும், சாக விரும்பி அறிவிழந்தவனுமான அவனிடம் இப்படிச் சொல்: இரவில் உலவும் ராக்ஷசனே, செருக்குற்ற நீ மயக்கத்தால் முனிவர்களுக்கும், தேவர்களுக்கும், கந்தர்வர்களுக்கும் அப்சரஸ்களுக்கும், நாகர்களுக்கும், யக்ஷர்களுக்கும், அரசர்களுக்கும் செய்த பாவத்தின் தவிர்க்க முடியாத விளைவு இன்று வந்து சேர்ந்துவிட்டது; சுயம்புவான பிரமனின் வரத்தால் பிறந்த உன் செருக்கு நிச்சயமாக அழிந்தது. மனைவியைக் கவர்ந்ததால் வருந்திய நான், யாருக்குத் தண்டனை வழங்குபவனோ, அந்தத் தண்டனையைத் தாங்கியவனாய் இலங்கையின் வாயிலில் நிலைகொண்டிருக்கிறேன். ராக்ஷசனே, போரில் உறுதியாக நின்றால் நீ தேவர்கள், மகரிஷிகள், ராஜரிஷிகள் அனைவரும் சென்ற வழியில் செல்வாய். ராக்ஷசர்களில் இழிந்தவனே, எந்த வலிமையாலோ மாயையாலோ என்னை ஏமாற்றி நீ சீதையைக் கவர்ந்தாயோ, அந்த வலிமையைக் காட்டு. மைதிலியைக் கொண்டு வந்து நீ சரண் அடையாவிட்டால், கூரிய அம்புகளால் இந்த உலகை ராக்ஷசர்கள் அற்றதாக்குவேன். தர்மாத்மாவும் ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனும் சீர்மிக்கவனுமான இந்த விபீஷணன் என்னை வந்தடைந்திருக்கிறான்; இலங்கையின் இந்த ஆட்சியை முள்ளற்றதாக அவன் உறுதியாகப் பெறுவான். மூடர்களைத் துணையாகக் கொண்ட பாவியும், தன்னை அறியாதவனுமான உன்னால் அதர்மத்தால் அரசை ஒரு கணமும் அனுபவிக்க முடியாது. ராக்ஷசனே, மனவுறுதி கொண்டு வீரத்தைப் பற்றிப் போரிடு; போர்க்களத்தில் என் அம்புகளால் தணிந்து அதன்பின் தூய்மையடைவாய். இரவில் உலவுபவனே, நீ பறவையாகி மூவுலகங்களுக்குள் புகுந்தாலும், என் கண்ணின் வழியில் அகப்பட்டபின் உயிரோடு திரும்பிப் போகமாட்டாய். உனக்கு நலமான சொல்லைச் சொல்கிறேன் — இறுதிச் சடங்குகளைச் செய்துகொள்; இலங்கையை நன்றாகப் பார்த்துக்கொள்; உன் உயிர் என் கையில் இருக்கிறது.’ இங்கே ராமன் போருக்கு முன் தூதனை அனுப்புகிறான்; ஏனெனில் அரச தர்மம் இவ்வாறு சொல்கிறது — முதலில் சமாதானத்துக்கு வாய்ப்புத் தர வேண்டும். அவனுடைய செய்தியில் இரண்டு வழிகள் — சரண் அடைந்து சீதையைக் கொடுத்தல், அல்லது போரும் சாவும். ‘என் அம்புகளால் தணிந்து தூய்மையடைவாய்’ என்ற சொல்லால் ராமன் பகைவனுக்கும் விடுதலையை எண்ணுகிறான். விபீஷணன் அரசைப் பெறுவது உறுதி என்ற அறிவிப்பு ராவணனுக்குப் பேரடி. ‘முமூர்ஷாநஷ்டசேதனம்’ என்ற சொல்லின் பொருள் — சாக விரும்பியதால் அறிவிழந்தவன். அங்கதனைத் தேர்ந்தெடுத்ததும் பொருள் பொதிந்தது — முன்பு ராவணனை வென்ற வாலியின் மகன் அவன். ராமனின் செய்தியில் அரச தர்மத்தின் எல்லா உறுப்புகளும் உள்ளன — முதலில் குற்றத்தைச் சொல்லுதல் (முனிவர், தேவர் முதலானோருக்குச் செய்த பாவம்), பிறகு தண்டனையின் அறிவிப்பு (தண்டனை வழங்குபவனாக நான் வாயிலில் நிற்கிறேன்), பிறகு அறைகூவல் (வலிமையைக் காட்டு, போரிடு), பிறகு மாற்றுவழி (சரண் அடை, சீதையைக் கொடு), பிறகு விளைவைச் சொல்லுதல் (விபீஷணன் அரசைப் பெறுவான்), இறுதியில் நலமான சொல் (இறுதிச் சடங்கைச் செய், இலங்கையை நன்றாகப் பார்த்துக்கொள்). ‘க்ரமயோகார்த்ததத்த்வவித்’ என்ற அடைமொழி சாமம், தானம், பேதம், தண்டம் என்ற உபாயங்களை வரிசைப்படி பயன்படுத்துவதைச் சுட்டுகிறது — போருக்கு முன் தூதனை அனுப்புவது சாமத்தின் இறுதி முயற்சி. விபீஷணனின் இசைவும் பெறப்பட்டது; ஏனெனில் ராவணனின் இயல்பை அவன் அறிவான். ‘இலங்கையை நன்றாகப் பார்த்துக்கொள்’ என்ற சொல் குத்தலானது — நீ மீண்டும் இதைப் பார்க்கமாட்டாய். ‘பறவையாகி மூவுலகங்களுக்குள் புகுந்தாலும்’ என்ற சொல்லால் ராவணன் தப்பியோடுவதையும் தடுப்பதாக ராமன் அறிவிக்கிறான். ராமன் ராவணனை ‘மூடர்களைத் துணையாகக் கொண்டவன்’ என்கிறான்; ஏனெனில் அவனுடைய அமைச்சர்கள் நலமான சொல்லைச் சொல்வதில்லை; விபீஷணன் மட்டுமே நலம் சொன்னான், அவனும் வெளியேற்றப்பட்டான். ‘அதர்மத்தால் அரசை ஒரு கணமும் அனுபவிக்க முடியாது’ என்று ராமன் தர்மத்தின் என்றுமுள்ள நியதியை நினைவூட்டுகிறான்.

எளிதில் செயல் முடிக்கும் ராமனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட தாரையின் மைந்தன் அங்கதன், உருவெடுத்த வேள்வித் தீயான அக்னி போல வானில் புகுந்து சென்றான். சீர்மிக்க அவன் ஒரு கணத்தில் ராவணனின் மாளிகையை அடைந்து, அமைச்சர்களோடு பதற்றமின்றி அமர்ந்திருந்த ராவணனைக் கண்டான். பின்னர் அவனுக்குச் சற்று அருகில் இறங்கி, பொன் தோள்வளை அணிந்த வானரச் சிறந்தோனான அங்கதன் கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்புப் போல நின்றான். தானே தன்னை அறிமுகப்படுத்திக்கொண்டு, அமைச்சர்களோடு இருந்த ராவணனுக்கு ராமனின் அந்தச் சிறந்த சொல் முழுவதையும் குறைக்காமலும் கூட்டாமலும் கேட்பித்தான்: ‘நான் எளிதில் செயல் முடிக்கும் கோசல அரசன் ராமனின் தூதன், வாலியின் மகன், அங்கதன் என்ற பெயருடையவன் — என் பெயர் உன் காதில் விழுந்திருந்தால். கௌசல்யையின் மகிழ்ச்சியை வளர்ப்பவனான ராகவன் ராமன் உன்னிடம் சொல்கிறான்: கொடியவனே, வெளியே வந்து எதிர்த்துப் போரிடு, ஆண்மகனாக இரு. உன்னை அமைச்சர்களோடும் மக்களோடும் உறவினரோடும் சுற்றத்தாரோடும் நான் கொல்லப்போகிறேன்; நீ கொல்லப்பட்டால் மூவுலகங்களும் கலக்கமற்றவையாகும். தேவர், தானவர், யக்ஷர், கந்தர்வர், நாகர், ராக்ஷசர் ஆகியோரின் பகைவனும் முனிவர்களுக்கு முள்ளுமான உன்னை இன்று பிடுங்கி எறிவேன். வைதேகியை மரியாதையோடு வணங்கித் திருப்பிக் கொடுக்காவிட்டால், நீ கொல்லப்பட்டபின் ஆட்சி விபீஷணனுடையதாகும்.’ அங்கதன் தூதனின் தர்மத்தைக் காக்கிறான் — ‘குறைக்காமலும் கூட்டாமலும்’ — ராமனின் சொல்லைக் குறைவாகவும் இல்லை, கூடுதலாகவும் இல்லை. அவன் முதலில் தன்னை அறிமுகப்படுத்துகிறான் — ‘வாலியின் மகன்’ என்ற பெயராலேயே ராவணனின் மனத்தில் வாலியின் நினைவு எழுகிறது. ‘ஆண்மகனாக இரு’ என்ற சொல் ராவணனின் கோழைத்தனத்தைச் சுட்டுகிறது — அவன் சீதையை வஞ்சகத்தால் கவர்ந்தான், போரால் அல்ல. அங்கதனின் பயணம் ‘உருவெடுத்த வேள்வித் தீ’ போல — நெருப்பைப் போல ஒளியும் வேகமும் உடையது. ராவணன் ‘பதற்றமின்றி அமர்ந்திருந்தான்’ என்ற வருணனை அவனுடைய செருக்கைக் காட்டுகிறது — நகரம் முற்றுகையிடப்பட்டிருந்தும் அவன் அமைதியாக அமைச்சர்களோடு அமர்ந்திருக்கிறான். அங்கதன் அவன் அருகிலேயே இறங்கி நிற்கிறான், தொலைவிலிருந்து பேசுவதில்லை — இதனால் அவனுடைய அச்சமின்மை வெளிப்படுகிறது. அவன் ராமனின் சொல்லைத் தன் சொற்களில் அல்ல, ராமனின் சொற்களிலேயே, சற்றுச் சுருக்கிச் சொல்கிறான்; தூதனின் முதல் தர்மம் இதுவே. ராமனின் பெயர்கள் — ‘கோசல அரசன்’, ‘எளிதில் செயல் முடிப்பவன்’, ‘கௌசல்யையின் மகிழ்ச்சியை வளர்ப்பவன்’ — அவனுடைய அரச குலத்தையும், செயல் வல்லமையையும், தாய்ப் பற்றையும் சுட்டுகின்றன. ‘மூவுலகங்களும் கலக்கமற்றவையாகும்’ என்ற சொல் ராவணனைக் கொல்வதன் உலக நலனை நிறுவுகிறது — இது ராமனின் தனிப்பட்ட பழிவாங்கல் மட்டுமல்ல, உலகின் முள்ளைப் பிடுங்குதல். அங்கதனின் சொற்களில் ராமனின் செய்தியின் சாரம் நிற்கிறது — போர், அல்லது சீதையைத் திருப்பிக் கொடுத்தல். ‘உன் காதில் விழுந்திருந்தால்’ என்ற தூதனின் அறிமுகம் குத்தல் நிறைந்தது — வாலியின் மகனுடைய பெயரை ராவணன் நிச்சயம் கேட்டிருப்பான்; ஏனெனில் வாலி ராவணனைக் கக்கத்தில் இடுக்கிக்கொண்டு நான்கு கடல்களையும் சுற்றி வந்தான் என்பது புகழ்பெற்ற கதை. இவ்வாறு அங்கதனின் வருகையே ராவணனின் முந்தைய தோல்வியை நினைவூட்டுகிறது. ராமன் இங்கே ‘வெளியே வந்து எதிர்த்துப் போரிடு’ என்கிறான் — நகரிலிருந்து வெளியே வந்து போர் செய், கோட்டைக்குள் ஒளிந்துகொள்ளாதே.

வானரச் சிறந்தோன் இவ்வாறு கடுஞ்சொல் சொல்லிக்கொண்டிருக்கும்போது இரவில் உலவுவோரின் தலைவன் பொறாமையின் வசப்பட்டான். சினத்தில் ஆழ்ந்த அந்தத் தீய அறிவுடையவன் அமைச்சர்களுக்கு ‘பிடியுங்கள், கொல்லுங்கள்’ என்று மீண்டும் மீண்டும் ஆணையிட்டான். ராவணனின் சொல்லைக் கேட்டு நான்கு கொடிய இரவில் உலவுவோர், ஒளியால் கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்புப் போன்ற அந்த அங்கதனைப் பிடித்தனர். தன்னடக்கமுடைய வீரனான தாரையின் மைந்தன், ராக்ஷசக் கூட்டத்துக்குத் தன் வலிமையைக் காட்டுவதற்காகத் தானே தன்னைப் பிடிபட விட்டான். பின்னர் தன் இரு கைகளிலும் தொங்கிக்கொண்டிருந்த அவர்களைப் பறவைகளைப் போலத் தூக்கிக்கொண்டு அங்கதன் மலை போன்ற மாளிகையின்மேல் பாய்ந்தான். அவன் பாய்ந்த வேகத்தால் உதறப்பட்ட அந்த ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் ராக்ஷசேந்திரன் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே தரையில் விழுந்தனர். பின்னர் வீரப்பொலிவுடைய வாலியின் மகன் மலைச்சிகரம் போல உயர்ந்த ராக்ஷசேந்திரனின் மாளிகை உச்சியை மிதித்தான். அவன் மிதித்த அந்த உச்சி பத்துத்தலையன் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே பிளந்தது — முன்பு வஜ்ராயுதத்தால் இமயத்தின் சிகரம் பிளக்கப்பட்டது போல. மாளிகை உச்சியை உடைத்து, தன் பெயரை முழங்கி, பெரும் முழக்கமிட்டு அவன் வான்வழியே பாய்ந்தான். ராக்ஷசர்கள் அனைவரையும் வருத்தியும், வானரர்களை மகிழ்வித்தும், அவன் வானரர்களின் நடுவே ராமனின் அருகே வந்து சேர்ந்தான். ராவணனோ மாளிகை அவமதிக்கப்பட்டதால் கடுஞ்சினம் கொண்டு, தன் அழிவைக் கண்டு பெருமூச்சில் ஆழ்ந்தான். அங்கதன் தானே பிடிபட விடுகிறான் — இது அவனுடைய அறிவுக்கூர்மை; ராக்ஷசர்களின் வலிமை அற்பமானது என்று காட்ட அவன் விரும்புகிறான். நான்கு ராக்ஷசர்கள் அவனுடைய கைகளில் பறவைகள் போலத் தொங்குகிறார்கள் — இந்தக் காட்சி ராவணனின் அவைக்கு அவமானம். மாளிகை உச்சி உடைந்தது ராவணனின் செருக்கு உடைந்ததன் குறியீடு; ‘பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே’ என்ற சொல்லின் மீள்வருகையால் ராவணனின் கையறுநிலை காட்டப்படுகிறது. அங்கதன் ‘தன் பெயரை முழங்கியது’ சுந்தர காண்டத்தில் அனுமனின் ‘ஜயத்யதிபலோ ராம:’ (பெருவலிமையுடைய ராமன் வெல்கிறான்) என்ற முழக்கத்தை ஒத்தது. ராவணனின் பெருமூச்சு அவனுடைய உள்ளுக்குள் இருக்கும் அச்சத்தை வெளிப்படுத்துகிறது — அவன் அழிவைக் காண்கிறான்; ஆனாலும் பின்வாங்குவதில்லை. ராவணனின் எதிர்வினை அவனுடைய இயல்பைப் பின்பற்றுகிறது — தூதனின் சொல்லைக் கேட்டு அவன் ஆராய்வதில்லை, உடனே ‘பிடியுங்கள், கொல்லுங்கள்’ என்று ஆணையிடுகிறான்; தூதனைக் கொல்வது அரசியல் நீதியில் தடுக்கப்பட்டது; முன்பு அனுமன் விஷயத்திலும் விபீஷணன் இதைச் சொல்லியிருந்தான். ‘துர்மேதா:’ (தீய அறிவுடையவன்) என்ற அடைமொழியைக் கவி இங்கே பயன்படுத்துகிறார்; அதனால் ராவணனின் அறிவழிவு சுட்டப்படுகிறது. அங்கதனின் நடத்தை அனுமனுடையதைப் போன்றது — அவனும் தானே கட்டுண்டு பகைவனின் வலிமையைச் சோதிக்கிறான். அவன் பாய்ந்ததால் ராக்ஷசர்கள் மரத்திலிருந்து கனிகள் விழுவது போல உதறப்பட்டனர். மாளிகை உச்சியை மிதித்து உடைத்தது வஜ்ராயுதத்தால் இமயச் சிகரம் பிளக்கப்பட்டதோடு ஒப்பிடப்படுகிறது — இந்திரனின் வஜ்ராயுத அடி போல அங்கதனின் கால் அடி. ‘தன் பெயரை முழங்கி’ — ‘நான் வாலியின் மகன் அங்கதன்’ என்று அறிவித்து — அவன் ராவணனின் அவையில் வாலியின் நினைவை மீண்டும் எழுப்புகிறான். ராவணனின் சினமும் பெருமூச்சும் அவனுடைய கையறுநிலையைக் காட்டுகின்றன; அவன் அழிவைக் காண்கிறான், ஆனால் அகந்தையால் சீதையைக் கொடுப்பதில்லை. இதுவே அவனுடைய துன்பியல் முடிவின் வேர்.

ராமனோ மகிழ்ச்சியோடு முழங்கும் பல வானரர்கள் சூழ, பகைவனைக் கொல்ல விரும்பிப் போருக்கே முன்னேறினான். மலைச்சிகரம் போன்ற, பெரும் வீரமுடைய வானரன் சுஷேணன், விரும்பிய உருவம் எடுக்கவல்ல பல வானரர்கள் சூழ, சுக்ரீவனின் சொற்படி வாயில்களைக் கட்டுப்படுத்திக்கொண்டு, நட்சத்திரங்களைச் சந்திரன் சுற்றுவது போல, எதிர்க்க முடியாதவனாய்ச் சுற்றி வந்தான். இலங்கையைச் சூழ்ந்து முகாமிட்டுக் கடல் வரை பரந்திருந்த வானரர்களின் நூறு அக்ஷௌஹிணிப் படையைக் கண்டு சில ராக்ஷசர்கள் வியப்படைந்தனர், சிலர் அச்சமடைந்தனர், சிலர் போரில் களிப்பால் மகிழ்ச்சியே அடைந்தனர். மதிலுக்கும் அகழிக்கும் இடைப்பட்ட இடம் முழுவதும் வானரர்களால் நிறைந்தது; வருந்திய ராக்ஷசர்கள் மதில் வானரமயமானதைக் கண்டு, அச்சமுற்று ஓலமிட்டனர். மிக அச்சமூட்டும் அந்த ஆரவாரம் தொடங்கியபோது, ராக்ஷச அரசனின் போர்வீரர்களான ராக்ஷசர்கள் பெரும் ஆயுதங்களை ஏந்தி யுகமுடிவின் காற்றுகள் போல எங்கும் திரிந்தனர். இங்கே ராக்ஷசர்களின் மூவகை எதிர்வினை — வியப்பு, அச்சம், மகிழ்ச்சி — கவியால் நுட்பமாக வருணிக்கப்படுகிறது; சில போர்வீரர்கள் போரால் மகிழவும் செய்கிறார்கள். ‘வானரீக்ருத: ப்ராகார:’ (வானரமயமான மதில்) என்ற சொல் — மதிலே வானரங்களால் ஆனது போல ஆயிற்று என்பது. சர்க்கத்தின் இறுதியில் உபஜாதி யாப்பால் போரின் தொடக்கம் சுட்டப்படுகிறது — அடுத்த சர்க்கத்தில் போர் நடக்கும். சுஷேணனுக்கான சந்திர உவமை படைத்தலைவன் வாயில்களைச் சுற்றி வந்து மேற்பார்வையிடுவதைக் காட்டுகிறது. அங்கதன் திரும்பி வந்ததால் ஊக்கம் பெற்ற வானரர்கள் முழங்குகிறார்கள்; ராமனும் பகைவனைக் கொல்ல ஆயத்தமாக முன்னேறினான். சுஷேணன் சுற்றி வருவது வாயில்களை மேற்பார்வையிடுவதற்காக — வானரர்கள் அனைவரும் தம் இடங்களில் நிற்கிறார்களா இல்லையா என்று அவன் பார்க்கிறான். ‘நூறு அக்ஷௌஹிணி’ என்ற எண் மீண்டும் படையின் பெரும் பரப்பைக் காட்டுகிறது; ‘கடல் வரை பரந்திருந்த’ என்பது படை கடற்கரை வரை பரவியிருந்தது என்ற கருத்து. ராக்ஷசர்களின் எதிர்வினையை வருணிப்பதில் கவி உளவியலைக் காட்டுகிறார் — அனைவரும் ஒரே மாதிரி இல்லை; சிலர் அஞ்சியவர்கள், சிலர் வியந்தவர்கள், சில வீரர்கள் போரால் மகிழ்ந்தவர்கள். ‘ஹாஹாகாரம்’ (ஓலம்) அச்சத்தின் குரல். இறுதியில் ராக்ஷச வீரர்கள் பெரும் ஆயுதங்களைப் பற்றியபடி ஊழிக்காற்றுகள் போலத் திரிகிறார்கள் — போரின் தொடக்கம் நெருங்கிவிட்டது. இவ்வாறு சர்க்கம் அமைதியான உரையாடலில் தொடங்கிப் படிப்படியாகப் போரின் வாயில் வரை செல்கிறது.

ಸುಗ್ರೀವನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಯುದ್ಧದ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನೊಡನೆ ಸಮಾಲೋಚಿಸದೆಯೇ ನೀನು ಈ ಸಾಹಸವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ಜನರ ಒಡೆಯರಾದ ರಾಜರು ಇಂತಹ ದುಸ್ಸಾಹಸದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಹಸಪ್ರಿಯನಾದ ವೀರನೇ, ನನ್ನನ್ನೂ ಈ ಸೇನೆಯನ್ನೂ ವಿಭೀಷಣನನ್ನೂ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಸಿ ನೀನು ಕಷ್ಟವನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡಿದೆ. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೇ, ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಡ. ನಿನಗೆ ಏನಾದರೂ ಅನಿಷ್ಟ ಸಂಭವಿಸಿದ್ದರೆ, ಸೀತೆಯಿಂದಾಗಲಿ, ಭರತನಿಂದಾಗಲಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಾಗಲಿ, ತಮ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಂದಾಗಲಿ, ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ದೇಹದಿಂದಾಗಲಿ ನನಗೆ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಮಹೇಂದ್ರ-ವರುಣರಿಗೆ ಸಮಾನನೇ, ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ನೀನು ಹಿಂದಿರುಗದಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿತ್ತು — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳು, ಸೇನೆ, ವಾಹನಗಳ ಸಹಿತ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ, ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ ನಾನು ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವೆನು ಎಂದು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡಿದನು — ‘ರಾಘವ, ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಅರಿತಿರುವ ನಾನು, ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿ?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ವೀರ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮೀಸಂಪನ್ನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಿತ್ರಸ್ನೇಹ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಾಣ ತನಗೆ ಸೀತೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನದು ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಕ್ಷೇಪವೂ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೇ; ಅವನು ಮೊದಲು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನೀತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಅವನ ಮಾತು ಯುಕ್ತವಾದದ್ದು — ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಲಿ ರಾಜನಾಗಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಶತ್ರುವಿನತ್ತ ಹೋಗಬಾರದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ನಾಶವಾದರೆ ಇಡೀ ಸೇನೆಯೇ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಉತ್ತರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ಅದು ಅವನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಕ್ರೋಧವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಅವನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಗದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಮಿತ್ರನ ಭಾವವನ್ನು ಅವನು ಅರಿತಿದ್ದಾನೆ. ಹತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಈ ಸಂವಾದ (1.2–10.1) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಅರ್ಧದ ನಂತರ ನೇರವಾಗಿ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ಲಕ್ಷ್ಮಿಸಮ್ಪನ್ನಮ್’ (ಲಕ್ಷ್ಮೀಸಂಪನ್ನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮೂರು ಭಾವಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಮಿತ್ರನ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತೆ, ಅವನ ಸಾಹಸದ ಬಗ್ಗೆ ಅಸಮಾಧಾನ, ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ. ಸುಗ್ರೀವನ ಪರಾಕ್ರಮ ತನಗೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು, ಆದರೂ ಅವನು ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸು ವ್ಯಾಕುಲವಾಯಿತು ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯವೂ ಅದ್ಭುತವಾದದ್ದು — ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಕಟ್ಟಿ, ಭರತನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ತಾನು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಅವನು ಬಯಸಿದ್ದನು. ಅಂದರೆ ಮಿತ್ರನಿಲ್ಲದೆ ಅವನ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಪ್ರಯೋಜನವೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಮೈತ್ರಿಯ ಗೌರವವನ್ನು ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನೂ ಹಿಂದೆ ವಾಲಿವಧೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಂದ ಉಪಕೃತನಾಗಿದ್ದನು, ಈಗ ಅವನು ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಪಣವಾಗಿಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಮೈತ್ರಿ ಪರಸ್ಪರ ಉಪಕಾರದಿಂದ ದೃಢವಾಗಿದೆ. ರಾಮನ ಮಾತು ಸ್ನೇಹಮಯವಾದರೂ ಉಪದೇಶರೂಪದ್ದು — ರಾಜನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗಾಗಿಯೂ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕ್ರೋಧಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಯಿಸಬಾರದು. ಸುಗ್ರೀವನ ಉತ್ತರ ಅವನ ಸರಳವಾದ ವಾನರಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನಿಗೆ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ಅವನ ಭಾವವನ್ನು ಅರಿತು ಮತ್ತೇನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಮಿತ್ರನ ಮನಸ್ಸು ನೋಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಕೂಡಲೇ ಕರ್ತವ್ಯದತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಯುದ್ಧದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸಂವಾದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಮುಖ್ಯಧಾರೆಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ತಣ್ಣನೆಯ ನೀರನ್ನೂ ಫಲಭರಿತ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಈ ಸೇನಾಸಮೂಹವನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸಿ ವ್ಯೂಹವಾಗಿ ರಚಿಸಿ ನಾವು ನಿಲ್ಲೋಣ. ಕರಡಿ, ವಾನರ, ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರಮುಖ ವೀರರ ಸಂಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ, ಲೋಕಕ್ಷಯಕಾರಕವಾದ ಭೀಕರ ಭಯವು ಎದುರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಕಠೋರವಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ, ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸುತ್ತಿದೆ, ಪರ್ವತಾಗ್ರಗಳು ನಡುಗುತ್ತಿವೆ, ಬೆಟ್ಟಗಳು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿವೆ. ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕರಂತೆ ಕಾಣುವ, ಒರಟಾದ, ಕರ್ಕಶ ಧ್ವನಿಯ ಕ್ರೂರ ಮೇಘಗಳು ರಕ್ತದ ಹನಿಗಳು ಬೆರೆತ ಕ್ರೂರವಾದ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕೆಂಪು ಚಂದನದಂತಹ ಸಂಧ್ಯೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರವಾಗಿದೆ; ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಈ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಮಂಡಲ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿದೆ. ದೀನರಾದ, ದೀನಸ್ವರದ, ಘೋರವಾದ, ಅಶುಭಕರವಾದ ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಮಹಾಭಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತ ಸೂರ್ಯನತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಕೂಗುತ್ತಿವೆ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ಪ್ರಕಾಶವಿಲ್ಲದೆ, ಕಪ್ಪು-ಕೆಂಪು ಕಿರಣಗಳ ಅಂಚುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಲೋಕದ ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ ತಾಪಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕದಾದ, ಒರಟಾದ, ಅಶುಭಕರವಾದ, ಕಡುಗೆಂಪಿನ ಪರಿವೇಷವೂ ನೀಲಿಯ ಕಲೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಇವೆಲ್ಲವೂ ಲೋಕದ ಯುಗಾಂತವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುವಂತಿವೆ. ಕಾಗೆಗಳು, ಗಿಡುಗಗಳು, ಹದ್ದುಗಳು ತಗ್ಗಿನಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿವೆ; ನರಿಗಳು ದೊಡ್ಡ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಅಶುಭವಾದ ಕೂಗುಗಳನ್ನು ಕೂಗುತ್ತಿವೆ. ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಎಸೆಯುವ ಶಿಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಶೂಲಗಳಿಂದಲೂ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಭೂಮಿ ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳ ಕೆಸರಾಗಲಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ನಾವು ಇಂದೇ ವೇಗವಾಗಿ, ಎದುರಿಸಲಾಗದ, ರಾವಣನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ನಗರಿಯತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗೋಣ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತ ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನು ಬೇಗನೆ ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿದನು. ಇಳಿದು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಧರ್ಷವಾದ ತನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿನ ಉತ್ಪಾತಗಳ ವರ್ಣನೆ ಯುದ್ಧದ ಮಹಾಸಂಹಾರದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ; ಆ ಉತ್ಪಾತಗಳು ರಾಕ್ಷಸರ ನಾಶವನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ವಾನರರ ಪ್ರಾಣಹಾನಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಮನು ‘ಋಕ್ಷವಾನರರಕ್ಷಸಾಮ್’ (ಕರಡಿ, ವಾನರ, ರಾಕ್ಷಸರ) ಎಂದು ಮೂವರ ಹೆಸರನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಭಯಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಮದ್ಯ ಅಭಿಯಾಮ’ (ಇಂದೇ ಬೇಗನೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗೋಣ). ನೀರಿನ ಮತ್ತು ಫಲಗಳ ಸಂಗ್ರಹ, ಸೇನೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ — ಇವು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಸೇನಾಪತಿಯ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ. ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರ ವಿಕಾರ, ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳ ವಿಕೃತ ಸ್ವರ, ರಕ್ತದ ಮಳೆ — ಇವು ಜ್ಯೋತಿಷಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಅರಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣಗಳು. ರಾಮನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿವೆ — ಮೊದಲು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಆಮೇಲೆ ದೈವಸೂಚಕ ಲಕ್ಷಣಗಳ ವರ್ಣನೆ. ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನೀರು, ಫಲಭರಿತ ಕಾಡುಗಳು, ಸೇನೆಯ ವಿಭಾಗ, ವ್ಯೂಹ — ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತನೆಯಿದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಕೇವಲ ವೀರನಲ್ಲ, ಕುಶಲ ಸೇನಾನಾಯಕನೂ ಹೌದು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ, ಆಕಾಶ, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳು — ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಿಕಾರವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅಂದರೆ ಇಡೀ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಬರಲಿರುವ ಸಂಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದೆ. ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಕೆಂಪು ಚಂದನದಂತಹ ಸಂಧ್ಯೆ, ರಕ್ತ ಬೆರೆತ ಮಳೆ, ಕೆಂಪಾದ ಪರಿವೇಷ, ಕಪ್ಪು-ಕೆಂಪು ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ರಕ್ತಪಾತದ ಸಂಕೇತ. ‘ಯುಗಾಂತಮಿವ’ (ಯುಗಾಂತದಂತೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಳಯಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ರಾಮನು ನಿರಾಶನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಶತ್ರುವಿನ ವಿನಾಶದ ಸೂಚಕಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವನು ಶೀಘ್ರ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಮದ್ಯ’ (ಇಂದೇ ಬೇಗನೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಅವನ ತ್ವರೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ತಡಮಾಡಿದರೆ ಶತ್ರು ಸಜ್ಜಾಗಬಹುದು. ಪರ್ವತದಿಂದ ಇಳಿದು ರಾಮನು ತನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ದುರ್ಧರ್ಷವಾದದ್ದು; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಯ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹಗಳ ಸಮ್ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಅದಮ್ಯ ಉತ್ಸಾಹ.

ಕಾಲವನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾಘವನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಕಪಿರಾಜನ ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನು ಸನ್ನದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಧನುರ್ಧಾರಿಯೂ ಆದ ರಾಮನು ಮಹಾಸೇನೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಮುಂದೆ ಲಂಕಾಪುರಿಯತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಹೊರಟನು. ವಿಭೀಷಣ, ಸುಗ್ರೀವ, ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತ, ನಲ, ಋಕ್ಷರಾಜ, ನೀಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ — ಇವರು ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಅವರ ಹಿಂದೆ ಕರಡಿಗಳ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಅತಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಸೇನೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ರಾಘವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿತು. ಆನೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುವ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಡೆಯಬಲ್ಲ ವಾನರರು ನೂರಾರು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆದ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರು. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕರಾದ ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ತಡಮಾಡದೆ ರಾವಣನ ನಗರಿಯಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು — ಪತಾಕೆಗಳ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ರಮ್ಯವಾದ, ಉದ್ಯಾನವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಕೋಟೆಗೋಡೆಗಳುಳ್ಳ, ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಅತಿ ದುಸ್ತರವಾದ, ಎತ್ತರವಾದ ಪ್ರಾಕಾರಗಳೂ ತೋರಣಗಳೂ ಉಳ್ಳ ನಗರಿ. ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು, ರಾಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ವನವಾಸಿಗಳು ಆದೇಶದಂತೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿ ನೆಲೆಸಿದರು. ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾದ ಲಂಕೆಯ ಉತ್ತರದ್ವಾರವನ್ನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಧನುರ್ಧಾರಿ ರಾಮನು ಕಾಯ್ದನು ಮತ್ತು ತಡೆದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಅನುಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವೀರ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನು ರಾವಣಪಾಲಿತವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮುತ್ತಿ, ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಇರುವ ಆ ಉತ್ತರದ್ವಾರವನ್ನು ತಲುಪಿ ನಿಂತನು; ರಾಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಆ ದ್ವಾರವನ್ನು ಕಾಯಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ವರುಣನಿಂದ ಸಾಗರವು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ರಾವಣನಿಂದ ಅಧಿಷ್ಠಿತವಾದ ಆ ಭೀಕರ ದ್ವಾರವು ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಾದ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ಎಲ್ಲ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತರದ್ವಾರವೇ ಕಠಿಣತಮ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನೇ ಸ್ವತಃ ಇದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅದನ್ನು ತಾನೇ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ನಾಯಕನೇ ಹೆಚ್ಚು ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ಅದ್ವಿತೀಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿಯುವುದು ಅವರ ಆಯುಧ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಲ್ಲ. ಸೇನೆಯ ಪ್ರಯಾಣದ ಕ್ರಮ — ಮುಂದೆ ರಾಮ, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಮುಖರು, ಆಮೇಲೆ ಇಡೀ ಸೇನೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿದ್ದಂತೆಯೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಯಾಣದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೇನೆಯ ಚಲನೆಯನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹತೀಂ ಭೂಮಿಂ ಪ್ರಚ್ಛಾದ್ಯ’ (ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭೂಮಿಯೇ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು ಎಂಬ ಚಿತ್ರ. ರಾಮನ ಅನುಯಾಯಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು — ವಿಭೀಷಣ, ಸುಗ್ರೀವ, ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತ, ನಲ, ನೀಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ — ಇವರು ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳಾಗಲಿದ್ದಾರೆ. ಲಂಕೆಯ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ, ಉದ್ಯಾನಗಳಿಂದ, ಚಿತ್ರಿತ ಕೋಟೆಗೋಡೆಗಳಿಂದ, ಎತ್ತರವಾದ ಪ್ರಾಕಾರ-ತೋರಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ನಗರಿ, ಆದರೆ ಈಗ ಅದು ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಸುರೈರಪಿ ದುರ್ಧರ್ಷಾಮ್’ (ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ವೈಭವ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ — ದೇವತೆಗಳೂ ಗೆಲ್ಲಲಾಗದ ನಗರಿಯನ್ನು ಈಗ ವಾನರರು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ಯಥಾನಿದೇಶಮ್’ (ಆದೇಶದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರ ಶಿಸ್ತು ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವರು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆಯೇ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಉತ್ತರದ್ವಾರದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತಾಳದ ಮತ್ತು ವರುಣನ ಉಪಮೆಗಳು ಅದರ ಆಳವನ್ನೂ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಮನೇ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದು ಅವನ ನಾಯಕತ್ವದ ಪರಿಚಾಯಕ — ಶತ್ರು ಎಲ್ಲಿ ಅತಿ ಪ್ರಬಲನೋ ಅಲ್ಲಿ ನಾಯಕನು ಸ್ವತಃ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ‘ಜುಗೋಪ ಚ ರುರೋಧ ಚ’ (ಕಾಯ್ದನು ಮತ್ತು ತಡೆದನು) ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಎರಡು ಬಗೆಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಿನ ನಿರೋಧ.

ಆ ದ್ವಾರವು ಅಲ್ಪಬಲರಿಗೂ ದುರ್ಬಲರಿಗೂ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಹದು; ದಾನವರಿಂದ ಪಾತಾಳವು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಅದು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಯೋಧರ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನೇಕ ಆಯುಧಸಮೂಹಗಳನ್ನೂ ಕವಚಗಳನ್ನೂ ಜೋಡಿಸಿಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ರಾಮನು ಕಂಡನು. ವಾನರಸೇನಾಪತಿಯಾದ ವೀರ್ಯವಂತ ನೀಲನು ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರೊಡನೆ ಪೂರ್ವದ್ವಾರವನ್ನು ತಲುಪಿ ನಿಂತನು. ಮಹಾಬಲನಾದ ಅಂಗದನು ಋಷಭ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗಜ, ಗವಯರೊಡನೆ ದಕ್ಷಿಣದ್ವಾರವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಮಾಥಿ-ಪ್ರಘಸರೊಡನೆಯೂ ಇತರ ವೀರರೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿ ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರವನ್ನು ಕಾಯ್ದನು. ಸುಗ್ರೀವನು ಸ್ವತಃ ಗರುಡನಿಗೂ ವಾಯುವಿಗೂ ಸಮಾನರಾದ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರೊಡನೆ ಮಧ್ಯದ ಗುಲ್ಮದಲ್ಲಿ (ಸೈನ್ಯದ ಠಾಣೆಯಲ್ಲಿ) ನೆಲೆಸಿದನು. ಮೂವತ್ತಾರು ಕೋಟಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಯೂಥಪತಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಸುಗ್ರೀವನಿದ್ದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟರು. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ವಾರದಲ್ಲೂ ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ ವಾನರರನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ, ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲದೆ, ಮಧ್ಯದ ಗುಲ್ಮದಲ್ಲಿ, ಅಪಾರ ಸೇನೆಯಿಂದ ಅನುಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಷೇಣನು ಜಾಂಬವಂತನೊಡನೆ ನಿಂತನು. ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಕೋರೆದಾಡೆಗಳುಳ್ಳ ಹುಲಿಗಳಂತೆ ಮರಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಾಗ್ರಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಹರ್ಷದಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗಿ ನಿಂತರು. ಎಲ್ಲರೂ ವಿಕೃತವಾದ ಬಾಲಗಳುಳ್ಳವರು, ಕೋರೆದಾಡೆ-ಉಗುರುಗಳೇ ಆಯುಧವಾದವರು, ವಿಕೃತವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವರು, ವಿಕೃತ ಮುಖದವರು ಆಗಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಹತ್ತು ಆನೆಗಳ ಬಲವುಳ್ಳವರು, ಕೆಲವರು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನವರು, ಕೆಲವರು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳವರು. ಕೆಲವರು ಓಘಬಲರು, ಕೆಲವರು ನೂರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನವರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಅಳೆಯಲಾಗದ ಬಲವುಳ್ಳ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಅಲ್ಲಿದ್ದರು. ಮಿಡತೆಗಳ ದಂಡು ಏಳುವಂತೆ ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳ ಆ ಸಮಾಗಮವು ಅದ್ಭುತವೂ ವಿಚಿತ್ರವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವ್ಯೂಹರಚನೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ನಾಲ್ಕು ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರು ಪ್ರಮುಖ ಸೇನಾಪತಿಗಳು, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವ, ರಾಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಸುಷೇಣ-ಜಾಂಬವಂತರು. ವಿಭೀಷಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಸೈನಿಕರ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನಿಗೆ ಲಂಕೆಯ ಒಳಗಿನ ಸ್ಥಿತಿ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸಲಹೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಯುಕ್ತ. ‘ವಿಕೃತ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪುನರುಕ್ತಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ವಿಕಾರಗೊಂಡ ವಾನರರ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಯುದ್ಧೋನ್ಮುಖರಾದ ಅವರು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಹತ್ತು ಆನೆಗಳ ಬಲದಿಂದ ಅಳೆಯಲಾಗದ ಬಲದವರೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತ ಹೋಗುವ ಬಲದ ವರ್ಣನೆ ಸೇನೆಯ ಅಪರಿಮಿತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮಿಡತೆಗಳ ಉಪಮೆ ವಾನರರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೂ ವೇಗವನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದ್ವಾರಗಳ ವಿಭಾಗ ಹೀಗಿದೆ — ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರೊಡನೆ ನೀಲ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಋಷಭ-ಗವಾಕ್ಷ-ಗಜ-ಗವಯರೊಡನೆ ಅಂಗದ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಥಿ-ಪ್ರಘಸರೊಡನೆ ಹನುಮಂತ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಾಮ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಇದೇ ವಿಭಾಗವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದನು, ಈಗ ಅದು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ. ಹನುಮಂತನನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿರುವುದೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸ್ಥಾನ ಎಂದು ಹಿಂದೆ ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನಂತಹ ಬಲಶಾಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯ. ಮೂವತ್ತಾರು ಕೋಟಿ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ, ಆದರೆ ಅದು ಸೇನೆಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ರೂಪವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಸ್ವಭಾವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವರು ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲ, ಕೋರೆದಾಡೆಗಳೂ ಉಗುರುಗಳೂ ಅವರ ಆಯುಧಗಳು; ಮರಗಳೂ ಪರ್ವತಾಗ್ರಗಳೂ ಅವರು ಎಸೆಯುವ ಆಯುಧಗಳು. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ವಿಕಾರಗೊಂಡ ಅವರ ಬಾಲಗಳು, ಮುಖಗಳು, ಅಂಗಗಳು ಅವರ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಬಲದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಓಘಬಲಾಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಜಲಪ್ರವಾಹದಂತೆ ತಡೆಯಿಲ್ಲದ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಸೇನೆಯ ಸಂಖ್ಯೆ, ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ರೂಪ, ಬಲ — ಇವುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರ ಓದುಗನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.

ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮುತ್ತಿ ನೆಲೆಸಿದ ಮತ್ತು ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರಿಂದ ಆಕಾಶವು ತುಂಬಿಹೋದಂತೆಯೂ ಭೂಮಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆವರಿಸಿಹೋದಂತೆಯೂ ಆಯಿತು. ಕರಡಿಗಳ ಮತ್ತು ವಾನರರ ನೂರು ಲಕ್ಷ ಸೈನಿಕರು ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರಗಳತ್ತ ಸಾಗಿದರು, ಇತರರು ಸುತ್ತಲೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಆ ಪರ್ವತವು ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ಆವೃತವಾಯಿತು; ಸಾವಿರ ಅಯುತಗಳಷ್ಟು ವಾನರರು ಆ ನಗರಿಯ ಸುತ್ತ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಬಲಶಾಲಿ ವಾನರರಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಲಂಕೆ ಗಾಳಿಗೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾಗದಂತಾಯಿತು. ಮೋಡಗಳಂತೆ ಕಾಣುವ, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ವಾನರರಿಂದ ಹಠಾತ್ತನೆ ಪೀಡಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡರು. ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೇನಾಪ್ರವಾಹದ ಮಹಾಶಬ್ದವು, ಒಡೆದ ಸಾಗರದ ನೀರಿನ ಘೋಷದಂತೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆ ಮಹಾಶಬ್ದದಿಂದ ಪ್ರಾಕಾರ, ತೋರಣ, ಪರ್ವತ, ವನ, ಕಾನನಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಲಂಕೆ ಕಂಪಿಸಿತು. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಂದಲೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಆ ಸೇನೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅಸುರರಿಗೂ ಸಹ ಇನ್ನಷ್ಟು ದುರ್ಧರ್ಷವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಾನರಸೇನೆಯ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ನೂರು ಲಕ್ಷ, ಸಾವಿರ ಅಯುತ — ಇದರಿಂದ ಅದರ ಅಪಾರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಗಾಳಿಗೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾಗದ’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಮುತ್ತಿಗೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ ಹನುಮಂತನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಲಂಕೆ ಈಗ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸಾಗರವು ಒಡೆಯುವ ಉಪಮೆ ಮಹಾಪ್ರಳಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸುಗ್ರೀವರ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ಸೇನೆಯ ಅಜೇಯತೆಗೆ ಕಾರಣ. ಲಂಕೆಯ ಮುತ್ತಿಗೆಯ ಫಲ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವರು ವಿಸ್ಮಿತರು, ಹಠಾತ್ತನೆ ಪೀಡಿತರು. ಈ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಿಂದೆಂದೂ ತಮ್ಮ ನಗರದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕಂಡಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ವಿಸ್ಮಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ವಾನರಸೇನೆಯ ಗರ್ಜನೆ ಸಮುದ್ರವು ಒಡೆದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಜಲಘೋಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನ — ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿದವನ ಸೇನೆಯೇ ಈಗ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದೆ. ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಕಾರ-ತೋರಣಗಳ ಸಹಿತ ಲಂಕೆ ಕಂಪಿಸಿತು ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಭೂಕಂಪದಂತಹ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ರಾಕ್ಷಸರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯದ ಆರಂಭ. ಸರ್ಗದ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಾನರಸೇನೆಯ ಅಜೇಯತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸರ್ವೈರಪಿ ಸುರಾಸುರೈಃ ದುರ್ಧರ್ಷತರಾ’ (ಎಲ್ಲ ದೇವಾಸುರರಿಗೂ ಇನ್ನಷ್ಟು ದುರ್ಧರ್ಷ). ಅದರ ಬಲದ ಆಧಾರ ಕೇವಲ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ರಕ್ಷಣೆ. ಈ ಮಾತು ಯುದ್ಧದ ಅಂತಿಮ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಯುತಾನಾಂ ಸಹಸ್ರಮ್’ (ಸಾವಿರ ಅಯುತ) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಒಂದು ಕೋಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಸೇನೆಯ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕೆಲವು ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ, ಕೆಲವು ಸುತ್ತಲೂ, ಕೆಲವು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ. ‘ಆಕಾಶ ತುಂಬಿಹೋದಂತೆ, ಭೂಮಿ ಆವರಿಸಿಹೋದಂತೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಾನರರೇ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ಮೇಘಸಂಕಾಶಾಃ’ (ಮೋಡಗಳಂತಹ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಾನರರ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಗರ್ಜನೆ ಎರಡನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಶಕ್ರತುಲ್ಯಪರಾಕ್ರಮಾಃ’ (ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು) ಎಂಬುದು ಅವರ ಬಲ. ಹೀಗೆ ಲಂಕೆಯ ನಿವಾಸಿಗಳು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ತಮ್ಮ ನಗರದ ಮುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಗಾಗಿ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿ, ಸಾಮ-ದಾನ ಮೊದಲಾದ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸುವ ಅರ್ಥದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾಘವನು, ವಿಭೀಷಣನ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತ, ವಾಲಿಯ ಮಗನಾದ ಅಂಗದನನ್ನು ಕರೆದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನಾದ ಕಪಿಯೇ, ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು, ವ್ಯಥೆಯಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ದಶಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನನ್ನ ಮಾತಾಗಿ ಹೇಳು — ಸಂಪತ್ತು ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಐಶ್ವರ್ಯ ತೊಲಗಿದ, ಸಾಯಬಯಸಿ ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟ ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳು — ರಾತ್ರಿಸಂಚಾರಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಗರ್ವಿತನಾದ ನೀನು ಮೋಹದಿಂದ ಋಷಿಗಳಿಗೆ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ, ಗಂಧರ್ವ-ಅಪ್ಸರೆಯರಿಗೆ, ನಾಗರಿಗೆ, ಯಕ್ಷರಿಗೆ, ರಾಜರಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಪಾಪದ ದುಸ್ಸಹವಾದ ಫಲ ಇಂದು ಬಂದೊದಗಿದೆ; ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ನಿನ್ನ ದರ್ಪ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ತೊಲಗಿದೆ. ಪತ್ನಿಯ ಅಪಹರಣದಿಂದ ಬಳಲಿದ ನಾನು, ಯಾರ ದಂಡಧಾರಿಯೋ ಆ ನಾನು, ದಂಡವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ. ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ ನಿಂತು ನೀನು ದೇವತೆಗಳ, ಮಹರ್ಷಿಗಳ, ಎಲ್ಲ ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಪದವಿಯನ್ನು ಸೇರುವೆ. ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೇ, ಯಾವ ಬಲದಿಂದ ಅಥವಾ ಮಾಯೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ವಂಚಿಸಿ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದೆಯೋ ಆ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸು. ನೀನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕರೆತಂದು ಶರಣು ಬರದಿದ್ದರೆ, ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಈ ಲೋಕವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುವೆನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ಈ ವಿಭೀಷಣನು ನನ್ನನ್ನು ಸೇರಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಈ ಲಂಕೈಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಕಂಟಕರಹಿತವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮೂರ್ಖರನ್ನು ಸಹಾಯಕರನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವ, ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಅರಿಯದ ಪಾಪಿಯಾದ ನಿನಗೆ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಅನುಭವಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಳೆದು ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು; ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶಾಂತನಾಗಿ ಆಮೇಲೆ ಪವಿತ್ರನಾಗುವೆ. ನಿಶಾಚರನೇ, ಪಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೂ, ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿನ ದಾರಿಗೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ನೀನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಲಾರೆ. ನಾನು ನಿನಗೆ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ನಿನ್ನ ಔರ್ಧ್ವದೇಹಿಕ (ಮರಣೋತ್ತರ) ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೋ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಣ್ತುಂಬ ನೋಡಿಕೋ; ನಿನ್ನ ಜೀವ ನನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜಧರ್ಮ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಸಂಧಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡಬೇಕು. ಅವನ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಆಯ್ಕೆಗಳಿವೆ — ಶರಣಾಗತಿ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವುದು, ಇಲ್ಲವೇ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಮರಣ. ‘ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶಾಂತನಾಗಿ ಪವಿತ್ರನಾಗುವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಶತ್ರುವಿನ ಮೋಕ್ಷವನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ರಾಜ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿ ನಿಶ್ಚಿತ ಎಂಬ ಘೋಷಣೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಪರಮ ಆಘಾತ. ‘ಮುಮೂರ್ಷಾನಷ್ಟಚೇತನಮ್’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಸಾಯುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟವನು ಎಂದರ್ಥ. ಅಂಗದನ ಆಯ್ಕೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಅವನು ಹಿಂದೆ ರಾವಣನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ವಾಲಿಯ ಮಗ. ರಾಮನ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಇವೆ — ಮೊದಲು ದೋಷಕಥನ (ಋಷಿ-ದೇವತೆಗಳೇ ಮೊದಲಾದವರಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಪಾಪ), ಆಮೇಲೆ ದಂಡದ ಘೋಷಣೆ (ದಂಡಧಾರಿಯಾದ ನಾನು ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ), ಆಮೇಲೆ ಆಹ್ವಾನ (ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸು, ಯುದ್ಧ ಮಾಡು), ಆಮೇಲೆ ಆಯ್ಕೆ (ಶರಣು ಬಾ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸು), ಆಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮದ ಕಥನ (ವಿಭೀಷಣನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು), ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಿತವಚನ (ಮರಣೋತ್ತರ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೋ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಣ್ತುಂಬ ನೋಡಿಕೋ). ‘ಕ್ರಮಯೋಗಾರ್ಥತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸಾಮ-ದಾನ-ಭೇದ-ದಂಡಗಳೆಂಬ ಉಪಾಯಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು ಸಾಮದ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಯತ್ನ. ವಿಭೀಷಣನ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆಯಲಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವ ತಿಳಿದಿದೆ. ‘ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಣ್ತುಂಬ ನೋಡಿಕೋ’ ಎಂಬ ಮಾತು ವ್ಯಂಗ್ಯ — ನೀನು ಮತ್ತೆ ಇದನ್ನು ನೋಡಲಾರೆ. ‘ಪಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೂ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ರಾವಣನ ಪಲಾಯನವನ್ನೂ ತಡೆಯುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ‘ಮೂರ್ಖರನ್ನು ಸಹಾಯಕರನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವವನು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹಿತವಚನವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ವಿಭೀಷಣನೊಬ್ಬನೇ ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳಿದನು, ಅವನನ್ನೂ ಹೊರಹಾಕಲಾಯಿತು. ‘ಅಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಅನುಭವಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ರಾಮನು ಧರ್ಮದ ಸನಾತನ ನಿಯಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ತಾರೆಯ ಮಗ ಅಂಗದನು ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಹವ್ಯವಾಹನನಾದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಹೊರಟನು. ಆ ಶ್ರೀಮಂತನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡನು. ಆಮೇಲೆ ಅವನ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇಳಿದು, ಚಿನ್ನದ ಅಂಗದ (ತೋಳಬಂದಿ) ಧರಿಸಿದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ನಿಂತನು. ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ತಾನೇ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅವನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ರಾವಣನಿಗೆ ರಾಮನ ಆ ಉತ್ತಮ ಮಾತನ್ನೆಲ್ಲ ಕಡಿಮೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಹೆಚ್ಚೂ ಇಲ್ಲದೆ ಕೇಳಿಸಿದನು — ‘ನಾನು ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ಕೋಸಲೇಂದ್ರ ರಾಮನ ದೂತ, ವಾಲಿಯ ಮಗ, ಅಂಗದನೆಂದು ನನ್ನ ಹೆಸರು — ನನ್ನ ಹೆಸರು ನಿನ್ನ ಕಿವಿಗೆ ಎಂದಾದರೂ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ರಾಘವ ರಾಮನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಕ್ರೂರಿಯೇ, ಹೊರಗೆ ಬಂದು ಎದುರಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು, ಗಂಡಸಾಗು. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಮಕ್ಕಳು, ಜ್ಞಾತಿಗಳು, ಬಂಧುಗಳ ಸಹಿತ ಕೊಲ್ಲುವೆನು; ನೀನು ಹತನಾದರೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಉದ್ವೇಗರಹಿತವಾಗುವುವು. ದೇವ, ದಾನವ, ಯಕ್ಷ, ಗಂಧರ್ವ, ಉರಗ, ರಾಕ್ಷಸರ ಶತ್ರುವೂ ಋಷಿಗಳ ಮುಳ್ಳೂ ಆದ ನಿನ್ನನ್ನು ಇಂದು ಕಿತ್ತೊಗೆಯುವೆನು. ನೀನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ, ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಒಪ್ಪಿಸದಿದ್ದರೆ, ನೀನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ಐಶ್ವರ್ಯವು ವಿಭೀಷಣನದಾಗುವುದು.’ ಅಂಗದನು ದೂತಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅನ್ಯೂನಾಧಿಕಮ್’, ಅಂದರೆ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕಡಿಮೆಯೂ ಮಾಡದೆ, ಹೆಚ್ಚೂ ಮಾಡದೆ. ಅವನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ವಾಲಿಯ ಮಗ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ನೆನಪು ಎದ್ದೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಗಂಡಸಾಗು’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾವಣನ ಹೇಡಿತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಮೋಸದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿದನು, ಯುದ್ಧದಿಂದಲ್ಲ. ಅಂಗದನ ಪ್ರಯಾಣ ‘ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಹವ್ಯವಾಹನ’ನಂತೆ — ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿ, ವೇಗಶಾಲಿ. ರಾವಣನು ‘ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದನು’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಅವನ ದರ್ಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ನಗರ ಮುತ್ತಿಗೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಶಾಂತನಾಗಿ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ. ಅಂಗದನು ಅವನ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇಳಿದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ದೂರದಿಂದ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ನಿರ್ಭಯತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ತನ್ನ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ, ರಾಮನ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಿ ಮಾತ್ರ; ದೂತನ ಮೊದಲ ಧರ್ಮ ಇದೇ. ರಾಮನ ಹೆಸರುಗಳು — ‘ಕೋಸಲೇಂದ್ರ’, ‘ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮ’ (ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವವನು), ‘ಕೌಸಲ್ಯಾನಂದವರ್ಧನ’ (ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನು) — ಅವನ ರಾಜಕುಲವನ್ನೂ ಕಾರ್ಯಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಮಾತೃಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಉದ್ವೇಗರಹಿತವಾಗುವುವು’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾವಣವಧೆಯ ಲೋಕಹಿತತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಕೇವಲ ರಾಮನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪ್ರತೀಕಾರವಲ್ಲ, ಲೋಕದ ಮುಳ್ಳನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆಯುವುದು. ಅಂಗದನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಂದೇಶದ ಸಾರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧವೋ ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವುದೋ. ‘ನನ್ನ ಹೆಸರು ನಿನ್ನ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೆ’ ಎಂಬ ದೂತನ ಸ್ವಪರಿಚಯ ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ವಾಲಿಯ ಮಗನ ಹೆಸರನ್ನು ರಾವಣನು ಖಂಡಿತ ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾಲಿಯು ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಕುಳಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿದನೆಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಿದೆ. ಹೀಗೆ ಅಂಗದನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯೇ ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ಪರಾಭವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಷ್ಪತ್ಯ ಪ್ರತಿಯುಧ್ಯಸ್ವ’ (ಹೊರಗೆ ಬಂದು ಎದುರಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ನಗರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದು ಯುದ್ಧ ಮಾಡು, ಕೋಟೆಯೊಳಗೆ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳಬೇಡ.

ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹೀಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ನಿಶಾಚರಗಣಗಳ ಒಡೆಯನು ಅಸಹನೆಗೆ ವಶನಾದನು. ರೋಷಗೊಂಡ ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ‘ಹಿಡಿಯಿರಿ, ಕೊಲ್ಲಿರಿ’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾಲ್ವರು ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ ಆ ಅಂಗದನನ್ನು ಹಿಡಿದರು. ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯೂ ವೀರನೂ ಆದ ತಾರೆಯ ಮಗನು ರಾಕ್ಷಸಗಣದ ನಡುವೆ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸಲೆಂದು ತಾನಾಗಿಯೇ ತನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟನು. ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಗೆ ಜೋತುಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಅಂಗದನು ಪರ್ವತದಂತಹ ಪ್ರಾಸಾದದ ಮೇಲೆ ನೆಗೆದನು. ಅವನ ನೆಗೆತದ ವೇಗದಿಂದ ಕೊಡವಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ಆಮೇಲೆ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರವನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿನಿಂತನು. ಅವನು ಮೆಟ್ಟಿದ ಆ ಶಿಖರವು, ಹಿಂದೆ ವಜ್ರದಿಂದ ಹಿಮವಂತನ ಶಿಖರವು ಸೀಳಿಹೋದಂತೆ, ದಶಗ್ರೀವನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಸೀಳಿಹೋಯಿತು. ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರವನ್ನು ಮುರಿದು, ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ, ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿ ಅವನು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹಾರಿದನು. ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ವ್ಯಥೆಗೊಳಿಸುತ್ತ, ವಾನರರನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತ, ಅವನು ವಾನರರ ನಡುವೆ ರಾಮನ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ರಾವಣನಾದರೋ ಪ್ರಾಸಾದದ ಧರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಪರಮ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡನು, ತನ್ನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತ ನಿಟ್ಟುಸಿರಿನಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿದನು. ಅಂಗದನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಹಿಡಿಯಲು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ; ರಾಕ್ಷಸರ ಬಲ ಎಷ್ಟು ತುಚ್ಛ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ತೋಳುಗಳಿಗೆ ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಜೋತುಬೀಳುತ್ತಾರೆ — ಈ ದೃಶ್ಯ ರಾವಣನ ಸಭೆಗೆ ಅಪಮಾನ. ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರದ ಭಂಗ ರಾವಣನ ಗರ್ವಭಂಗದ ಪ್ರತೀಕ; ‘ಪಶ್ಯತಃ’ (ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದದ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾವಣನ ಅಸಹಾಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂಗದನು ‘ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದ’ ಕಾರ್ಯ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ‘ಜಯತ್ಯತಿಬಲೋ ರಾಮಃ’ (ಅತಿಬಲನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಅವನ ಅಂತರಂಗದ ಭಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ವಿನಾಶವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ — ದೂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಕ್ಷಣ ‘ಹಿಡಿಯಿರಿ, ಕೊಲ್ಲಿರಿ’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ದೂತವಧೆ ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಷಿದ್ಧ, ಹಿಂದೆ ಹನುಮಂತನ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ವಿಭೀಷಣನು ಇದನ್ನೇ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ದುರ್ಮೇಧಾಃ’ (ದುರ್ಬುದ್ಧಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಬುದ್ಧಿನಾಶ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನ ನಡವಳಿಕೆ ಹನುಮಂತನದಂತೆಯೇ — ಅವನೂ ತಾನಾಗಿಯೇ ಬಂಧನವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದನು. ಅವನ ನೆಗೆತದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಮರದಿಂದ ಹಣ್ಣುಗಳು ಉದುರುವಂತೆ ಕೊಡವಲ್ಪಟ್ಟರು. ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರವನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ ಮುರಿದುದನ್ನು ವಜ್ರದಿಂದ ಹಿಮವಂತನ ಶಿಖರವನ್ನು ಸೀಳಿದುದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಪ್ರಹಾರದಂತೆ ಅಂಗದನ ಪಾದಾಘಾತ. ‘ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ’ — ‘ನಾನು ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ — ಅವನು ರಾವಣನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ನೆನಪನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧವೂ ನಿಟ್ಟುಸಿರೂ ಅವನ ಅಸಹಾಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ಅವನು ವಿನಾಶವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಅವನ ದುರಂತದ ಮೂಲ.

ರಾಮನಾದರೋ ಹರ್ಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅನೇಕ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಶತ್ರುವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮುನ್ನಡೆದನು. ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತಹ ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತನಾದ ವಾನರ ಸುಷೇಣನು, ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳಾದ ಅನೇಕ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಂತೆ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಚಂದ್ರನಂತೆ ದುರ್ಧರ್ಷನಾಗಿ ಸುತ್ತ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮುತ್ತಿ ನೆಲೆಸಿದ, ಸಾಗರದವರೆಗೂ ಹಬ್ಬಿದ ವನವಾಸಿಗಳ ನೂರು ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸರು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಭಯಗೊಂಡರು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಯುದ್ಧದ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹರ್ಷವನ್ನೇ ಹೊಂದಿದರು. ಪ್ರಾಕಾರ ಮತ್ತು ಕಂದಕದ ನಡುವಿನ ಜಾಗವೆಲ್ಲ ಕಪಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು; ದೀನರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಪ್ರಾಕಾರವೇ ವಾನರಮಯವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಭಯಗೊಂಡು ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ಆ ಅತಿಭೀಷಣವಾದ ಕೋಲಾಹಲ ಆರಂಭವಾಗಲು ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಯೋಧರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಮಹಾಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಯುಗಾಂತದ ಗಾಳಿಗಳಂತೆ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ — ವಿಸ್ಮಯ, ಭಯ, ಹರ್ಷ — ಕವಿಯಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಕೆಲವು ಯೋಧರು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾರೆ ಕೂಡ. ‘ವಾನರೀಕೃತಃ ಪ್ರಾಕಾರಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ ಪ್ರಾಕಾರವೇ ವಾನರಮಯವಾಯಿತು ಎಂಬಂತೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಾಮ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಲಿದೆ. ಸುಷೇಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ಸೇನಾಪತಿಯ ಪರಿಕ್ರಮಣವನ್ನೂ ದ್ವಾರಗಳ ನಿರೀಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯಿಂದ ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡ ವಾನರರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನೂ ಶತ್ರುವಧೆಗೆ ಸಜ್ಜಾಗಿ ಮುನ್ನಡೆದನು. ಸುಷೇಣನ ಪರಿಕ್ರಮಣ ದ್ವಾರಗಳ ನಿರೀಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ — ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂದು ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿಶತಮ್’ (ನೂರು ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತೆ ಸೇನೆಯ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಸಾಗರದವರೆಗೂ ಹಬ್ಬಿದ’ ಎಂಬುದರ ಭಾವ ಸೇನೆ ಸಮುದ್ರತೀರದವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿತ್ತು ಎಂದು. ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯವರಲ್ಲ; ಕೆಲವರು ಭಯಗೊಂಡವರು, ಕೆಲವರು ವಿಸ್ಮಿತರು, ಕೆಲವು ಶೂರರು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡವರು. ‘ಹಾಹಾಕಾರ’ ಭಯದ ಸ್ವರ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಯೋಧರು ಮಹಾಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪ್ರಳಯದ ಗಾಳಿಗಳಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ ಸನ್ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಶಾಂತವಾದ ಸಂವಾದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಯುದ್ಧದ ಬಾಗಿಲವರೆಗೂ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

സുഗ്രീവന്റെ ശരീരത്തിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ കണ്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ രാമൻ അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘എന്നോട് ആലോചിക്കാതെയാണ് നീ ഈ സാഹസം ചെയ്തത്. ജനങ്ങളുടെ ഈശ്വരന്മാരായ രാജാക്കന്മാർ ഇത്തരം സാഹസകർമങ്ങൾ ചെയ്യാറില്ല. സാഹസപ്രിയനായ വീരാ, എന്നെയും ഈ സൈന്യത്തെയും വിഭീഷണനെയും സംശയത്തിലാഴ്ത്തിക്കൊണ്ട് നീ കഷ്ടമാണ് ചെയ്തത്. ശത്രുസംഹാരകാ, ഇനിമേൽ ഇങ്ങനെയൊന്നും ചെയ്യരുത്. നിനക്ക് എന്തെങ്കിലും അനിഷ്ടം സംഭവിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, സീതയെക്കൊണ്ടോ ഭരതനെക്കൊണ്ടോ ലക്ഷ്മണനെക്കൊണ്ടോ ഇളയവനായ ശത്രുഘ്നനെക്കൊണ്ടോ സ്വന്തം ശരീരംകൊണ്ടോ എനിക്ക് എന്തു പ്രയോജനം? മഹേന്ദ്രനും വരുണനും തുല്യനായവനേ, നിന്റെ വീര്യം അറിയാമായിരുന്നിട്ടും, നീ തിരിച്ചെത്താതിരുന്നപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സ് ഉറച്ചിരുന്നു — യുദ്ധത്തിൽ പുത്രന്മാരോടും സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടി രാവണനെ കൊന്ന്, ലങ്കയിൽ വിഭീഷണനെ അഭിഷേകം ചെയ്ത്, ഭരതനെ രാജ്യമേൽപ്പിച്ച് ഞാൻ ദേഹം ത്യജിക്കുമെന്ന്.’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന രാമനോട് സുഗ്രീവൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാഘവാ, എന്റെ പരാക്രമം അറിയാവുന്ന ഞാൻ നിന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ചവനായ രാവണനെ കണ്ടിട്ട് എങ്ങനെ സഹിക്കും?’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന വീരനായ സുഗ്രീവനെ അഭിനന്ദിച്ചിട്ട് രാഘവൻ ലക്ഷ്മീസമ്പന്നനായ ലക്ഷ്മണനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ രാമന്റെ മിത്രസ്നേഹം അത്യന്തം വ്യക്തമാണ് — സുഗ്രീവന്റെ പ്രാണൻ തനിക്കു സീതയെക്കാളും വിലപ്പെട്ടതാണെന്ന് അവൻ പറയുന്നു. ശാസനവും സ്നേഹത്തോടെതന്നെ; അവൻ ആദ്യം ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു, പിന്നെ സംസാരിക്കുന്നു. രാജനീതിയുടെ ദൃഷ്ടിയിലും അവന്റെ വാക്കു യുക്തമാണ് — സേനാപതിയോ രാജാവോ ഒറ്റയ്ക്കു ശത്രുവിന്റെ അടുത്തേക്കു പോകരുത്, കാരണം അവൻ നശിച്ചാൽ സേന മുഴുവനും ആപത്തിലാകും. സുഗ്രീവന്റെ മറുപടി സംക്ഷിപ്തമാണ്, എന്നാൽ അവന്റെ ഭക്തിയും ക്രോധവും കാണിക്കുന്നു. അവന്റെ മറുപടി കേട്ട് രാമൻ അഭിനന്ദിക്കുന്നു, വീണ്ടും ശകാരിക്കുന്നില്ല — മിത്രത്തിന്റെ ഭാവം അവനറിയാം. പത്തു ശ്ലോകങ്ങളുള്ള ഈ സംവാദം (1.2–10.1) സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല; അവിടെ ആദ്യാർധത്തിനുശേഷം ഉടനെ ‘ലക്ഷ്മണം ലക്ഷ്മിസമ്പന്നം’ എന്ന വാക്ക് ആരംഭിക്കുന്നു. ഈ സന്ദർഭത്തിൽ രാമന്റെ മൂന്നു ഭാവങ്ങൾ ഒന്നിച്ചു കാണാം — മിത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത, അവന്റെ സാഹസത്തിലുള്ള അപ്രീതി, അവന്റെ വീര്യത്തിലുള്ള വിശ്വാസം. സുഗ്രീവന്റെ വീര്യം തനിക്കറിയാമായിരുന്നുവെന്നും എന്നിട്ടും അവന്റെ അസാന്നിധ്യത്തിൽ തന്റെ മനസ്സു വ്യാകുലമായെന്നും അവൻ പറയുന്നു. രാമന്റെ നിശ്ചയവും അത്ഭുതകരമാണ് — രാവണനെ കൊന്ന്, വിഭീഷണനെ ലങ്കയിൽ അഭിഷേകം ചെയ്ത്, ഭരതനെ അയോധ്യയുടെ രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് സ്വയം പ്രാണൻ ത്യജിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു. അതായത് മിത്രമില്ലാതെ അവന്റെ ജീവിതത്തിന് ഒരു പ്രയോജനവും ശേഷിക്കുന്നില്ല. ഇതിലൂടെ കവി സൗഹൃദത്തിന്റെ ഗൗരവം ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്നു. മുൻപ് ബാലിവധത്തിലൂടെ രാമൻ സുഗ്രീവനെ സഹായിച്ചു; ഇപ്പോൾ സുഗ്രീവൻ രാമനുവേണ്ടി പ്രാണൻപോലും പണയംവയ്ക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇരുവരുടെയും സൗഹൃദം പരസ്പരോപകാരത്താൽ ദൃഢമാണ്. രാമന്റെ വാക്ക് സ്നേഹമയമാണെങ്കിലും ഉപദേശരൂപമാണ് — രാജാവ് തന്റെ പ്രാണൻ സ്വന്തം രാജ്യത്തിനും പ്രജകൾക്കുംവേണ്ടി കാത്തുസൂക്ഷിക്കണം, വ്യക്തിപരമായ ക്രോധത്തിനായി ചെലവാക്കരുത്. സുഗ്രീവന്റെ മറുപടി അവന്റെ ലളിതമായ വാനരസ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു — ശത്രുവിനെ കണ്ടപ്പോൾ ക്രോധം അടക്കാൻ അവനു കഴിഞ്ഞില്ല. അവന്റെ ഭാവം മനസ്സിലാക്കിയ രാമൻ പിന്നെ ഒന്നും പറയുന്നില്ല, മറിച്ച് അവനെ അഭിനന്ദിക്കുന്നു; അതിനാൽ മിത്രത്തിന്റെ മനസ്സു വേദനിക്കുന്നില്ല. തുടർന്ന് രാമൻ ഉടനെ കർത്തവ്യത്തിലേക്കു തിരിയുന്നു — ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിന്റെ സംവിധാനം ആലോചിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സംവാദത്തിന്റെ ഒടുവിൽ കഥ വീണ്ടും മുഖ്യധാരയിലെത്തുന്നു.

രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, തണുത്ത വെള്ളവും ഫലസമൃദ്ധമായ വനങ്ങളും കൈവശപ്പെടുത്തി, ഈ സൈന്യപ്രവാഹത്തെ വിഭജിച്ച് വ്യൂഹമായി വിന്യസിച്ച് നമുക്കു നിലയുറപ്പിക്കാം. കരടികളിലും വാനരന്മാരിലും രാക്ഷസരിലുമുള്ള പ്രമുഖവീരന്മാരുടെ സംഹാരവും ലോകക്ഷയവും ഉണ്ടാക്കുന്ന ഭീകരമായ ഒരു ഭയം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നതായി ഞാൻ കാണുന്നു. പരുഷമായ കാറ്റുകൾ വീശുന്നു, ഭൂമി വിറയ്ക്കുന്നു, പർവതാഗ്രങ്ങൾ ആടുന്നു, മലകൾ മുഴങ്ങുന്നു. മാംസഭോജികളെപ്പോലുള്ളവയും പരുഷമായ ഇടിനാദമുള്ളവയുമായ ക്രൂരമേഘങ്ങൾ ചോരത്തുള്ളികൾ കലർന്ന ക്രൂരമായ മഴ പെയ്യിക്കുന്നു. രക്തചന്ദനംപോലുള്ള സന്ധ്യ അത്യന്തം ഭയാനകമാണ്; സൂര്യനിൽനിന്ന് ഈ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിമണ്ഡലം വീഴുന്നു. ദീനരും ദീനസ്വരമുള്ളവരും ഘോരരും അശുഭരുമായ മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും വലിയ ഭയം ജനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് സൂര്യനു നേരെ തിരിഞ്ഞു കരയുന്നു. രാത്രിയിൽ ചന്ദ്രൻ പ്രകാശമില്ലാതെ, കറുപ്പും ചുവപ്പും കലർന്ന കിരണങ്ങളുടെ അരികുകളോടെ, ലോകപ്രളയത്തിലെന്നപോലെ ചുട്ടുപൊള്ളിക്കുന്നു. സൂര്യമണ്ഡലത്തിനു ചുറ്റും ചെറുതും പരുഷവും അശുഭവും കടുംചുവപ്പുമായ ഒരു വലയവും നീലനിറമുള്ള ഒരു കളങ്കവും കാണുന്നു. നക്ഷത്രങ്ങൾ യഥാവിധം കാണുന്നില്ല; ഇതെല്ലാം ലോകത്തിന്റെ യുഗാന്തംപോലെ വിളിച്ചോതുന്നു. കാക്കകളും പരുന്തുകളും കഴുകന്മാരും താഴ്ന്നു പറക്കുന്നു; കുറുനരികൾ ഉറക്കെ അശുഭമായ ശബ്ദങ്ങൾ പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു. വാനരന്മാരും രാക്ഷസരും പ്രയോഗിക്കുന്ന പാറകളാലും ശൂലങ്ങളാലും വാളുകളാലും മൂടപ്പെട്ട ഭൂമി മാംസവും ചോരയുംകൊണ്ടു ചെളിനിറഞ്ഞതാകും. അതിനാൽ വാനരന്മാരാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും ചുറ്റപ്പെട്ട നമ്മൾ ഇന്നുതന്നെ വേഗത്തിൽ, എതിർക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള, രാവണൻ പാലിക്കുന്ന നഗരത്തിനുനേരെ നീങ്ങാം.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണാഗ്രജൻ വേഗം പർവതാഗ്രത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങി. ഇറങ്ങിയശേഷം ധർമാത്മാവായ രാഘവൻ ശത്രുക്കൾക്ക് ഒട്ടും എതിർക്കാനാവാത്ത തന്റെ സൈന്യത്തെ നോക്കിക്കണ്ടു. ഇവിടെ ദുർനിമിത്തങ്ങളുടെ വർണന യുദ്ധത്തിലെ മഹാസംഹാരത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്; ആ നിമിത്തങ്ങൾ രാക്ഷസരുടെ മാത്രമല്ല, വാനരന്മാരുടെയും പ്രാണഹാനി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാലാണ് രാമൻ ‘കരടികളിലും വാനരന്മാരിലും രാക്ഷസരിലും’ എന്നു മൂന്നു കൂട്ടരുടെയും പേരെടുത്തു പറയുന്നത്. ദുർനിമിത്തങ്ങൾ കണ്ട് രാമൻ ഭയക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് അവയിൽ വേഗം പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള പ്രേരണ കാണുന്നു — ‘ഇന്നുതന്നെ വേഗം നീങ്ങാം’. വെള്ളവും ഫലങ്ങളും ശേഖരിക്കലും സേനയെ ക്രമീകരിക്കലും യുദ്ധത്തിനുമുൻപ് സേനാപതിയുടെ ആദ്യകർത്തവ്യമാണ്. ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരുടെ വികൃതി, മൃഗങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും വികൃതസ്വരം, രക്തവർഷം — ഇവ ജ്യോതിഷശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ അരിഷ്ടലക്ഷണങ്ങളാണ്. രാമന്റെ വാക്കുകളിൽ രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യം പ്രായോഗികമായ സംവിധാനം, പിന്നെ ദൈവസൂചകമായ ലക്ഷണങ്ങളുടെ വർണന. സംവിധാനത്തിൽ വെള്ളം, ഫലസമൃദ്ധമായ വനങ്ങൾ, സേനാവിഭജനം, വ്യൂഹം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയുണ്ട്; ഇതിലൂടെ രാമൻ വീരൻ മാത്രമല്ല, കുശലനായ സേനാനായകനുമാണെന്ന് അറിയാം. ലക്ഷണങ്ങളുടെ വർണനയിൽ ഭൂമി, ആകാശം, സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ എന്നിവയുടെയെല്ലാം വികൃതി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അതായത് പ്രകൃതി മുഴുവൻതന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന സംഹാരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചുവപ്പുനിറം വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു — രക്തചന്ദനംപോലുള്ള സന്ധ്യ, ചോര കലർന്ന മഴ, ചുവന്ന വലയം, കറുപ്പും ചുവപ്പും കലർന്ന ചന്ദ്രകിരണങ്ങൾ — ഇതെല്ലാം രക്തച്ചൊരിച്ചിലിന്റെ സൂചനയാണ്. ‘യുഗാന്തംപോലെ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ മഹത്ത്വത്തെ പ്രളയത്തോടു തുല്യമാക്കുന്നു. എന്നിട്ടും രാമൻ നിരാശനാകുന്നില്ല; ഈ ലക്ഷണങ്ങളെ ശത്രുവിന്റെ വിനാശത്തിന്റെ സൂചനകളായി കണ്ട് അവൻ വേഗത്തിലുള്ള ആക്രമണം നിർദേശിക്കുന്നു. ‘ക്ഷിപ്രമദ്യ’ (വേഗം, ഇന്നുതന്നെ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ അവന്റെ തിടുക്കം കാണിക്കുന്നു — താമസിച്ചാൽ ശത്രു സജ്ജനാകും. പർവതത്തിൽനിന്നിറങ്ങിയ രാമൻ ശത്രുക്കൾക്ക് എതിർക്കാനാവാത്ത തന്റെ സേനയെ കാണുന്നു; ഇതിലൂടെ അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം ദൃഢമാകുന്നു. ഇവിടെ കവി ഭയത്തിന്റെയും ഉത്സാഹത്തിന്റെയും ഒരു സമ്മിശ്രണം രചിക്കുന്നു — പ്രകൃതിയിൽ ഭയങ്കരലക്ഷണങ്ങൾ, സേനയിൽ അടക്കാനാവാത്ത ഉത്സാഹം.

സമയമറിയുന്ന രാഘവൻ സുഗ്രീവനോടൊപ്പം വാനരരാജന്റെ മഹാസൈന്യത്തെ സജ്ജമാക്കി, തക്കസമയത്ത് യുദ്ധത്തിനായി പ്രേരിപ്പിച്ചു. പിന്നെ മഹാബാഹുവും വില്ലാളിയുമായ രാമൻ മഹാസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് മുന്നിൽ ലങ്കാനഗരത്തിനുനേരെ പുറപ്പെട്ടു. വിഭീഷണനും സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും ജാംബവാനും നളനും ഋക്ഷരാജനും നീലനും ലക്ഷ്മണനും അവനെ അനുഗമിച്ചു. അവരുടെ പിന്നാലെ കരടികളുടെയും വനവാസികളുടെയും അതിമഹത്തായ സൈന്യം വലിയൊരു ഭൂഭാഗം മൂടിക്കൊണ്ട് രാഘവനെ പിന്തുടർന്നു. ആനകളെപ്പോലെയുള്ളവരും ശത്രുക്കളെ തടയുന്നവരുമായ നൂറുകണക്കിനു വാനരന്മാർ പർവതശിഖരങ്ങളും വളർന്നുപന്തലിച്ച വൃക്ഷങ്ങളും കൈയിലെടുത്തു. ശത്രുസംഹാരകരായ സഹോദരന്മാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അധികം താമസിയാതെ രാവണന്റെ നഗരമായ ലങ്കയിലെത്തി — കൊടിമാലകൾ നിറഞ്ഞതും രമണീയവും ഉദ്യാനവനങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നതും വിചിത്രമായ കോട്ടക്കെട്ടുകളുള്ളതും എത്തിച്ചേരാൻ ഏറെ പ്രയാസമുള്ളതും ഉയർന്ന കോട്ടമതിലുകളും തോരണങ്ങളുമുള്ളതുമായ നഗരം. ദേവന്മാർക്കുപോലും എതിർക്കാനാവാത്ത ആ നഗരത്തെ, രാമന്റെ വാക്കിനാൽ പ്രേരിതരായ വനവാസികൾ ആജ്ഞപ്രകാരം ഞെരുക്കിക്കൊണ്ടു വളഞ്ഞു താവളമടിച്ചു. ലങ്കയുടെ, പർവതശിഖരംപോലെ ഉയർന്ന വടക്കേ കവാടത്തെ അനുജനോടൊപ്പം വില്ലാളിയായ രാമൻ കാത്തുനിന്നു, ഉപരോധിക്കുകയും ചെയ്തു. ലക്ഷ്മണൻ അനുഗമിക്കുന്ന ദശരഥപുത്രനായ വീരരാമൻ രാവണൻ പാലിക്കുന്ന ലങ്കയെ വളഞ്ഞ്, രാവണൻ സ്വയം നിൽക്കുന്ന ആ വടക്കേ കവാടത്തിലെത്തി നിലയുറപ്പിച്ചു; രാമനല്ലാതെ മറ്റാർക്കും ആ കവാടം കാക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. വരുണനാൽ സമുദ്രമെന്നപോലെ രാവണനാൽ അധിഷ്ഠിതമായ ആ ഭീകരകവാടം ആയുധമേന്തിയ ഭീകരരായ രാക്ഷസരാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. എല്ലാ കവാടങ്ങളിലും വടക്കേ കവാടമാണ് ഏറ്റവും കഠിനം, കാരണം അവിടെ രാവണൻ സ്വയമുണ്ട്; അതിനാൽ രാമൻ അതു സ്വയംതന്നെ ഏറ്റെടുക്കുന്നു — നായകൻതന്നെയാണ് ഏറ്റവും ഭാരമേറിയ ചുമതല വഹിക്കുന്നത്. ‘രാമനല്ലാതെ മറ്റാർക്കും കഴിയില്ല’ എന്ന വാക്ക് രാമന്റെ അദ്വിതീയസാമർഥ്യം പ്രശംസിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ പർവതശിഖരങ്ങളും വൃക്ഷങ്ങളും കൈയിലെടുക്കുന്നത് അവരുടെ ആയുധമാണ്, കാരണം അവർക്ക് ആയുധങ്ങളില്ല. സേനയുടെ പ്രയാണക്രമം — മുന്നിൽ രാമൻ, പിന്നെ പ്രമുഖർ, പിന്നെ സൈന്യം മുഴുവൻ — മുൻ സർഗങ്ങളിലെന്നപോലെ ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. പ്രയാണത്തിന്റെ വർണനയിൽ കവി സേനയുടെ ഗതിയും വിസ്താരവും കാണിക്കുന്നു — ‘വലിയൊരു ഭൂഭാഗം മൂടിക്കൊണ്ട്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഭൂമിതന്നെ സൈന്യത്താൽ മൂടപ്പെട്ടു എന്ന ചിത്രം. രാമനെ അനുഗമിക്കുന്നവരുടെ പേരുകൾ — വിഭീഷണൻ, സുഗ്രീവൻ, ഹനുമാൻ, ജാംബവാൻ, നളൻ, നീലൻ, ലക്ഷ്മണൻ — യുദ്ധത്തിലെ പ്രമുഖകഥാപാത്രങ്ങളാകാൻ പോകുന്നവരാണ്. ലങ്കയുടെ വർണന ഇവിടെ വീണ്ടും വരുന്നു — കൊടികളാലും ഉദ്യാനങ്ങളാലും വിചിത്രമായ കോട്ടക്കെട്ടുകളാലും ഉയർന്ന കോട്ടമതിലുകളാലും തോരണങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ അതു ശത്രുക്കളാൽ വളയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘സുരൈരപി ദുർധർഷാം’ (ദേവന്മാർക്കുപോലും എതിർക്കാനാവാത്തത്) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാവണന്റെ പഴയ വൈഭവം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ദേവന്മാർപോലും ജയിക്കാത്ത നഗരത്തെ ഇപ്പോൾ വാനരന്മാർ ഞെരുക്കുന്നു. ‘യഥാനിദേശം’ (ആജ്ഞപ്രകാരം) എന്ന പദത്തിലൂടെ വാനരന്മാരുടെ അച്ചടക്കം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — സ്വേച്ഛയാലല്ല, രാമന്റെ ആജ്ഞയാൽ മാത്രമാണ് അവർ സ്ഥാനങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുന്നത്. വടക്കേ കവാടത്തിന്റെ വർണനയിലെ പാതാളത്തിന്റെയും വരുണന്റെയും ഉപമകൾ അതിന്റെ ആഴവും ഭീകരതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമൻതന്നെ അവിടെ നിൽക്കുന്നത് അവന്റെ നായകത്വത്തിന്റെ പരിചായകമാണ് — ശത്രു ഏറ്റവും പ്രബലനായിരിക്കുന്നിടത്ത് നായകൻ സ്വയം നിൽക്കുന്നു. ‘ജുഗോപ ച രുരോധ ച’ (കാത്തു, ഉപരോധിക്കുകയും ചെയ്തു) എന്ന രണ്ടു ക്രിയകൾ രണ്ടുവിധം കൃത്യം കാണിക്കുന്നു — സ്വസേനയുടെ രക്ഷയും ശത്രുവിന്റെ നിരോധവും.

ദാനവന്മാരാൽ പാതാളമെന്നപോലെ രാക്ഷസരാൽ നിറഞ്ഞ ആ കവാടം ചെറിയവർക്കും ദുർബലർക്കും ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നതായിരുന്നു. അവിടെ യോദ്ധാക്കളുടെ പലവിധമായ അനേകം ആയുധസഞ്ചയങ്ങളും കവചങ്ങളും നിരത്തിവച്ചിരിക്കുന്നത് രാമൻ കണ്ടു. വാനരസേനാപതിയും വീര്യവാനുമായ നീലൻ മൈന്ദനോടും ദ്വിവിദനോടുമൊപ്പം കിഴക്കേ കവാടത്തിലെത്തി നിലയുറപ്പിച്ചു. മഹാബലനായ അംഗദൻ ഋഷഭൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗജൻ, ഗവയൻ എന്നിവരോടൊപ്പം തെക്കേ കവാടം കൈയടക്കി. ബലവാനായ വാനരൻ ഹനുമാൻ പ്രമാഥി, പ്രഘസൻ എന്നിവരോടും മറ്റു വീരന്മാരോടുംകൂടി പടിഞ്ഞാറേ കവാടം കാത്തു. സുഗ്രീവൻ സ്വയം ഗരുഡനും വായുവിനും തുല്യരായ എല്ലാ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരോടുമൊപ്പം മധ്യത്തിലെ സേനാനിലയത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ചു. പ്രസിദ്ധരായ യൂഥപന്മാരോടുകൂടിയ മുപ്പത്താറുകോടി വാനരന്മാർ സുഗ്രീവൻ എവിടെയോ അവിടെ ലങ്കയെ ഞെരുക്കിക്കൊണ്ടു താവളമടിച്ചു. രാമന്റെ ശാസനപ്രകാരം വിഭീഷണനോടുകൂടി ലക്ഷ്മണൻ ഓരോ കവാടത്തിലും കോടി കോടി വാനരന്മാരെ വിന്യസിച്ചു. രാമന്റെ പടിഞ്ഞാറുവശത്ത് അധികം ദൂരെയല്ലാതെ മധ്യത്തിലെ സേനാനിലയത്തിൽ വലിയ സൈന്യം അനുഗമിക്കുന്ന സുഷേണൻ ജാംബവാനോടൊപ്പം നിന്നു. ആ വാനരശാർദൂലന്മാർ, ദംഷ്ട്രകളുള്ള പുലികളെപ്പോലെ, മരങ്ങളും പർവതാഗ്രങ്ങളും കൈയിലെടുത്ത് ഹർഷത്തോടെ യുദ്ധത്തിനായി നിന്നു. എല്ലാവരും വികൃതമായ വാലുകളുള്ളവരും ദംഷ്ട്രകളും നഖങ്ങളും ആയുധമാക്കിയവരും വികൃതവും വിചിത്രവുമായ അവയവങ്ങളുള്ളവരും വികൃതമുഖരുമായിരുന്നു. ചിലർ പത്താനകളുടെ ബലമുള്ളവർ, ചിലർ അതിന്റെ പത്തിരട്ടി ബലമുള്ളവർ, ചിലർ ആയിരം ആനകൾക്കു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ളവർ. ചിലർ പ്രവാഹബലമുള്ളവർ, ചിലർ നൂറിരട്ടി ബലമുള്ളവർ, മറ്റു ചില വാനരയൂഥപന്മാർ അളവറ്റ ബലമുള്ളവരായിരുന്നു. വെട്ടുക്കിളികളുടെ ഉയർച്ചപോലെ വാനരസൈന്യങ്ങളുടെ ആ സമാഗമം അത്ഭുതകരവും വിചിത്രവുമായിരുന്നു. ഇവിടെ രാമന്റെ വ്യൂഹരചന വ്യക്തമാണ് — നാലു കവാടങ്ങളിൽ നാലു പ്രമുഖ സേനാപതികൾ, മധ്യത്തിൽ സുഗ്രീവൻ, രാമന്റെ അരികിൽ സഹായത്തിനായി സുഷേണനും ജാംബവാനും. വിഭീഷണൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം സൈനികരുടെ വിന്യാസം നടത്തുന്നു — ലങ്കയുടെ ഉള്ളിലെ സ്ഥിതി അവനറിയാം, അതിനാൽ അവന്റെ ഉപദേശം ഇവിടെ ഉപകാരപ്രദമാണ്. ‘വികൃതം’ എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനം ക്രോധംകൊണ്ടു വികൃതമായ വാനരരൂപം കാണിക്കുന്നു; യുദ്ധോന്മുഖരായ അവർ ഭയങ്കരരായി കാണപ്പെടുന്നു. പത്താനബലം മുതൽ അളവറ്റ ബലംവരെ ക്രമമായി വർധിക്കുന്ന ബലവർണന സേനയുടെ അപരിമിതമായ സാമർഥ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വെട്ടുക്കിളിയുടെ ഉപമ വാനരന്മാരുടെ എണ്ണവും വേഗവും ഒരുപോലെ കാണിക്കുന്നു. കവാടങ്ങളുടെ വിഭജനം ഇങ്ങനെയാണ് — കിഴക്ക് മൈന്ദനോടും ദ്വിവിദനോടുംകൂടി നീലൻ, തെക്ക് ഋഷഭൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗജൻ, ഗവയൻ എന്നിവരോടുകൂടി അംഗദൻ, പടിഞ്ഞാറ് പ്രമാഥിയോടും പ്രഘസനോടുംകൂടി ഹനുമാൻ, വടക്ക് ലക്ഷ്മണനോടുകൂടി രാമൻ, മധ്യത്തിൽ സുഗ്രീവൻ. മുപ്പത്തേഴാം സർഗത്തിൽ രാമൻ നിർദേശിച്ചിരുന്ന വിഭജനംതന്നെയാണിത്; ഇപ്പോൾ അതു പ്രവൃത്തിയിലായി. ഹനുമാനെ പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിൽ നിയോഗിച്ചതും അർഥവത്താണ് — പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിലാണ് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സ്ഥാനമെന്ന് മുൻപ് വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞിരുന്നു; അതിനാൽ ഹനുമാനെപ്പോലൊരു ബലവാൻ അവിടെ ആവശ്യമാണ്. മുപ്പത്താറുകോടി എന്ന സംഖ്യ അതിശയോക്തിയാണ്, എന്നാൽ സേനയുടെ മഹത്ത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ രൂപവർണനയിൽ അവരുടെ സ്വഭാവം വെളിപ്പെടുന്നു — അവർ ആയുധധാരികളല്ല; ദംഷ്ട്രകളും നഖങ്ങളുമാണ് അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ; മരങ്ങളും പർവതാഗ്രങ്ങളുമാണ് അവർ എറിയുന്നവ. ക്രോധത്താൽ വികൃതമായ അവരുടെ വാലുകളും മുഖങ്ങളും അവയവങ്ങളും അവരുടെ യുദ്ധോത്സാഹം കാണിക്കുന്നു. ബലവർണനയിലെ ‘ഓഘബലാഃ’ (പ്രവാഹബലമുള്ളവർ) എന്ന പദം ജലപ്രവാഹംപോലെ തടയാനാവാത്ത ബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി സേനയുടെ എണ്ണവും വ്യവസ്ഥയും രൂപവും ബലവും ക്രമമായി വർണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ യുദ്ധത്തിനുമുൻപുള്ള പൂർണചിത്രം വായനക്കാരന്റെ മുന്നിൽ ഉപസ്ഥിതമാകുന്നു.

ലങ്കയെ വളഞ്ഞു താവളമടിച്ചവരും ചാടിവീഴുന്നവരുമായ വാനരന്മാരാൽ ആകാശം നിറഞ്ഞതുപോലെയും ഭൂമി പൂർണമായതുപോലെയുമായി. കരടികളുടെയും വനവാസികളുടെയും നൂറു ലക്ഷം (ഒരു കോടി) പേർ ലങ്കയുടെ കവാടങ്ങളെ സമീപിച്ചു; മറ്റുള്ളവർ എല്ലാ ഭാഗത്തും യുദ്ധം ചെയ്യാൻ പോയി. ആ പർവതം ആ വാനരന്മാരാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും ചുറ്റപ്പെട്ടു; പതിനായിരങ്ങളുടെ ആയിരം (ഒരു കോടി) പേർ ആ നഗരത്തിനുനേരെ നീങ്ങി. വൃക്ഷങ്ങൾ കൈയിലേന്തിയ ബലവാന്മാരായ വാനരന്മാരാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും വളയപ്പെട്ട ലങ്ക കാറ്റിനുപോലും കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതായിത്തീർന്നു. മേഘങ്ങൾക്കു സമാനരും ഇന്ദ്രതുല്യപരാക്രമികളുമായ വാനരന്മാരാൽ പെട്ടെന്നു ഞെരുക്കപ്പെട്ട രാക്ഷസർ വിസ്മയിച്ചുപോയി. മുന്നേറുന്ന സൈന്യപ്രവാഹത്തിന്റെ വലിയ ശബ്ദം ഉണ്ടായി — തകർന്ന സമുദ്രത്തിന്റെ ജലഘോഷംപോലെ. ആ മഹാശബ്ദത്താൽ കോട്ടമതിലുകളോടും തോരണങ്ങളോടും പർവതങ്ങളോടും വനങ്ങളോടും കാനനങ്ങളോടുംകൂടി ലങ്ക മുഴുവനും ഇളകി. രാമലക്ഷ്മണന്മാരാലും സുഗ്രീവനാലും രക്ഷിക്കപ്പെട്ട ആ സൈന്യം എല്ലാ ദേവാസുരന്മാർക്കും കൂടുതൽ എതിർക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതായിത്തീർന്നു. ഇവിടെ കവി വാനരസേനയുടെ എണ്ണം വീണ്ടും വീണ്ടും വർണിക്കുന്നു — നൂറു ലക്ഷം, പതിനായിരങ്ങളുടെ ആയിരം — അതിലൂടെ അതിന്റെ അപാരത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘കാറ്റിനുപോലും കടക്കാൻ പ്രയാസം’ എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെ വളയലിന്റെ സമ്പൂർണത കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. മുൻപ് ഹനുമാൻ ഒറ്റയ്ക്കു പ്രവേശിച്ച ലങ്ക ഇപ്പോൾ എല്ലാ ഭാഗത്തും ഉപരോധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സമുദ്രം തകരുന്നതിന്റെ ഉപമ മഹാപ്രളയത്തിന്റെ ഓർമ ഉണർത്തുന്നു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെയും സുഗ്രീവന്റെയും രക്ഷയാണ് സേനയുടെ അജയ്യതയ്ക്കു കാരണം. ലങ്കയെ വളഞ്ഞതിന്റെ ഫലം രാക്ഷസരിൽ കാണാം — അവർ വിസ്മയിച്ചവരും പെട്ടെന്നു ഞെരുക്കപ്പെട്ടവരുമാണ്. ഈ രാക്ഷസർ മുൻപൊരിക്കലും സ്വന്തം നഗരത്തിൽ ശത്രുക്കളെ കണ്ടിട്ടില്ല; അതിനാൽ അവരുടെ വിസ്മയം സ്വാഭാവികമാണ്. വാനരസേനയുടെ നാദം സമുദ്രം തകരുമ്പോഴുണ്ടാകുന്ന ജലഘോഷത്തിനു തുല്യമാണ് — സേതുകെട്ടി സമുദ്രം കടന്നവന്റെ സേനതന്നെ ഇപ്പോൾ സമുദ്രംപോലെ ഗർജിക്കുന്നു. നാദംകൊണ്ട് കോട്ടമതിലുകളോടും തോരണങ്ങളോടുംകൂടി ലങ്ക ഇളകി എന്ന വർണന ഭൂകമ്പത്തിന്റേതുപോലുള്ള പ്രഭാവം കാണിക്കുന്നു; ഇതു രാക്ഷസരുടെ മനസ്സിലെ ഭയത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്. സർഗത്തിന്റെ ഈ ഭാഗത്ത് കവി വാനരസേനയുടെ അജയ്യത വിളംബരം ചെയ്യുന്നു — ‘എല്ലാ ദേവാസുരന്മാർക്കും കൂടുതൽ എതിർക്കാൻ പ്രയാസം’. സംഖ്യയല്ല, രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെയും സുഗ്രീവന്റെയും രക്ഷയാണ് അതിന്റെ ബലത്തിന്റെ ആധാരം. ഈ വാക്ക് യുദ്ധത്തിന്റെ അന്തിമഫലം മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പതിനായിരങ്ങളുടെ ആയിരം’ എന്ന സംഖ്യ ഒരു കോടിയാണ്; ഇങ്ങനെ സേനയുടെ പല ഭാഗങ്ങൾ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ചിലർ കവാടങ്ങളിൽ, ചിലർ ചുറ്റും, ചിലർ പർവതത്തിൽ. ‘ആകാശം നിറഞ്ഞതുപോലെ, ഭൂമി പൂർണമായതുപോലെ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ മുകളിലും താഴെയും എല്ലായിടത്തും വാനരന്മാർ മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ എന്നാണ് ഭാവം. ‘മേഘസങ്കാശാഃ’ (മേഘസമാനർ) എന്ന ഉപമ വാനരന്മാരുടെ നിറവും ഗർജനവും ഒരുപോലെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘ശക്രതുല്യപരാക്രമാഃ’ (ഇന്ദ്രതുല്യപരാക്രമികൾ) എന്നത് അവരുടെ ബലവും. ഇങ്ങനെ ലങ്കാവാസികൾ ആദ്യമായി തങ്ങളുടെ നഗരത്തിന്റെ ഉപരോധം നേരിട്ട് അനുഭവിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ രാക്ഷസവധത്തിനായി തന്റെ സൈന്യത്തെ വിന്യസിച്ച്, മന്ത്രിമാരുമായി ആലോചിച്ച്, വീണ്ടും വീണ്ടും നിശ്ചയിച്ച്, അടുത്തതായി ചെയ്യേണ്ടതു ചെയ്യാനാഗ്രഹിച്ച്, സാമം, ദാനം മുതലായ ഉപായങ്ങൾ ക്രമമായി പ്രയോഗിക്കുന്നതിലൂടെ സിദ്ധിക്കുന്ന ലക്ഷ്യത്തിന്റെ തത്ത്വമറിയുന്ന രാഘവൻ, വിഭീഷണന്റെ അനുമതിയോടെ രാജധർമം ഓർത്തുകൊണ്ട്, ബാലിപുത്രനായ അംഗദനെ വിളിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യനായ വാനരാ, ലങ്കാനഗരം കടന്ന്, ഭയം ഉപേക്ഷിച്ച്, വ്യഥയില്ലാതെ ദശഗ്രീവന്റെ അടുത്തുചെന്ന് എന്റെ വാക്കായി പറയുക — ശ്രീ നഷ്ടപ്പെട്ടവനും ഐശ്വര്യം പോയവനും മരിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹംകൊണ്ടു ബുദ്ധി നശിച്ചവനുമായ അവനോട് ഇങ്ങനെ പറയുക — രാത്രിഞ്ചരനായ രാക്ഷസാ, അഹങ്കാരിയായ നീ മോഹംകൊണ്ട് ഋഷിമാരോടും ദേവതകളോടും ഗന്ധർവന്മാരോടും അപ്സരസ്സുകളോടും നാഗങ്ങളോടും യക്ഷന്മാരോടും രാജാക്കന്മാരോടും ചെയ്ത പാപത്തിന്റെ, ഒഴിഞ്ഞുമാറാനാവാത്ത ഫലം ഇന്നു വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു; സ്വയംഭൂവിന്റെ വരദാനത്തിൽനിന്നുണ്ടായ നിന്റെ ദർപ്പം തീർച്ചയായും പോയ്മറഞ്ഞു. ഭാര്യാപഹരണത്താൽ ദുഃഖിതനായ ഞാൻ ആരുടെ ശിക്ഷകനാണോ, ആ ശിക്ഷാദണ്ഡം ധരിച്ചുകൊണ്ട് ലങ്കാകവാടത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. രാക്ഷസാ, യുദ്ധത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്നാൽ നീ ദേവന്മാരുടെയും മഹർഷിമാരുടെയും എല്ലാ രാജർഷിമാരുടെയും പദവിയിലെത്തും. രാക്ഷസാധമാ, ഏതു ബലംകൊണ്ടോ മായകൊണ്ടോ എന്നെ മറികടന്ന് നീ സീതയെ അപഹരിച്ചുവോ, ആ ബലം കാണിക്കുക. മൈഥിലിയെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് നീ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ഈ ലോകത്തെ ഞാൻ രാക്ഷസരില്ലാത്തതാക്കും. ധർമാത്മാവും രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനും ശ്രീമാനുമായ ഈ വിഭീഷണൻ എന്നോടു ചേർന്നിരിക്കുന്നു; ഈ ലങ്കൈശ്വര്യം നിഷ്കണ്ടകമായി അവനു തീർച്ചയായും ലഭിക്കും. മൂഢന്മാരെ സഹായികളാക്കിയവനും പാപിയും ആത്മജ്ഞാനമില്ലാത്തവനുമായ നിനക്ക് അധർമത്തിലൂടെ ഒരു നിമിഷംപോലും രാജ്യം അനുഭവിക്കാൻ കഴിയില്ല. രാക്ഷസാ, ധൈര്യം സംഭരിച്ച് ശൗര്യം അവലംബിച്ച് യുദ്ധം ചെയ്യുക; യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ ശരങ്ങളാൽ ശാന്തനായി നീ പിന്നെ പരിശുദ്ധനാകും. നിശാചരാ, പക്ഷിയായി മൂന്നുലോകങ്ങളിലും കടന്നാലും, എന്റെ കണ്ണിന്റെ വഴിയിൽപ്പെട്ടാൽ നീ ജീവനോടെ തിരിച്ചുപോകില്ല. നിനക്കു ഹിതമായ വാക്കു ഞാൻ പറയുന്നു — നിന്റെ ഔർധ്വദേഹികം (മരണാനന്തരക്രിയ) ചെയ്തുവയ്ക്കുക, ലങ്കയെ നന്നായി ഒന്നു കണ്ടുകൊള്ളുക; നിന്റെ ജീവൻ എന്റെ കൈയിലാണ്.’ ഇവിടെ യുദ്ധത്തിനുമുൻപ് രാമൻ ദൂതനെ അയയ്ക്കുന്നു, കാരണം രാജധർമം അങ്ങനെ പറയുന്നു — ആദ്യം സന്ധിക്ക് അവസരം നൽകണം. അവന്റെ സന്ദേശത്തിൽ രണ്ടു വഴികളുണ്ട് — ശരണാഗതിയും സീതയെ തിരികെ നൽകലും, അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധവും മരണവും. ‘എന്റെ ശരങ്ങളാൽ ശാന്തനായി പരിശുദ്ധനാകും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ ശത്രുവിന്റെ മോക്ഷവും ചിന്തിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ രാജ്യപ്രാപ്തി ഉറപ്പാണെന്ന പ്രഖ്യാപനം രാവണനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം പരമമായ ആഘാതമാണ്. ‘മുമൂർഷാനഷ്ടചേതനം’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം — മരിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹംകൊണ്ടു ബുദ്ധി നശിച്ചവൻ. അംഗദനെ തിരഞ്ഞെടുത്തതും അർഥവത്താണ് — മുൻപ് രാവണനെ ജയിച്ച ബാലിയുടെ പുത്രനാണ് അവൻ. രാമന്റെ സന്ദേശത്തിൽ രാജധർമത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളുമുണ്ട് — ആദ്യം ദോഷകഥനം (ഋഷിമാരോടും ദേവന്മാരോടും മറ്റും ചെയ്ത പാപം), പിന്നെ ശിക്ഷയുടെ പ്രഖ്യാപനം (ഞാൻ ദണ്ഡധരനായി കവാടത്തിൽ നിൽക്കുന്നു), പിന്നെ വെല്ലുവിളി (ബലം കാണിക്കുക, യുദ്ധം ചെയ്യുക), പിന്നെ വികല്പം (ശരണം പ്രാപിക്കുക, സീതയെ നൽകുക), പിന്നെ പരിണാമകഥനം (വിഭീഷണനു രാജ്യം ലഭിക്കും), ഒടുവിൽ ഹിതവചനം (ഔർധ്വദേഹികം ചെയ്യുക, ലങ്കയെ നന്നായി കാണുക). ‘ക്രമയോഗാർഥതത്ത്വവിത്’ എന്ന വിശേഷണം സാമം, ദാനം, ഭേദം, ദണ്ഡം എന്നീ ഉപായങ്ങളുടെ ക്രമമായ പ്രയോഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യുദ്ധത്തിനുമുൻപുള്ള ദൂതപ്രേഷണം സാമത്തിന്റെ അവസാനശ്രമമാണ്. രാവണന്റെ സ്വഭാവം അറിയുന്നതിനാൽ വിഭീഷണന്റെ അനുമതിയും വാങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ‘ലങ്കയെ നന്നായി കാണുക’ എന്ന വാക്ക് വ്യംഗ്യമാണ് — നീ ഇനി ഇതു കാണുകയില്ല. ‘പക്ഷിയായി മൂന്നുലോകങ്ങളിലും കടന്നാലും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാവണന്റെ ഒളിച്ചോട്ടവും തടയപ്പെടുമെന്ന് രാമൻ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. രാമൻ രാവണനെ ‘മൂഢന്മാരെ സഹായികളാക്കിയവൻ’ എന്നു പറയുന്നു, കാരണം അവന്റെ മന്ത്രിമാർ ഹിതവചനം പറയുന്നില്ല; വിഭീഷണൻ മാത്രമാണ് ഹിതം പറഞ്ഞത്, അവനാകട്ടെ പുറത്താക്കപ്പെട്ടു. ‘അധർമത്തിലൂടെ ഒരു നിമിഷംപോലും രാജ്യം അനുഭവിക്കാനാവില്ല’ എന്ന ധർമത്തിന്റെ സനാതനനിയമം രാമൻ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

ക്ലേശമില്ലാതെ കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ താരാപുത്രനായ അംഗദൻ, മൂർത്തിമാനായ അഗ്നിയെപ്പോലെ, ആകാശത്തിൽ കടന്നു പോയി. ശ്രീമാനായ അവൻ ഒരു മുഹൂർത്തംകൊണ്ട് രാവണമന്ദിരത്തിലെത്തി, സചിവന്മാരോടൊപ്പം കൂസലില്ലാതെ ഇരിക്കുന്ന രാവണനെ കണ്ടു. തുടർന്ന് അവന്റെ അധികം ദൂരെയല്ലാതെ ചാടിയിറങ്ങി, സ്വർണത്തോൾവളയണിഞ്ഞ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ അംഗദൻ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ നിന്നു. സ്വയം തന്നെ പരിചയപ്പെടുത്തി അവൻ അമാത്യന്മാരോടുകൂടിയ രാവണനെ രാമന്റെ ആ ഉത്തമമായ വാക്കുകളെല്ലാം കുറവോ കൂടുതലോ ഇല്ലാതെ കേൾപ്പിച്ചു: ‘ഞാൻ ക്ലേശമില്ലാതെ കർമം ചെയ്യുന്ന കോസലേന്ദ്രനായ രാമന്റെ ദൂതൻ, ബാലിപുത്രനായ അംഗദൻ — എന്റെ പേര് നിന്റെ ചെവിയിൽ എത്തിയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ. കൗസല്യയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന രാഘവനായ രാമൻ നിന്നോടു പറയുന്നു — ക്രൂരാ, പുറത്തിറങ്ങി എതിർത്തു യുദ്ധം ചെയ്യുക, ആണായിരിക്കുക. അമാത്യന്മാരോടും പുത്രന്മാരോടും ജ്ഞാതികളോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി നിന്നെ ഞാൻ കൊല്ലും; നീ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ മൂന്നുലോകങ്ങളും ഉദ്വേഗമില്ലാത്തവയാകും. ദേവന്മാരുടെയും ദാനവന്മാരുടെയും യക്ഷന്മാരുടെയും ഗന്ധർവന്മാരുടെയും നാഗങ്ങളുടെയും രാക്ഷസരുടെയും ശത്രുവും ഋഷിമാർക്കു മുള്ളുമായ നിന്നെ ഇന്നു ഞാൻ പിഴുതെറിയും. വൈദേഹിയെ ആദരിച്ച്, വണങ്ങി തിരികെ കൊടുക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, നീ കൊല്ലപ്പെട്ടശേഷം ഐശ്വര്യം വിഭീഷണന്റേതാകും.’ അംഗദൻ ദൂതധർമം പാലിക്കുന്നു — ‘അന്യൂനാധികം’, രാമന്റെ വാക്കിൽ കുറവുമില്ല, കൂടുതലുമില്ല. അവൻ ആദ്യം തന്നെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു — ‘ബാലിപുത്രൻ’ എന്ന പേരുകൊണ്ടുതന്നെ രാവണന്റെ മനസ്സിൽ ബാലിയുടെ ഓർമ ഉണരുന്നു. ‘ആണായിരിക്കുക’ എന്ന വാക്ക് രാവണന്റെ ഭീരുത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ സീതയെ അപഹരിച്ചത് ചതിയിലൂടെയാണ്, യുദ്ധത്തിലൂടെയല്ല. അംഗദന്റെ ഗമനം ‘മൂർത്തിമാനായ ഹവ്യവാഹനനെ (അഗ്നിയെ)പ്പോലെ’ — അഗ്നിയെപ്പോലെ തേജസ്വിയും വേഗവാനും. ‘അവ്യഗ്രമാസീനം’ (കൂസലില്ലാതെ ഇരിക്കുന്നവൻ) എന്ന രാവണന്റെ വർണന അവന്റെ ദർപ്പം കാണിക്കുന്നു — നഗരം വളയപ്പെട്ടിട്ടും അവൻ ശാന്തനായി സചിവന്മാരോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്നു. അംഗദൻ അവന്റെ അരികിൽത്തന്നെ ചാടിയിറങ്ങി നിൽക്കുന്നു, ദൂരെനിന്നു സംസാരിക്കുന്നില്ല — ഇതിലൂടെ അവന്റെ നിർഭയത പ്രകടമാകുന്നു. അവൻ രാമന്റെ വാക്കുകൾ സ്വന്തം വാക്കുകളിലല്ല, രാമന്റെതന്നെ വാക്കുകളിൽ, അൽപം ചുരുക്കി മാത്രം പറയുന്നു; ദൂതന്റെ പ്രഥമധർമം ഇതുതന്നെ. രാമന്റെ പേരുകൾ — ‘കോസലേന്ദ്രൻ’, ‘അക്ലിഷ്ടകർമാവ്’, ‘കൗസല്യാനന്ദവർധനൻ’ — അവന്റെ രാജകുലവും കർമസാമർഥ്യവും മാതൃഭക്തിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മൂന്നുലോകങ്ങളും ഉദ്വേഗമില്ലാത്തവയാകും’ എന്ന വാക്ക് രാവണവധത്തിന്റെ ലോകഹിതത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഇത് രാമന്റെ വ്യക്തിപരമായ പ്രതികാരം മാത്രമല്ല, ലോകത്തിന്റെ മുള്ളു പിഴുതെറിയലാണ്. അംഗദന്റെ വാക്കുകളിൽ രാമന്റെ സന്ദേശത്തിന്റെ സാരം നിലനിൽക്കുന്നു — യുദ്ധം, അല്ലെങ്കിൽ സീതയെ തിരികെ നൽകൽ. ദൂതന്റെ ‘നിന്റെ ചെവിയിൽ എത്തിയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ’ എന്ന സ്വയംപരിചയപ്പെടുത്തൽ വ്യംഗ്യം നിറഞ്ഞതാണ് — ബാലിപുത്രന്റെ പേര് രാവണൻ തീർച്ചയായും കേട്ടിട്ടുണ്ട്, കാരണം ബാലി രാവണനെ കക്ഷത്തിലിറുക്കി നാലു സമുദ്രങ്ങളിലും ചുറ്റിനടന്നുവെന്നത് പ്രസിദ്ധമാണല്ലോ. ഇങ്ങനെ അംഗദന്റെ സാന്നിധ്യംതന്നെ രാവണന്റെ പഴയ പരാജയം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘നിഷ്പത്യ പ്രതിയുധ്യസ്വ’ (പുറത്തിറങ്ങി എതിർത്തു യുദ്ധം ചെയ്യുക) എന്നാണ് രാമൻ ഇവിടെ പറയുന്നത് — നഗരത്തിനു പുറത്തുവന്നു യുദ്ധം ചെയ്യുക, കോട്ടയിൽ ഒളിച്ചിരിക്കാതെ.

വാനരശ്രേഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞപ്പോൾ നിശാചരഗണങ്ങളുടെ ഈശ്വരൻ അമർഷത്തിനു വശംവദനായി. രോഷാകുലനായ ആ ദുർബുദ്ധി ‘പിടിക്കുവിൻ, കൊല്ലുവിൻ’ എന്ന് സചിവന്മാരോടു പലവട്ടം ആജ്ഞാപിച്ചു. രാവണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഘോരരായ നാലു രാത്രിഞ്ചരന്മാർ, തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലുള്ള ആ അംഗദനെ പിടികൂടി. ആത്മസംയമമുള്ള വീരനായ താരാപുത്രൻ രാക്ഷസസംഘത്തിനു മുന്നിൽ തന്റെ ബലം കാണിക്കാനായി സ്വയംതന്നെ പിടികൊടുത്തു. പിന്നെ തന്റെ രണ്ടു കൈകളിലും തൂങ്ങിക്കിടന്ന അവരെ പക്ഷികളെയെന്നപോലെ എടുത്തുകൊണ്ട് അംഗദൻ പർവതസമാനമായ പ്രാസാദത്തിലേക്കു കുതിച്ചുയർന്നു. അവന്റെ കുതിപ്പിന്റെ വേഗത്താൽ കുടഞ്ഞെറിയപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസരെല്ലാം രാക്ഷസേന്ദ്രൻ നോക്കിനിൽക്കെ നിലത്തുവീണു. പിന്നെ പ്രതാപവാനായ ബാലിപുത്രൻ പർവതശിഖരംപോലെ ഉയർന്ന രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ പ്രാസാദശിഖരത്തിൽ ചവിട്ടിക്കയറി. അവൻ ചവിട്ടിയ ആ ശിഖരം ദശഗ്രീവൻ നോക്കിനിൽക്കെ പിളർന്നു — പണ്ട് വജ്രത്താൽ ഹിമവാന്റെ ശിഖരം പിളർക്കപ്പെട്ടതുപോലെ. പ്രാസാദശിഖരം തകർത്ത്, സ്വന്തം പേരു വിളംബരം ചെയ്ത്, അതിമഹത്തായ നാദം മുഴക്കി അവൻ ആകാശത്തിലൂടെ കുതിച്ചുയർന്നു. എല്ലാ രാക്ഷസരെയും വ്യഥപ്പെടുത്തിയും വാനരന്മാരെ ഹർഷിപ്പിച്ചും അവൻ വാനരന്മാരുടെ നടുവിൽ രാമന്റെ അരികിലെത്തി. രാവണനാകട്ടെ പ്രാസാദം തകർക്കപ്പെട്ടതിൽ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി; തന്റെ വിനാശം മുന്നിൽ കണ്ട് അവൻ നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു. അംഗദൻ സ്വയം പിടികൊടുക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ ബുദ്ധിയാണ്; രാക്ഷസരുടെ ബലം നിസ്സാരമാണെന്നു കാണിക്കാനാണ് അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. നാലു രാക്ഷസർ അവന്റെ കൈകളിൽ പക്ഷികളെപ്പോലെ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നു — ഈ ദൃശ്യം രാവണന്റെ സഭയ്ക്കുള്ള അപമാനമാണ്. പ്രാസാദശിഖരത്തിന്റെ തകർച്ച രാവണന്റെ ഗർവഭംഗത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്; ‘പശ്യതഃ’ (നോക്കിനിൽക്കെ) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനത്തിലൂടെ രാവണന്റെ നിസ്സഹായത കാണിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ ‘സ്വന്തം പേരു വിളംബരം ചെയ്യൽ’ സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ ഹനുമാന്റെ ‘ജയത്യതിബലോ രാമഃ’ (അതിബലനായ രാമൻ ജയിക്കുന്നു) എന്ന ഘോഷണത്തിനു സമാനമാണ്. രാവണന്റെ നെടുവീർപ്പ് അവന്റെ ഉള്ളിലെ ഭയം പ്രകടമാക്കുന്നു — അവൻ വിനാശം കാണുന്നു, എന്നിട്ടും പിന്തിരിയുന്നില്ല. രാവണന്റെ പ്രതികരണം അവന്റെ സ്വഭാവത്തിനൊത്തതാണ് — ദൂതന്റെ വാക്കു കേട്ട് അവൻ ആലോചിക്കുന്നില്ല, ഉടനെ ‘പിടിക്കുവിൻ, കൊല്ലുവിൻ’ എന്ന് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു; ദൂതവധം രാജനീതിയിൽ നിഷിദ്ധമാണ്; മുൻപ് ഹനുമാന്റെ കാര്യത്തിലും വിഭീഷണൻ ഇതു പറഞ്ഞിരുന്നു. ‘ദുർമേധാഃ’ (ദുർബുദ്ധി) എന്ന വിശേഷണം കവി ഇവിടെ പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതിലൂടെ രാവണന്റെ ബുദ്ധിനാശം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അംഗദന്റെ പെരുമാറ്റം ഹനുമാന്റേതുപോലെയാണ് — അവനും സ്വയം ബന്ധനം സ്വീകരിച്ച് ശത്രുവിന്റെ ബലം പരീക്ഷിക്കുന്നു. മരത്തിൽനിന്നു പഴങ്ങൾ വീഴുന്നതുപോലെ അവന്റെ കുതിപ്പിൽ രാക്ഷസർ കുടഞ്ഞെറിയപ്പെട്ടു. പ്രാസാദശിഖരത്തിലെ ചവിട്ടലും തകർക്കലും ഹിമവാന്റെ ശിഖരം വജ്രത്താൽ പിളർക്കപ്പെട്ടതിനോട് ഉപമിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രപ്രഹരംപോലെ അംഗദന്റെ കാൽച്ചവിട്ട്. ‘പേരു വിളംബരം ചെയ്ത്’ — ‘ഞാൻ ബാലിപുത്രനായ അംഗദൻ’ എന്നു ഘോഷിച്ചുകൊണ്ട് — അവൻ രാവണന്റെ സഭയിൽ ബാലിയുടെ ഓർമ വീണ്ടും ഉണർത്തുന്നു. രാവണന്റെ ക്രോധവും നെടുവീർപ്പും അവന്റെ നിസ്സഹായത കാണിക്കുന്നു; വിനാശം അവൻ കാണുന്നു, എന്നാൽ അഹങ്കാരംകൊണ്ട് സീതയെ കൊടുക്കുന്നില്ല. ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ദുരന്തത്തിന്റെ മൂലം.

രാമനാകട്ടെ ഹർഷത്തോടെ ഗർജിക്കുന്ന അനേകം വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ശത്രുവധം ആഗ്രഹിച്ച് യുദ്ധത്തിനായിത്തന്നെ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. പർവതശിഖരംപോലുള്ളവനും മഹാവീര്യനും ആർക്കും എതിർക്കാനാവാത്തവനുമായ സുഷേണൻ എന്ന വാനരൻ ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന അനേകം വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുപ്രകാരം കവാടങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചുകൊണ്ട്, നക്ഷത്രങ്ങളെ ചന്ദ്രനെന്നപോലെ ചുറ്റിനടന്നു. ലങ്കയെ വളഞ്ഞു താവളമടിച്ചവരും സമുദ്രംവരെ വ്യാപിച്ചവരുമായ വനവാസികളുടെ നൂറ് അക്ഷൗഹിണികളെ കണ്ട് ചില രാക്ഷസർ വിസ്മയിച്ചു, മറ്റുചിലർ ഭയന്നു, വേറെ ചിലരാകട്ടെ യുദ്ധാവേശംകൊണ്ട് ഹർഷംതന്നെ പൂണ്ടു. കോട്ടമതിലിനും കിടങ്ങിനുമിടയിലുള്ള ഇടമെല്ലാം വാനരന്മാരാൽ നിറഞ്ഞു; ദീനരായ രാക്ഷസർ കോട്ടമതിൽ വാനരമയമായിത്തീർന്നതു കണ്ടു; ഭയപ്പെട്ട് അവർ ഹാഹാകാരം മുഴക്കി. അതിഭീഷണമായ ആ കോലാഹലം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ രാക്ഷസരാജന്റെ യോദ്ധാക്കളായ രാക്ഷസർ മഹായുധങ്ങൾ കൈയിലേന്തി യുഗാന്തത്തിലെ കാറ്റുകളെപ്പോലെ സഞ്ചരിച്ചുതുടങ്ങി. ഇവിടെ രാക്ഷസരുടെ മൂന്നുവിധ പ്രതികരണം — വിസ്മയം, ഭയം, ഹർഷം — കവി സൂക്ഷ്മമായി വർണിച്ചിരിക്കുന്നു; ചില യോദ്ധാക്കൾ യുദ്ധത്തിൽ സന്തോഷിക്കുകപോലും ചെയ്യുന്നു. ‘വാനരീകൃതഃ പ്രാകാരഃ’ (വാനരമയമാക്കപ്പെട്ട കോട്ടമതിൽ) എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം കോട്ടമതിൽ വാനരന്മാരെക്കൊണ്ടുതന്നെ നിർമിച്ചതുപോലെയായി എന്നാണ്. സർഗാന്തത്തിൽ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലൂടെ യുദ്ധാരംഭം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അടുത്ത സർഗത്തിൽ സംഗ്രാമം ആരംഭിക്കും. സുഷേണന്റെ ചന്ദ്രോപമ സേനാപതിയുടെ ചുറ്റിനടക്കലും കവാടങ്ങളിലെ നിരീക്ഷണവും കാണിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ മടങ്ങിവരവിൽ ഉത്സാഹഭരിതരായ വാനരന്മാർ ഗർജിക്കുന്നു; രാമൻ ശത്രുവധത്തിനു സജ്ജനായി മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. സുഷേണന്റെ ചുറ്റിനടക്കൽ കവാടങ്ങളുടെ നിരീക്ഷണത്തിനാണ് — എല്ലാ വാനരന്മാരും തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ ഉണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്ന് അവൻ നോക്കുന്നു. ‘അക്ഷൗഹിണീശതം’ (നൂറ് അക്ഷൗഹിണി) എന്ന സംഖ്യ വീണ്ടും സേനയുടെ വിശാലത കാണിക്കുന്നു; ‘സമുദ്രംവരെ വ്യാപിച്ചവർ’ — സേന സമുദ്രതീരംവരെ പരന്നുകിടക്കുന്നു എന്നാണ് ഭാവം. രാക്ഷസരുടെ പ്രതികരണം വർണിക്കുന്നതിൽ കവി മനഃശാസ്ത്രം പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നു — എല്ലാവരും ഒരുപോലെയല്ല; ചിലർ ഭയന്നവർ, ചിലർ വിസ്മയിച്ചവർ, ചില ശൂരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ഹർഷിക്കുന്നവർ. ‘ഹാഹാകാരം’ ഭയത്തിന്റെ സ്വരമാണ്. ഒടുവിൽ രാക്ഷസയോദ്ധാക്കൾ മഹായുധങ്ങളേന്തി പ്രളയവായുക്കളെപ്പോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു — യുദ്ധാരംഭം ആസന്നമാണ്. ഇങ്ങനെ ശാന്തമായ സംവാദത്തിൽനിന്നാരംഭിച്ച് സർഗം ക്രമമായി യുദ്ധത്തിന്റെ വാതിൽക്കലോളം എത്തുന്നു.

Seeing the marks of battle on Sugrīva's body, Rāma, Lakṣmaṇa's elder brother, embraced him and said: "You did this rash thing without consulting me. Kings do not do reckless deeds like this. You love daring, my hero, but you have caused us great pain by putting me, this army and Vibhīṣaṇa in jeopardy. Do not do such a thing again, subduer of foes. If anything had happened to you, what would Sītā mean to me, or Bharata, or my younger brother Lakṣmaṇa, or Śatrughna, slayer of foes — or my own body? You are like great Indra and Varuṇa, and I knew your valour, yet before you came back my mind was made up: I would kill Rāvaṇa in battle with his sons, his army and his mounts, consecrate Vibhīṣaṇa in Laṅkā, set Bharata on the throne, and then give up my body." To this Sugrīva replied, "Rāghava, knowing my own strength, how could I bear the sight of Rāvaṇa, the one who carried off your wife?" Rāghava commended the hero for these words, and then he spoke to Lakṣmaṇa, rich in good fortune. Rāma's love for his friend is plain here: Sugrīva's life, he says, matters more to him even than Sītā. Even his rebuke comes from affection — first he embraces him, then he speaks. His words are sound statecraft too: a commander or a king should not go alone against the enemy, for if he falls the whole army is in peril. In this scene three feelings of Rāma's come together: anxiety for his friend, displeasure at his rashness, and confidence in his valour. He knew Sugrīva's strength, yet while he was away his mind was in turmoil, and his resolve was extraordinary — to kill Rāvaṇa, crown Vibhīṣaṇa in Laṅkā, set Bharata on the throne of Ayodhyā, and then give up his own life, as if without his friend his life would have no purpose left. So the poet sets friendship on the highest pedestal. Sugrīva had been helped by Rāma when Vālin was killed; now he stakes his life for Rāma, and their friendship is made firm by what each has done for the other. Loving as it is, Rāma's speech is also a lesson: a king should guard his life for his kingdom and his people, not spend it on personal anger. Sugrīva's short answer shows his devotion, his anger and his simple monkey nature — at the sight of the enemy he could not hold his fury in. Rāma understands his feeling and says no more; he praises him instead, so that his friend's heart is not hurt. Then he turns at once to what must be done, planning the battle with Lakṣmaṇa, and the story returns to its main course.

"Lakṣmaṇa," Rāma said, "let us secure cool water and woods full of fruit, divide this great host, draw it up in battle order and stand ready. I see a terrible danger at hand that will bring ruin on the world — the slaughter of the foremost bears, monkeys and rākṣasas. Harsh winds are blowing, the earth trembles, the mountain peaks shake and the mountains roar. Cruel clouds like flesh-eaters, harsh and harsh-voiced, pour down a cruel rain mixed with drops of blood. The twilight is terrible, red as red sandal, and a blazing disc of fire is falling from the sun. Beasts and birds, wretched and wailing, dreadful and ill-omened, howl facing the sun and spread great fear. At night the moon gives no light; rimmed with black and red rays, it burns as it will at the dissolution of the world. Round the sun's disc there is a halo, small, harsh, ill-omened and deep red, and a dark spot is seen on it. The stars do not appear as they should. Look, Lakṣmaṇa — all this proclaims something like the end of an age. Crows, hawks and vultures swoop low, and jackals howl their loud, ill-omened cries. The earth will be covered with rocks, spears and swords hurled by monkeys and rākṣasas, and turned into a mire of flesh and blood. So let us attack now, today, swiftly, surrounded on every side by the monkeys, the unassailable city Rāvaṇa guards." With these words the mighty hero came quickly down from the mountain top, and having come down, righteous Rāghava surveyed his own army, which no enemy could withstand. These portents foretell the great slaughter of the war, and not of the rākṣasas alone — the monkeys too will lose their lives, which is why Rāma names bears, monkeys and rākṣasas together. Rāma is not frightened by the omens; he sees in them a spur to act quickly, "now, today," for delay would give the enemy time to prepare. His speech has two parts: first the practical arrangements — water, fruitful woods, the dividing of the army, the battle order — which show him to be not merely a hero but a skilled commander; then the signs of fate. Distortions of sun and moon, strange cries of beasts and birds and a rain of blood are well-known omens of disaster in the science of the heavens, and here earth, sky, sun, moon, stars, beasts and birds are all disordered, as if the whole of nature were announcing the slaughter to come. Red comes again and again — the sandal-red twilight, the rain mixed with blood, the red halo, the black and red rays of the moon — all signs of bloodshed, and "the end of an age" makes the war as great as the dissolution of the world. Yet Rāma does not lose heart; he takes these as signs of his enemy's ruin. Coming down from the mountain he looks at his own army, which enemies could hardly withstand, and his confidence grows firm. The poet blends dread and eagerness here: terrifying signs in nature, unconquerable zeal in the army.

Rāghava, who knew the right moment, made ready the great army of the monkey king together with Sugrīva and, at the proper time, urged it on to battle. Then the mighty-armed bowman set out in front, surrounded by a great army, towards the city of Laṅkā. Vibhīṣaṇa and Sugrīva, Hanūmān, Jāmbavān and Nala, the king of the bears, Nīla and Lakṣmaṇa followed him, and behind them came a vast army of bears and forest-dwellers, covering a great stretch of ground. The monkeys, huge as elephants and able to hold off any enemy, took up mountain peaks and full-grown trees by the hundred. Before long the two brothers Rāma and Lakṣmaṇa, subduers of foes, reached Rāvaṇa's city of Laṅkā, garlanded with banners, lovely, graced with gardens and groves, with bright walls, very hard to reach, its ramparts and arches towering high. Urged on by Rāma's command, the forest-dwellers pressed hard on that city, which not even the gods could assail, and took up their positions as they had been ordered. Bow in hand, with his brother, Rāma guarded and blockaded Laṅkā's northern gate, high as a mountain peak. Heroic Rāma, son of Daśaratha, followed by Lakṣmaṇa, laid siege to the city Rāvaṇa ruled, coming to the northern gate where Rāvaṇa himself was stationed; no one but Rāma could have held that gate. Rāvaṇa presided over it as Varuṇa presides over the ocean, and it was terrible, guarded on every side by fearsome armed rākṣasas. Of all the gates the northern was the hardest, because Rāvaṇa himself was there, so Rāma took it himself: the leader bears the heaviest load. "None but Rāma could hold it" praises his matchless power. Trees and mountain peaks were the monkeys' weapons, for they had no others. The order of the march is as before: Rāma in front, then the chief heroes, then the whole host, and "covering a great stretch of ground" paints the earth itself blanketed by the army. Those who follow Rāma — Vibhīṣaṇa, Sugrīva, Hanūmān, Jāmbavān, Nala, Nīla and Lakṣmaṇa — will be the leading figures of the war. Once more Laṅkā is described, with its banners, gardens, bright walls and lofty ramparts, but now it is ringed by enemies. "Unassailable even by the gods" recalls Rāvaṇa's former glory: the city the gods could not conquer is now pressed hard by monkeys. "As they had been ordered" shows their discipline — they take their positions at Rāma's command, not at their own whim. The images of Varuṇa's ocean and of the underworld convey the gate's depth and terror, and it marks Rāma as the true leader that he stands where the enemy is strongest. "Guarded and blockaded" names his double task: protecting his own army and hemming in the enemy.

That gate, full of rākṣasas like the underworld full of dānavas, struck terror into the weak. Rāma saw the many and various stores of weapons and armour laid out there for the warriors. Nīla, the valiant commander of the monkey army, came to the eastern gate and took his stand there with Mainda and Dvivida. The mighty Aṅgada occupied the southern gate with Ṛṣabha, Gavākṣa, Gaja and Gavaya. The strong monkey Hanūmān guarded the western gate, joined by Pramāthin, Praghasa and other heroes. Sugrīva himself took his stand in the central post with all the best monkeys, swift as Garuḍa and the wind, and thirty-six crores of monkeys, renowned troop-leaders, pressed close around Laṅkā and camped where Sugrīva was. At Rāma's command Lakṣmaṇa, with Vibhīṣaṇa, posted crores upon crores of monkeys at every gate. Not far to the west of Rāma, in the central post, stood Suṣeṇa with Jāmbavān, followed by a great force. Those tigers among monkeys, fanged like tigers, took up trees and mountain tops and stood ready for battle, full of delight. Their tails were twisted in fury, fangs and claws were their weapons, their bright limbs and their faces were distorted with rage. Some had the strength of ten elephants, some ten times more, some were equal in valour to a thousand elephants; some had the strength of a flood, some a hundred times more, and other troop-leaders there had strength beyond measure. That gathering of the monkey armies was wonderful and strange, like a rising swarm of locusts. Rāma's battle plan is clear: at the four gates four chief commanders, Sugrīva in the centre, and Suṣeṇa and Jāmbavān near Rāma in support — Nīla with Mainda and Dvivida in the east, Aṅgada with Ṛṣabha, Gavākṣa, Gaja and Gavaya in the south, Hanūmān with Pramāthin and Praghasa in the west, Rāma with Lakṣmaṇa in the north. This is the very division Rāma had laid down in the thirty-seventh sarga, now put into effect. Hanūmān's posting to the western gate is especially fitting, since Vibhīṣaṇa had said Indrajit held it, and a warrior of Hanūmān's strength was needed there. Vibhīṣaṇa helps Lakṣmaṇa post the troops, for he knows Laṅkā from within. The figure of thirty-six crores is an exaggeration, but it conveys the greatness of the army. The monkeys bear no weapons; fangs and claws are their arms, and trees and peaks their missiles, and their tails, faces and limbs twisted with fury show their eagerness for battle. Their strength rises step by step, from ten elephants to strength beyond measure, and "the strength of a flood" suggests a force as irresistible as rushing water. The locust swarm conveys both their number and their speed. So the poet describes in turn the army's numbers, its order, its appearance and its strength, and sets the whole picture before the reader before the battle begins.

With the monkeys camped around Laṅkā and others rushing towards it, the sky seemed full and the earth covered. A hundred hundred-thousands of bears and monkeys came up to Laṅkā's gates, and others went round on every side to fight. The mountain was surrounded on all sides by those monkeys, and a thousand ten-thousands advanced on the city. Hemmed in on every side by strong monkeys with trees in their hands, Laṅkā became hard for even the wind to enter. The rākṣasas, suddenly besieged by monkeys like clouds, with valour like Indra's, were amazed. From that advancing host rose a great noise, like the roar of the waters when the ocean bursts its bounds, and at that great noise all Laṅkā shook, with its ramparts and arches, its hills, woods and groves. Guarded by Rāma, Lakṣmaṇa and Sugrīva, that army was harder to assail than all the gods and asuras together. The poet counts the monkey army again and again to show that it has no end, and "hard even for the wind to enter" shows how complete the siege was: Laṅkā, which Hanūmān once entered alone, was now closed on every side. The rākṣasas had never seen enemies in their own city before, so their amazement was natural. The army's roar is like the sound of the ocean bursting its shores — the host of the man who bridged the sea now roars like the sea itself — and it recalls the great deluge. Laṅkā shaking with its ramparts and arches is like an earthquake, and in the rākṣasas' minds fear begins. The poet proclaims the army invincible, "harder to assail than all the gods and asuras," and its strength rests not on numbers alone but on the protection of Rāma, Lakṣmaṇa and Sugrīva; the phrase already foretells the outcome of the war. Above and below, sky and earth, there seemed to be nothing but monkeys; like clouds in colour and in roar, like Indra in valour, they made the people of Laṅkā feel, for the first time, their city under siege.

Having thus stationed his army for the destruction of the rākṣasas, Rāghava took counsel with his ministers and weighed his decision again and again. He wished to take the next proper step, for he understood how an aim is won by applying the means of policy in due order — conciliation first, and force only last. So, with Vibhīṣaṇa's approval and mindful of the duty of kings, he summoned Aṅgada, son of Vālin, and said: "Go, my good monkey, leap over the city of Laṅkā, without fear or anxiety, and speak to the ten-necked one for me. He has lost his fortune and his power, and his mind is ruined by a longing for death. Tell him this: 'Night-ranger, rākṣasa, puffed up with pride, you have in your folly done evil to seers and gods, to gandharvas and apsarases, to nāgas and yakṣas and to kings. Surely your arrogance, born of the Self-existent's boon, is gone; the dreadful fruit of your sin has come today. I, whom you have wounded by carrying off my wife, stand at the gate of Laṅkā holding the rod of punishment over you. Stand firm in battle, rākṣasa, and you will go the way of the gods, the great seers and all the royal seers. Vilest of rākṣasas, show me that strength by which you got past me and carried off Sītā by trickery. Unless you bring back Maithilī and come to me for refuge, I will rid this world of rākṣasas with my sharp arrows. The righteous Vibhīṣaṇa, best of rākṣasas, has come over to me, and he will surely receive the lordship of Laṅkā, free of all thorns. A sinner like you, with fools for helpers and no knowledge of yourself, cannot enjoy a kingdom won by wrong for even a moment. Fight, rākṣasa; take heart and stand on your courage. Brought to rest by my arrows in battle, you will be made pure. Even if you turned into a bird and flew through the three worlds, night-ranger, once you come within my sight you will not go back alive. I tell you this for your own good: have your funeral rites performed, and take a good last look at Laṅkā. Your life is in my hands.'" Rāma sends an envoy before the battle because the duty of kings requires that the enemy first be given a chance of peace; his message offers two choices — surrender and the return of Sītā, or war and death. "Brought to rest by my arrows, you will be made pure" shows Rāma thinking even of his enemy's release. The announcement that Vibhīṣaṇa's kingship is certain is a crushing blow to Rāvaṇa. Aṅgada is a fitting choice, the son of Vālin, who had once defeated Rāvaṇa. Rāma's message contains every element of royal duty: first the charge — his crimes against seers, gods and the rest; then the proclamation of punishment — "I stand at your gate with the rod"; then the challenge — "show your strength, fight"; then the choice — "come for refuge, give back Sītā"; then the consequence — "Vibhīṣaṇa will have the kingdom"; and last, advice for his good — "perform your funeral rites, look well at Laṅkā." That last is irony: he will never see the city again. The bird flying through the three worlds means that even flight will be cut off. Rāma calls him a man "with fools for helpers" because his counsellors would not tell him what was good for him; only Vibhīṣaṇa did, and he was driven out. And "you cannot enjoy a kingdom by wrong for even a moment" recalls the eternal law of dharma.

When Rāma, of tireless deeds, had spoken, Aṅgada, Tārā's son, rose into the sky and went, like the fire-god in bodily form. In a moment that glorious monkey had crossed over to Rāvaṇa's palace, and he saw Rāvaṇa sitting at his ease with his ministers. Aṅgada of the golden armlets, that bull among monkeys, alighted not far from him and stood there like a blazing fire. He announced himself, and then made Rāvaṇa and his ministers hear the whole of Rāma's excellent message, neither less nor more: "I am the envoy of Rāma, lord of Kosala, whose deeds are tireless — Aṅgada by name, son of Vālin, if you have heard of me. Rāghava, Rāma, who increases Kausalyā's joy, says this to you: 'Come out and fight, cruel one; be a man. I will kill you with your ministers, your sons, your kinsmen and relations, and with you dead the three worlds will be free from fear. Today I will root you out — you, the enemy of gods, dānavas, yakṣas, gandharvas, serpents and rākṣasas, the thorn in the side of the seers. Unless you honour Vaidehī, bow down and give her back, you will die and the lordship will be Vibhīṣaṇa's.'" Aṅgada keeps the duty of an envoy, giving Rāma's words neither less nor more, in Rāma's own words and only a little shortened. He introduces himself first, and the very name "son of Vālin" stirs the memory of Vālin in Rāvaṇa's mind; "if you have heard of me" is ironic, for Rāvaṇa had certainly heard of Vālin's son — the story went that Vālin once tucked Rāvaṇa under his arm and carried him round the four oceans. So Aṅgada's mere presence recalls Rāvaṇa's old defeat. "Be a man" implies that Rāvaṇa is a coward, for he took Sītā by trickery, not in battle, and "come out and fight" means fight outside the city, not hiding behind its walls. Aṅgada moves like the fire-god in bodily form, radiant and swift. Rāvaṇa "sitting at his ease" shows his pride: his city is surrounded, yet he sits calmly with his ministers. Aṅgada alights right beside him instead of speaking from a distance, which shows his fearlessness. The names for Rāma — lord of Kosala, of tireless deeds, joy of Kausalyā — speak of his royal line, his power in action and his love for his mother. "The three worlds will be free from fear" establishes that killing Rāvaṇa is for the good of the world: it is not Rāma's private revenge but the removal of a thorn from the world's side.

When that bull among monkeys spoke such harsh words, the lord of the night-rangers was overcome with fury, and in his rage the foolish king ordered his ministers again and again, "Seize him! Kill him!" At Rāvaṇa's words four fearsome night-rangers seized Aṅgada, who blazed with energy like fire. Self-possessed and heroic, Tārā's son let himself be seized, so as to show his strength among the host of rākṣasas. Then, carrying them clinging to his two arms like birds, Aṅgada sprang up onto the palace, which stood like a mountain, and shaken off by the force of his leap, the rākṣasas all fell to the ground as the rākṣasa king looked on. Then Vālin's mighty son strode onto the pinnacle of the rākṣasa king's palace, lofty as a mountain peak, and under his tread it split apart as ten-necked Rāvaṇa watched, as a peak of the Himalaya was once split by the thunderbolt. Having broken the palace pinnacle, Aṅgada proclaimed his name, roared a great roar and sprang into the sky. Tormenting all the rākṣasas and delighting the monkeys, he came back to Rāma's side in the midst of the monkeys. Rāvaṇa was furious at this outrage to his palace, and, foreseeing his own destruction, he fell to heavy sighing. Rāvaṇa reacts true to his nature: without a thought he orders "seize him, kill him," though killing an envoy is forbidden by the rules of kingship, as Vibhīṣaṇa had said before in Hanūmān's case; the poet calls him "foolish" to show that his judgment is gone. Aṅgada lets himself be caught on purpose, a shrewd move to show how little the rākṣasas' strength is worth — much as Hanūmān had accepted his bonds to test the enemy. The four rākṣasas dangling from his arms like birds are a humiliation for Rāvaṇa's court, and as he leaps they drop off like fruit from a shaken tree. The breaking of the palace pinnacle, likened to Indra's thunderbolt splitting a Himalayan peak, is a symbol of the breaking of Rāvaṇa's pride, and the repeated "as Rāvaṇa watched" shows his helplessness. Proclaiming his name — "I am Aṅgada, son of Vālin" — Aṅgada once more stirs the memory of Vālin in Rāvaṇa's court, as Hanūmān had proclaimed "Victory to Rāma" in the Sundara Kāṇḍa. Rāvaṇa's anger and sighing reveal his fear within: he sees his ruin coming, yet out of pride he will not give Sītā back, and that is the root of his tragedy.

But Rāma, surrounded by many exultant, roaring monkeys, eager to kill his enemy, advanced to battle. The monkey Suṣeṇa, of great valour and like a mountain peak, surrounded by many monkeys who could take any form, secured the gates at Sugrīva's command and went round them, unassailable, as the moon goes round among the stars. Seeing a hundred akṣauhiṇīs of forest-dwellers camped round Laṅkā and stretching to the very sea, some rākṣasas were astonished, others were terrified, and others, eager for the fight, were filled with joy. The whole space between rampart and moat was filled with monkeys; the wretched rākṣasas saw their rampart turned, as it were, into monkeys, and in their fear they raised a cry of woe. When that dreadful uproar began, the warriors of the rākṣasa king took up great weapons and ranged about like the winds at the end of an age. The poet subtly draws three reactions among the rākṣasas — astonishment, terror and delight — for they are not all alike, and some true warriors are glad of a fight; the cry of woe is the sound of their fear. "The rampart turned into monkeys" means the wall seemed to be made of monkeys. Encouraged by Aṅgada's return, the monkeys roar, and Rāma advances ready to kill his enemy. Suṣeṇa goes round the gates like the moon among the stars to see that every monkey is at his post, and "a hundred akṣauhiṇīs" stretching to the sea again shows the vastness of the army. In the end the rākṣasa warriors take up their great weapons and range about like the winds of doom: the fighting is about to begin. So the sarga moves step by step from a quiet conversation to the very threshold of war, and the battle itself begins in the next.