ततः रामः सुग्रीवेण सह हरियूथैः समन्वितः सुवेलस्य अग्रं शिखरम् आरुरोह, यस्य मण्डलं योजनद्वयं विस्तीर्णम् आसीत्। तत्र मुहूर्तं स्थित्वा दश दिशः विलोकयन् सः त्रिकूटस्य रम्ये शिखरे विश्वकर्मणा निर्मितां, सुन्यस्तां, रम्यकाननशोभितां लङ्कां ददर्श। तस्याः गोपुरस्य शृङ्गे स्थितं दुरासदं राक्षसेन्द्रं रावणम् अपि सः अपश्यत्। तस्य उभयतः श्वेतचामराणि वीज्यन्ते स्म, शिरसि विजयच्छत्रं शोभते स्म। तस्य शरीरं रक्तचन्दनेन संलिप्तं, रत्नाभरणैः भूषितं च आसीत्। सः नीलजीमूतसंकाशः, हेम्ना संछादितैः अम्बरैः युक्तः, ऐरावतस्य विषाणाग्रैः उत्कृष्टैः किणैः अङ्कितवक्षाः च आसीत्। शशलोहितसदृशेन रागेण रक्तेन वाससा संवीतः सः आकाशे संध्यातपेन संछन्नः मेघराशिः इव दृश्यते स्म। अत्र कविः रावणस्य राजवैभवं तस्य पूर्वविजयानां चिह्नं च युगपत् दर्शयति — ऐरावतदन्तानां किणाः तस्य देवैः सह युद्धस्य साक्ष्यम्। श्वेतचामरं विजयच्छत्रं च राज्ञः लक्षणे। रक्तवर्णः सर्वत्र — रक्तचन्दनं, रक्तवासः, शशलोहितरागः — येन आगामिनः रक्तपातस्य सूचना अपि लभ्यते। संध्यायां मेघराशिः इति उपमा तस्य कृष्णवर्णं रक्ताभरणं च एकत्र दर्शयति। रावणः स्वस्य नगरस्य उच्चतमे स्थाने निर्भयः उपविष्टः, यतः सः शत्रून् तृणाय मन्यते। एषः एव तस्य अहंकारः अग्रिमस्य प्रसङ्गस्य कारणम्। अयं समग्रः सर्गः बडोदा-समीक्षितपाठे नास्ति; तत्र ६.०३० इत्यस्य अनन्तरं सद्यः ६.०३१ आरभ्यते। रामः दूरात् एव शत्रुं पश्यति, किन्तु सः शान्तः तिष्ठति; तस्य समीपस्थः सुग्रीवः तु तं दृष्ट्वा एव क्रुध्यति — द्वयोः स्वभावभेदः अत्र स्फुटः।

वानरेन्द्राणां राघवस्य च पश्यताम् एव, राक्षसेन्द्रस्य दर्शनात् सुग्रीवः सहसा उत्थितः। क्रोधवेगेन, सत्त्वेन, बलेन च संयुक्तः सः अचलस्य अग्रात् उत्थाय गोपुरस्य स्थले पुप्लुवे। तत्र मुहूर्तं स्थित्वा निर्भयेन अन्तरात्मना तं सम्प्रेक्ष्य, तत् रक्षः तृणीकृत्य सः परुषं वचः अब्रवीत् — ‘राक्षस, अहं लोकनाथस्य रामस्य सखा दासः च अस्मि। पार्थिवेन्द्रस्य तेजसा अद्य त्वं मया न मोक्ष्यसे।’ इति उक्त्वा सहसा उत्पत्य सः तस्य उपरि पुप्लुवे, तस्य चित्रं मुकुटम् आकृष्य भुवि पातयामास। तूर्णम् आयान्तं तं समीक्ष्य निशाचरः अभाषत — ‘मम परोक्षे त्वं सुग्रीवः आसीः, अधुना हीनग्रीवः भविष्यसि।’ इति उक्त्वा उत्थाय सः तं क्षिप्रं बाहुभ्याम् आदाय तले आक्षिपत्। हरिः अपि कन्दुकः इव समुत्थाय तं बाहुभ्याम् आक्षिपत्। ‘सुग्रीवः’ इति नाम्नि रावणस्य श्लेषः — शोभनग्रीवः सन् अधुना ग्रीवाहीनः भविष्यसि इति तर्जनम्। सुग्रीवः स्वं ‘सखा दासः च’ इति वदति — रामस्य मित्रत्वं सेवकत्वं च उभयम् अपि तस्य गौरवम्। मुकुटपातनं राज्ञः परमः अपमानः; सुन्दरकाण्डे हनुमता यथा रावणः अपमानितः, तथा अत्र सुग्रीवेण। ‘कन्दुवत्’ इति उपमा सुग्रीवस्य लाघवं दर्शयति — भूमौ पतितः अपि सः कन्दुकः इव सद्यः उत्पतति। अत्र सुग्रीवस्य साहसं रामस्य अनुमतिं विना एव कृतम्; अग्रिमे सर्गे रामः तत् उपालभते। सुग्रीवस्य क्रोधस्य मूलं रावणस्य दर्शनम् एव — यः स्वमित्रस्य भार्यां हृतवान्, तं दृष्ट्वा सः सहितुं न शक्नोति। वालिना सह पूर्वं कृतं द्वन्द्वयुद्धम् अपि तस्य अनुभवः, अतः सः निःशङ्कं मल्लयुद्धाय प्रवर्तते। रावणस्य तर्जनं तस्य अहंकारं, सुग्रीवस्य कर्म च तस्य निर्भयतां दर्शयतः।

ततः परस्परं स्वेदेन विदिग्धगात्रौ, शोणितेन रक्तदेहौ, परस्परं श्लिष्टौ निरुद्धचेष्टौ च तौ पुष्पितौ शाल्मलिकिंशुकवृक्षौ इव अदृश्येताम्। मुष्टिप्रहारैः, तलप्रहारैः, अरत्निघातैः कूर्परप्रहारैः, कराग्रघातैः च महाबलौ राक्षसवानरेन्द्रौ असह्यरूपं युद्धं चक्रतुः। उग्रवेगौ तौ गोपुरवेदिमध्ये चिरं कालं नियुद्धं बाहुयुद्धं कृत्वा, पुनः पुनः उत्क्षिप्य देहौ विनम्य, पादक्रमेण गोपुरवेद्याः समीपं लग्नौ। अन्योन्यम् आपीड्य विलग्नदेहौ तौ प्राकारस्य परिखायाः च मध्ये अपतताम्; मुहूर्तं भूमितलं स्पृशन्तौ अभिनिःश्वसन्तौ स्थित्वा पुनः उत्पेततुः। पुनः पुनः आलिङ्ग्य बाहुयोक्त्रैः परस्परं बद्ध्वा, संरम्भेण शिक्षया बलेन च सम्प्रयुक्तौ तौ विविधैः युद्धमार्गैः चेरतुः। जातदंष्ट्रौ शार्दूलसिंहौ इव, सम्प्रयुक्तौ गजेन्द्रपोतौ इव, तौ कराभ्यां संहत्य संवेद्य च युगपत् धरायां पेततुः। उद्यम्य अन्योन्यम् अधिक्षिपन्तौ बहुधा युद्धमार्गे संचक्रमाते; व्यायामशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौ तौ वीरौ आशु क्लमं न जग्मतुः। वारणवारणाभैः गजशुण्डासदृशैः उत्तमबाहुभिः परवारणं निवारयन्तौ, चिरं भृशं युद्ध्वा तौ मण्डलमार्गे आशु संचेरतुः। अन्योन्यसूदने यत्तौ तौ परस्परम् आसाद्य, भक्षार्थे मार्जारौ इव, मुहुर्मुहुः अवतस्थाते। अस्मिन् भागे कविः वंशस्थोपजातिवृत्तैः मल्लयुद्धस्य गतिं वेगं च वर्णयति; ‘परस्परम्’ इति पदस्य चतुर्वारं पुनरुक्तिः उभयोः समानबलत्वं दर्शयति। शाल्मलिकिंशुकयोः रक्तपुष्पाणि रक्तसिक्तयोः वीरयोः उपमानम्। मार्जारयोः उपमा द्वयोः सावधानं प्रतीक्षणं सूचयति — प्रहारात् पूर्वं अवसरस्य अन्वेषणम्। ‘मण्डल’शब्दस्य भरतोक्तं चतुर्विधं लक्षणं — चारिमण्डलं, करणमण्डलं, खण्डमण्डलं, महामण्डलम् — मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां विवृतम्। ‘स्वेदविदिग्धगात्रौ’, ‘शोणितरक्तदेहौ’ इति विशेषणैः युद्धस्य दीर्घता श्रमः च सूच्यते; तथापि ‘क्लमं न जग्मतुः’ इति उभयोः सहनशक्तिः प्रशस्यते। प्राकारपरिखयोः मध्ये पतनं, पुनः उत्पतनं च युद्धस्य स्थानपरिवर्तनं दर्शयति — गोपुरस्य उपरि आरब्धं युद्धं भूमिं यावत् प्रसृतम्। ‘गजेन्द्रपोतौ’ इति उपमा तयोः युवत्वम् उत्साहं च सूचयति, ‘शार्दूलसिंहौ’ इति तयोः क्रौर्यम्। एवं कविः एकस्मिन् एव प्रसङ्गे बहुविधाभिः उपमाभिः युद्धस्य नानारूपाणि चित्रयति, पाठकस्य च मनसि रोमहर्षं जनयति। वानरराक्षसयोः एषः प्रथमः प्रत्यक्षः संघर्षः, यः अग्रिमस्य महायुद्धस्य पूर्वरूपम् इव।

युद्धमार्गविशारदौ वानरेन्द्रः रावणः च अन्योन्यं विचित्राणि मण्डलानि, विविधानि स्थानानि, गोमूत्रकाणि वक्रगतीः, गतप्रत्यागतानि, तिरश्चीनगतानि, वक्रगतानि च दर्शयन्तौ चेरतुः। प्रहाराणां परिमोक्षः, वर्जनं, परिधावनम्, अभिद्रवणम्, आप्लावः, सविग्रहम् अवस्थानं, परावृत्तम्, अपावृत्तम्, अपद्रुतम्, अवप्लुतम्, उपन्यस्तम्, अपन्यस्तम् इति सर्वे मल्लयुद्धस्य प्रकाराः तयोः दृष्टाः। एषा मल्लविद्यायाः पारिभाषिकशब्दानां सूची — कदाचित् प्रतियोद्धारं परितः धावनं, कदाचित् सम्मुखं शीघ्रम् आक्रमणं, कदाचित् प्लुत्या अवतरणं, कदाचित् पृष्ठतः प्रत्यावर्तनम्, कदाचित् बाहुप्रसारणं, कदाचित् बाहुसंकोचनम् इति हिन्दीभाष्यम् एतान् प्रकारान् विवृणोति। कविः अत्र युद्धकलायाः शास्त्रीयं ज्ञानं प्रदर्शयति, येन द्वयोः योद्धृणां समानं कौशलं स्पष्टं भवति। ‘गोमूत्रक’ इति गोमूत्ररेखावत् वक्रा गतिः। स्थानानि वैष्णवसमपादवैशाखमण्डलप्रत्यालीढानालीढानि इति पादटिप्पण्याम् उक्तानि। एवं न केवलं बलस्य, अपि तु शिक्षायाः अपि युद्धम् इदम्। सुग्रीवः वानरः अपि सन् मल्लविद्यायां रावणेन तुल्यः इति कविः निदर्शयति; अतः अस्य युद्धस्य फलं केवलं बलेन न निर्णीतम्।

एतस्मिन् अन्तरे रक्षः रावणः आत्मनः मायाबलम् आरब्धुम् उपसम्पेदे। तं ज्ञात्वा वानराधिपः सुग्रीवः जितकाशी जितक्लमः सन् तदा आकाशम् उत्पपात। हरिराजेन वञ्चितः रावणः तत्रैव स्थितः अभवत्। अथ प्राप्तसंग्रामकीर्तिः हरिवरनाथः अर्कसूनुः सुग्रीवः निशिचरपतिम् आजौ श्रमेण योजयित्वा, अतिविशालं गगनं लङ्घयित्वा, हरिगणबलमध्ये रामस्य पार्श्वं जगाम। इति सः सवितृसूनुः तत्र तत् कर्म कृत्वा पवनगतिः सम्प्रहृष्टः अनीकं प्राविशत्, रघुवरनृपसूनोः रामस्य युद्धहर्षं वर्धयन्, तरुमृगगणमुख्यैः पूज्यमानः। सुग्रीवस्य बुद्धिः अत्र प्रशंसनीया — मायायुद्धे रावणस्य प्राबल्यं ज्ञात्वा सः समये एव निवृत्तः। ‘जितकाशी’ इति विजयोल्लासेन शोभमानः; ‘जितक्लमः’ इति श्रमं जितवान्। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ मालिनीवृत्ते निबद्धौ। ‘अर्कसूनुः’, ‘सवितृसूनुः’ इति नामभ्यां सुग्रीवस्य सूर्यपुत्रत्वं स्मारितम्। अस्य साहसस्य फलं द्विविधम् — रावणस्य अपमानः, वानराणां च उत्साहवर्धनम्। रावणः तु मायाम् आश्रयितुम् इच्छति इति तस्य दौर्बल्यम् अपि अत्र प्रकटितम् — धर्मयुद्धे पराजयं दृष्ट्वा सः कपटं प्रति गच्छति, यथा इन्द्रजित् अपि अग्रे करिष्यति।

తరువాత రాముడు సుగ్రీవునితో, వానరయూథాలతో కలిసి రెండు యోజనాల విస్తీర్ణం గల మండలమున్న సువేలపు అగ్రశిఖరాన్ని ఎక్కాడు. అక్కడ ముహూర్తకాలం నిలిచి పది దిక్కులనూ పరికిస్తూ, త్రికూటపు రమ్యశిఖరంపై విశ్వకర్మ నిర్మించిన, చక్కగా అమర్చబడిన, రమ్యమైన అడవులతో శోభిల్లే లంకను చూశాడు. దాని గోపురశిఖరంపై నిలిచిన, ఎదిరించరాని రాక్షసేంద్రుడు రావణుని కూడా అతడు చూశాడు. అతనికి రెండువైపులా తెల్లని చామరాలు వీస్తున్నారు, తలపై విజయచ్ఛత్రం శోభిల్లుతోంది. అతని శరీరం ఎర్రచందనంతో అలదబడి, రత్నాభరణాలతో అలంకరించబడి ఉంది. అతడు నల్లని మేఘం వంటివాడు, బంగారు జరీ వస్త్రాలు ధరించినవాడు, ఐరావతపు దంతాగ్రాలు చేసిన లోతైన గాయాల మచ్చలతో గుర్తుపడిన వక్షస్థలం గలవాడు. కుందేటి రక్తం వంటి రంగు గల ఎర్రని వస్త్రం కట్టుకుని, ఆకాశంలో సంధ్యాతపంతో కప్పబడిన మేఘరాశిలా అతడు కనిపించాడు. ఇక్కడ కవి రావణుని రాజవైభవాన్నీ, అతని పూర్వవిజయాల చిహ్నాన్నీ ఏకకాలంలో చూపుతాడు — ఐరావతపు దంతాల మచ్చలు దేవతలతో అతడు చేసిన యుద్ధానికి సాక్ష్యం. తెల్లని చామరం, విజయచ్ఛత్రం రాజలక్షణాలు. అంతటా ఎరుపు రంగు — ఎర్రచందనం, ఎర్రని వస్త్రం, కుందేటి రక్తపు రంగు — దీనివల్ల రాబోయే రక్తపాతానికి సూచన కూడా లభిస్తుంది. సంధ్యలో మేఘరాశి అనే ఉపమానం అతని నల్లని రంగునూ ఎర్రని అలంకరణనూ ఒక్కచోట చూపుతుంది. శత్రువులను గడ్డిపోచల్లా భావించి రావణుడు తన నగరంలోని అత్యున్నత స్థలంలో నిర్భయంగా కూర్చున్నాడు. అతని ఈ అహంకారమే తరువాతి ప్రసంగానికి కారణం. ఈ సర్గ మొత్తం బరోడా సమీక్షిత పాఠంలో లేదు; అక్కడ 6.030 తరువాత వెంటనే 6.031 ప్రారంభమవుతుంది. రాముడు దూరం నుంచే శత్రువును చూస్తాడు, కాని శాంతంగా ఉంటాడు; అతని పక్కనున్న సుగ్రీవుడు మాత్రం అతనిని చూడగానే కోపిస్తాడు — ఇద్దరి స్వభావభేదం ఇక్కడ స్ఫుటం.

వానరేంద్రులూ రాఘవుడూ చూస్తుండగానే, రాక్షసేంద్రుని చూడగానే సుగ్రీవుడు హఠాత్తుగా లేచాడు. క్రోధవేగంతో, సత్త్వంతో, బలంతో కూడి అతడు పర్వతాగ్రం నుంచి లేచి గోపురస్థలానికి ఎగిరాడు. అక్కడ ముహూర్తకాలం నిలిచి, నిర్భయమైన అంతరాత్మతో అతనిని చూసి, ఆ రాక్షసుని గడ్డిపోచలా భావించి పరుషమైన మాట అన్నాడు: ‘రాక్షసా, నేను లోకనాథుడైన రామునికి సఖుడినీ దాసుడినీ. ఆ రాజాధిరాజు తేజస్సుతో ఈ రోజు నీవు నా చేతి నుంచి తప్పించుకోలేవు.’ ఇలా అని హఠాత్తుగా ఎగిరి అతని మీదకు దూకి, అతని చిత్రమైన కిరీటాన్ని లాగి నేలమీద పడవేశాడు. వేగంగా వస్తున్న అతనిని చూసి నిశాచరుడు అన్నాడు: ‘నా పరోక్షంలో నీవు సుగ్రీవుడవు (అందమైన మెడ గలవాడవు), ఇప్పుడు హీనగ్రీవుడవు (మెడ లేనివాడవు) అవుతావు.’ ఇలా అని లేచి అతనిని వెంటనే చేతులతో పట్టుకుని నేలమీదకు విసిరేశాడు. వానరుడు కూడా బంతిలా పైకి లేచి అతనిని చేతులతో విసిరేశాడు. ‘సుగ్రీవః’ అనే పేరుపై రావణుని శ్లేష — అందమైన మెడ గలవాడవు, ఇప్పుడు మెడ లేనివాడవు అవుతావని బెదిరింపు. సుగ్రీవుడు తనను ‘సఖుడు, దాసుడు’ అని చెప్పుకుంటాడు — రాముని మిత్రత్వమూ సేవకత్వమూ రెండూ అతనికి గౌరవమే. కిరీటాన్ని పడగొట్టడం రాజుకు పరమావమానం; సుందరకాండలో హనుమంతుడు రావణుని అవమానించినట్లే ఇక్కడ సుగ్రీవుడు. ‘కందువత్’ (బంతిలా) అనే ఉపమానం సుగ్రీవుని లాఘవాన్ని చూపుతుంది — నేలమీద పడినా అతడు బంతిలా వెంటనే పైకి లేస్తాడు. సుగ్రీవుని ఈ సాహసం రాముని అనుమతి లేకుండానే జరిగింది; తరువాతి సర్గలో రాముడు దానికి అతనిని మందలిస్తాడు. సుగ్రీవుని క్రోధానికి మూలం రావణుని చూడటమే — తన మిత్రుని భార్యను అపహరించినవానిని చూసి అతడు సహించలేకపోయాడు. వాలితో ఇంతకుముందు చేసిన ద్వంద్వయుద్ధం కూడా అతని అనుభవం, అందుకే అతడు నిస్సంకోచంగా మల్లయుద్ధానికి దిగుతాడు. రావణుని బెదిరింపు అతని అహంకారాన్నీ, సుగ్రీవుని చర్య అతని నిర్భయత్వాన్నీ చూపుతాయి.

తరువాత ఒకరి చెమటతో ఒకరు తడిసిన దేహాలతో, రక్తంతో ఎర్రబడిన శరీరాలతో, ఒకరినొకరు పెనవేసుకుని కదలిక స్తంభించిన ఆ ఇద్దరూ పూచిన బూరుగ, మోదుగ చెట్లలా కనిపించారు. పిడికిలిపోట్లతో, అరచేతి దెబ్బలతో, ముంజేతి దెబ్బలతో, మోచేతి దెబ్బలతో, వేళ్ళకొనల పోట్లతో మహాబలులైన రాక్షసేంద్ర వానరేంద్రులు సహించరాని రూపం గల యుద్ధం చేశారు. ఉగ్రవేగులైన ఆ ఇద్దరూ గోపురవేదిక మధ్యలో చాలాసేపు నియుద్ధం — బాహుయుద్ధం — చేసి, మళ్ళీ మళ్ళీ పైకి ఎత్తి దేహాలను వంచుతూ, అడుగులు వేస్తూ గోపురవేదిక అంచుకు చేరారు. ఒకరినొకరు నొక్కిపట్టి, పెనవేసుకున్న దేహాలతో వారు ప్రాకారానికీ కందకానికీ మధ్య పడ్డారు; ముహూర్తకాలం నేలను తాకుతూ నిట్టూర్పులు విడుస్తూ ఉండి మళ్ళీ పైకి ఎగిరారు. మళ్ళీ మళ్ళీ కౌగిలించుకుని బాహువులనే పగ్గాలతో ఒకరినొకరు బంధించి, ఆవేశంతో, శిక్షణతో, బలంతో కూడి వారు విధవిధాలైన యుద్ధమార్గాలలో సంచరించారు. కోరలు మొలిచిన పెద్దపులి, సింహం వలె, కలబడిన గజరాజుల పిల్లల వలె, వారు చేతులతో పెనగులాడి కలిసికట్టుగా ఒక్కసారే నేలమీద పడ్డారు. పైకి లేచి ఒకరినొకరు ఆక్షేపిస్తూ వారు యుద్ధమార్గంలో పలువిధాలుగా సంచరించారు; వ్యాయామ శిక్షణ బలాలతో కూడిన ఆ వీరులు త్వరగా అలసిపోలేదు. శత్రువును అడ్డుకునే ఏనుగుతొండాల వంటి ఉత్తమ బాహువులతో ప్రత్యర్థి దెబ్బలను నివారిస్తూ, చాలాసేపు తీవ్రంగా పోరాడి వారు వేగంగా మండలమార్గంలో సంచరించారు. ఒకరినొకరు చంపడానికి పూనుకున్న వారు ఒకరినొకరు సమీపించి, ఆహారం కోసం రెండు పిల్లుల్లా, మళ్ళీ మళ్ళీ నిలిచిపోయారు. ఈ భాగంలో కవి వంశస్థ, ఉపజాతి వృత్తాలతో మల్లయుద్ధపు గతినీ వేగాన్నీ వర్ణిస్తాడు; ‘పరస్పరమ్’ (ఒకరినొకరు) అనే పదం నాలుగుసార్లు పునరావృతం కావడం ఇద్దరి సమానబలత్వాన్ని చూపుతుంది. బూరుగ, మోదుగ చెట్ల ఎర్రని పూలు రక్తసిక్తులైన వీరులకు ఉపమానం. పిల్లుల ఉపమానం ఇద్దరి జాగరూకమైన ఎదురుచూపును సూచిస్తుంది — దెబ్బతీయడానికి ముందు అవకాశం కోసం అన్వేషణ. ‘మండల’ శబ్దానికి భరతుడు చెప్పిన నాలుగు విధాల లక్షణం — చారీమండలం, కరణమండలం, ఖండమండలం, మహామండలం — ముద్రణ పాదటిప్పణిలో వివరించబడింది. ‘స్వేదవిదిగ్ధగాత్రౌ’ (చెమటతో తడిసిన దేహాలు గలవారు), ‘శోణితరక్తదేహౌ’ (రక్తంతో ఎర్రబడిన శరీరాలు గలవారు) అనే విశేషణాలతో యుద్ధపు దీర్ఘత్వమూ శ్రమా సూచించబడతాయి; అయినా ‘అలసిపోలేదు’ అని ఇద్దరి సహనశక్తి ప్రశంసించబడుతుంది. ప్రాకారానికీ కందకానికీ మధ్య పడటం, మళ్ళీ పైకి ఎగరడం యుద్ధస్థల మార్పును చూపుతుంది — గోపురంపై ప్రారంభమైన యుద్ధం నేల వరకు విస్తరించింది. ‘గజేంద్రపోతౌ’ (గజరాజుల పిల్లలు) అనే ఉపమానం వారి యౌవనాన్నీ ఉత్సాహాన్నీ, ‘శార్దూలసింహౌ’ (పెద్దపులి సింహం) అనేది వారి క్రౌర్యాన్నీ సూచిస్తాయి. ఈ విధంగా కవి ఒకే ప్రసంగంలో బహువిధాలైన ఉపమానాలతో యుద్ధపు నానారూపాలను చిత్రిస్తాడు, పాఠకుని మనసులో రోమాంచం కలిగిస్తాడు. వానరునికీ రాక్షసునికీ మధ్య జరిగిన ఈ మొదటి ప్రత్యక్ష సంఘర్షణ రాబోయే మహాయుద్ధానికి పూర్వరూపం వంటిది.

యుద్ధమార్గాలలో నిపుణులైన వానరేంద్రుడూ రావణుడూ ఒకరికొకరు విచిత్రమైన మండలాలను, విధవిధాలైన స్థానాలను (నిలుచునే భంగిమలను), గోమూత్రకాలనే వంకర నడకలను, గతప్రత్యాగతాలను (వెళ్ళి తిరిగిరావడాలను), అడ్డంగా నడవడాలను, వక్రగతులను చూపుతూ సంచరించారు. దెబ్బలను తప్పించడం, వర్జించడం, చుట్టూ పరుగెత్తడం, ఎదురుగా దూసుకుపోవడం, ఎగిరి దూకడం, పోరాట భంగిమలో నిలవడం, వెనుదిరగడం, పక్కకు తొలగడం, వెనక్కి పరుగెత్తడం, కిందకు దూకడం, చేతులు ముందుకు చాచడం, చేతులు వెనక్కి ముడుచుకోవడం — ఇలా మల్లయుద్ధపు అన్ని ప్రకారాలూ వారిలో కనిపించాయి. ఇది మల్లవిద్యలోని పారిభాషిక పదాల జాబితా — ఒకప్పుడు ప్రతియోధుని చుట్టూ పరుగెత్తడం, ఒకప్పుడు ఎదురుగా శీఘ్రంగా దాడి చేయడం, ఒకప్పుడు దూకి కిందకు దిగడం, ఒకప్పుడు వెనక్కి తిరగడం, ఒకప్పుడు చేతులు చాచడం, ఒకప్పుడు చేతులు ముడుచుకోవడం అని హిందీ భాష్యం ఈ ప్రకారాలను వివరిస్తుంది. ఇక్కడ కవి యుద్ధకళకు సంబంధించిన శాస్త్రీయజ్ఞానాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు; దీనివల్ల ఇద్దరు యోధుల సమాన కౌశలం స్పష్టమవుతుంది. ‘గోమూత్రకం’ అంటే ఆవు మూత్రపు గీతలా వంకరగా సాగే గతి. స్థానాలు — వైష్ణవం, సమపాదం, వైశాఖం, మండలం, ప్రత్యాలీఢం, ఆలీఢం — అని పాదటిప్పణిలో చెప్పబడ్డాయి. ఈ విధంగా ఇది బలపు యుద్ధమే కాదు, శిక్షణ యుద్ధం కూడా. సుగ్రీవుడు వానరుడైనప్పటికీ మల్లవిద్యలో రావణునితో సమానుడని కవి నిరూపిస్తాడు; కాబట్టి ఈ యుద్ధఫలితం కేవలం బలంతో నిర్ణయం కాలేదు.

ఇంతలో రాక్షసుడు రావణుడు తన మాయాబలాన్ని ప్రయోగించడానికి పూనుకున్నాడు. అది గ్రహించి వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు విజయోల్లాసంతో, అలసటను జయించి అప్పుడు ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. వానరరాజు చేత మోసపోయిన రావణుడు అక్కడే నిలిచిపోయాడు. అప్పుడు యుద్ధకీర్తిని పొందిన వానరశ్రేష్ఠుల నాథుడు, సూర్యపుత్రుడు సుగ్రీవుడు యుద్ధంలో నిశాచరపతిని అలసటకు గురిచేసి, అతి విశాలమైన ఆకాశాన్ని దాటి, వానరగణాల సేన మధ్యలో రాముని పక్కకు చేరాడు. ఈ విధంగా ఆ సవితృపుత్రుడు అక్కడ ఆ కార్యం చేసి, వాయువేగంతో సంతోషంగా సేనలో ప్రవేశించాడు; రఘువంశ శ్రేష్ఠ రాజకుమారుడైన రాముని యుద్ధోత్సాహాన్ని పెంచుతూ, వానరగణ ముఖ్యుల చేత పూజించబడ్డాడు. ఇక్కడ సుగ్రీవుని బుద్ధి ప్రశంసనీయం — మాయాయుద్ధంలో రావణుని ప్రాబల్యాన్ని గ్రహించి అతడు సమయానికే వెనుదిరిగాడు. ‘జితకాశీ’ అంటే విజయోల్లాసంతో శోభిల్లేవాడు; ‘జితక్లమః’ అంటే శ్రమను జయించినవాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు మాలినీ వృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి. ‘అర్కసూనుః’, ‘సవితృసూనుః’ (సూర్యపుత్రుడు) అనే పేర్లతో సుగ్రీవుని సూర్యపుత్రత్వం గుర్తుచేయబడింది. ఈ సాహసానికి ఫలం రెండు విధాలు — రావణునికి అవమానం, వానరులకు ఉత్సాహవృద్ధి. రావణుడు మాయను ఆశ్రయించాలనుకోవడంలో అతని దౌర్బల్యం కూడా ఇక్కడ బయటపడింది — ధర్మయుద్ధంలో పరాజయం కనిపించగానే అతడు కపటం వైపు వెళ్తాడు, తరువాత ఇంద్రజిత్తు కూడా చేయబోయినట్లే.

பின்னர் ராமன் சுக்ரீவனோடும் வானரக் கூட்டங்களோடும் சேர்ந்து, இரண்டு யோஜனை சுற்றளவுடைய சுவேல மலையின் முன் சிகரத்தில் ஏறினான். அங்கே ஒரு கணம் நின்று பத்துத் திசைகளையும் நோக்கியபடி, திரிகூடத்தின் அழகிய சிகரத்தில் விசுவகர்மாவால் கட்டப்பட்ட, நன்கு அமைக்கப்பட்ட, அழகிய காடுகளால் பொலிந்த இலங்கையைக் கண்டான். அதன் கோபுரத்தின் உச்சியில் நின்ற, அணுகுதற்கரிய ராக்ஷசேந்திரன் ராவணனையும் அவன் கண்டான். அவனுடைய இரு பக்கங்களிலும் வெண்சாமரங்கள் வீசப்பட்டன; தலைக்குமேல் வெற்றிக்குடை திகழ்ந்தது. அவனுடைய உடல் செஞ்சந்தனம் பூசப்பட்டு ரத்தின அணிகலன்களால் அணிசெய்யப்பட்டிருந்தது. அவன் கருமேகம் போன்றவனாய், பொன்னால் மூடப்பட்ட ஆடைகள் உடையவனாய், ஐராவதத்தின் தந்த நுனிகளால் உண்டான ஆழ்ந்த தழும்புகள் பதிந்த மார்புடையவனாய் இருந்தான். முயலின் இரத்தம் போன்ற நிறமுடைய சிவந்த ஆடையைப் போர்த்திய அவன், வானில் அந்திவெயிலால் மூடப்பட்ட மேகக்குவியல் போலக் காணப்பட்டான். இங்கே கவி ராவணனின் அரசச் சிறப்பையும் அவனுடைய முந்தைய வெற்றிகளின் அடையாளத்தையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறார் — ஐராவதத்தின் தந்தங்களால் உண்டான தழும்புகள் தேவர்களோடு அவன் போரிட்டதற்குச் சான்று. வெண்சாமரமும் வெற்றிக்குடையும் அரசனின் அடையாளங்கள். எங்கும் சிவப்பு நிறம் — செஞ்சந்தனம், சிவந்த ஆடை, முயல் இரத்த நிறம் — இதனால் வரப்போகும் இரத்தக்களரியின் குறிப்பும் கிடைக்கிறது. அந்தியில் மேகக்குவியல் என்ற உவமை அவனுடைய கருநிறத்தையும் சிவந்த அணிகலன்களையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது. ராவணன் தன் நகரின் மிக உயர்ந்த இடத்தில் அச்சமின்றி அமர்ந்திருக்கிறான்; ஏனெனில் பகைவர்களைப் புல்லாக மதிக்கிறான். இந்த அகந்தையே அடுத்த நிகழ்ச்சிக்குக் காரணம். இந்தச் சர்க்கம் முழுவதுமே பரோடா திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அங்கே 6.030க்குப் பிறகு உடனே 6.031 தொடங்குகிறது. ராமன் தொலைவிலிருந்தே பகைவனைப் பார்க்கிறான்; ஆனால் அமைதியாக நிற்கிறான்; அவன் அருகில் இருக்கும் சுக்ரீவனோ அவனைக் கண்டவுடனேயே சினம் கொள்கிறான் — இருவரின் இயல்பு வேறுபாடு இங்கே தெளிவாகிறது.

வானரத் தலைவர்களும் ராகவனும் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே, ராக்ஷசேந்திரனைக் கண்டதும் சுக்ரீவன் திடீரென்று எழுந்தான். சினத்தின் வேகமும் உள்ளுரமும் வலிமையும் சேர்ந்த அவன் மலையின் உச்சியிலிருந்து எழுந்து கோபுரத்தின் தளத்தில் தாவிக் குதித்தான். அங்கே ஒரு கணம் நின்று, அச்சமற்ற உள்ளத்தோடு அவனை நன்கு நோக்கி, அந்த ராக்ஷசனைப் புல்லாக மதித்துக் கடுஞ்சொல் சொன்னான்: ‘ராக்ஷசனே, நான் உலகின் தலைவனான ராமனின் நண்பனும் பணியாளனும் ஆவேன். மன்னர்களின் தலைவனுடைய ஒளியால் இன்று நீ என்னிடமிருந்து தப்பமாட்டாய்.’ இவ்வாறு சொல்லித் திடீரென்று மேலே பாய்ந்து அவன்மேல் குதித்து, அவனுடைய விசித்திரமான மகுடத்தைப் பிடித்திழுத்துத் தரையில் வீழ்த்தினான். விரைந்து வரும் அவனை நோக்கி இரவில் உலவுபவன் சொன்னான்: ‘என் கண்ணுக்கு மறைவில் நீ சுக்ரீவனாக (அழகிய கழுத்துடையவனாக) இருந்தாய்; இப்போது கழுத்தில்லாதவனாவாய்.’ இவ்வாறு சொல்லி எழுந்து அவனை விரைவில் இரு கைகளாலும் பற்றித் தளத்தில் வீசி எறிந்தான். வானரனும் பந்து போலத் துள்ளி எழுந்து அவனை இரு கைகளாலும் வீசி எறிந்தான். ‘சுக்ரீவன்’ என்ற பெயரில் ராவணனின் இரட்டுற மொழிதல் — அழகிய கழுத்துடையவனாக இருந்த நீ இப்போது கழுத்தில்லாதவனாவாய் என்ற மிரட்டல். சுக்ரீவன் தன்னை ‘நண்பனும் பணியாளனும்’ என்கிறான் — ராமனின் நண்பனாக இருப்பதும் பணியாளனாக இருப்பதும் இரண்டுமே அவனுக்குப் பெருமை. மகுடத்தை வீழ்த்துவது அரசனுக்குப் பேரவமானம்; சுந்தர காண்டத்தில் அனுமனால் ராவணன் அவமதிக்கப்பட்டது போல இங்கே சுக்ரீவனால். ‘கந்துவத்’ (பந்து போல) என்ற உவமை சுக்ரீவனின் லாவகத்தைக் காட்டுகிறது — தரையில் விழுந்தும் அவன் பந்து போல உடனே துள்ளி எழுகிறான். இங்கே சுக்ரீவனின் துணிச்சல் ராமனின் அனுமதியின்றியே செய்யப்பட்டது; அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமன் அதைக் கடிந்துகொள்கிறான். சுக்ரீவனின் சினத்துக்கு மூலம் ராவணனைக் கண்டதே — தன் நண்பனின் மனைவியைக் கவர்ந்தவனைக் கண்டு அவனால் பொறுக்க முடியவில்லை. முன்பு வாலியோடு செய்த நேருக்கு நேர் போரும் அவனுடைய அனுபவம்; ஆகவே அவன் தயக்கமின்றி மற்போரில் இறங்குகிறான். ராவணனின் மிரட்டல் அவனுடைய அகந்தையையும், சுக்ரீவனின் செயல் அவனுடைய அச்சமின்மையையும் காட்டுகின்றன.

பின்னர் ஒருவருக்கொருவர் வியர்வையால் நனைந்த உடலுடையவர்களாய், இரத்தத்தால் சிவந்த உடலுடையவர்களாய், ஒருவரையொருவர் இறுகப் பற்றிக்கொண்டு அசைவு தடைப்பட்டவர்களாய் அவ்விருவரும் பூத்துக் குலுங்கும் இலவமரமும் முருக்கமரமும் போலத் தோன்றினர். முஷ்டி அடிகளாலும், உள்ளங்கை அடிகளாலும், முன்கை அடிகளாலும் முழங்கை அடிகளாலும், விரல்நுனி அடிகளாலும் பெருவலிமையுடைய ராக்ஷச அரசனும் வானர அரசனும் தாங்க முடியாத வடிவுடைய போரைப் புரிந்தனர். கடும் வேகமுடைய அவர்கள் கோபுர மேடையின் நடுவே நீண்ட நேரம் மற்போரும் கைப்போரும் செய்து, மீண்டும் மீண்டும் உடல்களைத் தூக்கி எறிந்தும் வளைத்தும், கால் நகர்வுகளால் கோபுர மேடையின் ஓரத்தை அடைந்தனர். ஒருவரையொருவர் நெருக்கிக் கட்டிப்பிடித்த உடல்களோடு அவர்கள் மதிலுக்கும் அகழிக்கும் இடையே விழுந்தனர்; ஒரு கணம் தரையைத் தொட்டபடி பெருமூச்செறிந்து நின்று மீண்டும் மேலே பாய்ந்தனர். மீண்டும் மீண்டும் தழுவி, கைகளாகிய கயிறுகளால் ஒருவரையொருவர் கட்டி, சீற்றத்தோடும் பயிற்சியோடும் வலிமையோடும் ஈடுபட்ட அவர்கள் பலவகைப் போர்முறைகளில் இயங்கினர். பற்கள் முளைத்த புலியும் சிங்கமும் போல, மோதிக்கொள்ளும் இரு யானைக் கன்றுகள் போல, அவர்கள் கைகளால் ஒருவரையொருவர் இறுக்கி அழுத்திக்கொண்டு ஒரே நேரத்தில் தரையில் விழுந்தனர். ஒருவரையொருவர் தூக்கி எறிந்தபடி அவர்கள் பலவாறு போர்முறைகளில் சுற்றி வந்தனர்; உடற்பயிற்சியும் கற்ற வித்தையும் வலிமையும் உடைய அந்த வீரர்கள் விரைவில் களைப்படையவில்லை. யானைகளைத் தடுக்கவல்லவையும் யானைத் துதிக்கை போன்றவையுமான சிறந்த கைகளால் எதிரியின் தடுப்பைத் தடுத்தபடி, நீண்ட நேரம் கடுமையாகப் போரிட்டு, அவர்கள் வட்டச் சுற்றுகளில் விரைவாக இயங்கினர். ஒருவரையொருவர் கொல்ல முனைந்த அவர்கள், இரைக்காகக் காத்திருக்கும் இரு பூனைகள் போல, ஒருவரை ஒருவர் நெருங்கி மீண்டும் மீண்டும் நிலைகொண்டு நின்றனர். இந்தப் பகுதியில் கவி வம்சஸ்த, உபஜாதி யாப்புகளால் மற்போரின் போக்கையும் வேகத்தையும் வருணிக்கிறார்; ‘பரஸ்பரம்’ (ஒருவரையொருவர்) என்ற சொல் நான்குமுறை மீண்டும் வருவது இருவரின் சம வலிமையைக் காட்டுகிறது. இலவமரம், முருக்கமரம் ஆகியவற்றின் சிவந்த மலர்கள் இரத்தம் தோய்ந்த வீரர்களுக்கு உவமானம். பூனைகளின் உவமை இருவரின் கவனமான காத்திருப்பைச் சுட்டுகிறது — அடிப்பதற்கு முன் வாய்ப்பைத் தேடுதல். ‘மண்டலம்’ என்ற சொல்லுக்குப் பரதர் கூறிய நால்வகை இலக்கணம் — சாரிமண்டலம், கரணமண்டலம், கண்டமண்டலம், மகாமண்டலம் — அச்சுப் பதிப்பின் அடிக்குறிப்பில் விளக்கப்பட்டுள்ளது. ‘வியர்வையால் நனைந்த உடலுடையவர்கள்’, ‘இரத்தத்தால் சிவந்த உடலுடையவர்கள்’ என்ற அடைமொழிகளால் போரின் நீளமும் களைப்பும் சுட்டப்படுகின்றன; ஆனாலும் ‘களைப்படையவில்லை’ என்பதால் இருவரின் தாங்கும் ஆற்றல் புகழப்படுகிறது. மதிலுக்கும் அகழிக்கும் இடையே விழுவதும் மீண்டும் மேலே பாய்வதும் போர்க்களத்தின் இட மாற்றத்தைக் காட்டுகிறது — கோபுரத்தின்மேல் தொடங்கிய போர் தரை வரை பரவியது. ‘இரு யானைக் கன்றுகள்’ என்ற உவமை அவர்களுடைய இளமையையும் ஊக்கத்தையும், ‘புலியும் சிங்கமும்’ என்ற உவமை அவர்களுடைய கொடூரத்தையும் சுட்டுகின்றன. இவ்வாறு ஒரே நிகழ்ச்சியில் பலவகை உவமைகளால் கவி போரின் பல வடிவங்களைச் சித்திரித்து, வாசகரின் மனத்தில் மயிர்க்கூச்செறிவை உண்டாக்குகிறார். வானரனுக்கும் ராக்ஷசனுக்கும் இடையிலான முதல் நேரடி மோதல் இது; வரப்போகும் பெரும்போரின் முன்வடிவம் போன்றது.

போர்முறைகளில் வல்லவர்களான வானர அரசனும் ராவணனும் ஒருவருக்கொருவர் விசித்திரமான வட்டச் சுற்றுகளையும், பலவகை நிலைகளையும், பசுவின் சிறுநீர்க் கோடு போன்ற வளைந்த நகர்வுகளையும், போய்த் திரும்புதல்களையும், குறுக்கு நகர்வுகளையும், வளைந்த நகர்வுகளையும் காட்டியபடி இயங்கினர். அடிகளிலிருந்து விலகுதல், தவிர்த்தல், சுற்றி ஓடுதல், நேராகப் பாய்தல், தாவுதல், மோதலோடு நிலைகொள்ளுதல், திரும்புதல், பின்வாங்குதல், விலகி ஓடுதல், கீழே தாவுதல், அருகே நெருங்குதல், விலகி நிற்றல் என்ற மற்போரின் எல்லா வகைகளும் அவர்களிடம் காணப்பட்டன. இது மல்வித்தையின் கலைச்சொற்களின் பட்டியல் — சில வேளை எதிரியைச் சுற்றி ஓடுதல், சில வேளை நேராக விரைந்து தாக்குதல், சில வேளை தாவி இறங்குதல், சில வேளை பின்னால் திரும்புதல், சில வேளை கைகளை நீட்டுதல், சில வேளை கைகளைச் சுருக்குதல் என்று இந்தி உரை இவ்வகைகளை விளக்குகிறது. கவி இங்கே போர்க்கலையின் சாஸ்திர அறிவைக் காட்டுகிறார்; அதனால் இரு போர்வீரர்களின் சமமான திறமை தெளிவாகிறது. ‘கோமூத்ரகம்’ என்பது பசுவின் சிறுநீர்க் கோடு போன்ற வளைந்த நகர்வு. நிலைகள் — வைஷ்ணவம், சமபாதம், வைசாகம், மண்டலம், பிரத்யாலீடம், ஆலீடம் — என்று அடிக்குறிப்பில் சொல்லப்பட்டுள்ளன. இவ்வாறு இது வலிமையின் போர் மட்டுமல்ல, பயிற்சியின் போரும் ஆகும். வானரனாயினும் சுக்ரீவன் மல்வித்தையில் ராவணனுக்கு நிகரானவன் என்று கவி எடுத்துக்காட்டுகிறார்; ஆகவே இந்தப் போரின் முடிவு வலிமையால் மட்டும் தீர்மானிக்கப்படவில்லை.

இதற்கிடையில் ராக்ஷசனான ராவணன் தன் மாய வலிமையைப் பயன்படுத்தத் தொடங்கினான். அதை அறிந்து வானர அரசன் சுக்ரீவன், வெற்றிக் களிப்பில் ஒளிர்ந்தவனாய், களைப்பை வென்றவனாய், அப்போது வானில் பாய்ந்தான். வானர அரசனால் ஏமாற்றப்பட்ட ராவணன் அங்கேயே நின்றுவிட்டான். பின்னர் போரில் புகழ் பெற்ற, வானரச் சிறந்தோரின் தலைவனும் சூரியனின் மகனுமான சுக்ரீவன், இரவில் உலவுவோரின் தலைவனைப் போரில் களைப்படையச் செய்து, மிகப் பரந்த வானைத் தாண்டி, வானரக் கூட்டங்களின் படையின் நடுவே ராமனின் பக்கத்துக்கு வந்தான். இவ்வாறு சூரியனின் மகனான அவன் அங்கே அந்தச் செயலைச் செய்துவிட்டு, காற்றின் வேகத்தோடு, மிகுந்த மகிழ்ச்சியோடு படைக்குள் நுழைந்தான் — ரகுகுலச் சிறந்த அரசகுமாரனான ராமனின் போர் ஊக்கத்தை வளர்த்தபடி, மரங்களில் வாழும் விலங்குகளான வானரர்களின் தலைவர்களால் போற்றப்பட்டபடி. சுக்ரீவனின் அறிவு இங்கே போற்றத்தக்கது — மாயைப் போரில் ராவணனின் மேலாண்மையை அறிந்து அவன் சரியான நேரத்தில் விலகினான். ‘ஜிதகாஶீ’ — வெற்றிக் களிப்பால் ஒளிர்பவன்; ‘ஜிதக்லம:’ — களைப்பை வென்றவன். இறுதி இரண்டு சுலோகங்கள் மாலினீ யாப்பில் அமைந்தவை. ‘அர்க்கசூனு’, ‘ஸவித்ருசூனு’ (சூரியனின் மகன்) என்ற பெயர்களால் சுக்ரீவன் சூரியனின் மைந்தன் என்பது நினைவூட்டப்படுகிறது. இந்தத் துணிச்சலின் பலன் இருவகையானது — ராவணனின் அவமானம், வானரர்களின் ஊக்க வளர்ச்சி. ராவணன் மாயையைச் சரண் அடைய விரும்புகிறான் என்பதால் அவனுடைய பலவீனமும் இங்கே வெளிப்படுகிறது — நேர்மையான போரில் தோல்வியைக் கண்டு அவன் வஞ்சகத்தை நாடுகிறான்; பின்னால் இந்திரஜித்தும் அவ்வாறே செய்வான்.

ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ, ವಾನರಯೂಥಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಎರಡು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ ಮಂಡಲವುಳ್ಳ ಸುವೇಲದ ತುತ್ತತುದಿಯ ಶಿಖರವನ್ನು ಏರಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ನಿಂತು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತ, ತ್ರಿಕೂಟದ ರಮ್ಯ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ, ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ, ರಮ್ಯವಾದ ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಅದರ ಗೋಪುರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ಎದುರಿಸಲಾಗದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನನ್ನೂ ಅವನು ಕಂಡನು. ಅವನ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರಗಳನ್ನು ಬೀಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ವಿಜಯಚ್ಛತ್ರ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನ ದೇಹಕ್ಕೆ ರಕ್ತಚಂದನ ಲೇಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ರತ್ನಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಹೊದಿಸಿದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು, ಐರಾವತದ ದಂತಾಗ್ರಗಳಿಂದಾದ ಆಳವಾದ ಗಾಯದ ಗುರುತುಗಳು ಅವನ ಎದೆಯ ಮೇಲಿದ್ದವು. ಮೊಲದ ರಕ್ತದಂತಹ ಕೆಂಪುಬಣ್ಣದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಅವನು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾವಣನ ರಾಜವೈಭವವನ್ನೂ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಐರಾವತದ ದಂತಗಳ ಗಾಯದ ಗುರುತುಗಳು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಅವನು ಮಾಡಿದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರ ಮತ್ತು ವಿಜಯಚ್ಛತ್ರ ರಾಜನ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೆಂಪುಬಣ್ಣ — ರಕ್ತಚಂದನ, ಕೆಂಪುವಸ್ತ್ರ, ಮೊಲದ ರಕ್ತದ ಬಣ್ಣ — ಇದರಿಂದ ಮುಂಬರುವ ರಕ್ತಪಾತದ ಸೂಚನೆಯೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಸಂಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿನ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣವನ್ನೂ ಕೆಂಪು ಅಲಂಕಾರವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ತನ್ನ ನಗರದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಈ ಅಹಂಕಾರವೇ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಈ ಇಡೀ ಸರ್ಗ ಬರೋಡಾ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ 6.030ರ ನಂತರ ನೇರವಾಗಿ 6.031 ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಶತ್ರುವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಶಾಂತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಸುಗ್ರೀವನಾದರೋ ಅವನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರ ಸ್ವಭಾವಭೇದ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಫುಟವಾಗಿದೆ.

ವಾನರೇಂದ್ರರೂ ರಾಘವನೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಸುಗ್ರೀವನು ಹಠಾತ್ತನೆ ಎದ್ದನು. ಕ್ರೋಧವೇಗದಿಂದ, ಸತ್ತ್ವದಿಂದ, ಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನು ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ಗೋಪುರದ ಮೇಲೆ ನೆಗೆದನು. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ನಿಂತು ನಿರ್ಭಯವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಅವನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ, ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಕಡೆಗಣಿಸಿ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಕ್ಷಸಾ, ನಾನು ಲೋಕನಾಥನಾದ ರಾಮನ ಸಖನೂ ದಾಸನೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ರಾಜಾಧಿರಾಜನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದು ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹಾರಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ನೆಗೆದು, ಅವನ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಎಳೆದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡವಿದನು. ವೇಗವಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ನಿಶಾಚರನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೆ ಬರದಿದ್ದಾಗ ನೀನು ಸುಗ್ರೀವನಾಗಿದ್ದೆ, ಈಗ ಕತ್ತಿಲ್ಲದವನಾಗುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಎದ್ದು ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕೂಡಲೇ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ವಾನರನೂ ಚೆಂಡಿನಂತೆ ಪುಟಿದೆದ್ದು ಅವನನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ‘ಸುಗ್ರೀವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಶ್ಲೇಷ — ಸುಂದರವಾದ ಕತ್ತುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದ ನೀನು ಈಗ ಕತ್ತಿಲ್ಲದವನಾಗುವೆ ಎಂಬ ಬೆದರಿಕೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಸಖ ಮತ್ತು ದಾಸ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಮಿತ್ರತ್ವವೂ ಸೇವಕತ್ವವೂ ಎರಡೂ ಅವನಿಗೆ ಗೌರವ. ಕಿರೀಟವನ್ನು ಕೆಡವುವುದು ರಾಜನಿಗೆ ಪರಮ ಅಪಮಾನ; ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನಿಂದ ರಾವಣನು ಅಪಮಾನಿತನಾದಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ. ‘ಕಂದುವತ್’ (ಚೆಂಡಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಚುರುಕುತನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರೂ ಚೆಂಡಿನಂತೆ ಕೂಡಲೇ ಪುಟಿದೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಾಹಸ ರಾಮನ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ನಡೆದುದು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಕ್ರೋಧದ ಮೂಲ ರಾವಣನ ದರ್ಶನವೇ — ತನ್ನ ಮಿತ್ರನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನಿಗೆ ಸಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ವಾಲಿಯೊಡನೆ ಮಾಡಿದ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧವೂ ಅವನ ಅನುಭವ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಬೆದರಿಕೆ ಅವನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನೂ, ಸುಗ್ರೀವನ ಕೃತ್ಯ ಅವನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

ಆಮೇಲೆ ಪರಸ್ಪರರ ಬೆವರಿನಿಂದ ತೋಯ್ದ ದೇಹಗಳುಳ್ಳ, ರಕ್ತದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಮೈಯುಳ್ಳ, ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅಪ್ಪಿಹಿಡಿದು ಚಲನೆ ನಿರುದ್ಧವಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಬೂರುಗ ಮತ್ತು ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಂತೆ ಕಂಡರು. ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ, ಅಂಗೈ ಏಟುಗಳಿಂದ, ಮುಂಗೈ ಹೊಡೆತಗಳಿಂದ, ಮೊಣಕೈ ಏಟುಗಳಿಂದ, ಬೆರಳತುದಿಯ ಹೊಡೆತಗಳಿಂದ ಮಹಾಬಲರಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ-ವಾನರೇಂದ್ರರು ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಉಗ್ರವೇಗಿಗಳಾದ ಅವರು ಗೋಪುರದ ವೇದಿಕೆಯ ನಡುವೆ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ನಿಯುದ್ಧವನ್ನೂ ಬಾಹುಯುದ್ಧವನ್ನೂ ಮಾಡಿ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಎತ್ತಿ ಎಸೆಯುತ್ತ ದೇಹಗಳನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸುತ್ತ, ಹೆಜ್ಜೆಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿ ಗೋಪುರವೇದಿಕೆಯ ಅಂಚಿಗೆ ಸರಿದರು. ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಒತ್ತಿಹಿಡಿದು, ದೇಹಗಳು ಹೆಣೆದುಕೊಂಡಂತೆ ಅವರು ಕೋಟೆಗೋಡೆ ಮತ್ತು ಕಂದಕಗಳ ನಡುವೆ ಬಿದ್ದರು; ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ನೆಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತ ಏದುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತ ಇದ್ದು, ಮತ್ತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದರು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ತೋಳುಗಳೆಂಬ ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ, ಆವೇಶ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಬಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವರು ಬಗೆಬಗೆಯ ಯುದ್ಧಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಕೋರೆಹಲ್ಲು ಬಂದ ಹುಲಿ-ಸಿಂಹಗಳಂತೆ, ಕಾದಾಡುತ್ತಿರುವ ಸಲಗಮರಿಗಳಂತೆ, ಅವರು ಕೈಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಒತ್ತಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಎತ್ತಿ ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತ ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದರು; ವ್ಯಾಯಾಮ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಬಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ವೀರರು ಬೇಗನೆ ದಣಿಯಲಿಲ್ಲ. ಆನೆಗಳನ್ನೂ ತಡೆಯಬಲ್ಲ, ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಹ ಉತ್ತಮ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಎದುರಾಳಿಯ ಹಿಡಿತವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತ, ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೋರಾಡಿ ಅವರು ಮಂಡಲಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಸುತ್ತಾಡಿದರು. ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಅವರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಎದುರಿಸಿ, ಬೇಟೆಗಾಗಿ ಹೊಂಚುಹಾಕುವ ಎರಡು ಬೆಕ್ಕುಗಳಂತೆ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಂತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಂಶಸ್ಥ ಮತ್ತು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತಗಳಿಂದ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದ ಗತಿಯನ್ನೂ ವೇಗವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಪರಸ್ಪರಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿಯ ಪುನರುಕ್ತಿ ಇಬ್ಬರ ಸಮಬಲತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಬೂರುಗ ಮತ್ತು ಮುತ್ತುಗದ ಕೆಂಪು ಹೂವುಗಳು ರಕ್ತಸಿಕ್ತರಾದ ವೀರರಿಗೆ ಉಪಮಾನ. ಬೆಕ್ಕುಗಳ ಉಪಮೆ ಇಬ್ಬರ ಎಚ್ಚರದ ಕಾಯುವಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಅವಕಾಶದ ಹುಡುಕಾಟ. ‘ಮಂಡಲ’ ಶಬ್ದದ, ಭರತನು ಹೇಳಿದ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು — ಚಾರೀಮಂಡಲ, ಕರಣಮಂಡಲ, ಖಂಡಮಂಡಲ, ಮಹಾಮಂಡಲ — ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸ್ವೇದವಿದಿಗ್ಧಗಾತ್ರೌ’ (ಬೆವರಿನಿಂದ ತೋಯ್ದ ದೇಹಗಳುಳ್ಳವರು), ‘ಶೋಣಿತರಕ್ತದೇಹೌ’ (ರಕ್ತದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಮೈಯುಳ್ಳವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದ ದೀರ್ಘತೆಯೂ ಶ್ರಮವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೂ ‘ಕ್ಲಮಂ ನ ಜಗ್ಮತುಃ’ (ದಣಿಯಲಿಲ್ಲ) ಎಂದು ಇಬ್ಬರ ಸಹನಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೋಟೆಗೋಡೆ ಮತ್ತು ಕಂದಕಗಳ ನಡುವೆ ಬೀಳುವುದು, ಮತ್ತೆ ಮೇಲೆ ನೆಗೆಯುವುದು ಯುದ್ಧದ ಸ್ಥಳಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಗೋಪುರದ ಮೇಲೆ ಆರಂಭವಾದ ಯುದ್ಧ ನೆಲದವರೆಗೂ ಹರಡಿತು. ‘ಗಜೇಂದ್ರಪೋತೌ’ (ಸಲಗಮರಿಗಳು) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವರ ಯೌವನವನ್ನೂ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೂ, ‘ಶಾರ್ದೂಲಸಿಂಹೌ’ (ಹುಲಿ-ಸಿಂಹಗಳು) ಎಂಬುದು ಅವರ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಒಂದೇ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದ ನಾನಾ ರೂಪಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರೋಮಾಂಚನವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾನರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವಿನ ಈ ಮೊದಲ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸಂಘರ್ಷ ಮುಂಬರುವ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಪೂರ್ವರೂಪದಂತಿದೆ.

ಯುದ್ಧಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರಾದ ವಾನರೇಂದ್ರನೂ ರಾವಣನೂ ಪರಸ್ಪರರಿಗೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮಂಡಲಗಳನ್ನು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು (ನಿಲುವುಗಳನ್ನು), ಗೋಮೂತ್ರಕವೆಂಬ ಅಂಕುಡೊಂಕಾದ ನಡೆಗಳನ್ನು, ಹೋಗಿ-ಬರುವ ನಡೆಗಳನ್ನು, ಅಡ್ಡನಡೆಗಳನ್ನು, ವಕ್ರನಡೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ವಿಫಲಗೊಳಿಸುವುದು, ಸುತ್ತಲೂ ಓಡುವುದು, ಎದುರಾಗಿ ನುಗ್ಗುವುದು, ಹಾರುವುದು, ಹಿಡಿತದೊಡನೆ ನಿಲ್ಲುವುದು, ಹಿಂತಿರುಗುವುದು, ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿಯುವುದು, ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿ ಓಡುವುದು, ಕೆಳಕ್ಕೆ ಹಾರುವುದು, ತೋಳು ಚಾಚುವುದು, ತೋಳು ಹಿಂತೆಗೆಯುವುದು — ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದ ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರಗಳೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದವು. ಇದು ಮಲ್ಲವಿದ್ಯೆಯ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಶಬ್ದಗಳ ಪಟ್ಟಿ — ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಎದುರಾಳಿಯ ಸುತ್ತ ಓಡುವುದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಎದುರಿನಿಂದ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸುವುದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಾರಿ ಕೆಳಗಿಳಿಯುವುದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗುವುದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತೋಳು ಚಾಚುವುದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತೋಳು ಮಡಚುವುದು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಈ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕಲೆಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರ ಸಮಾನ ಕೌಶಲ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಗೋಮೂತ್ರಕ’ ಎಂದರೆ ಗೋಮೂತ್ರದ ರೇಖೆಯಂತೆ ಅಂಕುಡೊಂಕಾದ ನಡೆ. ಸ್ಥಾನಗಳು ವೈಷ್ಣವ, ಸಮಪಾದ, ವೈಶಾಖ, ಮಂಡಲ, ಪ್ರತ್ಯಾಲೀಢ, ಆಲೀಢ ಎಂದು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಇದು ಕೇವಲ ಬಲದ ಯುದ್ಧವಲ್ಲ, ಶಿಕ್ಷಣದ ಯುದ್ಧವೂ ಹೌದು. ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರನಾಗಿದ್ದರೂ ಮಲ್ಲವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ಕವಿ ನಿದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಯುದ್ಧದ ಫಲ ಕೇವಲ ಬಲದಿಂದ ನಿರ್ಣಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಮಾಯಾಬಲವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ಮುಂದಾದನು. ಅದನ್ನು ತಿಳಿದು ವಾನರಾಧಿಪ ಸುಗ್ರೀವನು, ವಿಜಯೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತ, ಆಯಾಸವನ್ನು ಗೆದ್ದವನಾಗಿ, ಆಗ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ವಾನರರಾಜನಿಂದ ವಂಚಿತನಾದ ರಾವಣನು ಅಲ್ಲೇ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟನು. ಆಮೇಲೆ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಒಡೆಯನಾದ, ಸೂರ್ಯಪುತ್ರ ಸುಗ್ರೀವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಶಾಚರಪತಿಯನ್ನು ದಣಿಸಿ, ಅತಿವಿಶಾಲವಾದ ಆಕಾಶವನ್ನು ದಾಟಿ, ವಾನರಸೇನೆಯ ನಡುವೆ ರಾಮನ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಹೀಗೆ ಆ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ, ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು — ರಘುಕುಲಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜಕುಮಾರ ರಾಮನ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತ, ವಾನರಗಣಗಳ ಮುಖ್ಯರಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗುತ್ತ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ — ಮಾಯಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಅವನು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ‘ಜಿತಕಾಶೀ’ — ವಿಜಯೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವವನು; ‘ಜಿತಕ್ಲಮಃ’ — ಶ್ರಮವನ್ನು ಗೆದ್ದವನು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮಾಲಿನೀ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಅರ್ಕಸೂನುಃ’, ‘ಸವಿತೃಸೂನುಃ’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನೆಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸಾಹಸದ ಫಲ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ರಾವಣನ ಅಪಮಾನ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಉತ್ಸಾಹವರ್ಧನೆ. ರಾವಣನು ಮಾಯೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಧರ್ಮಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಕಪಟದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಳುತ್ತಾನೆ, ಮುಂದೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಲಿದ್ದಾನೆ.

പിന്നീട് രാമൻ സുഗ്രീവനോടും വാനരയൂഥങ്ങളോടുമൊപ്പം രണ്ടു യോജന ചുറ്റളവുള്ള സുവേലത്തിന്റെ അഗ്രശിഖരത്തിൽ കയറി. അവിടെ ഒരു മുഹൂർത്തം നിന്ന് പത്തു ദിക്കുകളും നോക്കിക്കൊണ്ട്, ത്രികൂടത്തിന്റെ രമണീയമായ ശിഖരത്തിൽ വിശ്വകർമാവ് നിർമിച്ചതും നന്നായി ആസൂത്രണം ചെയ്തതും മനോഹരമായ കാനനങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നതുമായ ലങ്കയെ അവൻ കണ്ടു. അതിന്റെ ഗോപുരത്തിന്റെ മുകളിൽ ഇരിക്കുന്ന, സമീപിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള രാക്ഷസേന്ദ്രനായ രാവണനെയും അവൻ കണ്ടു. അവന്റെ ഇരുവശത്തും വെൺചാമരങ്ങൾ വീശിക്കൊണ്ടിരുന്നു; തലയ്ക്കുമുകളിൽ വിജയച്ഛത്രം ശോഭിച്ചിരുന്നു. അവന്റെ ശരീരം രക്തചന്ദനം പൂശിയതും രത്നാഭരണങ്ങളാൽ അലംകൃതവുമായിരുന്നു. കാർമേഘംപോലെ നിറമുള്ള അവൻ സ്വർണംകൊണ്ടലങ്കരിച്ച വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചിരുന്നു; ഐരാവതത്തിന്റെ കൊമ്പുമുനകളേറ്റ ആഴമുള്ള വടുക്കൾ അവന്റെ മാറിൽ പതിഞ്ഞിരുന്നു. മുയൽച്ചോരപോലെ ചുവന്ന നിറമുള്ള വസ്ത്രം ധരിച്ച അവൻ ആകാശത്തിൽ സന്ധ്യാവെയിലിൽ മൂടിയ മേഘക്കൂട്ടംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഇവിടെ കവി രാവണന്റെ രാജവൈഭവവും അവന്റെ മുൻവിജയങ്ങളുടെ അടയാളങ്ങളും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു — ഐരാവതത്തിന്റെ കൊമ്പുകളേറ്റ വടുക്കൾ ദേവന്മാരുമായുള്ള അവന്റെ യുദ്ധത്തിനു സാക്ഷ്യമാണ്. വെൺചാമരവും വിജയച്ഛത്രവും രാജലക്ഷണങ്ങളാണ്. എല്ലായിടത്തും ചുവപ്പുനിറം — രക്തചന്ദനം, ചുവന്ന വസ്ത്രം, മുയൽച്ചോരയുടെ നിറം — അതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന രക്തച്ചൊരിച്ചിലിന്റെ സൂചനയും ലഭിക്കുന്നു. സന്ധ്യയിലെ മേഘക്കൂട്ടം എന്ന ഉപമ അവന്റെ കറുത്ത നിറവും ചുവന്ന അലങ്കാരങ്ങളും ഒന്നിച്ചു കാണിക്കുന്നു. ശത്രുക്കളെ പുല്ലുപോലെ കരുതുന്നതിനാൽ രാവണൻ തന്റെ നഗരത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന സ്ഥലത്ത് നിർഭയനായി ഇരിക്കുന്നു. ഈ അഹങ്കാരംതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള സംഭവത്തിനു കാരണം. ഈ സർഗം മുഴുവനും ബറോഡയിലെ സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല; അവിടെ 6.030-നു ശേഷം ഉടനെ 6.031 ആരംഭിക്കുന്നു. രാമൻ ദൂരെനിന്നുതന്നെ ശത്രുവിനെ കാണുന്നു, എന്നാൽ ശാന്തനായി നിൽക്കുന്നു; അവന്റെ അരികിലുള്ള സുഗ്രീവനാകട്ടെ അവനെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ ക്രുദ്ധനാകുന്നു — ഇരുവരുടെയും സ്വഭാവവ്യത്യാസം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്.

വാനരേന്ദ്രന്മാരും രാഘവനും നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ, രാക്ഷസേന്ദ്രനെ കണ്ടമാത്രയിൽ സുഗ്രീവൻ പെട്ടെന്നു ചാടിയെഴുന്നേറ്റു. ക്രോധവേഗവും സത്ത്വവും ബലവും ചേർന്ന അവൻ പർവതാഗ്രത്തിൽനിന്നു കുതിച്ചുയർന്ന് ഗോപുരത്തിന്റെ തട്ടിലേക്കു ചാടി. അവിടെ ഒരു മുഹൂർത്തം നിന്ന്, നിർഭയമായ അന്തരാത്മാവോടെ അവനെ നോക്കി, ആ രാക്ഷസനെ പുല്ലുപോലെ കരുതി അവൻ പരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസാ, ലോകനാഥനായ രാമന്റെ സഖാവും ദാസനുമാണ് ഞാൻ. ആ രാജാധിരാജന്റെ തേജസ്സിനാൽ ഇന്നു നീ എന്റെ കൈയിൽനിന്നു രക്ഷപ്പെടില്ല.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് പെട്ടെന്നു കുതിച്ചുയർന്ന് അവൻ അവന്റെമേൽ ചാടിവീണ്, അവന്റെ വിചിത്രമായ കിരീടം വലിച്ചെടുത്ത് നിലത്തെറിഞ്ഞു. വേഗത്തിൽ വരുന്ന അവനെ കണ്ട് നിശാചരൻ പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ കണ്ണിൽപ്പെടാത്തിടത്തോളം നീ സുഗ്രീവനായിരുന്നു (നല്ല കഴുത്തുള്ളവൻ); ഇപ്പോൾ നീ ഹീനഗ്രീവനാകും (കഴുത്തില്ലാത്തവൻ).’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് എഴുന്നേറ്റ് അവൻ അവനെ വേഗം കൈകളിൽ പിടിച്ച് തട്ടിലേക്കെറിഞ്ഞു. വാനരനും പന്തുപോലെ ചാടിയെഴുന്നേറ്റ് അവനെ കൈകളാൽ എറിഞ്ഞു. ‘സുഗ്രീവൻ’ എന്ന പേരിൽ രാവണന്റെ ശ്ലേഷം — നല്ല കഴുത്തുള്ളവനായ നീ ഇപ്പോൾ കഴുത്തില്ലാത്തവനാകും എന്ന ഭീഷണി. സുഗ്രീവൻ തന്നെ ‘സഖാവും ദാസനും’ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു — രാമന്റെ മിത്രവും സേവകനുമാണെന്നത് രണ്ടും അവന് അഭിമാനമാണ്. കിരീടം തട്ടിവീഴ്ത്തുന്നത് ഒരു രാജാവിനുള്ള പരമമായ അപമാനമാണ്; സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ രാവണനെ അപമാനിച്ചതുപോലെ ഇവിടെ സുഗ്രീവൻ. ‘കന്ദുവത്’ (പന്തുപോലെ) എന്ന ഉപമ സുഗ്രീവന്റെ ലാഘവം കാണിക്കുന്നു — നിലത്തുവീണാലും അവൻ പന്തുപോലെ ഉടനെ ചാടിയെഴുന്നേൽക്കുന്നു. ഇവിടെ സുഗ്രീവന്റെ സാഹസം രാമന്റെ അനുമതിയില്ലാതെയാണ് ചെയ്തത്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ അതിന് അവനെ ശാസിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ മൂലം രാവണനെ കണ്ടതുതന്നെയാണ് — തന്റെ മിത്രത്തിന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ചവനെ കണ്ട് അവനു സഹിക്കാനാകുന്നില്ല. മുൻപ് ബാലിയുമായി ചെയ്ത ദ്വന്ദ്വയുദ്ധവും അവന്റെ അനുഭവത്തിലുണ്ട്; അതിനാൽ അവൻ ശങ്കയില്ലാതെ മല്ലയുദ്ധത്തിനിറങ്ങുന്നു. രാവണന്റെ ഭീഷണി അവന്റെ അഹങ്കാരവും സുഗ്രീവന്റെ പ്രവൃത്തി അവന്റെ നിർഭയതയും കാണിക്കുന്നു.

തുടർന്ന് വിയർപ്പിൽ കുളിച്ച ശരീരങ്ങളോടെ, ചോരയിൽ ചുവന്ന ദേഹങ്ങളോടെ, പരസ്പരം കെട്ടിപ്പിടിച്ച് ചലനം തടയപ്പെട്ട ആ രണ്ടുപേരും പൂത്തുനിൽക്കുന്ന ഇലവും പ്ലാശും പോലെ കാണപ്പെട്ടു. മുഷ്ടിപ്രഹരങ്ങൾ, കൈത്തലംകൊണ്ടുള്ള അടികൾ, മുഴങ്കൈകൊണ്ടുള്ള ഇടികൾ, കൈമുട്ടുകൊണ്ടുള്ള പ്രഹരങ്ങൾ, കൈവിരൽത്തുമ്പുകൊണ്ടുള്ള കുത്തുകൾ — ഇവയാൽ മഹാബലരായ രാക്ഷസേന്ദ്രനും വാനരേന്ദ്രനും അസഹ്യമായ യുദ്ധം ചെയ്തു. ഉഗ്രവേഗമുള്ള അവർ ഗോപുരത്തട്ടിന്റെ നടുവിൽ ദീർഘനേരം കൈകൾകൊണ്ടുള്ള മല്ലയുദ്ധം ചെയ്ത്, വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയർത്തിയെറിഞ്ഞും ശരീരം വളച്ചും, ചുവടുവച്ച് ഗോപുരത്തട്ടിന്റെ അരികിലെത്തി. പരസ്പരം ഞെരിച്ച്, ശരീരങ്ങൾ ഒട്ടിച്ചേർന്ന ആ രണ്ടുപേരും കോട്ടമതിലിനും കിടങ്ങിനുമിടയിൽ വീണു; ഒരു മുഹൂർത്തം നിലംതൊട്ട് കിതച്ചുകൊണ്ടു കിടന്നിട്ട് വീണ്ടും ചാടിയെഴുന്നേറ്റു. വീണ്ടും വീണ്ടും കെട്ടിപ്പിടിച്ച്, കൈകളാകുന്ന കയറുകളാൽ പരസ്പരം ബന്ധിച്ച്, ആവേശവും അഭ്യാസവും ബലവും ചേർന്ന അവർ പലതരം യുദ്ധരീതികളിൽ ചുറ്റിനടന്നു. പല്ലുകൾ മുളച്ച പുലിയെയും സിംഹത്തെയുംപോലെ, പോരിനിറങ്ങിയ ഗജരാജന്റെ കുട്ടികളെപ്പോലെ, അവർ കൈകൾകൊണ്ടു കോർത്തുപിടിച്ച് ഞെരിച്ച് ഒരേസമയം നിലത്തുവീണു. ഉയർത്തി പരസ്പരം എറിഞ്ഞുകൊണ്ട് അവർ യുദ്ധമാർഗത്തിൽ പലവിധം ചുവടുവച്ചു; വ്യായാമവും അഭ്യാസവും ബലവും ഒത്തുചേർന്ന ആ വീരന്മാർ വേഗം തളർന്നില്ല. ആനയെ തടയുന്ന ആനത്തുമ്പിക്കൈകൾപോലുള്ള ഉത്തമമായ കൈകളാൽ എതിരാളിയുടെ തടയലുകളെ തടഞ്ഞുകൊണ്ട്, ദീർഘനേരം ഉഗ്രമായി യുദ്ധം ചെയ്ത് അവർ വേഗത്തിൽ വൃത്താകൃതിയിൽ ചുറ്റിനീങ്ങി. പരസ്പരം നശിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ച അവർ, ഇരയ്ക്കായി രണ്ടു പൂച്ചകളെന്നപോലെ, പരസ്പരം നേരിട്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും നിന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് കവി വംശസ്ഥം, ഉപജാതി എന്നീ വൃത്തങ്ങളിലൂടെ മല്ലയുദ്ധത്തിന്റെ ഗതിയും വേഗവും വർണിക്കുന്നു; ‘പരസ്പരം’ എന്ന പദത്തിന്റെ നാലുവട്ടമുള്ള ആവർത്തനം ഇരുവരുടെയും തുല്യബലം കാണിക്കുന്നു. ഇലവിന്റെയും പ്ലാശിന്റെയും ചുവന്ന പൂക്കൾ ചോരയിൽ കുതിർന്ന വീരന്മാർക്കുള്ള ഉപമാനമാണ്. പൂച്ചകളുടെ ഉപമ ഇരുവരുടെയും ശ്രദ്ധാപൂർവമായ കാത്തിരിപ്പു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പ്രഹരിക്കുംമുൻപ് അവസരം തേടൽ. ‘മണ്ഡലം’ എന്ന ശബ്ദത്തിന് ഭരതൻ പറഞ്ഞ നാലുവിധ ലക്ഷണം — ചാരിമണ്ഡലം, കരണമണ്ഡലം, ഖണ്ഡമണ്ഡലം, മഹാമണ്ഡലം — അച്ചടിപ്പതിപ്പിന്റെ അടിക്കുറിപ്പിൽ വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘സ്വേദവിദിഗ്ധഗാത്രൗ’ (വിയർപ്പിൽ കുളിച്ച ശരീരങ്ങളുള്ളവർ), ‘ശോണിതരക്തദേഹൗ’ (ചോരയിൽ ചുവന്ന ദേഹങ്ങളുള്ളവർ) എന്നീ വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ദൈർഘ്യവും അധ്വാനവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നിട്ടും ‘തളർന്നില്ല’ എന്നതിലൂടെ ഇരുവരുടെയും സഹനശക്തി പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു. കോട്ടമതിലിനും കിടങ്ങിനുമിടയിലുള്ള വീഴ്ചയും വീണ്ടുമുള്ള ചാടിയെഴുന്നേൽക്കലും യുദ്ധത്തിന്റെ സ്ഥലമാറ്റം കാണിക്കുന്നു — ഗോപുരത്തിനു മുകളിൽ തുടങ്ങിയ യുദ്ധം നിലംവരെ വ്യാപിച്ചു. ‘ഗജേന്ദ്രപോതൗ’ (ഗജരാജന്റെ കുട്ടികൾ) എന്ന ഉപമ അവരുടെ യൗവനവും ഉത്സാഹവും, ‘ശാർദൂലസിംഹൗ’ (പുലിയും സിംഹവും) എന്നത് അവരുടെ ക്രൗര്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഒരൊറ്റ സന്ദർഭത്തിൽത്തന്നെ പലവിധ ഉപമകളിലൂടെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ നാനാരൂപങ്ങൾ ചിത്രീകരിക്കുന്നു, വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്നു. വാനരനും രാക്ഷസനും തമ്മിലുള്ള ആദ്യത്തെ നേരിട്ടുള്ള ഏറ്റുമുട്ടലാണിത്; വരാനിരിക്കുന്ന മഹായുദ്ധത്തിന്റെ പൂർവരൂപംപോലെ.

യുദ്ധരീതികളിൽ വിദഗ്ധരായ വാനരേന്ദ്രനും രാവണനും പരസ്പരം വിചിത്രമായ മണ്ഡലങ്ങൾ (വൃത്തഗതികൾ), പലവിധ സ്ഥാനങ്ങൾ (നിലകൾ), ഗോമൂത്രകങ്ങൾ എന്ന വളഞ്ഞ ഗതികൾ, പോയിവരുന്ന ഗതികൾ, ചരിഞ്ഞ ഗതികൾ, വക്രഗതികൾ എന്നിവ കാണിച്ചുകൊണ്ടു ചുറ്റിനടന്നു. പ്രഹരങ്ങളിൽനിന്നു വഴുതിമാറൽ, ഒഴിവാക്കൽ, ചുറ്റിയോടൽ, നേരെ പാഞ്ഞടുക്കൽ, ചാടിവീഴൽ, പോരിനൊരുങ്ങി നിലയുറപ്പിക്കൽ, തിരിഞ്ഞുനിൽക്കൽ, മുഖംതിരിക്കൽ, പിന്നോട്ടോടൽ, താഴേക്കു ചാടൽ, കൈ മുന്നോട്ടു നീട്ടൽ, കൈ പിൻവലിക്കൽ — മല്ലയുദ്ധത്തിന്റെ ഈ പ്രകാരങ്ങളെല്ലാം അവരിൽ കാണപ്പെട്ടു. ഇതു മല്ലവിദ്യയിലെ സാങ്കേതികപദങ്ങളുടെ ഒരു പട്ടികയാണ് — ചിലപ്പോൾ എതിരാളിയെ ചുറ്റിയോടൽ, ചിലപ്പോൾ നേർക്കുനേർ വേഗത്തിൽ ആക്രമിക്കൽ, ചിലപ്പോൾ ചാടി താഴെയിറങ്ങൽ, ചിലപ്പോൾ പിന്നോട്ടു തിരിയൽ, ചിലപ്പോൾ കൈ നീട്ടൽ, ചിലപ്പോൾ കൈ ചുരുക്കൽ — എന്നിങ്ങനെ ഹിന്ദിഭാഷ്യം ഈ പ്രകാരങ്ങളെ വിശദീകരിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി യുദ്ധകലയിലുള്ള തന്റെ ശാസ്ത്രീയജ്ഞാനം പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ രണ്ടു യോദ്ധാക്കളുടെയും തുല്യമായ കൗശലം വ്യക്തമാകുന്നു. ‘ഗോമൂത്രകം’ — പശുവിന്റെ മൂത്രരേഖപോലെ വളഞ്ഞുപുളഞ്ഞ ഗതി. സ്ഥാനങ്ങൾ വൈഷ്ണവം, സമപാദം, വൈശാഖം, മണ്ഡലം, പ്രത്യാലീഢം, ആലീഢം എന്നിവയാണെന്ന് അടിക്കുറിപ്പിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഇതു ബലത്തിന്റെ മാത്രമല്ല, അഭ്യാസത്തിന്റെയും യുദ്ധമാണ്. വാനരനായിരുന്നിട്ടും സുഗ്രീവൻ മല്ലവിദ്യയിൽ രാവണനു തുല്യനാണെന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ ഫലം ബലംകൊണ്ടു മാത്രം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല.

ഇതിനിടയിൽ രാക്ഷസനായ രാവണൻ തന്റെ മായാബലം പ്രയോഗിക്കാൻ ഒരുങ്ങി. അതു മനസ്സിലാക്കിയ വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവൻ, ജയോല്ലാസത്തോടെ ക്ഷീണം ജയിച്ചവനായി, അപ്പോൾ ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചുയർന്നു. വാനരരാജനാൽ കബളിപ്പിക്കപ്പെട്ട രാവണൻ അവിടെത്തന്നെ നിന്നുപോയി. പിന്നെ യുദ്ധകീർത്തി നേടിയ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ നാഥനും സൂര്യപുത്രനുമായ സുഗ്രീവൻ, നിശാചരപതിയെ യുദ്ധത്തിൽ ക്ഷീണിപ്പിച്ച്, അതിവിശാലമായ ആകാശം കടന്ന്, വാനരഗണങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിനു നടുവിൽ രാമന്റെ അരികിലെത്തി. ഇങ്ങനെ ആ സവിതൃപുത്രൻ അവിടെ ആ കർമം ചെയ്ത്, വായുവേഗത്തോടെ ഹർഷഭരിതനായി സേനയിൽ പ്രവേശിച്ചു — രഘുവംശശ്രേഷ്ഠനായ രാജപുത്രൻ രാമന്റെ യുദ്ധോത്സാഹം വർധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, വാനരഗണപ്രമുഖരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട്. ഇവിടെ സുഗ്രീവന്റെ ബുദ്ധി പ്രശംസനീയമാണ് — മായായുദ്ധത്തിൽ രാവണന്റെ ശക്തി മനസ്സിലാക്കി അവൻ തക്കസമയത്തുതന്നെ പിന്മാറി. ‘ജിതകാശീ’ — വിജയോല്ലാസത്താൽ ശോഭിക്കുന്നവൻ; ‘ജിതക്ലമഃ’ — ക്ഷീണം ജയിച്ചവൻ. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ മാലിനീവൃത്തത്തിലാണ്. ‘അർകസൂനു’, ‘സവിതൃസൂനു’ (സൂര്യപുത്രൻ) എന്നീ പേരുകളിലൂടെ സുഗ്രീവന്റെ സൂര്യപുത്രത്വം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ സാഹസത്തിന്റെ ഫലം രണ്ടുവിധമാണ് — രാവണന്റെ അപമാനവും വാനരന്മാരുടെ ഉത്സാഹവർധനവും. രാവണൻ മായയെ ആശ്രയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു എന്നതിലൂടെ അവന്റെ ദൗർബല്യവും ഇവിടെ വെളിപ്പെടുന്നു — ധർമയുദ്ധത്തിൽ പരാജയം കണ്ട് അവൻ കപടത്തിലേക്കു തിരിയുന്നു, മുന്നോട്ട് ഇന്ദ്രജിത്തും ചെയ്യാൻ പോകുന്നതുപോലെ.

Then Rāma, with Sugrīva and the monkey troops, climbed to the very summit of Suvela, two yojanas round. Standing there a moment and looking out over the ten directions, he saw Laṅkā on a lovely peak of Trikūṭa — built by Viśvakarman, finely laid out and beautiful with charming woods. And on top of its gate-tower he saw Rāvaṇa himself, the unapproachable king of the rākṣasas. White yak-tail whisks were waved on either side of him, and the parasol of victory shone over his head. His body was smeared with red sandal and decked with jewelled ornaments. Dark as a rain-cloud, in garments worked with gold, his chest deeply scarred by the tusk-tips of Airāvata, wrapped in a cloth as red as a hare's blood, he looked like a mass of cloud in the sky overspread with the glow of sunset. The poet shows at once Rāvaṇa's royal splendour and the marks of his old victories: the scars from the tusks of Airāvata, Indra's elephant, bear witness to his wars with the gods. The white whisks and the parasol of victory are the insignia of a king. Red is everywhere — red sandal, red cloth, the red of a hare's blood — hinting at the bloodshed to come, and the image of a cloud at sunset joins his dark body and red dress in one picture. Rāvaṇa sits fearless at the highest point of his city, because he thinks his enemies no more than straws, and that very arrogance brings on what follows. Rāma sees his enemy from afar and stays calm; Sugrīva, close beside him, is enraged at the mere sight — the difference in their natures is plain.

As the monkey chiefs and Rāghava himself looked on, Sugrīva, at the sight of the rākṣasa king, suddenly sprang up. Filled with the force of his rage, with courage and with strength, he rose from the mountain top and leapt onto the gate-tower. He stood there a moment, looked at the rākṣasa fearlessly, and, counting him no more than a straw, spoke harshly: "Rākṣasa, I am the friend and servant of Rāma, lord of the worlds. By the power of that king of kings, you will not escape me today." With that he suddenly leapt on him, tore off his splendid crown and flung it to the ground. Seeing him come on so fast, the night-ranger said, "While you were out of my sight you were Sugrīva, 'the fine-necked'; now you will have no neck at all." With these words he rose, seized him quickly in both arms and dashed him down on the floor; and the monkey bounced up like a ball and dashed him down in turn. Rāvaṇa's threat is a pun on Sugrīva's name: "fine-necked" now, he will soon be neckless. Sugrīva calls himself Rāma's "friend and servant," and counts both his friendship and his service to Rāma as his glory. Knocking off a king's crown is the ultimate insult: as Hanūmān had humiliated Rāvaṇa in the Sundara Kāṇḍa, so Sugrīva does here. "Like a ball" shows how nimble he was — thrown to the ground, he sprang straight back up. Sugrīva does all this without Rāma's leave, and in the next sarga Rāma reproaches him for it. The root of his fury is the sight of Rāvaṇa himself: he cannot bear to see the man who stole his friend's wife. He had fought Vālin hand to hand before, so he threw himself into the wrestling without hesitation. Rāvaṇa's threat shows his arrogance, Sugrīva's deed his fearlessness.

Their limbs smeared with each other's sweat and their bodies red with each other's blood, each locked in the other's grip and held motionless, they looked like a silk-cotton tree and a kiṃśuka in flower. With blows of their fists and slaps of their palms, with strokes of their forearms and elbows and jabs of their fingertips, the mighty kings of the rākṣasas and of the monkeys fought a fight too terrible to watch. Fierce and fast, they wrestled a long time in the middle of the gate-tower's platform, lifting each other again and again and bending their bodies, until their footwork brought them up against its edge. Crushing each other, their bodies interlocked, they fell into the space between the rampart and the moat; they lay a moment on the ground, gasping, and then sprang up again. Clasping and clasping again, they bound each other in the ropes of their arms, and full of fury, training and strength they moved through the many ways of combat. Like a tiger and a lion with new-grown fangs, like two young elephants locked together, they grappled with their hands, strained against each other and fell to the ground together. Lifting each other and hurling each other down, they went through many ways of fighting; both were hardened by exercise, training and strength, and neither soon grew tired. Warding each other off with their fine arms like elephants' trunks, as elephants fend off a rival, they fought hard and long and circled swiftly round each other. Closing in, each bent on killing the other, they stood poised again and again like two cats over a piece of food. In this passage the poet uses quick-moving metres to convey the speed and rush of the wrestling, and the repeated "each other" shows that the two were equally matched. The red flowers of the silk-cotton and kiṃśuka trees are the image for the two heroes drenched in blood. The cats show them watching each other warily, looking for an opening before they strike. "Smeared with sweat," "red with blood" speak of a long and exhausting fight, yet "neither grew tired" praises the endurance of both. Their fall between rampart and moat and their rising again show the fight moving — begun on top of the gate-tower, it spread down to the ground. The young elephants suggest their youthful vigour, the tiger and lion their ferocity. With so many images in one episode the poet paints the many faces of the fight and makes the reader's hair stand on end. This is the first direct clash between monkey and rākṣasa, a foretaste of the great war to come.

Masters of the ways of combat, the monkey king and Rāvaṇa moved against each other through every form of wrestling: varied circling moves and many stances, zigzags like the wavy track of a cow's urine, advances and retreats, sideways and crooked movements, slipping blows, dodging and running round, rushing in, springing, standing firm in the clinch, turning about, turning away, running off and leaping down, closing in and drawing back. This is a list of the technical terms of the wrestler's art — now running round the opponent, now charging straight at him, now dropping down with a leap, now wheeling round behind, now stretching the arms out, now drawing them in. The poet shows here a learned knowledge of the art of fighting, which makes clear that the two combatants were equally skilled. So this was a contest not only of strength but of training: Sugrīva, monkey though he was, was Rāvaṇa's equal in the wrestler's art, and the outcome could not be decided by strength alone.

Meanwhile Rāvaṇa began to call on his own power of illusion. The monkey king saw it, and, triumphant and unwearied, sprang into the sky, while Rāvaṇa was left standing where he was, outwitted by the king of the monkeys. Then Sugrīva, the Sun's son, lord of the best of monkeys, having won fame in battle and worn out the lord of the night-rangers in the fight, crossed the vast sky and came back to Rāma's side in the midst of the monkey host. Having done that deed, the Sun's son, swift as the wind, rejoined the army in high delight, adding to the joy of battle of Rāma, prince of the Raghus, and honoured by the chiefs of the monkey hordes. Sugrīva's good sense deserves praise here: knowing that in a battle of magic Rāvaṇa would have the upper hand, he withdrew at just the right moment. "Triumphant" means radiant with victory, and "unwearied" means he had overcome his fatigue. The closing verses, in a graceful longer metre, twice call him the Sun's son, reminding us of his father. His bold deed bore double fruit: Rāvaṇa was humiliated, and the monkeys' spirits rose. And Rāvaṇa's resort to magic reveals his weakness too: seeing himself losing a fair fight, he turns to trickery, as Indrajit too will do later.