तां रात्रिं सुवेले पर्वते उषिताः वीराः हरियूथपाः प्रभाते लङ्कायां स्थितानि वनानि उपवनानि च ददृशुः। तानि समानि सौम्यानि रम्याणि विशालानि आयतानि दृष्टिरम्याणि च आसन्। तानि दृष्ट्वा वानराः जातविस्मयाः बभूवुः। पूर्वसर्गे रात्रौ पुरी दूरात् दृष्टा, अधुना प्रभातस्य आलोके तस्याः समीपस्थाः वाटिकाः स्पष्टं दृश्यन्ते। शत्रोः नगरस्य सौन्दर्यम् अपि कविः निष्पक्षं वर्णयति। वानराः वनेषु जाताः, अतः वनस्य सौन्दर्यं ते सहजम् एव अनुभवन्ति; तेषां विस्मयः स्वाभाविकः।

लङ्का चम्पकैः अशोकैः बकुलैः शालैः तालैः च समाकुला, तमालवनैः संछन्ना, नागमालाभिः नागकेसरवृक्षैः समावृता आसीत्। हिन्तालैः अर्जुनैः नीपैः सुपुष्पितैः सप्तपर्णैः तिलकैः कर्णिकारैः पाटलैः च सा समन्ततः व्याप्ता। पुष्पिताग्रैः लतापरिगतैः बहुविधैः दिव्यैः द्रुमैः सा लङ्का इन्द्रस्य अमरावती इव शुशुभे। विचित्रकुसुमोपेतैः रक्तकोमलपल्लवैः, नीलैः शाद्वलैः, चित्राभिः वनराजिभिः च सा शोभिता। यथा मानवाः भूषणानि धारयन्ति, तथा तत्र अगमाः वृक्षाः गन्धाढ्यानि अतिरम्याणि पुष्पाणि फलानि च धारयन्ति स्म। तत् वनं चैत्ररथसंकाशं नन्दनोपमं मनोज्ञं सर्वर्तुकं रम्यं षट्पदैः भ्रमरैः आयुतं च शुशुभे। चैत्ररथं कुबेरस्य उद्यानम्, नन्दनम् इन्द्रस्य — अतः लङ्कायाः वनानि देवोद्यानैः सह तुल्यानि इति कविः वदति। ‘सर्वर्तुकम्’ इति पदेन सर्वेषु ऋतुषु पुष्पफलसमृद्धिः सूच्यते, या रावणस्य ऐश्वर्यस्य प्रभावः। वृक्षाणां नामावली वनस्य वैविध्यं दर्शयति; अत्र वृक्षाः भूषणधारिणः मानवाः इव इति उपमा सजीवं चित्रं रचयति। एवं रामस्य दृष्ट्या शत्रोः पुरी दिव्या इव प्रतिभाति, तथापि तस्याः स्वामिनः दोषात् एव सा विनाशम् एष्यति। अस्य वर्णनस्य अन्ते पाठकः अनुभवति यत् एतादृशं सुन्दरं नगरं रावणस्य एकस्य अपराधात् युद्धभूमिः भविष्यति। सुन्दरकाण्डे हनुमता दृष्टा अशोकवनिका अपि एतादृशी एव आसीत्; तत्र एव सीता निवसति इति स्मरणं रामस्य मनसि अपि स्यात्। वृक्षाणां पुष्पाणां च बाहुल्येन लङ्कायाः ऐश्वर्यं, तस्य च क्षणिकता उभयम् अपि कविः सूचयति।

तत्र दात्यूहैः कोयष्टिभिः बकैः नृत्यमानैः बर्हिणैः मयूरैः च वनं शोभितम्, वननिर्झरेषु परभृतानां कोकिलानां रुतं च शुश्रुवे। तानि वनानि नित्यमत्तविहंगानि, भ्रमरैः आचरितानि, कोकिलैः आकुलखण्डानि, विहंगैः अभिरुतानि, भृङ्गराजैः अधिगीतानि, कुररैः स्वनितानि, कोणालकैः विघुष्टानि, सारसैः अभिरुतानि च आसन्। तानि वनोपवनानि हृष्टाः प्रमुदिताः वीराः कामरूपिणः हरयः विविशुः। तेषां महौजसां वानराणां प्रविशतां पुष्पसंसर्गेण सुरभिः घ्राणसुखः अनिलः ववौ। अन्ये तु यूथपाः हरिवीराणां यूथात् निष्क्रम्य सुग्रीवेण अनुज्ञाताः पताकिनीं लङ्कां जग्मुः। मूले एकादशः त्रयोदशः च श्लोकौ षट्पादौ। पक्षिणां नामावली वनस्य सजीवतां दर्शयति — सर्वत्र नादः, गन्धः, वर्णः च। वानराणां प्रवेशेन तस्य वनस्य शान्तिः भग्ना भविष्यति इति सूचना अपि अत्र निहिता। सुग्रीवस्य अनुज्ञया एव यूथपाः अग्रे गच्छन्ति, न स्वेच्छया — एतेन सेनायाः अनुशासनं प्रकाशितम्। पुष्पगन्धयुक्तः मन्दः अनिलः वानराणां श्रमं हरति, तेषां च उत्साहं वर्धयति। कविः अत्र युद्धात् पूर्वं प्रकृतेः शान्तं रमणीयं च रूपं वर्णयति, येन अग्रे आगामिनः संहारस्य भीषणता अधिकं स्फुटा भवति। ‘कामरूपिणः’ इति विशेषणं वानराणां सामर्थ्यं स्मारयति।

नदतां वराः ते वानराः विहगान् वित्रासयन्तः, मृगान् द्विपान् च ग्लापयन्तः, स्वैः नादैः तां लङ्कां कम्पयन्तः अगच्छन्। महावेगाः ते चरणैः महीं पीडितां कुर्वन्ति स्म; तेषां चरणोत्थितं रजः सहसा ऊर्ध्वं जगाम। तेन शब्देन वित्रस्ताः ऋक्षाः सिंहाः महिषाः वारणाः मृगाः खगाः च भीताः दश दिशः जग्मुः। त्रिकूटस्य एकं शिखरं प्रांशु दिविस्पृशम्, समन्तात् पुष्पसंछन्नं, महारजतेन सुवर्णेन संनिभम् आसीत्। वानराणां आगमनस्य फलं प्रथमं वनस्य जन्तुषु एव दृश्यते — ते भयेन पलायन्ते, यथा अग्रे राक्षसाः अपि पलायिष्यन्ते। रजसः ऊर्ध्वगमनं सेनायाः महत्त्वं दर्शयति। अनन्तरं कविः दृष्टिं वनात् त्रिकूटस्य उन्नतं शिखरं प्रति नयति, यत्र लङ्का निविष्टा। अत्र ‘नदतां वराः’ इति विशेषणं वानराणां गर्जनस्य प्रसिद्धिं दर्शयति। वनजन्तूनां भयेन कविः राक्षसानाम् अपि आगामिनं भयं सूचयति — यत्र पशवः पक्षिणः च पलायन्ते, तत्र राक्षसाः अपि न स्थास्यन्ति।

तत् शिखरं शतयोजनविस्तीर्णं, विमलं, चारुदर्शनं, श्लक्ष्णं, श्रीमत्, महत्, शकुनैः अपि दुष्प्रापम् आसीत्। मनसा अपि तत् दुरारोहम्, किं पुनः जनैः कर्मणा। तस्य शिखरे रावणपालिता लङ्का निविष्टा। सा पुरी पाण्डुराम्बुदसंनिभैः उच्चैः गोपुरैः, काञ्चनेन राजतेन च शालेन प्राकारेण शोभते। यथा वर्षर्तौ घनैः विष्णोः मध्यमं पदम् आकाशं शोभते, तथा प्रासादैः विमानैः च लङ्का परमभूषिता आसीत्। यस्यां स्तम्भसहस्रेण समलंकृतः कैलासशिखराकारः प्रासादः खम् उल्लिखन् इव दृश्यते। सः चैत्यप्रासादः राक्षसेन्द्रस्य पुरस्य भूषणम्, यः शतेन रक्षसां समग्रेण नित्यं रक्ष्यते। सा पुरी मनोज्ञा काञ्चनवती पर्वतैः उपशोभिता, नानाधातुविचित्रैः उद्यानैः उपशोभिता, नानाविहगसंघुष्टा, नानामृगनिषेविता, नानाकुसुमसम्पन्ना, नानाराक्षससेविता च आसीत्। ‘मध्यमं वैष्णवं पदम्’ इति त्रिविक्रमस्य द्वितीयं पदम् अन्तरिक्षम् इति प्रसिद्धम्। प्रासादशब्दस्य विमानशब्दस्य च लक्षणं मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां हिन्दीशब्दसागरात् उद्धृतम्। पुर्याः वर्णने उच्चता, दुर्गमता, समृद्धिः, रक्षा च इति चत्वारः गुणाः क्रमेण उक्ताः — एते एव युद्धस्य काठिन्यं सूचयन्ति। चैत्यप्रासादस्य शतेन रक्षकैः रक्षणं रावणस्य सावधानतां दर्शयति। मूले चतुर्विंशः पञ्चविंशः च श्लोकौ समीक्षितपाठे न स्तः। शिखरस्य शतयोजनविस्तारः मनसा अपि दुरारोहता च अतिशयोक्त्या लङ्कायाः अजेयतां दर्शयन्ति; तथापि रामस्य सेना तत्र एव प्रविशति, अतः रामस्य पराक्रमः ततः अपि महान् इति व्यज्यते। गोपुराणि श्वेतमेघसदृशानि, शालः काञ्चनराजतः, प्रासादाः विमानानि च मेघैः इव आकाशं व्याप्नुवन्ति — एषः सर्वः रावणस्य वैभवः। ‘नाना’ इति पदस्य षड्वारं पुनरुक्त्या पुर्याः वैविध्यं सम्पूर्णता च सूच्यते — विहगाः, मृगाः, कुसुमानि, राक्षसाः च सर्वे बहुविधाः। चैत्यप्रासादः कदाचित् रावणस्य पूजास्थानं, यत्र सः यज्ञान् करोति इति व्याख्यातारः वदन्ति। एवं सुन्दरकाण्डे हनुमता दग्धा अपि लङ्का पुनः पूर्ववत् शोभते इति ज्ञायते।

लक्ष्मीवान् लक्ष्मणाग्रजः रामः वानरैः सह तां समृद्धां समृद्धार्थां रावणस्य पुरीं ददर्श। महागृहैः सम्बाधां त्रिदिवप्रख्यां तां नगरीं दृष्ट्वा वीर्यवान् रामः विस्मयं प्राप। रत्नपूर्णां बहुसंविधानां प्रासादमालाभिः अलंकृतां महायन्त्रैः कवाटैः मुख्यां तां पुरीं रामः महता बलेन सह ददर्श। अत्र विस्मयः भयस्य न, अपि तु शत्रोः सामर्थ्यस्य सम्यक् आकलनस्य फलम्। एतादृशी दुर्गमा पुरी अपि रामस्य बलेन जेतव्या इति निश्चयः अन्ते उपजातिवृत्तेन प्रकटितः। ‘लक्ष्मीवान्’ इति विशेषणं रामस्य अपि ऐश्वर्यं स्मारयति — रावणस्य लक्ष्मीः दृश्यते, किन्तु रामस्य लक्ष्मीः धर्मेण युक्ता। ‘महता बलेन’ इति पदेन कविः दर्शयति यत् रामः एकः न, अपि तु सर्वया सेनया सह तां पुरीं पश्यति, आक्रमणाय सज्जः। सर्गान्ते पुर्याः शोभा रामस्य संकल्पः च उभौ सह स्थापितौ।

ఆ రాత్రి సువేల పర్వతంపై గడిపిన వీరులైన వానరయూథపతులు ప్రభాతవేళ లంకలో ఉన్న వనాలనూ ఉపవనాలనూ చూశారు. అవి సమతలంగా, సౌమ్యంగా, రమ్యంగా, విశాలంగా, పొడవుగా, కనువిందుగా ఉన్నాయి. వాటిని చూసి వానరులు విస్మయం పొందారు. పూర్వసర్గలో రాత్రివేళ పురి దూరం నుంచి కనిపించింది, ఇప్పుడు ప్రభాతకాంతిలో దాని సమీపంలోని ఉద్యానాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి. శత్రునగర సౌందర్యాన్ని కూడా కవి నిష్పక్షపాతంగా వర్ణిస్తాడు. వానరులు అడవులలో పుట్టినవారు, కాబట్టి వనసౌందర్యాన్ని వారు సహజంగానే అనుభవిస్తారు; వారి విస్మయం స్వాభావికం.

లంక సంపెంగలు, అశోకాలు, పొగడలు, సాలవృక్షాలు, తాటిచెట్లతో నిండి, తమాలవనాలతో కప్పబడి, నాగమాలలతో — నాగకేసర వృక్షాలతో — చుట్టబడి ఉంది. హింతాలాలు, అర్జునవృక్షాలు, కదంబాలు, బాగా పూచిన సప్తపర్ణాలు, తిలకాలు, కర్ణికారాలు, పాటలవృక్షాలతో అది అన్నివైపులా వ్యాపించి ఉంది. కొనలు పూచిన, లతలు అల్లుకున్న, బహువిధాలైన దివ్యవృక్షాలతో ఆ లంక ఇంద్రుని అమరావతిలా శోభిల్లింది. విచిత్రమైన పూలతో, ఎర్రని కోమల పల్లవాలతో, నల్లని పచ్చికబయళ్ళతో, చిత్రమైన వనపంక్తులతో అది శోభిల్లింది. మనుష్యులు ఆభరణాలు ధరించినట్లు అక్కడి వృక్షాలు సుగంధభరితమైన అతిరమ్యమైన పూలనూ పండ్లనూ ధరించాయి. చైత్రరథం వంటిదీ, నందనం వంటిదీ, మనోజ్ఞమైనదీ, అన్ని ఋతువుల పూలపండ్లు గలదీ, రమ్యమైనదీ, తుమ్మెదలతో నిండినదీ అయిన ఆ వనం శోభిల్లింది. చైత్రరథం కుబేరుని ఉద్యానం, నందనం ఇంద్రునిది — అందువల్ల లంక వనాలు దేవోద్యానాలతో సమానమని కవి చెబుతున్నాడు. ‘సర్వర్తుకమ్’ (అన్ని ఋతువులకు చెందినది) అనే పదంతో అన్ని ఋతువులలోనూ పుష్పఫలసమృద్ధి సూచించబడుతోంది; అది రావణుని ఐశ్వర్యప్రభావం. వృక్షాల నామావళి వనవైవిధ్యాన్ని చూపుతుంది; ఇక్కడ వృక్షాలు భూషణాలు ధరించిన మనుష్యుల వంటివి అనే ఉపమానం సజీవచిత్రాన్ని రచిస్తుంది. ఈ విధంగా రాముని దృష్టిలో శత్రుపురి దివ్యంగా కనిపిస్తుంది, అయినా దాని స్వామి దోషం వల్లనే అది వినాశం పొందుతుంది. ఈ వర్ణన చివర, ఇంత సుందరమైన నగరం రావణుని ఒక్క అపరాధం వల్ల యుద్ధభూమి కాబోతోందని పాఠకుడు అనుభవిస్తాడు. సుందరకాండలో హనుమంతుడు చూసిన అశోకవనం కూడా ఇలాంటిదే; అక్కడే సీత నివసిస్తోందన్న స్మరణ రాముని మనసులో కూడా ఉండవచ్చు. వృక్షాల, పుష్పాల బాహుళ్యంతో కవి లంక ఐశ్వర్యాన్నీ, దాని క్షణికత్వాన్నీ రెంటినీ సూచిస్తాడు.

అక్కడ నీటికోళ్ళు, కోయష్టి పక్షులు, కొంగలు, నాట్యం చేసే నెమళ్ళతో వనం శోభిల్లింది; వనంలోని సెలయేళ్ళ దగ్గర కోకిలల కూతలు వినిపించాయి. ఆ వనాలలో పక్షులు నిత్యం మత్తిల్లి ఉంటాయి, తుమ్మెదలు తిరుగుతుంటాయి, వాటి భాగాలు కోకిలలతో నిండి ఉంటాయి, పక్షుల కలరవాలతో మారుమోగుతుంటాయి, భృంగరాజ పక్షులు పాడుతుంటాయి, కురరపక్షులు కూస్తుంటాయి, కోణాలక పక్షులు ఘోషిస్తుంటాయి, సారసపక్షులు అరుస్తుంటాయి. ఆ వనోపవనాలలోకి సంతోషంతో ఆనందిస్తున్న వీరులైన కామరూపులైన వానరులు ప్రవేశించారు. ప్రవేశిస్తున్న ఆ మహాతేజస్వులైన వానరులపై పూల స్పర్శతో సుగంధభరితమైన, ముక్కుకు హాయి కలిగించే గాలి వీచింది. మరికొందరు యూథపతులు వానరవీరుల సమూహం నుంచి బయటకు వచ్చి, సుగ్రీవుని అనుమతితో పతాకలతో కూడిన లంక వైపు వెళ్ళారు. మూలంలో పదకొండవ, పదమూడవ శ్లోకాలు ఆరు పాదాలవి. పక్షుల నామావళి వనంలోని సజీవత్వాన్ని చూపుతుంది — అంతటా నాదం, గంధం, వర్ణం. వానరుల ప్రవేశంతో ఆ వనపు శాంతి భగ్నమవుతుందన్న సూచన కూడా ఇక్కడ నిక్షిప్తమై ఉంది. సుగ్రీవుని అనుమతితోనే యూథపతులు ముందుకు వెళ్తారు, స్వేచ్ఛగా కాదు — దీనితో సేన క్రమశిక్షణ ప్రకాశిస్తుంది. పూలగంధంతో కూడిన మందమారుతం వానరుల శ్రమను హరిస్తుంది, వారి ఉత్సాహాన్ని పెంచుతుంది. యుద్ధానికి ముందు కవి ఇక్కడ ప్రకృతి ప్రశాంత రమణీయ రూపాన్ని వర్ణిస్తాడు, దానివల్ల రాబోయే సంహారపు భీషణత్వం మరింత స్ఫుటమవుతుంది. ‘కామరూపిణః’ (కోరిన రూపం ధరించగలవారు) అనే విశేషణం వానరుల సామర్థ్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది.

గర్జించేవారిలో శ్రేష్ఠులైన ఆ వానరులు పక్షులను బెదరగొడుతూ, మృగాలనూ ఏనుగులనూ బాధిస్తూ, తమ నాదాలతో ఆ లంకను కంపింపజేస్తూ వెళ్ళారు. మహావేగం గల వారు తమ పాదాలతో భూమిని నొక్కివేస్తున్నారు; వారి పాదాల నుంచి లేచిన ధూళి హఠాత్తుగా పైకి లేచింది. ఆ శబ్దానికి బెదిరిపోయిన భల్లూకాలు, సింహాలు, దున్నలు, ఏనుగులు, మృగాలు, పక్షులు భయంతో పది దిక్కులకూ పారిపోయాయి. త్రికూటపర్వతపు ఒక శిఖరం ఎత్తుగా ఆకాశాన్ని తాకుతూ, అన్నివైపులా పూలతో కప్పబడి, మేలిమి బంగారంలా ప్రకాశిస్తోంది. వానరుల రాక ఫలితం మొదట వనంలోని జంతువులపైనే కనిపిస్తుంది — అవి భయంతో పారిపోతాయి, ముందు రాక్షసులు కూడా పారిపోయినట్లే. ధూళి పైకి లేవడం సేన విశాలత్వాన్ని చూపుతుంది. తరువాత కవి దృష్టిని వనం నుంచి లంక నిర్మించబడిన త్రికూటపు ఉన్నత శిఖరం వైపు మళ్ళిస్తాడు. ఇక్కడ ‘నదతాం వరాః’ (గర్జించేవారిలో శ్రేష్ఠులు) అనే విశేషణం వానరుల గర్జనకున్న ప్రసిద్ధిని చూపుతుంది. వనజంతువుల భయంతో కవి రాక్షసులకు రాబోయే భయాన్ని కూడా సూచిస్తాడు — పశువులూ పక్షులూ పారిపోయినచోట రాక్షసులు కూడా నిలువలేరు.

ఆ శిఖరం వంద యోజనాల విస్తీర్ణం గలది, నిర్మలమైనది, చూడముచ్చటైనది, నునుపైనది, శోభాయమానమైనది, విశాలమైనది, పక్షులకు కూడా అందరానిది. మనసుతో కూడా దానిని ఎక్కడం కష్టం, ఇక మనుష్యులు కర్మతో ఎక్కడం సంగతి చెప్పనేల. ఆ శిఖరంపై రావణుడు పాలిస్తున్న లంక నిర్మించబడి ఉంది. తెల్లని మేఘాల వంటి ఎత్తైన గోపురాలతో, బంగారు వెండి ప్రాకారంతో ఆ పురి శోభిల్లుతోంది. వర్షఋతువులో మేఘాలతో విష్ణువు మధ్యమపదమైన ఆకాశం శోభిల్లినట్లు, ప్రాసాదాలతో విమానాలతో లంక పరమభూషితమై ఉంది. అందులో వేయి స్తంభాలతో అలంకరించబడిన, కైలాసశిఖరాకారమైన ఒక ప్రాసాదం ఆకాశాన్ని గీస్తున్నట్లు కనిపిస్తోంది. ఆ చైత్యప్రాసాదం రాక్షసేంద్రుని పురానికి భూషణం; దానిని పూర్తి వందమంది రాక్షసులు నిత్యం కాపాడుతుంటారు. ఆ పురి మనోజ్ఞమైనది, బంగారంతో నిండినది, పర్వతాలతో శోభిల్లేది, నానాధాతువులతో విచిత్రమైన ఉద్యానాలతో అలరారేది, నానాపక్షుల కలకలంతో నిండినది, నానామృగాలు నివసించేది, నానాపుష్పాలతో సమృద్ధమైనది, నానారాక్షసులు సేవించేది. ‘మధ్యమం వైష్ణవం పదమ్’ (విష్ణువు మధ్యమ పదం) అంటే త్రివిక్రముని రెండవ అడుగైన అంతరిక్షమని ప్రసిద్ధి. ప్రాసాదం, విమానం అనే శబ్దాల లక్షణాలు ముద్రణ పాదటిప్పణిలో హిందీ శబ్దసాగరం నుంచి ఉదాహరించబడ్డాయి. పురి వర్ణనలో ఎత్తు, దుర్గమత్వం, సమృద్ధి, రక్షణ అనే నాలుగు గుణాలు క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి — ఇవే యుద్ధపు కాఠిన్యాన్ని సూచిస్తాయి. వందమంది రక్షకులతో చైత్యప్రాసాదాన్ని కాపాడటం రావణుని జాగ్రత్తను చూపుతుంది. మూలంలోని ఇరవై నాలుగు, ఇరవై ఐదు శ్లోకాలు సమీక్షిత పాఠంలో లేవు. శిఖరపు వంద యోజనాల విస్తారం, మనసుతో కూడా ఎక్కలేనితనం అతిశయోక్తితో లంక అజేయత్వాన్ని చూపుతాయి; అయినా రాముని సేన అక్కడే ప్రవేశిస్తుంది, కాబట్టి రాముని పరాక్రమం దానికంటే గొప్పదని వ్యంజితమవుతుంది. గోపురాలు తెల్లని మేఘాల వంటివి, ప్రాకారం బంగారు వెండిది, ప్రాసాదాలూ విమానాలూ మేఘాల్లా ఆకాశాన్ని వ్యాపిస్తాయి — ఇదంతా రావణుని వైభవం. ‘నానా’ అనే పదం ఆరుసార్లు పునరావృతం కావడంతో పురి వైవిధ్యమూ సంపూర్ణతా సూచించబడతాయి — పక్షులు, మృగాలు, పుష్పాలు, రాక్షసులు అన్నీ బహువిధాలు. చైత్యప్రాసాదం బహుశా రావణుని పూజాస్థానమై ఉండవచ్చు, అక్కడ అతడు యజ్ఞాలు చేస్తాడని వ్యాఖ్యాతలు అంటారు. ఈ విధంగా సుందరకాండలో హనుమంతుడు దహించినప్పటికీ లంక మళ్ళీ మునుపటిలాగే శోభిల్లుతోందని తెలుస్తుంది.

లక్ష్మీవంతుడూ లక్ష్మణుని అన్న అయిన రాముడు వానరులతో కలిసి సమృద్ధమైన, సంపన్నమైన ఆ రావణుని పురిని చూశాడు. మహాభవనాలతో కిక్కిరిసిన, స్వర్గం వంటి ఆ నగరిని చూసి వీర్యవంతుడైన రాముడు విస్మయం పొందాడు. రత్నాలతో నిండిన, అనేక విధాల ఏర్పాట్లు గల, ప్రాసాదపంక్తులతో అలంకరించబడిన, మహాయంత్రాలతో, తలుపులతో ప్రధానమైన ఆ పురిని రాముడు మహాసేనతో కలిసి చూశాడు. ఇక్కడి విస్మయం భయం వల్ల కాదు, శత్రుసామర్థ్యాన్ని సరిగా అంచనా వేయడం వల్ల కలిగినది. ఇంత దుర్గమమైన పురిని కూడా రాముని బలంతో జయించాలనే నిశ్చయం చివర ఉపజాతి వృత్తంతో వ్యక్తమైంది. ‘లక్ష్మీవాన్’ (లక్ష్మీవంతుడు) అనే విశేషణం రాముని ఐశ్వర్యాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తుంది — రావణుని లక్ష్మి కనిపిస్తోంది, కాని రాముని లక్ష్మి ధర్మంతో కూడినది. ‘మహతా బలేన’ (మహాసేనతో) అనే పదంతో కవి, రాముడు ఒక్కడే కాక సేన అంతటితో కలిసి దాడికి సిద్ధంగా ఆ పురిని చూస్తున్నాడని చూపుతాడు. సర్గ చివర పురిశోభ, రాముని సంకల్పం రెండూ కలిసి నిలుపబడ్డాయి.

அந்த இரவைச் சுவேல மலையில் கழித்த வீரர்களான வானரப் படைத்தலைவர்கள், விடியலில் இலங்கையில் உள்ள காடுகளையும் சோலைகளையும் கண்டனர். அவை சமதளமானவை, இனியவை, அழகியவை, பரந்தவை, நீண்டவை, கண்ணுக்கு இனியவை. அவற்றைக் கண்டு வானரர்கள் வியப்படைந்தனர். முந்தைய சர்க்கத்தில் இரவில் நகரம் தொலைவிலிருந்து காணப்பட்டது; இப்போது விடியலின் ஒளியில் அதன் அருகிலுள்ள தோட்டங்கள் தெளிவாகத் தெரிகின்றன. பகைவனின் நகரின் அழகையும் கவி நடுநிலையோடு வருணிக்கிறார். வானரர்கள் காடுகளில் பிறந்தவர்கள்; ஆகவே காட்டின் அழகை அவர்கள் இயல்பாகவே உணர்கிறார்கள்; அவர்களுடைய வியப்பு இயல்பானது.

இலங்கை செண்பகம், அசோகம், மகிழம், சாலம், பனை ஆகிய மரங்களால் நிறைந்து, தமாலக் காடுகளால் மூடப்பட்டு, நாகமலர் வரிசைகளாலும் நாககேசர மரங்களாலும் சூழப்பட்டிருந்தது. ஈச்சம், மருதம், நன்கு பூத்த கடம்பம், ஏழிலைப்பாலை, திலகம், கொன்றை, பாதிரி ஆகியவற்றால் அது எல்லாப் பக்கங்களிலும் நிறைந்திருந்தது. நுனிகளில் பூத்துக் கொடிகள் படர்ந்த பலவகைத் தெய்வீக மரங்களால் அந்த இலங்கை இந்திரனின் அமராவதி போலத் திகழ்ந்தது. விசித்திரமான மலர்களும் சிவந்த மென்மையான தளிர்களும், பசுமையான புல்வெளிகளும், வண்ணமயமான மர வரிசைகளும் அதை அழகுபடுத்தின. மனிதர்கள் அணிகலன்களை அணிவது போல, அங்கே மரங்கள் நறுமணம் மிக்க மிக அழகிய மலர்களையும் கனிகளையும் தாங்கியிருந்தன. சைத்ரரதத்துக்கு ஒப்பான, நந்தனத்துக்கு நிகரான அந்த வனம் மனத்துக்கு இனியதாய், எல்லாப் பருவங்களிலும் பூத்துக் காய்ப்பதாய், அழகியதாய், ஆறுகால் வண்டுகளால் நிறைந்ததாய்த் திகழ்ந்தது. சைத்ரரதம் குபேரனின் தோட்டம், நந்தனம் இந்திரனுடையது — ஆகவே இலங்கையின் காடுகள் தேவர்களின் தோட்டங்களுக்கு நிகரானவை என்கிறார் கவி. ‘ஸர்வர்துகம்’ (எல்லாப் பருவங்களுக்கும் உரியது) என்ற சொல்லால் எல்லாப் பருவங்களிலும் பூவும் கனியும் செழித்திருப்பது சுட்டப்படுகிறது; அது ராவணனின் செல்வச் செழிப்பின் விளைவு. மரங்களின் பெயர்ப் பட்டியல் காட்டின் பன்முகத்தன்மையைக் காட்டுகிறது; இங்கே மரங்கள் அணிகலன் அணிந்த மனிதர்கள் போல என்ற உவமை உயிரோட்டமுள்ள சித்திரத்தை உருவாக்குகிறது. இவ்வாறு ராமனின் பார்வையில் பகைவனின் நகரம் தெய்வீகமானது போலத் தோன்றுகிறது; ஆனாலும் அதன் தலைவனின் குற்றத்தாலேயே அது அழிவை அடையும். இந்த வருணனையின் முடிவில், இத்தகைய அழகிய நகரம் ராவணன் ஒருவனின் குற்றத்தால் போர்க்களமாகும் என்பதை வாசகர் உணர்கிறார். சுந்தர காண்டத்தில் அனுமன் கண்ட அசோகவனமும் இத்தகையதே; அங்கேதான் சீதை இருக்கிறாள் என்ற நினைவு ராமனின் மனத்திலும் இருந்திருக்கலாம். மரங்களின் மலர்களின் மிகுதியால் இலங்கையின் செல்வத்தையும் அதன் நிலையாமையையும் ஒருசேரக் கவி சுட்டுகிறார்.

அங்கே நீர்க்கோழிகளாலும், கோயஷ்டிப் பறவைகளாலும், கொக்குகளாலும், ஆடும் தோகை மயில்களாலும் காடு அழகுபெற்றிருந்தது; காட்டு அருவிகளில் பிறரால் வளர்க்கப்படும் குயில்களின் கூவலும் கேட்டது. அந்தக் காடுகளில் பறவைகள் எப்போதும் களிப்புற்றிருந்தன; வண்டுகள் உலவின; குயில்கள் பகுதிகள்தோறும் நிறைந்திருந்தன; பறவைகள் ஒலித்தன; பிருங்கராஜப் பறவைகள் பாடின; குரரங்கள் கூவின; கோணாலகங்கள் முழங்கின; நாரைகள் ஒலியெழுப்பின. மகிழ்ச்சியும் களிப்பும் உடைய வீரர்களான, விரும்பிய உருவம் எடுக்கவல்ல வானரர்கள் அந்தக் காடுகளுக்குள்ளும் சோலைகளுக்குள்ளும் நுழைந்தனர். பேராற்றலுடைய அந்த வானரர்கள் நுழையும்போது மலர்களின் தொடர்பால் நறுமணம் கமழும், மூக்குக்கு இனிய காற்று வீசியது. மற்ற படைத்தலைவர்களோ வானர வீரர்களின் கூட்டத்திலிருந்து வெளியேறி, சுக்ரீவனின் அனுமதியோடு கொடிகள் பறக்கும் இலங்கையை நோக்கிச் சென்றனர். மூலத்தில் பதினொன்றாம், பதின்மூன்றாம் சுலோகங்கள் ஆறு அடிகளுடையவை. பறவைகளின் பெயர்ப் பட்டியல் காட்டின் உயிரோட்டத்தைக் காட்டுகிறது — எங்கும் ஒலி, மணம், நிறம். வானரர்கள் நுழைவதால் அந்தக் காட்டின் அமைதி குலையும் என்ற குறிப்பும் இங்கே பொதிந்துள்ளது. சுக்ரீவனின் அனுமதியோடுதான் படைத்தலைவர்கள் முன்னே செல்கிறார்கள், தம் விருப்பப்படி அல்ல — இதனால் படையின் கட்டுப்பாடு வெளிப்படுகிறது. மலர் மணம் கலந்த மென்காற்று வானரர்களின் களைப்பைப் போக்கி அவர்களுடைய ஊக்கத்தை வளர்க்கிறது. போருக்கு முன்பு இயற்கையின் அமைதியான அழகிய வடிவத்தைக் கவி இங்கே வருணிக்கிறார்; அதனால் வரப்போகும் அழிவின் கொடுமை மேலும் தெளிவாகிறது. ‘காமரூபிண:’ (விரும்பிய உருவம் எடுக்கவல்லவர்கள்) என்ற அடைமொழி வானரர்களின் ஆற்றலை நினைவூட்டுகிறது.

முழங்குவோரில் சிறந்த அந்த வானரர்கள் பறவைகளை அஞ்சவைத்தும், மான்களையும் யானைகளையும் கலங்கவைத்தும், தம் முழக்கங்களால் அந்த இலங்கையை நடுங்கவைத்தும் சென்றனர். பெருவேகமுடைய அவர்கள் கால்களால் பூமியை அழுத்தினர்; அவர்களுடைய கால்களால் எழுந்த புழுதி திடீரென்று மேலே எழுந்தது. அந்த ஒலியால் அஞ்சிய கரடிகள், சிங்கங்கள், எருமைகள், யானைகள், மான்கள், பறவைகள் அச்சத்தோடு பத்துத் திசைகளுக்கும் ஓடின. திரிகூட மலையின் ஒரு சிகரம் உயர்ந்ததாய், வானைத் தொடுவதாய், எல்லாப் பக்கமும் மலர்களால் மூடப்பட்டதாய், உருக்கிய பொன் போன்றதாய் இருந்தது. வானரர்களின் வருகையின் விளைவு முதலில் காட்டு உயிரினங்களிடமே தெரிகிறது — அவை அச்சத்தால் ஓடுகின்றன; பின்னால் ராக்ஷசர்களும் அப்படியே ஓடுவார்கள். புழுதி மேலெழுவது படையின் பெருமையைக் காட்டுகிறது. அதன்பின் கவி பார்வையைக் காட்டிலிருந்து இலங்கை அமைந்துள்ள திரிகூடத்தின் உயர்ந்த சிகரத்துக்குத் திருப்புகிறார். இங்கே ‘முழங்குவோரில் சிறந்தவர்கள்’ என்ற அடைமொழி வானரர்களின் முழக்கத்தின் புகழைக் காட்டுகிறது. காட்டு உயிரினங்களின் அச்சத்தால் ராக்ஷசர்களுக்கு வரப்போகும் அச்சத்தையும் கவி சுட்டுகிறார் — விலங்குகளும் பறவைகளும் ஓடும் இடத்தில் ராக்ஷசர்களும் நிற்கமாட்டார்கள்.

அந்தச் சிகரம் நூறு யோஜனை பரப்புடையதாய், களங்கமற்றதாய், காண்பதற்கு அழகியதாய், வழுவழுப்பானதாய், சீர்மிக்கதாய், பெரியதாய், பறவைகளாலும் அடைய முடியாததாய் இருந்தது. மனத்தாலும் ஏறுவதற்கு அரியது; மக்கள் செயலால் ஏறுவதைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமோ? அதன் உச்சியில் ராவணனால் காக்கப்படும் இலங்கை அமைந்திருந்தது. அந்த நகரம் வெண்மேகங்கள் போன்ற உயர்ந்த கோபுரங்களாலும், பொன்னாலும் வெள்ளியாலுமான மதிலாலும் அழகுபெற்றிருந்தது. மழைக்காலத்தில் மேகங்களால் விஷ்ணுவின் நடு அடியான வானம் அழகுபெறுவது போல, மாளிகைகளாலும் விமானங்களாலும் இலங்கை மிகவும் அணிசெய்யப்பட்டிருந்தது. அங்கே ஆயிரம் தூண்களால் அணிசெய்யப்பட்ட, கைலாச சிகரம் போன்ற வடிவுடைய ஒரு மாளிகை வானைக் கீறுவது போலக் காணப்படுகிறது. அந்தச் சைத்தியப் பிராசாதம் ராக்ஷசேந்திரனின் நகரத்துக்கு அணிகலன்; நூறு ராக்ஷசர்கள் முழுமையாக அதை எப்போதும் காவல் காக்கிறார்கள். அந்த நகரம் மனத்துக்கு இனியதாய், பொன் நிறைந்ததாய், மலைகளால் அழகுபெற்றதாய், பலவகைத் தாதுக்களால் வண்ணமயமான தோட்டங்களால் அழகுபெற்றதாய், பலவகைப் பறவைகளின் ஒலி நிறைந்ததாய், பலவகை விலங்குகள் வாழ்வதாய், பலவகை மலர்கள் நிறைந்ததாய், பலவகை ராக்ஷசர்கள் வசிப்பதாய் இருந்தது. ‘மத்யமம் வைஷ்ணவம் பதம்’ (விஷ்ணுவின் நடு அடி) என்பது திரிவிக்கிரமனின் இரண்டாம் அடியான இடைவெளி (வானம்) என்று புகழ்பெற்றது. பிராசாதம், விமானம் என்ற சொற்களின் இலக்கணம் அச்சுப் பதிப்பின் அடிக்குறிப்பில் ‘இந்தி சப்தசாகரம்’ என்ற இந்தி அகராதியிலிருந்து எடுத்துக் காட்டப்பட்டுள்ளது. நகரின் வருணனையில் உயரம், அணுகுதற்கரிமை, செழிப்பு, காவல் என்ற நான்கு பண்புகள் வரிசையாகச் சொல்லப்படுகின்றன — இவையே போரின் கடினத்தைச் சுட்டுகின்றன. சைத்தியப் பிராசாதத்தை நூறு காவலர்கள் காப்பது ராவணனின் எச்சரிக்கையைக் காட்டுகிறது. மூலத்தில் இருபத்து நான்காம், இருபத்தைந்தாம் சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. சிகரத்தின் நூறு யோஜனைப் பரப்பும், மனத்தாலும் ஏற முடியாத தன்மையும் உயர்வுநவிற்சியால் இலங்கையின் வெல்ல முடியாமையைக் காட்டுகின்றன; ஆனாலும் ராமனின் படை அங்கேயே நுழைகிறது; ஆகவே ராமனின் பராக்கிரமம் அதைவிடப் பெரியது என்பது தொனிக்கிறது. கோபுரங்கள் வெண்மேகங்கள் போல, மதில் பொன்னும் வெள்ளியும், மாளிகைகளும் விமானங்களும் மேகங்கள் போல வானை நிறைக்கின்றன — இவை அனைத்தும் ராவணனின் செல்வச் சிறப்பு. ‘நானா’ (பலவகை) என்ற சொல் ஆறுமுறை மீண்டும் வருவதால் நகரின் பன்முகத்தன்மையும் முழுமையும் சுட்டப்படுகின்றன — பறவைகள், விலங்குகள், மலர்கள், ராக்ஷசர்கள் அனைத்தும் பலவகையானவை. சைத்தியப் பிராசாதம் ஒருவேளை ராவணனின் வழிபாட்டு இடமாக, அவன் வேள்விகள் செய்யும் இடமாக இருக்கலாம் என்று உரையாசிரியர்கள் கூறுகிறார்கள். இவ்வாறு சுந்தர காண்டத்தில் அனுமனால் எரிக்கப்பட்ட இலங்கை மீண்டும் முன்போலவே பொலிவுடன் திகழ்கிறது என்பது தெரிகிறது.

சீர்மிக்கவனும் லக்ஷ்மணனின் அண்ணனுமான ராமன், வானரர்களோடு சேர்ந்து, செழிப்பும் நிறைந்த செல்வமும் உடைய ராவணனின் அந்த நகரைக் கண்டான். பெரிய மாளிகைகளால் நெருக்கமாக நிறைந்த, சுவர்க்கத்துக்கு நிகரான அந்த நகரைக் கண்டு வீரமுடைய ராமன் வியப்படைந்தான். ரத்தினங்கள் நிறைந்ததும், பலவகை அமைப்புகள் உடையதும், மாளிகை வரிசைகளால் அணிசெய்யப்பட்டதும், பெரும் பொறிகளும் கதவுகளும் உடையதுமான அந்தச் சிறந்த நகரைப் பெரும்படையோடு ராமன் கண்டான். இங்கே வியப்பு அச்சத்தால் வந்ததல்ல; பகைவனின் வல்லமையைச் சரியாக மதிப்பிட்டதன் விளைவு. இத்தகைய அணுகுதற்கரிய நகரமும் ராமனின் வலிமையால் வெல்லப்பட வேண்டும் என்ற உறுதி இறுதியில் உபஜாதி யாப்பில் வெளிப்படுகிறது. ‘லக்ஷ்மீவான்’ (சீர்மிக்கவன்) என்ற அடைமொழி ராமனின் செல்வத்தையும் நினைவூட்டுகிறது — ராவணனின் செல்வம் கண்ணுக்குத் தெரிகிறது; ஆனால் ராமனின் செல்வம் தர்மத்தோடு கூடியது. ‘பெரும்படையோடு’ என்ற சொல்லால், ராமன் தனியாக அல்ல, படை முழுவதோடும் தாக்குதலுக்கு ஆயத்தமாக அந்த நகரைக் காண்கிறான் என்று கவி காட்டுகிறார். சர்க்கத்தின் இறுதியில் நகரின் அழகும் ராமனின் உறுதியும் ஒருசேர நிறுத்தப்படுகின்றன.

ಆ ರಾತ್ರಿ ಸುವೇಲಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿದ ವೀರರಾದ ವಾನರಯೂಥಪರು ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಲೇ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ವನಗಳನ್ನೂ ಉಪವನಗಳನ್ನೂ ಕಂಡರು. ಅವು ಸಮತಟ್ಟಾದವು, ಸೌಮ್ಯವಾದವು, ರಮ್ಯವಾದವು, ವಿಶಾಲವಾದವು, ಉದ್ದವಾದವು, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಹಬ್ಬವಾಗಿದ್ದವು. ಅವುಗಳನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರರು ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ನಗರಿಯನ್ನು ದೂರದಿಂದ ಕಾಣಲಾಗಿತ್ತು; ಈಗ ಬೆಳಗಿನ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಅದರ ಬಳಿಯ ತೋಟಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಶತ್ರುನಗರದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಕವಿ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರು ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಡಿನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಅವರು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ವಿಸ್ಮಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ.

ಲಂಕೆ ಸಂಪಿಗೆ, ಅಶೋಕ, ಬಕುಳ, ಸಾಲ ಮತ್ತು ತಾಳೆ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ತಮಾಲವನಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿತ್ತು, ನಾಗಮಾಲೆಗಳಿಂದ — ನಾಗಕೇಸರ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ — ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು. ಹಿಂತಾಲ, ಅರ್ಜುನ, ಕದಂಬ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಸಪ್ತಪರ್ಣ, ತಿಲಕ, ಕರ್ಣಿಕಾರ, ಪಾಟಲ ಮರಗಳಿಂದ ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ, ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಬಗೆಬಗೆಯ ದಿವ್ಯ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಆ ಲಂಕೆ ಇಂದ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ವಿಚಿತ್ರ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕೆಂಪಾದ ಕೋಮಲ ಚಿಗುರುಗಳಿಂದ, ನೀಲವಾದ ಹುಲ್ಲುಹಾಸುಗಳಿಂದ, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ವನಪಂಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಅದು ಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ಮನುಷ್ಯರು ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವಂತೆ ಅಲ್ಲಿನ ವೃಕ್ಷಗಳು ಪರಿಮಳಭರಿತವಾದ ಅತಿರಮ್ಯ ಹೂವುಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ್ದವು. ಆ ವನ ಚೈತ್ರರಥದಂತೆ, ನಂದನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ, ಮನೋಹರವಾಗಿ, ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಯುಳ್ಳದ್ದಾಗಿ, ರಮ್ಯವಾಗಿ, ಆರುಕಾಲಿನ ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ಶೋಭಿಸಿತು. ಚೈತ್ರರಥ ಕುಬೇರನ ಉದ್ಯಾನ, ನಂದನ ಇಂದ್ರನದು — ಆದ್ದರಿಂದ ಲಂಕೆಯ ವನಗಳು ದೇವೋದ್ಯಾನಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸರ್ವರ್ತುಕಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲೂ ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರಭಾವ. ವೃಕ್ಷಗಳ ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ ವನದ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷಗಳು ಆಭರಣಧಾರಿ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸಜೀವ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನ ನಗರಿ ದಿವ್ಯವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಅದರ ಒಡೆಯನ ದೋಷದಿಂದಲೇ ಅದು ವಿನಾಶವನ್ನು ಹೊಂದಲಿದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಇಂತಹ ಸುಂದರ ನಗರ ರಾವಣನೊಬ್ಬನ ಅಪರಾಧದಿಂದ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಾಗಲಿದೆ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಕಂಡ ಅಶೋಕವನವೂ ಇಂತಹದೇ ಆಗಿತ್ತು; ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸೀತೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬ ನೆನಪು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಇದ್ದಿರಬಹುದು. ವೃಕ್ಷಗಳ ಮತ್ತು ಹೂವುಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯದಿಂದ ಕವಿ ಲಂಕೆಯ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ ಅದರ ಕ್ಷಣಿಕತೆಯನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಲ್ಲಿ ದಾತ್ಯೂಹ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ, ಕೋಯಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಬಕಗಳಿಂದ, ನರ್ತಿಸುವ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ನವಿಲುಗಳಿಂದ ವನ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು; ಕಾಡಿನ ಜಲಪಾತಗಳ ಬಳಿ ಕೋಗಿಲೆಗಳ ಕೂಜನ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸದಾ ಮದಿಸಿದ್ದವು, ದುಂಬಿಗಳು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಭಾಗಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೋಗಿಲೆಗಳು ತುಂಬಿದ್ದವು, ಹಕ್ಕಿಗಳು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದವು, ಭೃಂಗರಾಜ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದವು, ಕುರರ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸ್ವರಗೈಯುತ್ತಿದ್ದವು, ಕೋಣಾಲಕಗಳು ಘೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಸಾರಸಗಳು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಹರ್ಷಿತರೂ ಸಂತೋಷಗೊಂಡವರೂ ಕಾಮರೂಪಿಗಳೂ ಆದ ವೀರ ವಾನರರು ಆ ವನೋಪವನಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಆ ವಾನರರು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರಲು, ಹೂವುಗಳ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದ, ಮೂಗಿಗೆ ಹಿತವಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿತು. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಯೂಥಪತಿಗಳು ವಾನರವೀರರ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಸುಗ್ರೀವನ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು, ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋದರು. ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಆರು ಪಾದಗಳುಳ್ಳವು. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ ವನದ ಸಜೀವತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಾದ, ಗಂಧ, ಬಣ್ಣ. ವಾನರರ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಆ ವನದ ಶಾಂತಿ ಭಂಗವಾಗಲಿದೆ ಎಂಬ ಸೂಚನೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಅಪ್ಪಣೆಯಿಂದಲೇ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಸೇನೆಯ ಶಿಸ್ತು ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೂವಿನ ಪರಿಮಳದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಂದಮಾರುತ ವಾನರರ ಶ್ರಮವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುತ್ತದೆ, ಅವರ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಶಾಂತ ರಮಣೀಯ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಸಂಹಾರದ ಭೀಕರತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ಫುಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಮರೂಪಿಣಃ’ (ಇಚ್ಛಿಸಿದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಾನರರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಗರ್ಜಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಆ ವಾನರರು ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತ, ಮೃಗಗಳನ್ನೂ ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಕಂಗೆಡಿಸುತ್ತ, ತಮ್ಮ ಗರ್ಜನೆಗಳಿಂದ ಆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತ ಸಾಗಿದರು. ಮಹಾವೇಗಿಗಳಾದ ಅವರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತುಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರು; ಅವರ ಪಾದಗಳಿಂದ ಎದ್ದ ಧೂಳು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಿತು. ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ಬೆದರಿದ ಕರಡಿಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಕಾಡೆಮ್ಮೆಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಮೃಗಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಭಯಗೊಂಡು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡಿಹೋದವು. ತ್ರಿಕೂಟದ ಒಂದು ಶಿಖರ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂತಿತ್ತು, ಸುತ್ತಲೂ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿತ್ತು, ಅಪ್ಪಟ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ವಾನರರ ಆಗಮನದ ಫಲ ಮೊದಲು ಕಾಡಿನ ಜಂತುಗಳಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮುಂದೆ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಓಡಿಹೋಗುವಂತೆ ಅವು ಭಯದಿಂದ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತವೆ. ಧೂಳು ಮೇಲಕ್ಕೇರುವುದು ಸೇನೆಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆಮೇಲೆ ಕವಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕಾಡಿನಿಂದ, ಲಂಕೆ ನೆಲೆಸಿರುವ ತ್ರಿಕೂಟದ ಉನ್ನತ ಶಿಖರದ ಕಡೆಗೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ನದತಾಂ ವರಾಃ’ (ಗರ್ಜಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಾನರರ ಗರ್ಜನೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವನಜಂತುಗಳ ಭಯದ ಮೂಲಕ ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಂಬರುವ ಭಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ಓಡಿಹೋಗುವಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರೂ ನಿಲ್ಲಲಾರರು.

ಆ ಶಿಖರ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿತ್ತು, ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ, ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾಗಿ, ನಯವಾಗಿ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿ, ಮಹತ್ತಾಗಿ, ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೂ ತಲುಪಲು ಕಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಅದನ್ನು ಏರುವುದು ಕಷ್ಟ, ಇನ್ನು ಜನರು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಏರುವುದೆಂತು! ಅದರ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಪಾಲಿಸುವ ಲಂಕೆ ನೆಲೆಸಿತ್ತು. ಆ ನಗರಿ ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳಂತಹ ಎತ್ತರದ ಗೋಪುರಗಳಿಂದಲೂ, ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಗಳ ಕೋಟೆಗೋಡೆಯಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ವರ್ಷಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳಿಂದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಧ್ಯಮಪದವಾದ ಆಕಾಶ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ, ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದಲೂ ವಿಮಾನಗಳಿಂದಲೂ ಲಂಕೆ ಪರಮಭೂಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತಹ ಆಕಾರದ ಒಂದು ಪ್ರಾಸಾದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಗೀರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ನಗರಕ್ಕೆ ಭೂಷಣ; ಪೂರ್ಣ ನೂರು ರಾಕ್ಷಸರು ಅದನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಕಾಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ನಗರಿ ಮನೋಹರವಾಗಿ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾಗಿ, ನಾನಾ ಧಾತುಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಉದ್ಯಾನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಜನದಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತ, ನಾನಾ ಮೃಗಗಳು ಸಂಚರಿಸುತ್ತ, ನಾನಾ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ, ನಾನಾ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾಸಿಸುತ್ತ ಇತ್ತು. ‘ಮಧ್ಯಮಂ ವೈಷ್ಣವಂ ಪದಮ್’ (ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಧ್ಯಮಪದ) ಎಂದರೆ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನ ಎರಡನೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯಾದ ಅಂತರಿಕ್ಷ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಪ್ರಾಸಾದ ಮತ್ತು ವಿಮಾನ ಶಬ್ದಗಳ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ‘ಹಿಂದಿ ಶಬ್ದಸಾಗರ’ದಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಗರಿಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತರ, ದುರ್ಗಮತೆ, ಸಮೃದ್ಧಿ, ರಕ್ಷಣೆ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಇವೇ ಯುದ್ಧದ ಕಾಠಿನ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ನೂರು ರಕ್ಷಕರು ಕಾಯುವುದು ರಾವಣನ ಎಚ್ಚರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಶಿಖರದ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವೂ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಏರಲಾಗದ ದುರ್ಗಮತೆಯೂ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಅಜೇಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ಆದರೂ ರಾಮನ ಸೇನೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಹತ್ತಾದುದು ಎಂಬುದು ವ್ಯಂಜಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಗೋಪುರಗಳು ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳಂತೆ, ಕೋಟೆಗೋಡೆ ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಯದು, ಪ್ರಾಸಾದಗಳೂ ವಿಮಾನಗಳೂ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತವೆ — ಇದೆಲ್ಲ ರಾವಣನ ವೈಭವ. ‘ನಾನಾ’ ಎಂಬ ಪದದ ಆರು ಬಾರಿಯ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ನಗರಿಯ ವೈವಿಧ್ಯವೂ ಸಂಪೂರ್ಣತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಮೃಗಗಳು, ಹೂವುಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರು ಎಲ್ಲರೂ ಬಗೆಬಗೆಯವರು. ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದ ಬಹುಶಃ ರಾವಣನು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಅವನ ಪೂಜಾಸ್ಥಾನವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಲಂಕೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮೀವಂತನಾದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಮನು ವಾನರರೊಡನೆ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಎಲ್ಲ ಸಂಪತ್ತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ರಾವಣನ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮನೆಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ಸ್ವರ್ಗದಂತೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಮನು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡನು. ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಅನೇಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳುಳ್ಳ, ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಮಹಾಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಾಗಿಲುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರಿಯನ್ನು ರಾಮನು ಮಹಾಸೇನೆಯೊಡನೆ ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿನ ವಿಸ್ಮಯ ಭಯದ್ದಲ್ಲ, ಶತ್ರುವಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಸರಿಯಾದ ಅಂದಾಜಿನ ಫಲ. ಇಂತಹ ದುರ್ಗಮ ನಗರಿಯನ್ನೂ ರಾಮನ ಬಲದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಬೇಕು ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಿಂದ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮೀವಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಮನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ರಾಮನ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು. ‘ಮಹತಾ ಬಲೇನ’ (ಮಹಾಸೇನೆಯೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ, ರಾಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಅಲ್ಲ, ಇಡೀ ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಗರಿಯ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ ರಾಮನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನೂ ಜೊತೆಜೊತೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ആ രാത്രി സുവേലപർവതത്തിൽ വസിച്ച വീരന്മാരായ വാനരയൂഥപന്മാർ പ്രഭാതത്തിൽ ലങ്കയിലെ വനങ്ങളും ഉപവനങ്ങളും കണ്ടു. അവ നിരപ്പുള്ളവയും സൗമ്യവും രമണീയവും വിശാലവും നീണ്ടുപരന്നവയും കണ്ണിനു കുളിർമയേകുന്നവയുമായിരുന്നു. അവ കണ്ട് വാനരന്മാർ വിസ്മയഭരിതരായി. മുൻ സർഗത്തിൽ രാത്രിയിൽ നഗരം ദൂരെനിന്നാണ് കണ്ടത്; ഇപ്പോൾ പ്രഭാതവെളിച്ചത്തിൽ അതിനരികിലുള്ള ഉദ്യാനങ്ങൾ വ്യക്തമായി കാണാം. ശത്രുവിന്റെ നഗരത്തിന്റെ സൗന്ദര്യവും കവി നിഷ്പക്ഷമായി വർണിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ വനങ്ങളിൽ ജനിച്ചവരാണ്; അതിനാൽ വനസൗന്ദര്യം അവർ സ്വാഭാവികമായി അനുഭവിക്കുന്നു; അവരുടെ വിസ്മയം സ്വാഭാവികമാണ്.

ലങ്ക ചെമ്പകം, അശോകം, ഇലഞ്ഞി, സാലം, പന എന്നിവയാൽ നിറഞ്ഞതും തമാലവനങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടതും നാഗകേസരമരങ്ങളുടെ നിരകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു. ഹിന്താലം, നീർമരുത്, കടമ്പ്, നന്നായി പൂത്ത ഏഴിലംപാല, തിലകം, കർണികാരം, പാതിരി എന്നിവയാൽ അത് എല്ലാ ഭാഗത്തും വ്യാപിച്ചിരുന്നു. തുമ്പുകൾ പൂത്തുനിൽക്കുന്നവയും വള്ളികൾ ചുറ്റിപ്പടർന്നവയുമായ പലതരം ദിവ്യവൃക്ഷങ്ങളാൽ ആ ലങ്ക ഇന്ദ്രന്റെ അമരാവതിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. വിചിത്രമായ പൂക്കളോടുകൂടിയ ചുവന്ന ഇളംതളിരുകളാലും നീലപ്പുൽത്തകിടികളാലും വിചിത്രമായ വനനിരകളാലും അതു ശോഭിച്ചു. മനുഷ്യർ ആഭരണങ്ങൾ അണിയുന്നതുപോലെ, അവിടെ വൃക്ഷങ്ങൾ സുഗന്ധമുള്ളതും അതിരമണീയവുമായ പൂക്കളും ഫലങ്ങളും അണിഞ്ഞിരുന്നു. ചൈത്രരഥത്തിനു സമാനവും നന്ദനത്തിനു തുല്യവും മനോഹരവും എല്ലാ ഋതുക്കളിലും ഫലപുഷ്പസമൃദ്ധവും രമണീയവും വണ്ടുകൾ നിറഞ്ഞതുമായ ആ വനം ശോഭിച്ചു. ചൈത്രരഥം കുബേരന്റെ ഉദ്യാനമാണ്, നന്ദനം ഇന്ദ്രന്റേതും — അതിനാൽ ലങ്കയിലെ വനങ്ങൾ ദേവോദ്യാനങ്ങൾക്കു തുല്യമാണെന്ന് കവി പറയുന്നു. ‘സർവർതുകം’ (എല്ലാ ഋതുക്കളിലും ഫലപുഷ്പങ്ങളുള്ളത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് എല്ലാ ഋതുക്കളിലുമുള്ള പുഷ്പഫലസമൃദ്ധി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അത് രാവണന്റെ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ പ്രഭാവമാണ്. വൃക്ഷങ്ങളുടെ നാമാവലി വനത്തിന്റെ വൈവിധ്യം കാണിക്കുന്നു; ഇവിടെ വൃക്ഷങ്ങൾ ആഭരണമണിഞ്ഞ മനുഷ്യരെപ്പോലെയാണ് എന്ന ഉപമ സജീവമായ ഒരു ചിത്രം രചിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ശത്രുവിന്റെ നഗരം ദിവ്യമെന്നപോലെ പ്രതിഭാസിക്കുന്നു; എങ്കിലും അതിന്റെ സ്വാമിയുടെ ദോഷംകൊണ്ട് അതു വിനാശത്തിലേക്കു നീങ്ങും. ഈ വർണനയുടെ ഒടുവിൽ, ഇത്ര സുന്ദരമായ ഒരു നഗരം രാവണന്റെ ഒരൊറ്റ അപരാധംകൊണ്ട് യുദ്ധഭൂമിയാകാൻ പോകുന്നുവെന്ന് വായനക്കാരൻ അനുഭവിക്കുന്നു. സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ കണ്ട അശോകവനികയും ഇതുപോലെയായിരുന്നു; അവിടെയാണ് സീത വസിക്കുന്നതെന്ന സ്മരണ രാമന്റെ മനസ്സിലുമുണ്ടാകാം. വൃക്ഷങ്ങളുടെയും പൂക്കളുടെയും ബാഹുല്യത്തിലൂടെ ലങ്കയുടെ ഐശ്വര്യവും അതിന്റെ ക്ഷണികതയും ഒരുപോലെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അവിടെ നീർക്കോഴികളാലും കോയഷ്ടിപ്പക്ഷികളാലും കൊക്കുകളാലും നൃത്തം ചെയ്യുന്ന പീലിക്കാരായ മയിലുകളാലും വനം ശോഭിച്ചു; കാട്ടരുവികളിൽ കുയിലുകളുടെ കൂജനവും കേട്ടു. ആ വനങ്ങൾ എപ്പോഴും മദിച്ച പക്ഷികളുള്ളവയും വണ്ടുകൾ സഞ്ചരിക്കുന്നവയും കുയിലുകൾ നിറഞ്ഞ ഭാഗങ്ങളുള്ളവയും പക്ഷികൾ ചിലയ്ക്കുന്നവയും ഭൃംഗരാജപ്പക്ഷികൾ പാടുന്നവയും കുരരപ്പക്ഷികൾ ശബ്ദിക്കുന്നവയും കോണാലകപ്പക്ഷികൾ ഘോഷിക്കുന്നവയും സാരസപ്പക്ഷികൾ കരയുന്നവയുമായിരുന്നു. ഹൃഷ്ടരും പ്രമുദിതരും വീരരും ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവരുമായ വാനരന്മാർ ആ വനോപവനങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചു. മഹൗജസ്സുള്ള ആ വാനരന്മാർ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ പൂക്കളുമായുള്ള സമ്പർക്കത്താൽ സുഗന്ധപൂർണവും മൂക്കിനു സുഖകരവുമായ കാറ്റു വീശി. മറ്റു യൂഥപന്മാരാകട്ടെ വാനരവീരന്മാരുടെ കൂട്ടത്തിൽനിന്നു പുറത്തുകടന്ന്, സുഗ്രീവന്റെ അനുവാദത്തോടെ കൊടിക്കൂറകൾ നിറഞ്ഞ ലങ്കയിലേക്കു പോയി. മൂലത്തിൽ പതിനൊന്നും പതിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങൾ ആറു പാദമുള്ളവയാണ്. പക്ഷികളുടെ നാമാവലി വനത്തിന്റെ സജീവത കാണിക്കുന്നു — എല്ലായിടത്തും നാദവും ഗന്ധവും വർണവും. വാനരന്മാരുടെ പ്രവേശത്തോടെ ആ വനത്തിന്റെ ശാന്തി തകരുമെന്ന സൂചനയും ഇതിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ അനുവാദത്തോടെ മാത്രമാണ് യൂഥപന്മാർ മുന്നോട്ടുപോകുന്നത്, സ്വേച്ഛയാലല്ല — ഇതിലൂടെ സേനയുടെ അച്ചടക്കം വെളിവാകുന്നു. പുഷ്പഗന്ധമുള്ള മന്ദമാരുതൻ വാനരന്മാരുടെ ക്ഷീണം അകറ്റുകയും ഉത്സാഹം വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. യുദ്ധത്തിനുമുൻപുള്ള പ്രകൃതിയുടെ ശാന്തവും രമണീയവുമായ രൂപം കവി ഇവിടെ വർണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന സംഹാരത്തിന്റെ ഭീകരത കൂടുതൽ വ്യക്തമാകുന്നു. ‘കാമരൂപിണഃ’ (ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവർ) എന്ന വിശേഷണം വാനരന്മാരുടെ സാമർഥ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

ഗർജിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ ആ വാനരന്മാർ പക്ഷികളെ ഭയപ്പെടുത്തിയും മൃഗങ്ങളെയും ആനകളെയും തളർത്തിയും തങ്ങളുടെ നാദങ്ങളാൽ ആ ലങ്കയെ വിറപ്പിച്ചുകൊണ്ടു നീങ്ങി. മഹാവേഗമുള്ള അവർ കാലുകൾകൊണ്ടു ഭൂമിയെ ഞെരിച്ചു; അവരുടെ കാലടികളിൽനിന്നുയർന്ന പൊടി പെട്ടെന്ന് മുകളിലേക്കുയർന്നു. ആ ശബ്ദംകേട്ടു പേടിച്ച കരടികളും സിംഹങ്ങളും പോത്തുകളും ആനകളും മാനുകളും പക്ഷികളും ഭയന്ന് പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടി. ത്രികൂടത്തിന് ഉയരമുള്ളതും ആകാശം തൊടുന്നതും എല്ലാ ഭാഗത്തും പൂക്കളാൽ മൂടപ്പെട്ടതും മഹത്തായ സ്വർണംപോലെ തിളങ്ങുന്നതുമായ ഒരു ശിഖരമുണ്ടായിരുന്നു. വാനരന്മാരുടെ വരവിന്റെ ഫലം ആദ്യം കാണുന്നത് വനത്തിലെ ജന്തുക്കളിലാണ് — അവ ഭയന്നോടുന്നു, മുന്നോട്ട് രാക്ഷസരും ഓടാൻ പോകുന്നതുപോലെ. പൊടിയുടെ ഉയർച്ച സേനയുടെ മഹത്ത്വം കാണിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കവി ദൃഷ്ടി വനത്തിൽനിന്ന് ലങ്ക സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ത്രികൂടത്തിന്റെ ഉയർന്ന ശിഖരത്തിലേക്കു തിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘നദതാം വരാഃ’ (ഗർജിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠർ) എന്ന വിശേഷണം വാനരന്മാരുടെ ഗർജനത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധി കാണിക്കുന്നു. വനജന്തുക്കളുടെ ഭയത്തിലൂടെ രാക്ഷസരുടെ വരാനിരിക്കുന്ന ഭയവും കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ഓടിപ്പോകുന്നിടത്ത് രാക്ഷസരും നിൽക്കില്ല.

ആ ശിഖരം നൂറു യോജന വിസ്താരമുള്ളതും നിർമലവും കാണാൻ മനോഹരവും മിനുസമുള്ളതും ശ്രീമത്തും വിശാലവും പക്ഷികൾക്കുപോലും എത്തിച്ചേരാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമായിരുന്നു. മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും അതിൽ കയറാൻ പ്രയാസം, പിന്നെ ജനങ്ങൾക്കു പ്രവൃത്തികൊണ്ടു കയറുന്ന കാര്യം പറയാനുണ്ടോ. അതിന്റെ ശിഖരത്തിലാണ് രാവണൻ പാലിക്കുന്ന ലങ്ക സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. വെളുത്ത മേഘങ്ങൾക്കു സമാനമായ ഉയർന്ന ഗോപുരങ്ങളാലും സ്വർണവും വെള്ളിയുംകൊണ്ടുള്ള കോട്ടമതിലുകളാലും ആ നഗരം ശോഭിക്കുന്നു. വർഷകാലത്ത് മേഘങ്ങളാൽ വിഷ്ണുവിന്റെ മധ്യമപദമായ ആകാശം ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ, പ്രാസാദങ്ങളാലും വിമാനങ്ങളാലും ലങ്ക അത്യന്തം അലംകൃതമായിരുന്നു. അവിടെ ആയിരം തൂണുകളാൽ അലംകൃതവും കൈലാസശിഖരത്തിന്റെ ആകൃതിയുള്ളതുമായ ഒരു പ്രാസാദം ആകാശത്തെ ഉരസുന്നതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ആ ചൈത്യപ്രാസാദം രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ നഗരത്തിന്റെ ഭൂഷണമാണ്; നൂറു രാക്ഷസരുടെ ഒരു സംഘം മുഴുവൻ അതിനെ എപ്പോഴും കാക്കുന്നു. ആ നഗരം മനോഹരവും സ്വർണസമൃദ്ധവും പർവതങ്ങളാൽ ശോഭിതവും നാനാധാതുക്കളാൽ വിചിത്രമായ ഉദ്യാനങ്ങളാൽ അലംകൃതവും നാനാപക്ഷികളുടെ ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്നതും നാനാമൃഗങ്ങൾ വസിക്കുന്നതും നാനാപുഷ്പങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും നാനാരാക്ഷസർ പാർക്കുന്നതുമായിരുന്നു. ‘മധ്യമം വൈഷ്ണവം പദം’ — ത്രിവിക്രമന്റെ രണ്ടാമത്തെ ചുവട് അന്തരീക്ഷമാണെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘പ്രാസാദം’, ‘വിമാനം’ എന്നീ ശബ്ദങ്ങളുടെ ലക്ഷണം അച്ചടിപ്പതിപ്പിന്റെ അടിക്കുറിപ്പിൽ ഹിന്ദിശബ്ദസാഗരത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. നഗരത്തിന്റെ വർണനയിൽ ഉയരം, ദുർഗമത, സമൃദ്ധി, രക്ഷ എന്നീ നാലു ഗുണങ്ങൾ ക്രമമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഇവതന്നെയാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ കാഠിന്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ചൈത്യപ്രാസാദം നൂറു കാവൽക്കാരാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത് രാവണന്റെ ജാഗ്രത കാണിക്കുന്നു. മൂലത്തിലെ ഇരുപത്തിനാലും ഇരുപത്തഞ്ചും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല. ശിഖരത്തിന്റെ നൂറു യോജന വിസ്താരവും മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും കയറാനാവാത്ത ദുർഗമതയും അതിശയോക്തിയിലൂടെ ലങ്കയുടെ അജയ്യത കാണിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും രാമന്റെ സേന അവിടെത്തന്നെ പ്രവേശിക്കുന്നു; അതിനാൽ രാമന്റെ പരാക്രമം അതിനെക്കാളും മഹത്താണെന്നു വ്യഞ്ജിക്കുന്നു. ഗോപുരങ്ങൾ വെൺമേഘങ്ങൾപോലെ, കോട്ടമതിൽ സ്വർണവും വെള്ളിയുംകൊണ്ട്, പ്രാസാദങ്ങളും വിമാനങ്ങളും മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ആകാശം നിറയ്ക്കുന്നു — ഇതെല്ലാം രാവണന്റെ വൈഭവമാണ്. ‘നാനാ’ എന്ന പദത്തിന്റെ ആറുവട്ടമുള്ള ആവർത്തനത്തിലൂടെ നഗരത്തിന്റെ വൈവിധ്യവും സമ്പൂർണതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പക്ഷികളും മൃഗങ്ങളും പൂക്കളും രാക്ഷസരുമെല്ലാം പലതരം. ചൈത്യപ്രാസാദം ഒരുപക്ഷേ രാവണൻ യജ്ഞങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന അവന്റെ ആരാധനാസ്ഥാനമായിരിക്കാമെന്ന് വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ ദഹിപ്പിച്ച ലങ്ക വീണ്ടും പഴയതുപോലെ ശോഭിക്കുന്നുവെന്ന് അറിയാം.

ലക്ഷ്മീവാനും ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനുമായ രാമൻ വാനരന്മാരോടൊപ്പം സമൃദ്ധവും ഐശ്വര്യപൂർണവുമായ രാവണന്റെ ആ നഗരം കണ്ടു. വലിയ ഭവനങ്ങൾ തിങ്ങിനിറഞ്ഞ, സ്വർഗതുല്യമായ ആ നഗരം കണ്ട് വീര്യവാനായ രാമൻ വിസ്മയിച്ചു. രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും പലവിധ സംവിധാനങ്ങളുള്ളതും പ്രാസാദനിരകളാൽ അലംകൃതവും മഹായന്ത്രങ്ങളുള്ള കവാടങ്ങളാൽ പ്രമുഖവുമായ ആ നഗരം രാമൻ മഹാസൈന്യത്തോടൊപ്പം കണ്ടു. ഇവിടെ വിസ്മയം ഭയത്തിന്റേതല്ല, ശത്രുവിന്റെ സാമർഥ്യത്തെ ശരിയായി വിലയിരുത്തിയതിന്റെ ഫലമാണ്. ഇത്ര ദുർഗമമായ നഗരവും രാമന്റെ ബലത്താൽ ജയിക്കപ്പെടണമെന്ന നിശ്ചയം ഒടുവിൽ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലൂടെ പ്രകടമാക്കപ്പെടുന്നു. ‘ലക്ഷ്മീവാൻ’ എന്ന വിശേഷണം രാമന്റെ ഐശ്വര്യവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രാവണന്റെ ലക്ഷ്മി കാണപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ രാമന്റെ ലക്ഷ്മി ധർമത്തോടു ചേർന്നതാണ്. ‘മഹതാ ബലേന’ (മഹാസൈന്യത്തോടൊപ്പം) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമൻ ഒറ്റയ്ക്കല്ല, സേന മുഴുവനോടുമൊപ്പം ആക്രമണത്തിനു സജ്ജനായാണ് ആ നഗരം കാണുന്നതെന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു. സർഗാന്തത്തിൽ നഗരത്തിന്റെ ശോഭയും രാമന്റെ സങ്കല്പവും ഒരുമിച്ചു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

The heroic monkey leaders spent that night on Mount Suvela, and at daybreak they saw the woods and groves of Laṅkā — level, gentle and lovely, broad and long, a delight to the eye — and they were filled with wonder. The night before, they had seen the city only from afar; now, in the light of dawn, the gardens near it stood out clearly. The poet describes even the beauty of the enemy's city without bias. And the monkeys, born in the forest, felt the beauty of a forest by nature, so their wonder was only natural.

Laṅkā was crowded with campaka, aśoka, bakula, śāla and palmyra trees, covered with groves of tamāla and ringed with rows of nāga trees. On every side it was filled with hintāla, arjuna and nīpa trees, with seven-leaved trees in full flower, with tilakas, karṇikāras and pāṭalas. With many kinds of heavenly trees, their tips in blossom and wreathed in creepers, Laṅkā shone like Amarāvatī, the city of Indra. It was bright with trees bearing many-coloured flowers and tender red shoots, with dark green lawns and lovely lines of woodland. The trees there wore fragrant flowers and delightful fruits as men wear ornaments. That forest, charming and lovely in every season, humming with bees, shone like Caitraratha and like Nandana. Caitraratha is the garden of Kubera and Nandana the garden of Indra, so the poet is saying that Laṅkā's woods rivalled the gardens of the gods. "Lovely in every season" means that flowers and fruit abounded all year round, a sign of Rāvaṇa's wealth and power. The long list of trees shows the variety of the forest, and the image of trees wearing flowers like people wearing jewellery makes the picture come alive. So in Rāma's eyes the enemy's city seems almost divine, and yet through its master's fault it is heading for destruction; by the end of the description the reader feels that so beautiful a city will become a battlefield because of one man's crime. The Aśoka grove that Hanūmān saw in the Sundara Kāṇḍa was just such a place, and the thought that Sītā lived there may well have been in Rāma's mind too. Through the abundance of trees and flowers the poet suggests both Laṅkā's splendour and how fleeting it is.

The forest was graced with gallinules, lapwings and cranes and with dancing peacocks, and by the forest waterfalls the call of cuckoos could be heard. The monkeys went into those woods and groves, always loud with birds wild with joy, haunted by bees, their thickets thronged with cuckoos and ringing with birdsong, sung over by bhṛṅgarāja birds, echoing with ospreys, loud with koṇālakas and resounding with cranes. The heroic monkeys, who could take any form they wished, were delighted and glad. As those mighty monkeys went in, a breeze blew, sweet with the scent of flowers and pleasant to breathe. Other troop-leaders left the ranks of monkey heroes and, with Sugrīva's leave, went on towards Laṅkā, bright with banners. The list of birds shows how alive the forest was — sound, scent and colour everywhere — and it also carries a hint that the monkeys' coming will shatter its peace. The troop-leaders go forward only with Sugrīva's leave, not as they please, which shows the army's discipline. The gentle, flower-scented breeze eases the monkeys' weariness and lifts their spirits. Here, before the war, the poet paints nature calm and lovely, so that the horror of the slaughter to come will stand out all the more; and "able to take any form" reminds us of the monkeys' powers.

Those champion roarers went on, frightening the birds, harrying the deer and elephants, and shaking Laṅkā with their roars. In their great speed they pounded the earth under their feet, and the dust their feet threw up rose suddenly into the sky. Terrified by the noise, bears, lions, buffaloes, elephants, deer and birds fled in fear to every quarter. One peak of Trikūṭa, lofty and touching the sky, covered all round with flowers, gleamed like gold. The first effect of the monkeys' arrival is seen among the forest creatures, who flee in terror, as the rākṣasas too will flee; where beasts and birds cannot stand their ground, neither will the rākṣasas. The dust rising high shows the vastness of the army, and "champion roarers" shows how famous the monkeys' roar was. Then the poet turns our eyes from the forest to the lofty peak of Trikūṭa, where Laṅkā stood.

That summit was a hundred yojanas across, spotless, lovely to see, smooth, splendid and immense, hard even for birds to reach, and hard to climb even in thought, let alone in deed. On that summit stood Laṅkā, guarded by Rāvaṇa. The city shone with high gate-towers like white clouds and with walls of gold and silver. It was richly adorned with mansions and towered palaces, as the sky, the middle stride of Viṣṇu, is adorned with clouds in the rainy season. In it stood a palace graced with a thousand pillars, shaped like a peak of Kailāsa, which seemed to scrape the sky. That shrine-palace was the jewel of the rākṣasa king's city, and a full hundred rākṣasas guarded it at all times. The city was charming and rich in gold, graced with hills and with gardens bright with many minerals, loud with many kinds of birds, haunted by many kinds of beasts, full of many kinds of flowers and peopled by many kinds of rākṣasas. The "middle stride of Viṣṇu" is the sky, well known as the second of the three strides Viṣṇu took in his Trivikrama form. In the description of the city four qualities come in turn — its height, its inaccessibility, its wealth and its defences — and they tell how hard the war will be. The hundred guards on the shrine-palace show Rāvaṇa's watchfulness; this was perhaps his place of worship, where he performed his sacrifices. A summit a hundred yojanas wide and too hard to climb even in thought are exaggerations that show Laṅkā to be unconquerable — and yet Rāma's army will enter it, which says that Rāma's prowess is greater still. Gate-towers like white clouds, walls of gold and silver, palaces filling the sky like clouds: all this is Rāvaṇa's glory. The word "many kinds," repeated again and again, conveys the city's variety and completeness. And it appears that Laṅkā, though Hanūmān had burned it in the Sundara Kāṇḍa, shone again as before.

Glorious Rāma, Lakṣmaṇa's elder brother, looked with the monkeys upon Rāvaṇa's city, prosperous and rich in every good thing. Seeing it crowded with great houses, like the third heaven, the valiant prince was filled with wonder. With his great army Rāma gazed at that city full of jewels, laid out in many ways, adorned with rows of mansions, its main gates fitted with great engines of war. His wonder is not fear but the result of a true estimate of the enemy's strength, and the closing verse makes plain his resolve that even a city so hard to take must be won. "Glorious" reminds us of Rāma's own fortune: Rāvaṇa's splendour is there to be seen, but Rāma's is joined to dharma. And "with his great army" shows that Rāma does not look on the city alone but with his whole host, ready to attack. So the sarga ends with the beauty of the city and Rāma's resolve set side by side.