अन्तर्हितस्य इन्द्रजितः गतिम् अन्विच्छन् अतिबलः प्रतापवान् राजपुत्रः रामः दश वानरयूथपान् आदिदेश — सुषेणस्य द्वौ दायादौ पुत्रौ, प्लवगाधिपं नीलं, वालिपुत्रम् अङ्गदं, तरस्विनं शरभं, द्विविदं, हनूमन्तं, महाबलं सानुप्रस्थम्, ऋषभस्कन्धम् ऋषभं च परंतपः रामः आदिदेश। ते सम्प्रहृष्टाः हरयः भीमान् पादपान् उद्यम्य दश दिशः मार्गमाणाः अन्विष्यन्तः सर्वे आकाशं विविशुः। पूर्वसर्गे इन्द्रजित् अन्तर्हितः सन् रामलक्ष्मणौ बबन्ध इति सङ्क्षेपेण उक्तम्; अयं सर्गः तत् एव विस्तरेण वर्णयति — एषा महाकाव्यस्य शैली। रामः अदृश्यं शत्रुं मार्गयितुं वानरान् प्रेषयति, यतः वानराः आकाशगामिनः, ते आकाशे अपि अन्वेष्टुं शक्नुवन्ति। दश यूथपाः सर्वे प्रसिद्धाः वीराः — हनुमान्, अङ्गदः, नीलः, द्विविदः इत्यादयः — एतेन शत्रोः महत्त्वं सूच्यते, यतः तं मार्गयितुं श्रेष्ठाः एव प्रेषिताः। ‘ऋषभस्कन्धः’ इति ऋषभस्य नाम्ना सह श्लेषः — वृषभस्य इव स्कन्धौ यस्य। वानराः ‘सम्प्रहृष्टाः’ — रामस्य आज्ञां प्राप्य ते उत्साहिताः; किन्तु अग्रे तेषां प्रयत्नः विफलः भविष्यति। ‘सानुप्रस्थः’ इति अपि एकः वानरयूथपः।

तेषां वेगवतां वानराणां वेगं परमास्त्रवित् रावणिः वेगवत्तरैः इषुभिः परमास्त्रैः च वारयामास। भीमवेगाः हरयः नाराचैः क्षतविक्षताः सन्तः अन्धकारे तं न ददृशुः, यथा मेघैः आवृतं सूर्यम्। ततः समितिंजयः रावणिः रामलक्ष्मणयोः एव सर्वदेहभिदः शरान् भृशम् आवेशयामास। क्रुद्धेन इन्द्रजिता शरतां गतैः पन्नगैः सर्पैः तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ निरन्तरशरीरौ अभवताम् — शरीरे अन्तरं नासीत्। तयोः क्षतजमार्गेण व्रणमार्गेण बहु रुधिरं सुस्राव; तौ उभौ च पुष्पितौ किंशुकौ इव प्रकाशेते स्म। ततः पर्यन्तरक्ताक्षः भिन्नाञ्जनचयोपमः रावणिः अन्तर्धानगतः भ्रातरौ वाक्यम् अब्रवीत्। वानराणां विफलता — ते बलवन्तः अपि अदृश्यं शत्रुं न पश्यन्ति; ‘मेघावृतः सूर्यः’ इति उपमा — सूर्यः अस्ति, किन्तु न दृश्यते। ‘सर्पाः शरतां गताः’ इति — शराः एव सर्पाः, सर्पाः एव शराः; नागपाशस्य स्वरूपम्। ‘पुष्पितौ किंशुकौ’ — किंशुकस्य रक्तपुष्पाणि, रक्तसिक्तयोः वीरयोः उपमा; सौन्दर्यं करुणा च एकत्र। ‘पर्यन्तरक्ताक्षः’ इति क्रोधेन रक्तनेत्रान्तः। इन्द्रजितः वर्णनं ‘भिन्नाञ्जनचयोपमः’ — कृष्णवर्णः, कज्जलराशिः इव। तस्य शराणां ‘सर्वदेहभिदः’ इति विशेषणं — सर्वाङ्गेषु वेधनं कुर्वन्तः। ‘समितिंजयः’ इति युद्धविजयी इति तस्य प्रसिद्धिः। इन्द्रजितः द्विविधं कार्यम् — प्रथमं अन्वेषकान् वानरान् दूरीकरोति, ततः एव मुख्यलक्ष्यं रामलक्ष्मणौ प्रहरति। एषा तस्य युद्धनीतिः — रक्षकान् निवार्य नायकं प्रहरेत्।

‘युध्यमानम् अनालक्ष्यं माम् त्रिदशेश्वरः शक्रः अपि द्रष्टुम् आसादितुं वा न शक्तः, किं पुनः युवाम्। रोषपरीतात्मा एषः अहं कङ्कपत्रिणा इषुजालेन प्रापितौ युवां राघवौ यमसादनं नयामि।’ एवम् उक्त्वा सः धर्मज्ञौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ शितैः बाणैः निर्बिभेद, प्रजहर्ष, ननाद च। भिन्नाञ्जनचयश्यामः सः विपुलं धनुः विस्फार्य महामृधे भूयः एव घोरान् शरान् विससर्ज। ततः मर्मज्ञः वीरः सः रामलक्ष्मणयोः मर्मसु निशितान् शरान् मज्जयन् मुहुर्मुहुः ननाद। रणमूर्धनि शरबन्धेन बद्धौ तौ उभौ निमेषान्तरमात्रेण अवेक्षितुम् उद्वीक्षितुम् अपि न शेकतुः। इन्द्रजितः गर्वोक्तौ इन्द्रस्य उल्लेखः — सः इन्द्रं जितवान्, अतः ‘शक्रः अपि मां द्रष्टुं न शक्तः’ इति तस्य अहंकारः। ‘किं पुनः युवाम्’ — मानवौ युवां का गणना इति अवज्ञा। ‘कङ्कपत्री’ इति कङ्कपक्षिणः पत्रैः युक्तः शरः। ‘धर्मज्ञौ’ इति विशेषणं कविः अत्र प्रयुङ्क्ते — धर्मज्ञौ अपि अधर्मेण बद्धौ इति करुणा। ‘मर्मज्ञः’ इति इन्द्रजितः युद्धकौशलं — सः मर्मस्थानानि जानाति, तत्र एव प्रहरति। तस्य हर्षः नादः च रामस्य कष्टस्य विपरीतम्। मूले ‘मर्मज्ञो मज्जयन्निशिताञ्छरान्’ इति पाठः। ‘अवेक्षितुम् अपि न शेकतुः’ इति — उन्मीलनम् अपि कठिनम्; हिन्दीभाष्यं वदति — एषा रामस्य मनुष्यलीलामात्रम्। रावणिः अत्र अदृश्यः सन् वदति — तस्य स्वरः श्रूयते, किन्तु सः न दृश्यते; एतत् भयानकं दृश्यं वानराणां मनसि भयं जनयति।

ततः शरशल्यैः आचितौ विभिन्नसर्वाङ्गौ कृतौ तौ, रज्जुमुक्तौ महेन्द्रस्य ध्वजौ इव, प्रकम्पितौ अभवताम्। मर्मभेदेन कर्शितौ सम्प्रचलितौ महेष्वासौ जगतीपती वीरौ जगत्यां भूमौ निपेततुः। वीरशयने शयानौ रुधिरोक्षितौ शरवेष्टितसर्वाङ्गौ आर्तौ परमपीडितौ तौ वीरौ आस्ताम्। तयोः गात्रे अङ्गुलमात्रम् अपि अन्तरम् अविद्धं नासीत्; आकराग्रात् हस्ताग्रपर्यन्तम् अजिह्मगैः शरैः अनिर्विण्णम् अध्वस्तं वा किमपि न आसीत्। क्रूरेण कामरूपिणा रक्षसा निहतौ तौ, प्रस्रवणौ जलम् इव, तीव्रम् असृक् सुस्रुवतुः। येन पुरा इन्द्रः विनिर्जितः, तेन इन्द्रजिता क्रोधात् मर्मसु मार्गणैः विद्धः रामः प्रथमं पपात। रुक्मपुङ्खैः, प्रसन्नाग्रैः, रजोगतिभिः आशुगैः, नाराचैः, अर्धनाराचैः, भल्लैः, अञ्जलिकैः, वत्सदन्तैः, सिंहदंष्ट्रैः, क्षुरैः च सः तं विव्याध। ‘रज्जुमुक्तौ महेन्द्रध्वजौ’ इति उपमा प्राचीनस्य इन्द्रध्वजोत्सवस्य स्मृतिं जनयति — उत्सवान्ते रज्जुं मुक्त्वा ध्वजः पात्यते; तथा एतौ वीरौ। ‘जगतीपती जगत्यां’ इति शब्दक्रीडा — पृथिव्याः पती पृथिव्यां पतितौ। ‘अङ्गुलमात्रम् अपि अविद्धं नासीत्’ इति अतिशयोक्त्या शरवेष्टनस्य सम्पूर्णता दर्शिता। शराणां नामानि — नाराचः, अर्धनाराचः, भल्लः, अञ्जलिकः, वत्सदन्तः, सिंहदंष्ट्रः, क्षुरः — तेषां लक्षणानि मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां विवृतानि; यथा नाराचः सरलवृत्ताग्रः, क्षुरः क्षुरधारसदृशाग्रः। रामः प्रथमं पतति इति — प्रधानः वीरः पूर्वं लक्ष्यीकृतः। मुद्रणे २३तमः श्लोकः षट्पादः, यस्य प्रथमः अर्धः (‘रुक्मपुङ्खैः…’) समीक्षितपाठे नास्ति। रामलक्ष्मणयोः रक्तस्रावः निर्झरयोः जलम् इव — पर्वतसदृशौ वीरौ, तयोः रक्तं जलप्रवाहः इव; एषा उपमा तयोः महत्त्वं दुःखं च युगपत् दर्शयति। इन्द्रजितः पूर्वकीर्तिः — ‘येन पुरा शक्रः विनिर्जितः’ — स्मार्यते, येन रामस्य पतनस्य कारणं स्पष्टं भवति।

सः रामः भिन्नमुष्टिपरीणाहं शिथिलमुष्टिबन्धनं, त्रिनतं त्रिषु स्थानेषु नतं, रुक्मभूषितं कार्मुकम् अविज्यं ज्यारहितम् आविध्य त्यक्त्वा वीरशयने शिश्ये। बाणपातान्तरे बाणपातस्य दूरे पतितं पुरुषर्षभं रामं दृष्ट्वा लक्ष्मणः तत्र जीविते निराशः अभवत्। कमलपत्राक्षं, शरण्यं, रणतोषिणं भ्रातरं रामं धरणीतले पतितं दृष्ट्वा सः शुशोच। हरयः अपि तं दृष्ट्वा परमं संतापं गताः, शोकार्ताः अश्रुपूरितलोचनाः घोरं चुक्रुशुः। वीरशये शयानौ बद्धौ तौ ते वानराः सम्परिवार्य तस्थुः; वायुसुतप्रमुखाः समागताः वानराः आर्ताः परमं विषादं जग्मुः। अत्र करुणरसः परमकोटिं प्राप्नोति। रामस्य धनुः त्रिषु स्थानेषु नतम् — मध्ये द्वयोः अग्रयोः च; तस्य ज्या अपि छिन्ना — धनुर्धरस्य पराजयस्य चिह्नम्। लक्ष्मणः स्वयं बद्धः सन् अपि स्वस्य न, भ्रातुः एव चिन्तां करोति — ‘जीविते निराशः’ इति रामं विना तस्य जीवनस्य अर्थः नास्ति। ‘शरण्यः’ इति रामस्य विशेषणं — यः सर्वेषां शरणं, सः अधुना असहायः; ‘रणतोषिणः’ — यः युद्धेन प्रसीदति, सः युद्धे पतितः। वानराणां क्रन्दनं तेषां रामे प्रेम्णः प्रमाणम्। ‘वायुसुतप्रमुखाः’ इति हनुमान् प्रमुखः, यः अग्रे ओषधिं आनेष्यति इति पाठकः जानाति। सर्गान्ते उपजातिवृत्तेन विषादस्य गभीरता प्रकटिता।

అంతర్ధానమైన ఇంద్రజిత్తు జాడను వెతుకుతూ అతిబలుడు, ప్రతాపవంతుడు అయిన రాజపుత్రుడు రాముడు పదిమంది వానర యూథపతులను ఆజ్ఞాపించాడు — సుషేణుని ఇద్దరు దాయాదులైన పుత్రులను, వానరాధిపతి నీలుని, వాలిపుత్రుడు అంగదుని, వేగశాలి శరభుని, ద్వివిదుని, హనుమంతుని, మహాబలుడైన సానుప్రస్థుని, ఋషభస్కంధుడైన ఋషభుని పరంతపుడైన రాముడు ఆజ్ఞాపించాడు. ఆ వానరులందరూ అత్యంత ఉత్సాహంతో భయంకరమైన చెట్లను ఎత్తిపట్టి పది దిక్కులనూ వెతుకుతూ ఆకాశంలోకి ప్రవేశించారు. గత సర్గలో ఇంద్రజిత్తు అంతర్ధానమై రామలక్ష్మణులను బంధించాడని క్లుప్తంగా చెప్పబడింది; ఈ సర్గ దానినే విస్తారంగా వర్ణిస్తుంది — ఇది మహాకావ్యపు శైలి. రాముడు అదృశ్య శత్రువును వెతకడానికి వానరులను పంపుతాడు, ఎందుకంటే వానరులు ఆకాశగాములు, వారు ఆకాశంలో కూడా వెతకగలరు. పదిమంది యూథపతులూ ప్రసిద్ధ వీరులే — హనుమంతుడు, అంగదుడు, నీలుడు, ద్వివిదుడు మొదలైనవారు — దీనితో శత్రువు ప్రాముఖ్యం సూచించబడుతుంది, ఎందుకంటే అతనిని వెతకడానికి శ్రేష్ఠులే పంపబడ్డారు. ‘ఋషభస్కంధః’ అనేది ఋషభుని పేరుతో శ్లేష — వృషభపు మూపురం వంటి భుజాలు గలవాడు. వానరులు ‘సంప్రహృష్టాః’ — రాముని ఆజ్ఞ పొంది వారు ఉత్సాహితులయ్యారు; కానీ ముందు వారి ప్రయత్నం విఫలమవుతుంది. ‘సానుప్రస్థుడు’ కూడా ఒక వానర యూథపతి.

వేగవంతులైన ఆ వానరుల వేగాన్ని పరమాస్త్రవేత్త అయిన రావణపుత్రుడు మరింత వేగవంతమైన బాణాలతో, పరమాస్త్రాలతో నివారించాడు. భయంకరమైన వేగం గల వానరులు నారాచాలతో గాయాలపాలై, మేఘాలతో కప్పబడిన సూర్యుని వలె చీకటిలో అతనిని చూడలేకపోయారు. అప్పుడు యుద్ధవిజయుడైన రావణపుత్రుడు దేహమంతటినీ చీల్చే బాణాలను రామలక్ష్మణుల మీదే బలంగా గుచ్చాడు. కోపించిన ఇంద్రజిత్తు బాణాలుగా మారిన సర్పాలతో ఆ వీరులు రామలక్ష్మణుల శరీరాలు ఎడమ లేకుండా నిండిపోయాయి — శరీరంలో ఖాళీయే లేదు. వారి గాయాల దారుల గుండా విస్తారంగా రక్తం స్రవించింది; వారిద్దరూ పూచిన మోదుగ చెట్లలా ప్రకాశించారు. అప్పుడు కంటి కొనలు ఎర్రబడిన, చిదిమిన కాటుక రాశి వంటి రావణపుత్రుడు అంతర్ధానంలో ఉండే ఆ సోదరులతో ఇలా అన్నాడు. వానరుల వైఫల్యం — బలవంతులైనా వారు అదృశ్య శత్రువును చూడలేరు; ‘మేఘావృత సూర్యుడు’ అనే ఉపమానం — సూర్యుడు ఉన్నాడు, కానీ కనిపించడు. ‘సర్పాలు బాణాలుగా మారాయి’ అంటే బాణాలే సర్పాలు, సర్పాలే బాణాలు; ఇది నాగపాశపు స్వరూపం. ‘పూచిన మోదుగలు’ — మోదుగ ఎర్రని పువ్వులు, రక్తంతో తడిసిన వీరులకు ఉపమానం; సౌందర్యమూ కరుణా ఒకేచోట. ‘పర్యంతరక్తాక్షః’ అంటే క్రోధంతో ఎర్రబడిన కంటికొనలు గలవాడు. ఇంద్రజిత్తు వర్ణన ‘భిన్నాంజనచయోపమః’ — నల్లనివాడు, కాటుక రాశి వంటివాడు. అతని బాణాలకు ‘సర్వదేహభిదః’ అనే విశేషణం — అన్ని అవయవాలలోనూ గుచ్చుకునేవి. ‘సమితింజయః’ అనేది యుద్ధవిజేత అనే అతని ప్రసిద్ధి. ఇంద్రజిత్తు చేసిన పని రెండు విధాలు — మొదట వెతికే వానరులను దూరం చేస్తాడు, తరువాత ముఖ్యలక్ష్యమైన రామలక్ష్మణులనే కొడతాడు. ఇదే అతని యుద్ధనీతి — రక్షకులను నివారించి నాయకుని కొట్టాలి.

‘యుద్ధం చేస్తూ కనిపించని నన్ను దేవతలకు ప్రభువైన ఇంద్రుడు కూడా చూడలేడు, సమీపించలేడు — ఇక మీరెంత? రోషంతో నిండిన మనస్సుతో ఉన్న నేను కంకపక్షి ఈకలు గల బాణజాలంతో చిక్కుకున్న రాఘవులైన మిమ్మల్ని యమసదనానికి పంపుతాను.’ ఇలా అని అతడు ధర్మజ్ఞులైన సోదరులు రామలక్ష్మణులను వాడి బాణాలతో చీల్చాడు, ఆనందించాడు, గర్జించాడు. చిదిమిన కాటుకరాశిలా నల్లనైన అతడు విశాలమైన ధనుస్సును సారించి మహాయుద్ధంలో మళ్ళీ ఘోరమైన బాణాలను విడిచాడు. అప్పుడు మర్మాలు తెలిసిన ఆ వీరుడు రామలక్ష్మణుల మర్మస్థానాలలో వాడి బాణాలను దిగగొడుతూ మాటిమాటికీ గర్జించాడు. రణాగ్రంలో బాణబంధంతో బంధితులైన వారిద్దరూ రెప్పపాటు కాలం కూడా చూడలేకపోయారు, కన్నెత్తి చూడలేకపోయారు. ఇంద్రజిత్తు గర్వోక్తిలో ఇంద్రుని ప్రస్తావన — అతడు ఇంద్రుని జయించాడు, కాబట్టి ‘ఇంద్రుడు కూడా నన్ను చూడలేడు’ అనేది అతని అహంకారం. ‘ఇక మీరెంత?’ — మానవులైన మీరు ఏ లెక్క అనే అవజ్ఞ. ‘కంకపత్రీ’ అంటే కంకపక్షి ఈకలు కట్టిన బాణం. ‘ధర్మజ్ఞులు’ అనే విశేషణం కవి ఇక్కడ వాడతాడు — ధర్మజ్ఞులైనా అధర్మంతో బంధితులయ్యారని కరుణ. ‘మర్మజ్ఞః’ అనేది ఇంద్రజిత్తు యుద్ధకౌశలం — అతనికి మర్మస్థానాలు తెలుసు, అక్కడే కొడతాడు. అతని ఆనందమూ గర్జనా రాముని కష్టానికి విరుద్ధం. మూలంలో ‘మర్మజ్ఞో మజ్జయన్నిశితాంఛరాన్’ అనే పాఠం ఉంది. ‘చూడలేకపోయారు’ అంటే కళ్ళు తెరవడం కూడా కష్టమైంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ఇది రాముని మనుష్యలీల మాత్రమే అని చెబుతుంది. రావణపుత్రుడు ఇక్కడ అదృశ్యుడై మాట్లాడుతాడు — అతని స్వరం వినిపిస్తుంది, కానీ అతడు కనిపించడు; ఈ భయానక దృశ్యం వానరుల మనసులో భయం పుట్టిస్తుంది.

అప్పుడు బాణాల ములుకులతో నిండి, అన్ని అవయవాలూ చీల్చబడిన వారిద్దరూ, తాళ్ళు విడిచిన మహేంద్రధ్వజాల్లా వణికిపోయారు. మర్మభేదంతో కృశించి తూలిపోతున్న ఆ మహాధనుర్ధారులు, భూపతులు అయిన వీరులు భూమిపై పడిపోయారు. వీరశయ్యపై పడుకుని, రక్తంతో తడిసి, అన్ని అవయవాలూ బాణాలతో చుట్టబడి, ఆ వీరులిద్దరూ ఆర్తులై పరమ పీడితులయ్యారు. వారి దేహంలో అంగుళం మేరైనా గుచ్చుకోని భాగం లేదు; వేళ్ళ కొనల నుంచి చేతి చివరి వరకు సూటిగా దూసుకుపోయే బాణాలతో చీలని, దెబ్బతినని భాగమేదీ లేదు. క్రూరుడు, కామరూపి అయిన రాక్షసుని చేత హతులైన వారిద్దరూ జలధారలు నీటిని స్రవించినట్లు తీవ్రంగా రక్తాన్ని స్రవించారు. పూర్వం ఇంద్రుని జయించిన ఆ ఇంద్రజిత్తు చేత క్రోధంతో మర్మస్థానాలలో బాణాలతో గుచ్చబడిన రాముడు మొదట పడిపోయాడు. బంగారు పింఛాల, నిర్మలమైన మొనల, ధూళిలా సాగిపోయే వేగవంతమైన బాణాలతో — నారాచాలతో, అర్ధనారాచాలతో, భల్లాలతో, అంజలికాలతో, వత్సదంతాలతో, సింహదంష్ట్రాలతో, క్షురాలతో — అతడు అతనిని చీల్చాడు. ‘తాళ్ళు విడిచిన మహేంద్రధ్వజాలు’ అనే ఉపమానం ప్రాచీనమైన ఇంద్రధ్వజోత్సవాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — ఉత్సవం ముగియగానే తాడు విడిచి ధ్వజాన్ని పడవేస్తారు; ఈ వీరులూ అలాగే. ‘జగతీపతీ జగత్యాం’ అనేది శబ్దక్రీడ — భూమికి పతులు భూమిపై పడ్డారు. ‘అంగుళం మేరైనా గుచ్చుకోని భాగం లేదు’ అనే అతిశయోక్తి బాణవేష్టనపు సంపూర్ణతను చూపుతుంది. బాణాల పేర్లు — నారాచం, అర్ధనారాచం, భల్లం, అంజలికం, వత్సదంతం, సింహదంష్ట్రం, క్షురం — వాటి లక్షణాలు ముద్రణ పాదటిప్పణిలో వివరించబడ్డాయి; ఉదాహరణకు నారాచం సూటిగా గుండ్రని మొన గలది, క్షురం కత్తి అంచు వంటి మొన గలది. రాముడు మొదట పడడం — ప్రధాన వీరుడే ముందు లక్ష్యమయ్యాడు. ముద్రణలో 23వ శ్లోకం ఆరు పాదాలది, దాని మొదటి అర్ధభాగం (‘రుక్మపుంఖైః…’) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. రామలక్ష్మణుల రక్తస్రావం జలపాతాల నీటిలా — పర్వతాల వంటి వీరులు, వారి రక్తం జలప్రవాహం వంటిది; ఈ ఉపమానం వారి గొప్పతనాన్నీ దుఃఖాన్నీ ఒకేసారి చూపుతుంది. ‘పూర్వం ఇంద్రుని జయించినవాడు’ అని ఇంద్రజిత్తు పూర్వకీర్తి గుర్తుచేయబడుతుంది, దానితో రాముని పతనానికి కారణం స్పష్టమవుతుంది.

ఆ రాముడు, పిడికిలి పట్టు సడలిన, మూడుచోట్ల వంగిన, బంగారంతో అలంకరించిన, అల్లెత్రాడు లేని ధనుస్సును విడిచి వీరశయ్యపై పడుకున్నాడు. బాణం పడే దూరంలో పడి ఉన్న పురుషశ్రేష్ఠుడైన రాముని చూసి లక్ష్మణుడు అక్కడ జీవితంపై ఆశ వదులుకున్నాడు. కమలపత్రాల వంటి కన్నులు గలవాడు, శరణాగతులకు ఆశ్రయమైనవాడు, యుద్ధంలో సంతోషించేవాడు అయిన సోదరుడు రాముడు నేలపై పడి ఉండడం చూసి అతడు శోకించాడు. వానరులు కూడా అతనిని చూసి పరమ సంతాపం పొందారు, శోకార్తులై కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళతో ఘోరంగా ఆక్రోశించారు. వీరశయ్యపై పడుకున్న బంధితులైన వారిద్దరినీ ఆ వానరులు చుట్టుముట్టి నిలిచారు; వాయుపుత్రుడు మొదలైన వానరులు అక్కడ చేరి ఆర్తులై పరమ విషాదం పొందారు. ఇక్కడ కరుణరసం పరాకాష్ఠను చేరుతుంది. రాముని ధనుస్సు మూడుచోట్ల వంగినది — మధ్యలో, రెండు కొనల వద్ద; దాని అల్లెత్రాడు కూడా తెగింది — ధనుర్ధారి పరాజయానికి చిహ్నం. లక్ష్మణుడు తానే బంధితుడైనా తన గురించి కాక అన్న గురించే చింతిస్తాడు — ‘జీవితంపై ఆశ వదులుకున్నాడు’ అంటే రాముడు లేకుండా అతని జీవితానికి అర్థం లేదు. ‘శరణ్యః’ అనేది రాముని విశేషణం — అందరికీ శరణమైనవాడు ఇప్పుడు నిస్సహాయుడు; ‘రణతోషిణః’ — యుద్ధంతో సంతోషించేవాడు యుద్ధంలోనే పడిపోయాడు. వానరుల ఆక్రందన రామునిపై వారి ప్రేమకు ప్రమాణం. ‘వాయుసుతప్రముఖాః’ అంటే హనుమంతుడు ప్రముఖుడు; అతడే ముందు ఓషధిని తెస్తాడని పాఠకునికి తెలుసు. సర్గాంతంలో ఉపజాతి వృత్తంతో విషాదపు లోతు ప్రకటించబడింది.

மறைந்து நின்ற இந்திரஜித்தின் போக்கைத் தேட விரும்பிய, மிகுந்த வலிமையும் பெருமிதமும் உடைய அரசகுமாரனான ராமன் பத்து வானரப் படைத்தலைவர்களுக்கு ஆணையிட்டான் — சுஷேணனின் இரு மைந்தர்கள், வானரத் தலைவனான நீலன், வாலியின் மகனான அங்கதன், வேகமுடைய சரபன், த்விவிதன், அனுமன், பெருவலிமையுடைய ஸானுப்ரஸ்தன், காளைத்தோளுடைய ரிஷபன் ஆகியோருக்குப் பகைவரை வாட்டும் ராமன் ஆணையிட்டான். களிப்புற்ற அந்த வானரர்கள் அச்சந்தரும் மரங்களை உயர்த்திக்கொண்டு பத்துத் திசைகளிலும் தேடியவர்களாய் அனைவரும் வானத்துக்குள் புகுந்தனர். இந்திரஜித் மறைந்து நின்று ராம லக்ஷ்மணரைக் கட்டினான் என்று முந்தைய சர்க்கத்தில் சுருக்கமாகச் சொல்லப்பட்டது; இந்தச் சர்க்கம் அதையே விரிவாக வருணிக்கிறது — இது பெருங்காப்பியத்தின் நடை. கண்ணுக்குத் தெரியாத பகைவனைத் தேட ராமன் வானரர்களை அனுப்புகிறான்; ஏனெனில் வானரர்கள் வானில் செல்லக்கூடியவர்கள், வானிலும் தேட வல்லவர்கள். பத்துப் படைத்தலைவர்களும் புகழ்பெற்ற வீரர்கள் — அனுமன், அங்கதன், நீலன், த்விவிதன் முதலியோர் — இதனால் பகைவனின் பெருமை குறிக்கப்படுகிறது; அவனைத் தேடச் சிறந்தவர்களே அனுப்பப்பட்டனர். ‘ரிஷபஸ்கந்தன்’ என்பது ரிஷபனின் பெயரோடு ஒரு சிலேடை — காளையின் தோள்களைப் போன்ற தோள்களை உடையவன். வானரர்கள் ‘களிப்புற்றவர்கள்’ — ராமனின் ஆணையைப் பெற்று ஊக்கம் அடைந்தவர்கள்; ஆனால் பின்னர் அவர்களுடைய முயற்சி பயனற்றுப் போகும். ‘ஸானுப்ரஸ்தன்’ என்பவனும் ஒரு வானரப் படைத்தலைவன்.

வேகமுடைய அந்த வானரர்களின் வேகத்தை, சிறந்த அஸ்திரங்களை அறிந்த ராவணி இன்னும் வேகமான அம்புகளாலும் சிறந்த அஸ்திரங்களாலும் தடுத்தான். அச்சந்தரும் வேகமுடைய வானரர்கள் நாராச அம்புகளால் புண்பட்டு உடல் சிதைந்தவர்களாய், மேகங்களால் மூடப்பட்ட சூரியனைப் போல இருளில் அவனைக் காணவில்லை. பின்னர் போர்களை வெல்லும் ராவணி ராம லக்ஷ்மணரின்மேலேயே உடல் முழுவதையும் பிளக்கும் அம்புகளை மிகுதியாகப் பாய்ச்சினான். சினங்கொண்ட இந்திரஜித் எய்த, அம்புகளாக மாறிய பாம்புகளால் அந்த வீரர்களான ராம லக்ஷ்மணரின் உடல்களில் இடைவெளியே இல்லாமல் போயிற்று. அவர்களுடைய காயங்களின் வழியாக மிகுந்த குருதி பெருகியது; அவர்கள் இருவரும் பூத்துக் குலுங்கும் இரு முருக்க மரங்கள் போல ஒளிர்ந்தனர். பின்னர் கடைக்கண் சிவந்தவனும், உடைந்த மைக்குவியல் போன்றவனுமான ராவணி மறைந்து நின்றபடியே அந்தச் சகோதரர்களிடம் பேசினான். வானரர்களின் தோல்வி — வலிமையுடையவர்களாயினும் கண்ணுக்குத் தெரியாத பகைவனை அவர்களால் காண முடியவில்லை; ‘மேகங்களால் மூடப்பட்ட சூரியன்’ என்ற உவமை — சூரியன் இருக்கிறான், ஆனால் தெரியவில்லை. ‘பாம்புகள் அம்புகளாக மாறின’ — அம்புகளே பாம்புகள், பாம்புகளே அம்புகள்; இதுவே நாகபாசத்தின் இயல்பு. ‘பூத்த முருக்க மரங்கள்’ — முருக்கின் (கிம்சுகம்) சிவந்த மலர்கள் குருதியில் நனைந்த வீரர்களுக்கு உவமை; அழகும் இரக்கமும் ஓரிடத்தில். ‘கடைக்கண் சிவந்தவன்’ — சினத்தால் கண்ணோரம் சிவந்தவன். இந்திரஜித்தின் வருணனை ‘உடைந்த மைக்குவியல் போன்றவன்’ — கரிய நிறத்தவன், கண்மைக் குவியல் போல. அவனுடைய அம்புகளுக்கான ‘உடல் முழுவதையும் பிளக்கும்’ என்ற அடைமொழி — எல்லா உறுப்புகளிலும் துளைப்பவை. ‘ஸமிதிஞ்ஜயன்’ (போர்களை வெல்பவன்) என்பது அவனுடைய புகழ். இந்திரஜித்தின் செயல் இருவகை — முதலில் தேடிவந்த வானரர்களை அப்புறப்படுத்துகிறான், பின்னர் முதன்மை இலக்கான ராம லக்ஷ்மணரைத் தாக்குகிறான். காவலர்களைத் தடுத்துவிட்டுத் தலைவனைத் தாக்குவது — இதுவே அவனுடைய போர் உத்தி.

‘போரிடும்போது கண்ணுக்குத் தெரியாத என்னை, தேவர்களின் தலைவனான இந்திரனாலும் காணவோ அணுகவோ முடியாது; நீங்கள் இருவரும் எம்மாத்திரம்? சினம் சூழ்ந்த உள்ளத்துடைய இதோ நான், கங்கப் பறவையின் இறகுடைய அம்புவலையில் அகப்பட்ட ராகவர்களான உங்கள் இருவரையும் யமனுலகுக்கு அனுப்புகிறேன்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு அவன் தர்மம் அறிந்த சகோதரர்களான ராம லக்ஷ்மணரைக் கூரிய அம்புகளால் துளைத்து, களிப்புற்று முழங்கினான். உடைந்த மைக்குவியல் போலக் கரியவனான அவன் தன் பெரிய வில்லை நாணொலிக்கச் செய்து, அந்தப் பெரும்போரில் மீண்டும் கொடிய அம்புகளை எய்தான். பின்னர் உயிர்நிலைகளை அறிந்த அந்த வீரன் ராம லக்ஷ்மணரின் உயிர்நிலைகளில் கூரிய அம்புகளை ஆழப் பாய்ச்சியபடி மீண்டும் மீண்டும் முழங்கினான். போர்முனையில் அம்புக் கட்டால் கட்டுண்ட அவர்கள் இருவராலும் கண் இமைக்கும் நேரம்கூடக் கண் திறந்து பார்க்கவும் முடியவில்லை. இந்திரஜித்தின் செருக்குப் பேச்சில் இந்திரனைக் குறிப்பிடுகிறான் — அவன் இந்திரனை வென்றவன்; ஆகவே ‘இந்திரனாலும் என்னைக் காண முடியாது’ என்பது அவனுடைய ஆணவம். ‘நீங்கள் இருவரும் எம்மாத்திரம்?’ — மனிதர்களான நீங்கள் ஒரு பொருட்டா என்ற இகழ்ச்சி. ‘கங்கபத்ரீ’ என்பது கங்கப் பறவையின் இறகுகள் பொருத்தப்பட்ட அம்பு. ‘தர்மம் அறிந்தவர்கள்’ என்ற அடைமொழியைக் கவிஞர் இங்கே பயன்படுத்துகிறார் — தர்மம் அறிந்தவர்களே அதர்மத்தால் கட்டுண்டனர் என்ற இரக்கம். ‘உயிர்நிலைகளை அறிந்தவன்’ என்பது இந்திரஜித்தின் போர்த் திறமை — அவன் உயிர்நிலைகளை அறிவான், அங்கேயே அடிக்கிறான். அவனுடைய களிப்பும் முழக்கமும் ராமனின் துன்பத்துக்கு நேர்மாறானவை. மூலத்தில் ‘மர்மஜ்ஞோ மஜ்ஜயந்நிசிதாஞ்சரான்’ என்பது பாடம். ‘கண் திறந்து பார்க்கவும் முடியவில்லை’ — கண் திறப்பதும் கடினமாயிற்று; இந்தி உரை சொல்வது போல, இது ராமனின் மனித லீலை மட்டுமே. ராவணி இங்கே மறைந்து நின்று பேசுகிறான் — அவனுடைய குரல் கேட்கிறது, ஆனால் அவன் தெரியவில்லை; இந்த அச்சமூட்டும் காட்சி வானரர்களின் மனத்தில் அச்சத்தை எழுப்புகிறது.

பின்னர் அம்பு முனைகளால் நிறைக்கப்பட்டு, எல்லா உறுப்புகளும் பிளக்கப்பட்ட அவர்கள் இருவரும், கயிறு அவிழ்க்கப்பட்ட மகேந்திரனின் இரு கொடிமரங்கள் போல நடுங்கினர். உயிர்நிலைகள் பிளக்கப்பட்டதால் வாடித் தள்ளாடிய, பெரிய வில்லாளிகளும் உலகின் தலைவர்களுமான அந்த வீரர்கள் உலகின்மேல் — தரையில் — விழுந்தனர். குருதியில் நனைந்து, எல்லா உறுப்புகளும் அம்புகளால் சுற்றப்பட்டு, வேதனையுற்று, மிகவும் வருந்திய அந்த வீரர்கள் வீரப் படுக்கையில் கிடந்தனர். அவர்களுடைய உடலில் ஒரு விரல் அளவு இடம்கூடத் துளைக்கப்படாமல் இல்லை; விரல் நுனி வரை, நேராகச் செல்லும் அம்புகளால் புண்படாத, சிதையாத பகுதி எதுவும் இல்லை. விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் கொடிய ராக்ஷசனால் அடிக்கப்பட்ட அவர்கள் இருவரும், நீரூற்றுகள் நீரைப் பொழிவது போல, குருதியை வேகமாகப் பொழிந்தனர். முன்பு இந்திரனை வென்ற இந்திரஜித் சினத்தால் உயிர்நிலைகளில் அம்புகளால் துளைத்ததால் ராமன் முதலில் விழுந்தான். பொன் சிறகுடையவை, தெளிந்த முனையுடையவை, புழுதி போலப் பரந்து செல்பவை ஆகிய விரைந்து செல்லும் அம்புகளாலும், நாராசங்கள், அர்த்தநாராசங்கள், பல்லங்கள், அஞ்சலிகங்கள், வத்ஸதந்தங்கள், ஸிம்ஹதம்ஷ்ட்ரங்கள், க்ஷுரங்கள் ஆகியவற்றாலும் அவன் ராமனைத் துளைத்தான். ‘கயிறு அவிழ்க்கப்பட்ட மகேந்திரக் கொடிமரங்கள்’ என்ற உவமை பண்டைய இந்திரக்கொடி விழாவை நினைவூட்டுகிறது — விழாவின் முடிவில் கயிற்றை அவிழ்த்துக் கொடிமரம் வீழ்த்தப்படும்; அவ்வாறே இந்த வீரர்கள். ‘ஜகதீபதீ ஜகத்யாம்’ என்ற சொல் விளையாட்டு — உலகின் தலைவர்கள் உலகின்மேல் விழுந்தனர். ‘ஒரு விரல் அளவு இடம்கூடத் துளைக்கப்படாமல் இல்லை’ என்ற உயர்வு நவிற்சியால் அம்புச் சுற்றலின் முழுமை காட்டப்படுகிறது. அம்புகளின் பெயர்கள் — நாராசம், அர்த்தநாராசம், பல்லம், அஞ்சலிகம், வத்ஸதந்தம், ஸிம்ஹதம்ஷ்ட்ரம், க்ஷுரம் — இவற்றின் இலக்கணங்கள் அச்சுப் பதிப்பின் அடிக்குறிப்பில் விளக்கப்பட்டுள்ளன; எடுத்துக்காட்டாக நாராசம் நேரான உருண்ட முனையுடையது, க்ஷுரம் சவரக்கத்தியின் விளிம்பு போன்ற முனையுடையது. ராமன் முதலில் விழுகிறான் — முதன்மை வீரனே முதலில் குறிவைக்கப்பட்டான். அச்சுப் பதிப்பில் 23ஆம் சுலோகம் ஆறடிகள் கொண்டது; அதன் முதல் பாதி (‘ருக்மபுங்கை:…’) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. ராம லக்ஷ்மணரின் குருதிப் பெருக்கு அருவிகளின் நீர் போல — மலை போன்ற வீரர்கள், அவர்களுடைய குருதி நீரோட்டம் போல; இந்த உவமை அவர்களுடைய பெருமையையும் துயரத்தையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது. ‘முன்பு இந்திரனை வென்றவன்’ என்று இந்திரஜித்தின் பழம்புகழ் நினைவூட்டப்படுகிறது; இதனால் ராமனின் வீழ்ச்சிக்கான காரணம் தெளிவாகிறது.

அந்த ராமன், முஷ்டிப் பிடி தளர்ந்ததும், மூன்று இடங்களில் வளைந்ததும், பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்டதுமான தன் வில்லை — நாண் அறுந்த அதை — எறிந்துவிட்டு வீரப் படுக்கையில் கிடந்தான். அம்பு பாயும் தொலைவுக்கு அப்பால் விழுந்து கிடந்த மனிதருள் காளை போன்ற ராமனைக் கண்டு லக்ஷ்மணன் அங்கே உயிர்வாழ்வதில் நம்பிக்கை இழந்தான். தாமரை இதழ் போன்ற கண்களுடையவனும், அடைக்கலம் தருபவனும், போரில் மகிழ்பவனுமான தன் அண்ணன் ராமன் தரையில் விழுந்து கிடப்பதைக் கண்டு அவன் வருந்தினான். வானரர்களும் அவனைக் கண்டு பெருந்துயரம் அடைந்து, சோகத்தால் வாடிக் கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன் கொடிதாகக் கதறினர். வீரப் படுக்கையில் கட்டுண்டு கிடந்த அவர்கள் இருவரையும் அந்த வானரர்கள் சூழ்ந்து நின்றனர்; வாயுவின் மைந்தனை முதன்மையாகக் கொண்டு கூடிவந்த வானரர்கள் வேதனையுற்றுப் பெருந்துயரம் அடைந்தனர். இங்கே இரக்கச் சுவை உச்சநிலையை அடைகிறது. ராமனின் வில் மூன்று இடங்களில் வளைந்தது — நடுவிலும் இரு முனைகளிலும்; அதன் நாணும் அறுந்தது — வில்லாளியின் தோல்விக்கான அடையாளம். லக்ஷ்மணன் தானும் கட்டுண்டிருந்தும் தன்னைப் பற்றியல்ல, அண்ணனைப் பற்றியே கவலைப்படுகிறான் — ‘உயிர்வாழ்வதில் நம்பிக்கை இழந்தான்’ — ராமன் இன்றி அவனுடைய வாழ்வுக்குப் பொருளே இல்லை. ‘அடைக்கலம் தருபவன்’ என்ற ராமனின் அடைமொழி — எல்லாருக்கும் அடைக்கலமானவன் இப்போது துணையற்றவன்; ‘போரில் மகிழ்பவன்’ — போரால் மகிழ்பவன் போரில் விழுந்தான். வானரர்களின் கதறல் ராமன்மீது அவர்களுக்குள்ள அன்புக்குச் சான்று. ‘வாயுவின் மைந்தனை முதன்மையாகக் கொண்டு’ — அனுமனே முதன்மையானவன்; பின்னர் அவன் மூலிகையைக் கொண்டுவருவான் என்பது வாசகருக்குத் தெரியும். சர்க்கத்தின் இறுதியில் உபஜாதி யாப்பால் துயரத்தின் ஆழம் வெளிப்படுத்தப்படுகிறது.

ಅದೃಶ್ಯನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಜಾಡನ್ನು ಹುಡುಕಬಯಸಿ ಅತಿಬಲನೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಆದ ರಾಜಪುತ್ರ ರಾಮನು ಹತ್ತು ವಾನರ ಯೂಥಪರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ಸುಷೇಣನ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು, ವಾನರಾಧಿಪನಾದ ನೀಲ, ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದ, ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಶರಭ, ದ್ವಿವಿದ, ಹನುಮಂತ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಸಾನುಪ್ರಸ್ಥ, ಮತ್ತು ಎತ್ತಿನಂತಹ ಹೆಗಲುಗಳುಳ್ಳ ಋಷಭ — ಇವರಿಗೆ ಶತ್ರುಸಂತಾಪಕನಾದ ರಾಮನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಭಯಂಕರವಾದ ಮರಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಹುಡುಕುತ್ತ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದನು ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಯಿತು; ಈ ಸರ್ಗ ಅದನ್ನೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಶೈಲಿ. ಅದೃಶ್ಯ ಶತ್ರುವನ್ನು ಹುಡುಕಲು ರಾಮನು ವಾನರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾನರರು ಆಕಾಶಗಾಮಿಗಳು, ಆಕಾಶದಲ್ಲೂ ಹುಡುಕಬಲ್ಲರು. ಹತ್ತು ಯೂಥಪರೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೀರರು — ಹನುಮಂತ, ಅಂಗದ, ನೀಲ, ದ್ವಿವಿದ ಮೊದಲಾದವರು — ಇದರಿಂದ ಶತ್ರುವಿನ ಮಹತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನೇ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. ‘ಋಷಭಸ್ಕಂಧ’ ಎಂಬುದು ಋಷಭನ ಹೆಸರಿನೊಡನೆ ಶ್ಲೇಷ — ಎತ್ತಿನಂತೆ ಹೆಗಲುಗಳುಳ್ಳವನು. ವಾನರರು ‘ಸಂಪ್ರಹೃಷ್ಟರು’ — ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಅವರು ಉತ್ಸಾಹಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನ ವಿಫಲವಾಗಲಿದೆ. ‘ಸಾನುಪ್ರಸ್ಥ’ ಎಂಬುವನೂ ಒಬ್ಬ ವಾನರ ಯೂಥಪ.

ಪರಮಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾವಣಪುತ್ರನು ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ವಾನರರ ವೇಗವನ್ನು ಇನ್ನೂ ವೇಗವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಪರಮಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ತಡೆದನು. ಭೀಮವೇಗದ ವಾನರರು ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ಜರ್ಜರಿತರಾದರೂ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ — ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಕಾಣಲಾಗದಂತೆ. ಅನಂತರ ಯುದ್ಧವಿಜಯಿಯಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಮೇಲೆಯೇ ದೇಹವನ್ನೆಲ್ಲ ಸೀಳುವ ಬಾಣಗಳನ್ನು ವಿಪರೀತವಾಗಿ ನಾಟಿಸಿದನು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನಿಂದ ಬಾಣಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಆ ವೀರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಎಡೆಯೇ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಗಾಯಗಳ ದಾರಿಯಿಂದ ಬಹಳ ರಕ್ತ ಸುರಿಯಿತು; ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಕಣ್ಣಂಚುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದ, ಒಡೆದ ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿದ್ದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿಯೇ ಆ ಸಹೋದರರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ವಾನರರ ವಿಫಲತೆ — ಅವರು ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದರೂ ಅದೃಶ್ಯ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಾಣರು; ‘ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಸೂರ್ಯ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಸೂರ್ಯ ಇದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸರ್ಪಗಳು ಬಾಣಗಳಾದವು’ ಎಂದರೆ — ಬಾಣಗಳೇ ಸರ್ಪಗಳು, ಸರ್ಪಗಳೇ ಬಾಣಗಳು; ಇದು ನಾಗಪಾಶದ ಸ್ವರೂಪ. ‘ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗಗಳು’ — ಮುತ್ತುಗದ ಕೆಂಪು ಹೂವುಗಳು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ವೀರರ ಉಪಮೆ; ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಕರುಣೆಯೂ ಒಂದೆಡೆ. ‘ಪರ್ಯಂತರಕ್ತಾಕ್ಷ’ ಎಂದರೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣಂಚುಗಳು ಕೆಂಪಾದವನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವರ್ಣನೆ ‘ಭಿನ್ನಾಂಜನಚಯೋಪಮ’ — ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದವನು, ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ. ಅವನ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ‘ಸರ್ವದೇಹಭಿದಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಭೇದಿಸುವವು. ‘ಸಮಿತಿಂಜಯ’ ಎಂಬುದು ಯುದ್ಧವಿಜಯಿ ಎಂಬ ಅವನ ಖ್ಯಾತಿ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಕಾರ್ಯ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿಯಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅವನ ಯುದ್ಧನೀತಿ — ರಕ್ಷಕರನ್ನು ತಡೆದು ನಾಯಕನನ್ನು ಹೊಡೆಯಬೇಕು.

‘ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿರುವ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ನನ್ನನ್ನು ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಶಕ್ರನೂ ನೋಡಲಾಗಲೀ ಸಮೀಪಿಸಲಾಗಲೀ ಶಕ್ತನಲ್ಲ, ಇನ್ನು ನೀವಿಬ್ಬರು ಏನು! ರೋಷದಿಂದ ತುಂಬಿದ ನಾನು ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ತಲುಪಿ, ರಾಘವರೇ, ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಸಹೋದರರು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಿದನು, ಹರ್ಷಿಸಿದನು, ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಒಡೆದ ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಅವನು ವಿಶಾಲವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಘೋರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ಮರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಆ ವೀರನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮುಳುಗಿಸುತ್ತ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಬಂಧನದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟು ಹೊತ್ತಾದರೂ ಕಣ್ಣೆತ್ತಿ ನೋಡಲೂ ಶಕ್ತರಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಗರ್ವೋಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಉಲ್ಲೇಖ — ಅವನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಶಕ್ರನೂ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲಾರ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಅಹಂಕಾರ. ‘ಇನ್ನು ನೀವಿಬ್ಬರು ಏನು’ — ಮಾನವರಾದ ನೀವು ಯಾವ ಲೆಕ್ಕ ಎಂಬ ತಿರಸ್ಕಾರ. ‘ಕಂಕಪತ್ರೀ’ ಎಂದರೆ ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮಜ್ಞರು’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದರೂ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಬಂಧಿತರಾದರು ಎಂಬ ಕರುಣೆ. ‘ಮರ್ಮಜ್ಞ’ ಎಂಬುದು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಯುದ್ಧಕೌಶಲ — ಅವನು ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲನು, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಗರ್ಜನೆ ರಾಮನ ಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ತದ್ವಿರುದ್ಧ. ಮೂಲದಲ್ಲಿ ‘ಮರ್ಮಜ್ಞೋ ಮಜ್ಜಯನ್ನಿಶಿತಾಂಛರಾನ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ‘ಕಣ್ಣೆತ್ತಿ ನೋಡಲೂ ಶಕ್ತರಾಗಲಿಲ್ಲ’ — ಕಣ್ಣು ತೆರೆಯುವುದೂ ಕಷ್ಟವಾಯಿತು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಹೇಳುವಂತೆ ಇದು ರಾಮನ ಮನುಷ್ಯಲೀಲೆ ಮಾತ್ರ. ರಾವಣಪುತ್ರನು ಇಲ್ಲಿ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಭಯಾನಕ ದೃಶ್ಯ ವಾನರರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಬಾಣಗಳ ಮೊನೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ಸರ್ವಾಂಗಗಳೂ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರಿಬ್ಬರೂ, ಹಗ್ಗ ಬಿಚ್ಚಿದ ಮಹೇಂದ್ರಧ್ವಜಗಳಂತೆ ನಡುಗತೊಡಗಿದರು. ಮರ್ಮಭೇದದಿಂದ ಜರ್ಜರಿತರಾಗಿ ತೂಗಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಾದ, ಜಗತ್ತಿನ ಒಡೆಯರಾದ ಆ ವೀರರು ಜಗತ್ತಿನ ಮೇಲೆ — ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ — ಉರುಳಿದರು. ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು, ಸರ್ವಾಂಗಗಳೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಆರ್ತರಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತರಾದ ಆ ವೀರರು ವೀರಶಯನದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದರು. ಅವರ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಂಗುಲದಷ್ಟು ಜಾಗವೂ ಚುಚ್ಚದೆ ಉಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ; ಕೈಬೆರಳುಗಳ ತುದಿಯವರೆಗೂ ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳ್ಳದ, ಜರ್ಜರಿತವಾಗದ ಭಾಗ ಯಾವುದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕ್ರೂರನಾದ ಕಾಮರೂಪಿ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರಿಬ್ಬರೂ, ಚಿಲುಮೆಗಳು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ, ತೀವ್ರವಾಗಿ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದ ಆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲು, ರಾಮನು ಮೊದಲು ಬಿದ್ದನು. ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ನಯವಾದ ಮೊನೆಗಳುಳ್ಳ, ಧೂಳಿನಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ — ನಾರಾಚ, ಅರ್ಧನಾರಾಚ, ಭಲ್ಲ, ಅಂಜಲಿಕ, ವತ್ಸದಂತ, ಸಿಂಹದಂಷ್ಟ್ರ, ಕ್ಷುರ — ಇವುಗಳಿಂದ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದನು. ‘ಹಗ್ಗ ಬಿಚ್ಚಿದ ಮಹೇಂದ್ರಧ್ವಜಗಳು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಇಂದ್ರಧ್ವಜೋತ್ಸವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಉತ್ಸವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ ಧ್ವಜವನ್ನು ಕೆಡವಲಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ವೀರರೂ ಹಾಗೆಯೇ. ‘ಜಗತೀಪತೀ ಜಗತ್ಯಾಮ್’ ಎಂಬುದು ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆ — ಭೂಮಿಯ ಒಡೆಯರು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು. ‘ಒಂದು ಅಂಗುಲದಷ್ಟೂ ಚುಚ್ಚದೆ ಉಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಾಣವೇಷ್ಟನದ ಸಂಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಾಣಗಳ ಹೆಸರುಗಳು — ನಾರಾಚ, ಅರ್ಧನಾರಾಚ, ಭಲ್ಲ, ಅಂಜಲಿಕ, ವತ್ಸದಂತ, ಸಿಂಹದಂಷ್ಟ್ರ, ಕ್ಷುರ — ಇವುಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ ನಾರಾಚವು ನೇರವಾದ ದುಂಡು ಮೊನೆಯುಳ್ಳದ್ದು, ಕ್ಷುರವು ಕ್ಷೌರಕತ್ತಿಯ ಅಲಗಿನಂತಹ ಮೊನೆಯುಳ್ಳದ್ದು. ರಾಮನು ಮೊದಲು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಧಾನ ವೀರನನ್ನೇ ಮೊದಲು ಗುರಿಯಾಗಿಸಲಾಯಿತು. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ 23ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು, ಅದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ (‘ರುಕ್ಮಪುಂಖೈಃ…’) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ರಕ್ತಸ್ರಾವ ಜಲಪಾತಗಳ ನೀರಿನಂತೆ — ಪರ್ವತಸದೃಶರಾದ ವೀರರು, ಅವರ ರಕ್ತ ಜಲಪ್ರವಾಹದಂತೆ; ಈ ಉಪಮೆ ಅವರ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ದುಃಖವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಹಿಂದಿನ ಕೀರ್ತಿ — ‘ಹಿಂದೆ ಶಕ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು’ — ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ಪತನದ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ರಾಮನು ಮುಷ್ಟಿಬಂಧ ಸಡಿಲವಾದ, ಮೂರು ಕಡೆ ಬಾಗಿದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಹೆದೆಯಿಲ್ಲದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟು ವೀರಶಯನದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದನು. ಬಾಣ ಬೀಳುವಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಲ್ಲಿ ಜೀವನದಲ್ಲೇ ನಿರಾಶನಾದನು. ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಶರಣಾಗತರಿಗೆ ಆಶ್ರಯನಾದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡುವ ಅಣ್ಣ ರಾಮನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಶೋಕಿಸಿದನು. ವಾನರರೂ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಅತ್ಯಂತ ಸಂತಾಪಗೊಂಡರು, ಶೋಕಾರ್ತರಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಡನೆ ಘೋರವಾಗಿ ಗೋಳಿಟ್ಟರು. ವೀರಶಯನದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ, ಬಂಧಿತರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಆ ವಾನರರು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತರು; ವಾಯುಪುತ್ರನೇ ಮೊದಲಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ವಾನರರು ಆರ್ತರಾಗಿ ಪರಮ ವಿಷಾದವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣರಸ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಧನುಸ್ಸು ಮೂರು ಕಡೆ ಬಾಗಿದೆ — ನಡುವೆ ಮತ್ತು ಎರಡು ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ; ಅದರ ಹೆದೆಯೂ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಇದು ಧನುರ್ಧಾರಿಯ ಸೋಲಿನ ಚಿಹ್ನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಾನೇ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ, ಅಣ್ಣನ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಜೀವನದಲ್ಲಿ ನಿರಾಶ’ ಎಂದರೆ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಅವನ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲ. ‘ಶರಣ್ಯ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಶ್ರಯನಾದವನು ಈಗ ಅಸಹಾಯಕ; ‘ರಣತೋಷೀ’ — ಯುದ್ಧದಿಂದ ಸಂತೋಷಪಡುವವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ವಾನರರ ಗೋಳು ರಾಮನ ಮೇಲಿನ ಅವರ ಪ್ರೇಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ವಾಯುಸುತಪ್ರಮುಖರು’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಮುಖ — ಮುಂದೆ ಅವನೇ ಓಷಧಿಯನ್ನು ತರುವನೆಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಿಂದ ವಿಷಾದದ ಆಳವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ.

മറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഗതി തേടിക്കൊണ്ട് അതിബലനും പ്രതാപവാനുമായ രാജപുത്രൻ രാമൻ പത്തു വാനരയൂഥപന്മാരെ നിയോഗിച്ചു — സുഷേണന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാരെ, വാനരാധിപനായ നീലനെ, ബാലിപുത്രനായ അംഗദനെ, വേഗവാനായ ശരഭനെ, ദ്വിവിദനെ, ഹനുമാനെ, മഹാബലനായ സാനുപ്രസ്ഥനെ, ഋഷഭസ്കന്ധനായ ഋഷഭനെ — ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന രാമൻ ഇവരെ ആജ്ഞാപിച്ചു. ഹർഷംപൂണ്ട ആ വാനരന്മാരെല്ലാം ഭയങ്കരമായ മരങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് പത്തു ദിക്കുകളിലും തിരഞ്ഞുകൊണ്ട് ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് മറഞ്ഞുനിന്ന് രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ ബന്ധിച്ചു എന്നു ചുരുക്കി പറഞ്ഞു; ഈ സർഗം അതുതന്നെ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു — ഇതു മഹാകാവ്യത്തിന്റെ ശൈലിയാണ്. അദൃശ്യനായ ശത്രുവിനെ തിരയാൻ രാമൻ വാനരന്മാരെ അയയ്ക്കുന്നു, കാരണം വാനരന്മാർ ആകാശഗാമികളാണ്; ആകാശത്തിലും തിരയാൻ അവർക്കു കഴിയും. പത്തു യൂഥപന്മാരും പ്രസിദ്ധവീരന്മാരാണ് — ഹനുമാൻ, അംഗദൻ, നീലൻ, ദ്വിവിദൻ തുടങ്ങിയവർ; ഇതിലൂടെ ശത്രുവിന്റെ പ്രാധാന്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം അവനെ തിരയാൻ ശ്രേഷ്ഠരെത്തന്നെയാണ് അയച്ചത്. ‘ഋഷഭസ്കന്ധൻ’ എന്നത് ഋഷഭൻ എന്ന പേരുമായുള്ള ശ്ലേഷമാണ് — കാളയുടേതുപോലുള്ള ചുമലുകളുള്ളവൻ. വാനരന്മാർ ‘ഹർഷംപൂണ്ടവർ’ — രാമന്റെ ആജ്ഞ ലഭിച്ച് അവർ ഉത്സാഹഭരിതരായി; എന്നാൽ മുന്നോട്ട് അവരുടെ പ്രയത്നം വിഫലമാകും. ‘സാനുപ്രസ്ഥൻ’ എന്നതും ഒരു വാനരയൂഥപന്റെ പേരാണ്.

വേഗശാലികളായ ആ വാനരന്മാരുടെ വേഗത്തെ, പരമാസ്ത്രങ്ങളറിയുന്ന രാവണി അതിലും വേഗമേറിയ ബാണങ്ങളാലും പരമാസ്ത്രങ്ങളാലും തടഞ്ഞു. ഭീമവേഗരായ വാനരന്മാർ നാരാചങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റു ചതഞ്ഞ്, മേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട സൂര്യനെയെന്നപോലെ, ഇരുട്ടിൽ അവനെ കണ്ടില്ല. തുടർന്ന് യുദ്ധജേതാവായ രാവണി ശരീരമാകെ തുളയ്ക്കുന്ന ശരങ്ങൾ രാമലക്ഷ്മണന്മാരിൽത്തന്നെ കഠിനമായി തറപ്പിച്ചു. ക്രുദ്ധനായ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശരങ്ങളായിത്തീർന്ന സർപ്പങ്ങളാൽ ആ വീരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ശരീരത്തിൽ ഇടയില്ലാത്തവരായി — ശരീരത്തിൽ ഒരിടവും ബാക്കിയില്ലാതായി. അവരുടെ മുറിവുകളിലൂടെ ധാരാളം ചോര ഒഴുകി; ഇരുവരും പൂത്തുനിൽക്കുന്ന രണ്ടു പ്ലാശുമരങ്ങൾപോലെ ശോഭിച്ചു. തുടർന്ന് കൺകോണുകൾ ചുവന്ന, പൊടിച്ച അഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെ കറുത്ത രാവണി മറഞ്ഞുനിന്നുകൊണ്ട് സഹോദരന്മാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. വാനരന്മാരുടെ വിഫലത — ബലവാന്മാരായിട്ടും അദൃശ്യനായ ശത്രുവിനെ അവർ കാണുന്നില്ല; ‘മേഘാവൃതനായ സൂര്യൻ’ എന്ന ഉപമ — സൂര്യനുണ്ട്, എന്നാൽ കാണുന്നില്ല. ‘സർപ്പങ്ങൾ ശരങ്ങളായിത്തീർന്നു’ — ശരങ്ങൾതന്നെ സർപ്പങ്ങൾ, സർപ്പങ്ങൾതന്നെ ശരങ്ങൾ; ഇതാണ് നാഗപാശത്തിന്റെ സ്വരൂപം. ‘പൂത്ത പ്ലാശുമരങ്ങൾ’ — പ്ലാശിന്റെ ചുവന്ന പൂക്കൾ ചോരയിൽ കുളിച്ച വീരന്മാർക്ക് ഉപമ; സൗന്ദര്യവും കരുണയും ഒന്നിച്ച്. ‘പര്യന്തരക്താക്ഷൻ’ — ക്രോധത്താൽ കൺകോണുകൾ ചുവന്നവൻ. ‘ഭിന്നാഞ്ജനചയോപമൻ’ എന്നത് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വർണനയാണ് — കറുത്ത നിറമുള്ളവൻ, കൺമഷിക്കൂമ്പാരംപോലെ. അവന്റെ ശരങ്ങൾക്ക് ‘സർവദേഹഭിദഃ’ എന്ന വിശേഷണം — എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും തുളച്ചുകയറുന്നവ. ‘സമിതിഞ്ജയൻ’ — യുദ്ധവിജയി എന്നത് അവന്റെ പ്രസിദ്ധിയാണ്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റേത് ഇരട്ടക്കർമമാണ് — ആദ്യം തിരയുന്ന വാനരന്മാരെ അകറ്റുന്നു, പിന്നെ മുഖ്യലക്ഷ്യമായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ പ്രഹരിക്കുന്നു. ഇതാണ് അവന്റെ യുദ്ധതന്ത്രം — രക്ഷകരെ അകറ്റി നായകനെ പ്രഹരിക്കുക.

‘ലക്ഷ്യമാക്കാനാവാതെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന എന്നെ ദേവേന്ദ്രനായ ശക്രനുപോലും കാണാനോ സമീപിക്കാനോ കഴിയില്ല; പിന്നെ നിങ്ങളുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ! രോഷംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞ ഞാൻ ഇതാ കങ്കപ്പക്ഷിയുടെ തൂവലുള്ള ശരജാലത്താൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട നിങ്ങളെ, രാഘവന്മാരേ, യമലോകത്തിലേക്ക് എത്തിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൻ ധർമജ്ഞരായ സഹോദരന്മാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങളാൽ തുളച്ചു; ഹർഷിക്കുകയും ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. പൊടിച്ച അഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെ കറുത്ത അവൻ തന്റെ വലിയ വില്ലു വലിച്ചുനിവർത്തി ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ വീണ്ടും ഘോരശരങ്ങൾ വർഷിച്ചു. തുടർന്ന് മർമമറിയുന്ന ആ വീരൻ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ മർമങ്ങളിൽ മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾ ആഴ്ത്തിക്കൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ചു. യുദ്ധമുന്നണിയിൽ ശരബന്ധനത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട അവർ ഇരുവർക്കും ഒരു നിമിഷനേരത്തേക്കുപോലും കണ്ണുയർത്തി നോക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഗർവോക്തിയിൽ ഇന്ദ്രന്റെ പരാമർശം — അവൻ ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചവനാണ്; അതിനാൽ ‘ശക്രനുപോലും എന്നെ കാണാനാവില്ല’ എന്നത് അവന്റെ അഹങ്കാരം. ‘പിന്നെ നിങ്ങളുടെ കാര്യമെന്ത്’ — മനുഷ്യരായ നിങ്ങൾ എന്തു കണക്കിൽ എന്ന അവജ്ഞ. ‘കങ്കപത്രി’ — കങ്കപ്പക്ഷിയുടെ തൂവലുകൾ ഘടിപ്പിച്ച ശരം. ‘ധർമജ്ഞരായ’ എന്ന വിശേഷണം കവി ഇവിടെ പ്രയോഗിക്കുന്നു — ധർമജ്ഞരായിട്ടും അധർമത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടു എന്ന കരുണ. ‘മർമജ്ഞൻ’ — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ യുദ്ധകൗശലം; അവന് മർമസ്ഥാനങ്ങൾ അറിയാം, അവിടെത്തന്നെ പ്രഹരിക്കുന്നു. അവന്റെ ഹർഷവും ഗർജനവും രാമന്റെ കഷ്ടതയ്ക്കു നേർവിപരീതമാണ്. മൂലത്തിൽ ‘മർമജ്ഞോ മജ്ജയന്നിശിതാഞ്ഛരാൻ’ എന്നാണു പാഠം. ‘കണ്ണുയർത്തി നോക്കാൻപോലും കഴിഞ്ഞില്ല’ — കണ്ണു തുറക്കുന്നതുപോലും പ്രയാസമായി; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം പറയുന്നു — ഇതു രാമന്റെ മനുഷ്യലീല മാത്രമാണ്. രാവണി ഇവിടെ അദൃശ്യനായി സംസാരിക്കുന്നു — അവന്റെ സ്വരം കേൾക്കാം, എന്നാൽ അവനെ കാണാനാവില്ല; ഈ ഭയാനകദൃശ്യം വാനരന്മാരുടെ മനസ്സിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നു.

തുടർന്ന് ശരങ്ങളും ശല്യങ്ങളുംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞ്, എല്ലാ അവയവങ്ങളും പിളർക്കപ്പെട്ട ആ രണ്ടുപേരും, കയറഴിച്ചുവിട്ട മഹേന്ദ്രന്റെ രണ്ടു ധ്വജങ്ങൾപോലെ, വിറച്ചു. മർമഭേദനംകൊണ്ടു തളർന്നു ചലിച്ച മഹാധനുർധരന്മാരും ഭൂപതികളുമായ ആ വീരന്മാർ ഭൂമിയിൽ വീണു. വീരശയനത്തിൽ കിടക്കുന്ന, ചോരയിൽ കുളിച്ച, ശരങ്ങളാൽ എല്ലാ അവയവങ്ങളും പൊതിയപ്പെട്ട ആ വീരന്മാർ ആർത്തരും അത്യന്തം പീഡിതരുമായിരുന്നു. അവരുടെ ശരീരത്തിൽ ഒരു വിരൽവീതിപോലും തുളയ്ക്കപ്പെടാതെ ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്നില്ല; കൈവിരൽത്തുമ്പുവരെ നേരേ പായുന്ന ശരങ്ങളാൽ മുറിവേൽക്കാത്തതോ തകരാത്തതോ ആയ ഒരിടവുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ക്രൂരനും കാമരൂപിയുമായ രാക്ഷസനാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട ആ രണ്ടുപേരും, നീരുറവകൾ ജലം ഒഴുക്കുന്നതുപോലെ, ശക്തമായി ചോര ഒഴുക്കി. പണ്ട് ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ച ആ ഇന്ദ്രജിത്ത് ക്രോധത്തോടെ മർമങ്ങളിൽ എയ്ത ബാണങ്ങളേറ്റ് ആദ്യം രാമൻ വീണു. സ്വർണത്തൂവലുള്ളവ, തെളിഞ്ഞ മുനയുള്ളവ, പൊടിപോലെ പായുന്ന ആശുഗങ്ങൾ, നാരാചങ്ങൾ, അർധനാരാചങ്ങൾ, ഭല്ലങ്ങൾ, അഞ്ജലികങ്ങൾ, വത്സദന്തങ്ങൾ, സിംഹദംഷ്ട്രങ്ങൾ, ക്ഷുരങ്ങൾ — ഇവയെല്ലാംകൊണ്ട് അവൻ അവനെ തുളച്ചു. ‘കയറഴിച്ചുവിട്ട മഹേന്ദ്രധ്വജങ്ങൾ’ എന്ന ഉപമ പ്രാചീനമായ ഇന്ദ്രധ്വജോത്സവത്തിന്റെ ഓർമയുണർത്തുന്നു — ഉത്സവാന്ത്യത്തിൽ കയറഴിച്ച് ധ്വജം വീഴ്ത്തുന്നു; അതുപോലെ ഈ വീരന്മാർ. ‘ജഗതീപതീ ജഗത്യാം’ എന്നതു ശബ്ദക്രീഡയാണ് — ഭൂമിയുടെ പതികൾ ഭൂമിയിൽ വീണു. ‘ഒരു വിരൽവീതിപോലും തുളയ്ക്കപ്പെടാതെ ഇല്ല’ എന്ന അതിശയോക്തിയാൽ ശരങ്ങൾ പൊതിഞ്ഞതിന്റെ സമ്പൂർണത കാണിക്കുന്നു. ശരങ്ങളുടെ പേരുകൾ — നാരാചം, അർധനാരാചം, ഭല്ലം, അഞ്ജലികം, വത്സദന്തം, സിംഹദംഷ്ട്രം, ക്ഷുരം — അവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ മുദ്രിതപതിപ്പിന്റെ അടിക്കുറിപ്പിൽ വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു; ഉദാഹരണത്തിന് നാരാചം നേരേയുള്ള ഉരുണ്ട മുനയുള്ളത്, ക്ഷുരം ക്ഷൗരക്കത്തിയുടെ വായ്ത്തലപോലുള്ള മുനയുള്ളത്. രാമൻ ആദ്യം വീഴുന്നു — പ്രധാനവീരനെയാണ് ആദ്യം ലക്ഷ്യമാക്കിയത്. മുദ്രിതപാഠത്തിൽ 23-ാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിന്റെ ആദ്യപകുതി (‘രുക്മപുംഖൈഃ…’) സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല. രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ചോരയൊഴുക്ക് നീരുറവകളിലെ ജലംപോലെ — പർവതസമാനരായ വീരന്മാർ, അവരുടെ ചോര ജലപ്രവാഹംപോലെ; ഈ ഉപമ അവരുടെ മഹത്ത്വവും ദുഃഖവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. ‘പണ്ട് ശക്രനെ ജയിച്ചവൻ’ എന്ന് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പൂർവകീർത്തി ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ രാമന്റെ പതനത്തിന്റെ കാരണം വ്യക്തമാകുന്നു.

ആ രാമൻ, മുഷ്ടിപ്പിടി അയഞ്ഞതും മൂന്നിടത്തു വളഞ്ഞതും സ്വർണാലങ്കൃതവുമായ വില്ല് — ഞാണറ്റുപോയത് — ഉപേക്ഷിച്ച് വീരശയനത്തിൽ കിടന്നു. ഒരു ബാണം പായുന്ന ദൂരത്ത് വീണുകിടക്കുന്ന പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ രാമനെ കണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ അവിടെ ജീവിതത്തിൽ നിരാശനായി. താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനും ശരണം നൽകുന്നവനും യുദ്ധത്തിൽ സന്തോഷിക്കുന്നവനുമായ ജ്യേഷ്ഠൻ രാമൻ നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നതു കണ്ട് അവൻ ശോകിച്ചു. വാനരന്മാരും അവനെ കണ്ട് പരമമായ സന്താപത്തിലാണ്ടു; ശോകാർത്തരായി കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ അവർ ഘോരമായി നിലവിളിച്ചു. വീരശയനത്തിൽ കിടക്കുന്ന, ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ആ രണ്ടുപേരെയും ആ വാനരന്മാർ ചുറ്റിനിന്നു; വായുപുത്രൻ മുൻപിലായി ഒത്തുകൂടിയ വാനരന്മാർ ആർത്തരായി പരമമായ വിഷാദത്തിലാണ്ടു. ഇവിടെ കരുണരസം അതിന്റെ പരകോടിയിലെത്തുന്നു. രാമന്റെ വില്ല് മൂന്നിടത്തു വളഞ്ഞതാണ് — നടുവിലും രണ്ടറ്റങ്ങളിലും; അതിന്റെ ഞാണും അറ്റുപോയി — വില്ലാളിയുടെ പരാജയത്തിന്റെ ചിഹ്നം. ലക്ഷ്മണൻ സ്വയം ബന്ധിതനായിട്ടും തന്നെക്കുറിച്ചല്ല, ജ്യേഷ്ഠനെക്കുറിച്ചുതന്നെയാണു ചിന്തിക്കുന്നത് — ‘ജീവിതത്തിൽ നിരാശൻ’; രാമനില്ലാതെ അവന്റെ ജീവിതത്തിന് അർഥമില്ല. ‘ശരണ്യൻ’ എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം — എല്ലാവർക്കും ശരണമായവൻ ഇപ്പോൾ നിസ്സഹായൻ; ‘രണതോഷി’ — യുദ്ധത്തിൽ പ്രസാദിക്കുന്നവൻ യുദ്ധത്തിൽ വീണിരിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ നിലവിളി രാമനിലുള്ള അവരുടെ പ്രേമത്തിനു തെളിവാണ്. ‘വായുപുത്രൻ മുൻപിലായി’ — ഹനുമാനാണു പ്രമുഖൻ; മുന്നോട്ട് അവൻ ഔഷധി കൊണ്ടുവരുമെന്ന് വായനക്കാരനറിയാം. സർഗാന്ത്യത്തിൽ ഉപജാതിവൃത്തത്താൽ വിഷാദത്തിന്റെ ആഴം പ്രകടമാക്കപ്പെടുന്നു.

Seeking to find where the vanished Indrajit had gone, the mighty and valiant prince Rāma, scorcher of foes, sent out ten monkey troop-leaders: the two sons of Suṣeṇa, Nīla, lord of the monkeys, Aṅgada son of Vālin, the swift Śarabha, Dvivida, Hanūmān, the mighty Sānuprastha, and Ṛṣabha with shoulders like a bull's. Delighted, those monkeys raised terrible trees and rose into the sky, searching all ten directions. The previous sarga told briefly how the invisible Indrajit bound Rāma and Lakṣmaṇa; this sarga tells the same events at length, as is the way of the epic. Rāma sends monkeys to hunt the unseen enemy because they can travel through the air and search the sky itself. All ten are famous heroes — Hanūmān, Aṅgada, Nīla, Dvivida and the rest — which shows how formidable the enemy was, since only the best were sent after him. Ṛṣabha's epithet plays on his name, which means "bull." The monkeys set out full of zeal at Rāma's command, but their efforts will come to nothing.

But the son of Rāvaṇa, master of weapons, checked the speed of those swift monkeys with swifter arrows and with his supreme weapons. Torn and wounded all over by iron shafts, the monkeys of terrible speed could not see him in the darkness, any more than one can see the sun hidden behind clouds. Then Indrajit, victor in battle, drove arrows that pierced every part of the body deep into Rāma and Lakṣmaṇa alone. In his fury he left not a gap on the bodies of the two heroes, with serpents that had become arrows, and blood streamed from their wounds, so that both of them shone like kiṃśuka trees in flower. Then Indrajit, still invisible, his eyes red at the corners with rage and dark as a heap of crushed collyrium, spoke to the brothers. The monkeys fail: for all their strength, they cannot see an invisible foe — the sun is there behind the clouds, but cannot be seen. The arrows are serpents and the serpents are arrows; that is the nature of the serpent-noose. The kiṃśuka's red flowers stand for the two blood-soaked heroes, beauty and pity in one image. Indrajit's tactics are twofold: first he drives off the monkeys searching for him, then he strikes his real targets, Rāma and Lakṣmaṇa — keep the guards away and strike the leader.

"When I fight unseen, even Indra, lord of the thirty gods, cannot see me or come near me, let alone you two. Caught in my net of heron-feathered arrows, you two Rāghavas — I, in my fury, am sending you now to the house of Yama." With these words he pierced the two brothers Rāma and Lakṣmaṇa, who knew dharma so well, with sharp arrows, and he exulted and roared. Dark as a heap of crushed collyrium, he drew his great bow and in that great battle let loose still more terrible arrows. Then that hero, who knew where the vital spots lay, sank sharp arrows again and again into the vitals of Rāma and Lakṣmaṇa, roaring as he did so, and bound by that bond of arrows in the forefront of battle, the two of them could not, even for the twinkling of an eye, lift their eyes to look. Indrajit's boast names Indra because he had once conquered him: "even Indra cannot see me," he says, and "let alone you two" shows his contempt for mere men. The poet calls the brothers "knowers of dharma" here to stir our pity: righteous as they are, they have been bound by unrighteous means. Indrajit "knows the vital spots" and aims at them, a mark of his skill, and his exulting and roaring are set against Rāma's suffering. He speaks while unseen: his voice is heard but he is nowhere to be seen, a terrifying scene that fills the monkeys with dread.

Covered with arrowheads, pierced in every limb, the two brothers trembled like Indra's two festival banners when the ropes are let go. Shaken and weakened by the wounds in their vitals, the two great archers, lords of the earth, fell to the earth. The two heroes lay on the bed of heroes, drenched in blood, every limb wrapped in arrows, suffering and in terrible pain. Not a finger's breadth of their bodies was left unpierced; to the very tips of their hands, there was nothing the straight-flying arrows had not torn or wounded. Struck down by that cruel rākṣasa who could take any form, they poured out blood like two waterfalls pouring water. Rāma fell first, pierced in his vitals by the arrows of Indrajit, the one who long ago had conquered Indra. He had pierced Rāma with arrows of every kind: gold-feathered, bright-pointed arrows that flew swift as dust, iron shafts and half-shafts, broad-headed bhallas and añjalikas, calf-tooth and lion-tooth arrows and razor-heads. The two banners recall the ancient festival of Indra's banner, at whose end the ropes were loosed and the banner brought down; so these heroes fell. "Lords of the earth fell upon the earth" is a play of words. Not a finger's breadth unpierced is exaggeration that shows how completely the arrows wrapped them. Rāma falls first because the chief hero was the first target. Their blood flows like water from two waterfalls — the heroes are like mountains and their blood like streams, an image that shows at once their greatness and their suffering. And Indrajit's old fame, "the one who once defeated Indra," is recalled to make clear how Rāma could fall.

Rāma lay on the bed of heroes, having let fall his gold-adorned bow, bent in three places, its string gone and its grip slack. Seeing Rāma, bull among men, fallen a bowshot away from him, Lakṣmaṇa despaired of his own life. Seeing his brother lying on the ground — lotus-eyed Rāma, the refuge of all, who delighted in battle — he grieved. The monkeys too were plunged in deep distress when they saw him; stricken with grief, their eyes full of tears, they cried out terribly. They stood around the two bound heroes lying on the bed of heroes, and gathered there, led by the son of the Wind, they sank into deep despair. Here the pathos reaches its height. Rāma's bow, bent at the middle and at both ends, lies unstrung, the sign of an archer's defeat. Lakṣmaṇa, bound himself, thinks not of himself but of his brother; he despairs of his life because without Rāma life has no meaning for him. Rāma is called "the refuge of all" — he who shelters everyone is now helpless — and "who delighted in battle" — he who rejoiced in war has fallen in war. The monkeys' weeping proves their love for Rāma. They are led by the Wind's son, Hanūmān, who, as the reader knows, will later bring the healing herbs; and the sarga closes on the depth of their despair.