नरवानरराजौ रामसुग्रीवौ, वायुसुतः कपिः हनूमान्, ऋक्षराजः जाम्बवान्, राक्षसः विभीषणः, वालिपुत्रः अङ्गदः, सौमित्रिः लक्ष्मणः, शरभः कपिः, सहदायादः सुषेणः, मैन्दः, द्विविदः, गजः, गवाक्षः, कुमुदः, नलः, पनसः च — एते अमित्रविषयं प्राप्ताः समवेताः सन्तः समर्थयन्, मन्त्रयामासुः — ‘इयं सा रावणपालिता लङ्का पुरी दृश्यते, या ससुरोरगगन्धर्वैः अमरैः अपि दुर्जया। यत्र राक्षसाधिपः रावणः नित्यं संनिहितः, तस्याः विनिर्णये कार्यसिद्धिं पुरस्कृत्य मन्त्रयध्वम्।’ अथ तेषु ब्रुवाणेषु रावणस्य अवरजः विभीषणः अग्राम्यपदवत् पुष्कलार्थं वाक्यम् अब्रवीत्। वीराणां नामावली सर्वेषां प्रधानानां समवायं दर्शयति — मनुष्याः, वानराः, ऋक्षाः, राक्षसः च एकत्र। ‘सहदायादः’ इति सुषेणस्य विशेषणं — बन्धुभिः सहितः; हिन्दीभाष्यम् अपि बन्धुबान्धवसहितः इति व्याचष्टे। ‘अग्राम्यपदवत्’ इति विभीषणस्य वचनस्य संस्कृतत्वं सूचयति — सः सुसंस्कृतैः शब्दैः वदति, ‘पुष्कलार्थम्’ इति अर्थगर्भं च। युद्धात् पूर्वं मन्त्रणं रामस्य सेनायाः नीतिपरायणतां दर्शयति — पराक्रमः अपि विचारपूर्वकः। ‘अमरैरपि दुर्जया’ इति लङ्कायाः दुर्गमत्वं स्वीक्रियते, किन्तु भयम् न। विभीषणस्य वचनं अग्रिमश्लोकेषु, यतः सः एव लङ्कायाः आन्तरिकं विधानं जानाति। रामस्य पक्षे अपि सः ‘रावणावरजः’ इति एव परिचीयते — तस्य कुलम् अत्र लाभाय, यतः सः शत्रोः रीतिं जानाति। प्रथमयोः श्लोकयोः नाम्नां क्रमः समीक्षितात् किञ्चित् भिद्यते।

‘अनलः, पनसः, सम्पातिः, प्रमतिः च — एते मम अमात्याः लङ्कां गत्वा पुनः इह आगताः। ते सर्वे शकुनयः भूत्वा रिपोः बलं प्रविष्टाः; यत् विधानं विहितं, तत् दृष्ट्वा समुपस्थिताः। राम, दुरात्मनः रावणस्य संविधानं यथा ते आहुः, तत् सर्वं याथातथ्येन ब्रुवतः मे शृणु। पूर्वद्वारं प्रहस्तः सबलः आसाद्य तिष्ठति; दक्षिणं महावीर्यौ महापार्श्वमहोदरौ। पश्चिमं द्वारम् इन्द्रजित् बहुभिः राक्षसैः वृतः — पट्टिशासिधनुष्मद्भिः शूलमुद्गरपाणिभिः नानाप्रहरणैः शूरैः आवृतः रावणात्मजः। उत्तरं नगरद्वारं रावणः स्वयम् आस्थितः — मन्त्रवित् परमसंविग्नः, शस्त्रपाणिभिः राक्षसानां बहुभिः सहस्रैः सह। विरूपाक्षः तु महता शूलखड्गधनुष्मता बलेन राक्षसैः सार्धं मध्यमं गुल्मम् आश्रितः।’ विभीषणस्य मन्त्रिणां पक्षिरूपेण प्रवेशः राक्षसानां मायाशक्तेः सदुपयोगः — रावणस्य चाराः वानरैः गृहीताः, विभीषणस्य चाराः अदृष्टाः आगताः। पूर्वसर्गे यत् विधानं रावणेन कृतं, तत् अत्र यथावत् निवेद्यते — कथायाः सूत्रम् अविच्छिन्नम्। ‘परमसंविग्नः’ इति रावणस्य विशेषणं मार्मिकम् — बाह्यतः गर्वितः सः अन्तः अतीव उद्विग्नः; हिन्दीभाष्यम् अपि मनसि अत्यन्तम् उद्विग्नः इति। ‘याथातथ्येन’ इति — यथार्थतः, किमपि अपरिवर्त्य। विभीषणः रामं ‘राम’ इति साक्षात् सम्बोधयति, येन तस्य विश्वासः सख्यं च सूच्यते। विभीषणस्य मन्त्रिणां नामानि — अनलः, पनसः, सम्पातिः, प्रमतिः — समीक्षिते किञ्चित् भिन्नानि (शरभः, प्रघसः); मुद्रितानि एव रक्षितानि। ते चत्वारः विभीषणेन सह लङ्कां त्यक्त्वा आगताः, अतः तेषां लङ्कायाः मार्गाः परिचिताः। इन्द्रजितः वर्णने आयुधानां विस्तरः — पट्टिशाः, असयः, धनूंषि, शूलानि, मुद्गराः — तस्य सेनायाः भयङ्करतां दर्शयति; सः एव रावणस्य श्रेष्ठः योद्धा इति विभीषणः जानाति। मध्यमगुल्मस्य उल्लेखः सूचयति यत् लङ्कायाः रक्षा पञ्चधा विभक्ता — चत्वारि द्वाराणि मध्यभागः च।

‘एवं लङ्कायां तान् गुल्मान् समुदीक्ष्य मम सर्वे मन्त्रिणः शीघ्रं पुनः इह आगताः। रावणस्य गजानां दशसाहस्रं, रथानाम् अयुतं, हयानाम् अयुते द्वे, रक्षसां च साग्रा कोटिः। एते निशाचराः विक्रान्ताः, बलवन्तः, संयुगेषु आततायिनः, राक्षसराजस्य नित्यम् इष्टाः। विशाम्पते, अत्र युद्धार्थे एकैकस्य राक्षसस्य सहस्राणां सहस्रं परीवारः उपतिष्ठते।’ महाबाहुः विभीषणः एतां मन्त्रिप्रोक्तां प्रवृत्तिम् उक्त्वा तान् राक्षसान् मन्त्रिणः रामाय अदर्शयत्; सचिवैः सह लङ्कायां सर्वं वृत्तं रामाय प्रत्यवेदयत्। ततः श्रीमान् रावणावरजः रामप्रियचिकीर्षया कमलपत्राक्षं रामम् इदम् उत्तरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राम, यदा रावणः कुबेरेण सह युद्धम् अकरोत्, तदा षष्टिः शतसहस्राणि राक्षसाः निर्ययुः; ते पराक्रमेण, वीर्येण, तेजसा, सत्त्वगौरवात्, दर्पेण च दुरात्मनः रावणस्य सदृशाः आसन्। अत्र मन्युः न कर्तव्यः; अहं त्वां कोपये, न भीषये; त्वं वीर्येण सुराणाम् अपि निग्रहे समर्थः। तत् भवान् चतुरङ्गेण महता बलेन वृतम् इदं वानरानीकं व्यूह्य रावणं निर्मथिष्यसि।’ विंशस्य एकविंशस्य च प्रथमौ अर्धौ वुल्गेटमात्रौ; द्वाविंशः षट्पादः। विभीषणस्य वचने कुशलता — सः शत्रुबलस्य सत्यं परिमाणं वदति, किन्तु तत् भयजननाय न, अपितु रामस्य उत्साहवर्धनाय — ‘कोपये त्वां न भीषये’। कुबेरविजयस्य उल्लेखः रावणस्य पूर्वबलं दर्शयति; इदानीं तादृशाः एव राक्षसाः तस्य पार्श्वे। विभीषणस्य वर्णने संख्याः यथार्थाः इव — गजाः दशसहस्राणि, रथाः दशसहस्राणि, अश्वाः विंशतिसहस्राणि, पदातयः कोटेः अधिकाः — पूर्वसर्गेषु वानरसेनायाः अतिशयोक्तिसंख्याभ्यः एताः भिन्नाः। ‘एकैकस्य सहस्राणां सहस्रम्’ इति परिवारस्य वर्णनं राक्षसानाम् अपारं बलं सूचयति। रावणस्य कुबेरविजयस्य स्मरणं विशेषतः अर्थपूर्णम् — कुबेरः रावणस्य भ्राता एव, यस्य लङ्का रावणेन हृता; विभीषणः अपि भ्राता, यः इदानीं रामस्य पक्षे। ‘अत्र मन्युर्न कर्तव्यः’ इति वचनेन विभीषणः रामस्य सम्भाव्यं क्रोधं पूर्वम् एव शमयति — शत्रोः बलस्य प्रशंसा इव श्रुता वार्ता मित्रस्य मनसि सन्देहं जनयेत्। ‘चतुरङ्गेण बलेन’ इति — वानरसेनायाम् अश्वरथाः न सन्ति, तथापि विभीषणः तां चतुरङ्गाम् इव वर्णयति, येन सा राजसेनायाः तुल्या इति सूच्यते। ‘व्यूह्य’ इति पदं युद्धस्य नीतिं स्मारयति — सेनायाः व्यूहरचना एव विजयस्य मूलम्।

रावणावरजे विभीषणे एवं वाक्यं ब्रुवति, राघवः शत्रूणां प्रतिघातार्थम् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘लङ्कायाः पूर्वद्वारे वानरपुङ्गवः नीलः बहुभिः वानरैः वृतः प्रहस्तस्य प्रतियोद्धा स्यात्। वालिपुत्रः अङ्गदः महता बलेन वृतः दक्षिणे द्वारे महापार्श्वमहोदरौ बाधताम्। पवनात्मजः अप्रमेयात्मा हनूमान् बहुभिः कपिभिः वृतः पश्चिमद्वारं निष्पीड्य प्रविशतु। यः दैत्यदानवसङ्घानां महात्मनाम् ऋषीणां च विप्रकारप्रियः, क्षुद्रः, वरदानबलान्वितः, प्रजाः संतापयन् सर्वान् लोकान् परिक्रमति — तस्य राक्षसेन्द्रस्य वधे अहं स्वयम् एव धृतः। अहं सौमित्रिणा सह उत्तरं नगरद्वारं निपीड्य, यत्र सबलः रावणः, तत्र अभिप्रवेक्ष्यामि। बलवान् वानरेन्द्रः सुग्रीवः, वीर्यवान् ऋक्षराजः जाम्बवान्, राक्षसेन्द्रानुजः विभीषणः च मध्यमे गुल्मे भवतु।’ रामस्य नियोजनं रावणस्य विधानस्य प्रत्यक्षम् उत्तरम् — प्रत्येकस्य राक्षससेनापतेः प्रति योग्यः वानरवीरः। अग्निपुत्रः नीलः सेनापतिः प्रहस्तं सेनापतिं प्रति; इन्द्रपौत्रः अङ्गदः भ्रातरौ प्रति; हनूमान् मायाविनम् इन्द्रजितं प्रति। रावणं प्रति स्वयं रामः — एषः तस्य प्रतिज्ञायाः अनुसारः। रावणस्य दोषाणां वर्णनं — विप्रकारप्रियः, क्षुद्रः, वरबलान्वितः, लोकसंतापकः — तस्य वधस्य धर्म्यतां स्थापयति। त्रिंशे मुद्रणे ‘परिक्रमति’ इति ह्रस्वः, समीक्षिते ‘परिक्रामति’; मुद्रितं रक्षितम्। रामस्य आदेशः संक्षिप्तः निश्चितः च — प्रत्येकस्य नाम, स्थानं, प्रतिपक्षः च एकैकेन वाक्येन। नीलस्य ‘प्रतियोद्धा स्यात्’, अङ्गदस्य ‘बाधताम्’, हनूमतः ‘निष्पीड्य प्रविशतु’ — क्रियापदानां भेदः कार्यस्य भेदं सूचयति: नीलः प्रतिरोधं करोतु, अङ्गदः बाधां करोतु, हनूमान् प्रवेशं करोतु। पश्चिमद्वारे इन्द्रजितः मायायाः प्रतिकाराय हनूमान् एव योग्यः, यः लङ्कायाः परिचितः, पूर्वं च तत्र प्रविष्टः। मध्यमे गुल्मे सुग्रीवः, जाम्बवान्, विभीषणः च — वानराणां राजा, ऋक्षाणां राजा, राक्षसानां भावी राजा — त्रयाणां राज्ञां समवायः सेनायाः केन्द्रं रक्षति। रामः स्वयम् उत्तरद्वारं गृह्णाति, यत्र रावणः; एतेन नायकस्य नायकेन सह युद्धं सुनिश्चितम्। लक्ष्मणः तेन सह — भ्रातरौ न कदापि वियुज्येते। रावणस्य दोषाणां वर्णनेन रामः स्वप्रतिज्ञायाः धर्म्यतां स्थापयति।

‘हरिभिः आहवे मानुषं रूपं न एव कार्यम्; अस्मिन् युद्धे वानरे बले एषा नः संज्ञा भवतु। अस्मिन् स्वजने वानराः एव नः चिह्नं भविष्यन्ति; वयं तु सप्त एव मानुषेण रूपेण परान् योत्स्यामहे — अहं, महौजसा भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह, आत्मना पञ्चमः मम सखा अयं विभीषणः च।’ एवं विभीषणम् उक्त्वा कृत्यसिद्ध्यर्थं मतिमान् प्रभुः रामः सुवेलस्य गिरेः रमणीयतरं तटं दृष्ट्वा सुवेलारोहणे बुद्धिं चकार। ततः महात्मा रामः महता बलेन सर्वां पृथिवीं प्रच्छाद्य, अरिवधे मतिं कृत्वा, प्रहृष्टरूपः लङ्काम् अभिजगाम। संज्ञायाः उपायः युद्धनीतेः सूक्ष्मता — राक्षसाः कामरूपिणः, मानुषरूपम् अपि धारयितुं शक्नुवन्ति; अतः वानराः स्वरूपे एव तिष्ठेयुः, येन मित्रं शत्रुश्च सुलभं भिद्येते। ‘सप्त’ इति संख्या — रामः, लक्ष्मणः, विभीषणः, तस्य चत्वारः मन्त्रिणः च इति हिन्दीभाष्यम्। षट्त्रिंशः श्लोकः षट्पादः, तस्य अन्तिमः अर्धः वुल्गेटमात्रः। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तः। एवं योजनां कृत्वा रामः सुवेलं प्रति प्रस्थितः; अग्रिमे सर्गे सः तत्र आरोहति, लङ्कां च पश्यति।

నరరాజు, వానరరాజు అయిన రామసుగ్రీవులు, వాయుపుత్రుడైన వానరుడు హనుమంతుడు, భల్లూకరాజు జాంబవంతుడు, రాక్షసుడైన విభీషణుడు, వాలిపుత్రుడు అంగదుడు, సుమిత్రాకుమారుడు లక్ష్మణుడు, వానరుడైన శరభుడు, బంధువులతో కూడిన సుషేణుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, గజుడు, గవాక్షుడు, కుముదుడు, నలుడు, పనసుడు — వీరు శత్రుదేశానికి చేరుకుని కలిసి కూర్చుని, విషయాన్ని నిర్ధారిస్తూ ఇలా మంత్రాలోచన చేశారు: ‘రావణుడు పాలిస్తున్న ఆ లంకాపురి ఇదిగో కనిపిస్తోంది; దేవతలు, ఉరగులు, గంధర్వులతో కూడిన అమరులకు కూడా అది జయించరానిది. రాక్షసాధిపతి రావణుడు ఎప్పుడూ నివసించే ఆ పురి విషయంలో నిర్ణయం తీసుకోవడానికి కార్యసిద్ధిని ముందుంచుకుని ఆలోచించండి.’ వారు ఇలా మాట్లాడుతుండగా రావణుని తమ్ముడైన విభీషణుడు గ్రామ్యం కాని పదాలతో, అర్థసమృద్ధమైన మాట అన్నాడు. వీరుల నామావళి ప్రధానులందరి సమావేశాన్ని చూపుతుంది — మనుష్యులు, వానరులు, భల్లూకాలు, రాక్షసుడు ఒక్కచోట. ‘సహదాయాదః’ అనే సుషేణుని విశేషణం — బంధువులతో కూడినవాడు; హిందీ భాష్యం కూడా ‘బంధుబాంధవ సహితుడు’ అని వ్యాఖ్యానిస్తుంది. ‘అగ్రామ్యపదవత్’ (గ్రామ్యం కాని పదాలు గల) అనే మాట విభీషణుని వచనంలోని సంస్కారాన్ని సూచిస్తుంది — అతడు సుసంస్కృతమైన మాటలతో మాట్లాడతాడు; ‘పుష్కలార్థమ్’ అంటే అర్థగర్భితమైనది. యుద్ధానికి ముందు మంత్రాలోచన రాముని సేన నీతిపరాయణత్వాన్ని చూపుతుంది — పరాక్రమం కూడా విచారపూర్వకమైనది. ‘అమరులకు కూడా జయించరానిది’ అని లంక దుర్గమత్వం అంగీకరించబడుతోంది, కాని భయం లేదు. విభీషణుని మాట తరువాతి శ్లోకాలలో ఉంది, ఎందుకంటే లంక అంతర్గత ఏర్పాటు అతనికే తెలుసు. రాముని పక్షంలో కూడా అతడు ‘రావణావరజః’ (రావణుని తమ్ముడు) అనే పరిచయం చేయబడతాడు — ఇక్కడ అతని కులం లాభకరం, ఎందుకంటే శత్రువు పద్ధతి అతనికి తెలుసు. మొదటి రెండు శ్లోకాలలో పేర్ల క్రమం సమీక్షిత సంస్కరణకు కొంచెం భిన్నంగా ఉంది.

‘అనలుడు, పనసుడు, సంపాతి, ప్రమతి — ఈ నా అమాత్యులు లంకకు వెళ్ళి మళ్ళీ ఇక్కడికి వచ్చారు. వారందరూ పక్షులుగా మారి శత్రుసేనలో ప్రవేశించారు; అక్కడ చేసిన ఏర్పాటును చూసి తిరిగివచ్చారు. రామా, దురాత్ముడైన రావణుని ఏర్పాటును వారు చెప్పినట్లే, యథాతథంగా చెబుతున్న నా మాట విను. తూర్పుద్వారాన్ని ప్రహస్తుడు సేనతో ఆక్రమించి నిలిచి ఉన్నాడు; దక్షిణద్వారాన్ని మహావీర్యులైన మహాపార్శ్వ మహోదరులు. పడమటి ద్వారం దగ్గర అనేక రాక్షసులతో చుట్టబడి ఇంద్రజిత్తు ఉన్నాడు — పట్టిసాలు, ఖడ్గాలు, ధనుస్సులు ధరించి, శూలాలు ముద్గరాలు చేతబట్టిన, నానా ఆయుధాలు గల శూరులతో ఆ రావణపుత్రుడు చుట్టబడి ఉన్నాడు. ఉత్తర నగరద్వారం దగ్గర రావణుడు స్వయంగా నిలిచాడు — మంత్రజ్ఞుడూ లోలోపల అత్యంత కలవరపడుతున్నవాడూ అయిన అతడు శస్త్రాలు చేతబట్టిన అనేక వేల రాక్షసులతో ఉన్నాడు. విరూపాక్షుడైతే శూలాలు, ఖడ్గాలు, ధనుస్సులు గల మహాసేనతో, రాక్షసులతో కలిసి మధ్యమ గుల్మాన్ని ఆశ్రయించాడు.’ విభీషణుని మంత్రులు పక్షిరూపంలో ప్రవేశించడం రాక్షసుల మాయాశక్తికి సదుపయోగం — రావణుని చారులు వానరులకు పట్టుబడ్డారు, విభీషణుని చారులు కనబడకుండా వచ్చారు. పూర్వసర్గలో రావణుడు చేసిన ఏర్పాటే ఇక్కడ యథాతథంగా నివేదించబడుతోంది — కథాసూత్రం అవిచ్ఛిన్నం. ‘పరమసంవిగ్నః’ (అత్యంత కలవరపడుతున్నవాడు) అనే రావణుని విశేషణం మర్మస్పర్శి — బయటకు గర్వంగా కనిపించేవాడు లోపల ఎంతో కలవరపడుతున్నాడు; హిందీ భాష్యం కూడా ‘మనసులోనే అత్యంత ఉద్విగ్నుడు’ అంటుంది. ‘యాథాతథ్యేన’ — యథార్థంగా, ఏమీ మార్చకుండా. విభీషణుడు రాముని ‘రామా’ అని నేరుగా సంబోధిస్తాడు; దీనివల్ల అతని విశ్వాసమూ స్నేహమూ సూచించబడతాయి. విభీషణుని మంత్రుల పేర్లు — అనలుడు, పనసుడు, సంపాతి, ప్రమతి — సమీక్షిత సంస్కరణలో కొంచెం భిన్నంగా ఉన్నాయి (శరభుడు, ప్రఘసుడు); ముద్రిత పేర్లే ఉంచబడ్డాయి. ఆ నలుగురూ విభీషణునితో కలిసి లంకను విడిచి వచ్చారు, కాబట్టి లంక దారులు వారికి పరిచితమైనవి. ఇంద్రజిత్తు వర్ణనలో ఆయుధాల విస్తారం — పట్టిసాలు, ఖడ్గాలు, ధనుస్సులు, శూలాలు, ముద్గరాలు — అతని సేన భయంకరత్వాన్ని చూపుతుంది; రావణుని శ్రేష్ఠయోధుడు అతడేనని విభీషణునికి తెలుసు. మధ్యమ గుల్మం ప్రస్తావన లంక రక్షణ ఐదు భాగాలుగా విభజించబడిందని సూచిస్తుంది — నాలుగు ద్వారాలు, మధ్యభాగం.

‘ఈ విధంగా లంకలో ఆ గుల్మాలను (సైనికశిబిరాలను) పరిశీలించి నా మంత్రులందరూ త్వరగా మళ్ళీ ఇక్కడికి వచ్చారు. రావణునికి పదివేల ఏనుగులు, పదివేల రథాలు, ఇరవై వేల గుర్రాలు, ఒక కోటికి పైగా రాక్షసులు ఉన్నారు. ఈ నిశాచరులు విక్రమవంతులు, బలవంతులు, యుద్ధాలలో ఆయుధాలు ఎత్తి దాడిచేసేవారు, రాక్షసరాజుకు ఎప్పుడూ ఇష్టులు. ప్రజాపాలకా, ఇక్కడ యుద్ధం కోసం ఒక్కొక్క రాక్షసునికి వేవేల మంది పరివారం సిద్ధంగా ఉంటుంది.’ మహాబాహువైన విభీషణుడు మంత్రులు చెప్పిన ఈ వార్తను చెప్పి, ఆ రాక్షసమంత్రులను రామునికి చూపించాడు; సచివులతో కలిసి లంకలో జరిగినదంతా రామునికి నివేదించాడు. ఆ తరువాత శ్రీమంతుడైన రావణుని తమ్ముడు రామునికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో కమలదళాక్షుడైన రామునితో ఈ ఉత్తరవాక్యం అన్నాడు: ‘రామా, రావణుడు కుబేరునితో యుద్ధం చేసినప్పుడు అరవై లక్షల రాక్షసులు బయలుదేరారు; వారు పరాక్రమంలో, వీర్యంలో, తేజస్సులో, సత్త్వగౌరవంలో, దర్పంలో దురాత్ముడైన రావణునితో సమానులు. ఇందుకు కోపపడవద్దు; నేను నిన్ను రెచ్చగొడుతున్నాను, భయపెట్టడం లేదు; నీవు వీర్యంతో దేవతలను కూడా నిగ్రహించగల సమర్థుడవు. కాబట్టి నీవు చతురంగబలంతో కూడిన ఈ మహావానరసేనను వ్యూహంగా నిలిపి రావణుని మథించివేస్తావు.’ ఇరవైయవ, ఇరవై ఒకటవ శ్లోకాల మొదటి అర్ధభాగాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి; ఇరవై రెండవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. విభీషణుని మాటలో నైపుణ్యం ఉంది — అతడు శత్రుబలపు నిజమైన పరిమాణాన్ని చెబుతాడు, కాని భయం పుట్టించడానికి కాదు, రాముని ఉత్సాహాన్ని పెంచడానికి — ‘నిన్ను రెచ్చగొడుతున్నాను, భయపెట్టడం లేదు’. కుబేరవిజయ ప్రస్తావన రావణుని పూర్వబలాన్ని చూపుతుంది; ఇప్పుడు అలాంటి రాక్షసులే అతని పక్కన ఉన్నారు. విభీషణుని వర్ణనలోని సంఖ్యలు యథార్థంగా కనిపిస్తాయి — ఏనుగులు పదివేలు, రథాలు పదివేలు, గుర్రాలు ఇరవై వేలు, పదాతులు కోటికి పైగా — పూర్వసర్గలలో వానరసేనకు చెప్పిన అతిశయోక్తి సంఖ్యలకు ఇవి భిన్నం. ‘ఒక్కొక్కనికి వేవేల మంది’ అనే పరివార వర్ణన రాక్షసుల అపారబలాన్ని సూచిస్తుంది. రావణుని కుబేరవిజయ స్మరణ ప్రత్యేకంగా అర్థవంతం — కుబేరుడు రావణుని సోదరుడే, అతని లంకను రావణుడు హరించాడు; విభీషణుడు కూడా సోదరుడే, ఇప్పుడు రాముని పక్షాన ఉన్నాడు. ‘ఇందుకు కోపపడవద్దు’ అనే మాటతో విభీషణుడు రామునికి కలగబోయే కోపాన్ని ముందే శమింపజేస్తాడు — శత్రుబలపు ప్రశంసలా వినిపించే వార్త మిత్రుని మనసులో సందేహం పుట్టించవచ్చు. ‘చతురంగబలంతో’ — వానరసేనలో గుర్రాలూ రథాలూ లేవు, అయినా విభీషణుడు దానిని చతురంగబలంగా వర్ణిస్తాడు; దానివల్ల అది రాజసేనకు సమానమని సూచించబడుతోంది. ‘వ్యూహ్య’ (వ్యూహంగా నిలిపి) అనే పదం యుద్ధనీతిని గుర్తుచేస్తుంది — సేనా వ్యూహరచనే విజయానికి మూలం.

రావణుని తమ్ముడు విభీషణుడు ఇలా మాట్లాడుతుండగా, రాఘవుడు శత్రువులను ఎదుర్కోవడానికి ఈ మాట అన్నాడు: ‘లంక తూర్పుద్వారం దగ్గర వానరశ్రేష్ఠుడు నీలుడు అనేక వానరులతో కూడి ప్రహస్తునికి ప్రతియోధుడు కావాలి. వాలిపుత్రుడు అంగదుడు మహాసేనతో కూడి దక్షిణద్వారం దగ్గర మహాపార్శ్వ మహోదరులను అడ్డుకోవాలి. వాయుపుత్రుడూ అప్రమేయాత్ముడూ అయిన హనుమంతుడు అనేక వానరులతో కూడి పడమటి ద్వారాన్ని ఒత్తిడి చేసి లోపల ప్రవేశించాలి. దైత్యదానవ సంఘాలకు, మహాత్ములైన ఋషులకు అపకారం చేయడం ఇష్టపడేవాడు, క్షుద్రుడు, వరదానబలంతో కూడినవాడు, ప్రజలను సంతాపపరుస్తూ లోకాలన్నిటా తిరిగేవాడు — ఆ రాక్షసేంద్రుని వధకు నేను స్వయంగా పూనుకున్నాను. నేను సుమిత్రాకుమారునితో కలిసి ఉత్తర నగరద్వారాన్ని ఒత్తిడి చేసి, సేనతో రావణుడు ఉన్నచోట ప్రవేశిస్తాను. బలవంతుడైన వానరేంద్రుడు సుగ్రీవుడు, వీర్యవంతుడైన భల్లూకరాజు జాంబవంతుడు, రాక్షసేంద్రుని తమ్ముడు విభీషణుడు మధ్యమ గుల్మం దగ్గర ఉండాలి.’ రాముని నియామకం రావణుని ఏర్పాటుకు ప్రత్యక్షమైన జవాబు — ప్రతి రాక్షససేనాపతికీ తగిన వానరవీరుడు. అగ్నిపుత్రుడైన సేనాపతి నీలుడు సేనాపతి ప్రహస్తునికి; ఇంద్రుని మనుమడు అంగదుడు ఇద్దరు సోదరులకు; హనుమంతుడు మాయావి ఇంద్రజిత్తుకు. రావణునికి రాముడు స్వయంగా — ఇది అతని ప్రతిజ్ఞకు అనుగుణం. రావణుని దోషాల వర్ణన — అపకారప్రియుడు, క్షుద్రుడు, వరబలం గలవాడు, లోకసంతాపకుడు — అతని వధ ధర్మసమ్మతమని నిలుపుతుంది. ముప్పైయవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘పరిక్రమతి’ అని హ్రస్వం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘పరిక్రామతి’; ముద్రిత పాఠమే ఉంచబడింది. రాముని ఆదేశం సంక్షిప్తమైనది, నిశ్చితమైనది — ప్రతి ఒక్కరి పేరు, స్థానం, ప్రతిపక్షం ఒక్కొక్క వాక్యంలో. నీలునికి ‘ప్రతియోద్ధా స్యాత్’ (ప్రతియోధుడు కావాలి), అంగదునికి ‘బాధతామ్’ (అడ్డుకోవాలి), హనుమంతునికి ‘నిష్పీడ్య ప్రవిశతు’ (ఒత్తిడి చేసి ప్రవేశించాలి) — క్రియాపదాలలోని భేదం కార్యభేదాన్ని సూచిస్తుంది: నీలుడు ప్రతిఘటించాలి, అంగదుడు అడ్డుకోవాలి, హనుమంతుడు ప్రవేశించాలి. పడమటి ద్వారంలో ఇంద్రజిత్తు మాయకు ప్రతీకారం చేయడానికి హనుమంతుడే తగినవాడు; అతనికి లంక పరిచితం, ఇంతకుముందు అక్కడ ప్రవేశించాడు కూడా. మధ్యమ గుల్మంలో సుగ్రీవుడు, జాంబవంతుడు, విభీషణుడు — వానరుల రాజు, భల్లూకాల రాజు, రాక్షసుల కాబోయే రాజు — ముగ్గురు రాజుల సమావేశం సేన కేంద్రాన్ని రక్షిస్తుంది. రావణుడు ఉన్న ఉత్తరద్వారాన్ని రాముడు స్వయంగా తీసుకుంటాడు; దీనితో నాయకునికీ నాయకునికీ మధ్య యుద్ధం సునిశ్చితమైంది. లక్ష్మణుడు అతనితోనే — సోదరులిద్దరూ ఎన్నడూ విడిపోరు. రావణుని దోషాలను వర్ణించి రాముడు తన ప్రతిజ్ఞ ధర్మసమ్మతమని స్థాపిస్తాడు.

‘యుద్ధంలో వానరులు మనుష్యరూపం ధరించకూడదు; ఈ యుద్ధంలో వానరసేనలో ఇదే మన గుర్తు కావాలి. ఈ మన స్వజనంలో వానరులే మనకు చిహ్నం అవుతారు; మేము ఏడుగురమే మనుష్యరూపంలో శత్రువులతో యుద్ధం చేస్తాం — నేను, మహాతేజస్వి అయిన సోదరుడు లక్ష్మణునితో, తనతో కలిపి ఐదుగురుగా ఉన్న నా సఖుడు ఈ విభీషణుడు.’ విభీషణునితో ఇలా అని, కార్యసిద్ధి కోసం బుద్ధిమంతుడైన ప్రభువు రాముడు సువేలపర్వతపు అతి రమణీయమైన చరియను చూసి సువేలాన్ని ఎక్కాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. తరువాత మహాత్ముడైన రాముడు మహాసేనతో భూమినంతటినీ కప్పివేస్తూ, శత్రువధకు మనసు నిశ్చయించుకుని, ఆనందం నిండిన రూపంతో లంక వైపు బయలుదేరాడు. గుర్తు ఏర్పాటు చేసే ఉపాయం యుద్ధనీతిలోని సూక్ష్మత — రాక్షసులు కామరూపులు, మనుష్యరూపం కూడా ధరించగలరు; అందువల్ల వానరులు తమ సహజరూపంలోనే ఉండాలి, మిత్రుడూ శత్రువూ సులభంగా వేరుగా గుర్తించబడేలా. ‘ఏడుగురు’ అనే సంఖ్య — రాముడు, లక్ష్మణుడు, విభీషణుడు, అతని నలుగురు మంత్రులు అని హిందీ భాష్యం. ముప్పై ఆరవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది, దాని చివరి అర్ధభాగం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో ఉంది. ఈ విధంగా పథకం వేసి రాముడు సువేలం వైపు బయలుదేరాడు; తరువాతి సర్గలో అతడు దానిని ఎక్కి లంకను చూస్తాడు.

மனிதர்களின் அரசனும் வானரர்களின் அரசனுமான ராமனும் சுக்ரீவனும், வாயுவின் மைந்தனான வானரன் அனுமனும், கரடிகளின் அரசன் ஜாம்பவானும், ராக்ஷசனான விபீஷணனும், வாலியின் மகன் அங்கதனும், சுமித்திரையின் மைந்தன் லக்ஷ்மணனும், வானரன் சரபனும், உறவினர்களோடு கூடிய சுஷேணனும், மைந்தனும், த்விவிதனும், கஜனும், கவாக்ஷனும், குமுதனும், நளனும், பனஸனும் — பகைவரின் நாட்டை அடைந்த இவர்கள் ஒன்றுகூடி ஆராய்ந்து இவ்வாறு ஆலோசித்தனர்: ‘ராவணனால் காக்கப்படும் அந்த இலங்கை நகரம் இதோ தெரிகிறது; தேவர்களோடும் நாகர்களோடும் கந்தர்வர்களோடும் கூடிய அமரர்களாலும் இதை வெல்வது அரிது. ராக்ஷசத் தலைவன் ராவணன் எப்போதும் இருக்கும் இந்த நகரைப் பற்றி முடிவு செய்வதில், காரிய வெற்றியை முன்னிறுத்தி ஆலோசியுங்கள்.’ இவ்வாறு அவர்கள் பேசிக்கொண்டிருக்கும்போது ராவணனின் தம்பி விபீஷணன் நயமான சொற்களும் நிறைந்த பொருளும் உடைய சொல்லைச் சொன்னான். வீரர்களின் பெயர்ப் பட்டியல் தலைவர்கள் அனைவரும் ஒன்றுகூடியதைக் காட்டுகிறது — மனிதர்கள், வானரர்கள், கரடிகள், ஒரு ராக்ஷசன் ஆகியோர் ஒன்றாக. ‘ஸஹதாயாத:’ என்பது சுஷேணனின் அடைமொழி — உறவினர்களோடு கூடியவன்; இந்தி உரையும் ‘உறவினர்களோடும் சுற்றத்தாரோடும்’ என்று விளக்குகிறது. ‘அக்ராம்யபதவத்’ (நாட்டுப்புறச் சொற்கள் இல்லாத) என்பது விபீஷணனின் சொல்லின் செம்மையைச் சுட்டுகிறது — அவன் நன்கு செம்மைப்பட்ட சொற்களால் பேசுகிறான்; ‘புஷ்கலார்த்தம்’ (நிறைந்த பொருளுடையது) என்பதால் பொருள் பொதிந்ததாகவும். போருக்கு முன் ஆலோசிப்பது ராமனின் படையின் நீதிநெறிப் பற்றைக் காட்டுகிறது — பராக்கிரமமும் ஆராய்ந்த பின்பே. ‘அமரர்களாலும் வெல்வது அரிது’ என்பதால் இலங்கை அணுகுதற்கரியது என்று ஒப்புக்கொள்ளப்படுகிறது; ஆனால் அச்சம் இல்லை. விபீஷணனின் சொல் அடுத்த சுலோகங்களில்; ஏனெனில் இலங்கையின் உள் ஏற்பாட்டை அவனே அறிவான். ராமனின் தரப்பிலும் அவன் ‘ராவணனின் தம்பி’ என்றே அறிமுகப்படுத்தப்படுகிறான் — அவனுடைய குலம் இங்கே பயன்தருகிறது; ஏனெனில் பகைவனின் வழிமுறைகளை அவன் அறிவான். முதல் இரண்டு சுலோகங்களில் பெயர்களின் வரிசை திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து சற்று வேறுபடுகிறது.

‘அனலன், பனஸன், சம்பாதி, பிரமதி — என்னுடைய இந்த அமைச்சர்கள் இலங்கைக்குச் சென்று மீண்டும் இங்கே வந்திருக்கிறார்கள். அவர்கள் அனைவரும் பறவைகளாக உருமாறிப் பகைவனின் படைக்குள் புகுந்தனர்; செய்யப்பட்ட ஏற்பாட்டைக் கண்டு திரும்பி வந்திருக்கிறார்கள். ராமா, தீய உள்ளமுடைய ராவணனின் ஏற்பாட்டை அவர்கள் சொன்னபடியே முழுவதும் உள்ளவாறு சொல்கிறேன், கேள். கிழக்கு வாயிலைப் படையோடு பிரகஸ்தன் அடைந்து நிற்கிறான்; தெற்கு வாயிலைப் பெருவீரர்களான மகாபார்சுவனும் மகோதரனும். மேற்கு வாயிலை இந்திரஜித் பல ராக்ஷசர்கள் சூழ நிற்கிறான் — பட்டிசம், வாள், வில் ஏந்தியவர்களும், சூலமும் முத்கரமும் கைகளில் கொண்டவர்களும், பலவித ஆயுதங்கள் உடையவர்களுமான வீரர்களால் ராவணனின் மகன் சூழப்பட்டிருக்கிறான். நகரின் வடக்கு வாயிலில் ராவணனே நிற்கிறான் — ஆலோசனை அறிந்தவனாயினும் உள்ளுக்குள் மிகவும் கலக்கமுற்றவனாய், ஆயுதம் ஏந்திய பல்லாயிரம் ராக்ஷசர்களோடு. விரூபாக்ஷனோ, சூலமும் வாளும் வில்லும் உடைய பெரும்படையோடும் ராக்ஷசர்களோடும் நடுக் காவல்நிலையை அடைந்திருக்கிறான்.’ விபீஷணனின் அமைச்சர்கள் பறவை உருவில் நுழைந்தது ராக்ஷசர்களின் மாய ஆற்றலின் நல்ல பயன்பாடு — ராவணனின் ஒற்றர்கள் வானரர்களால் பிடிபட்டனர்; விபீஷணனின் ஒற்றர்கள் காணப்படாமலே வந்து சேர்ந்தனர். முந்தைய சர்க்கத்தில் ராவணன் செய்த ஏற்பாடு இங்கே அப்படியே தெரிவிக்கப்படுகிறது — கதையின் இழை அறுபடவில்லை. ‘பரமஸம்விக்ன:’ (மிகவும் கலக்கமுற்றவன்) என்ற ராவணனின் அடைமொழி நெஞ்சைத் தொடுவது — வெளியே செருக்குடைய அவன் உள்ளே மிகவும் கலங்கியிருக்கிறான்; இந்தி உரையும் ‘உள்ளுக்குள் மிகவும் கலக்கமுற்றவன்’ என்கிறது. அச்சுப் பதிப்பில் ‘ஸம்விக்னோ’ என்ற இடத்தில் ‘க்ன’ கூட்டெழுத்து ‘க்ர’ போலத் தெரிகிறது. ‘யாதாதத்யேன’ — உள்ளபடியே, எதையும் மாற்றாமல். விபீஷணன் ராமனை ‘ராமா’ என்று நேரடியாக விளிக்கிறான்; அதனால் அவனுடைய நம்பிக்கையும் நட்பும் சுட்டப்படுகின்றன. விபீஷணனின் அமைச்சர்களின் பெயர்கள் — அனலன், பனஸன், சம்பாதி, பிரமதி — திறனாய்வுப் பதிப்பில் சற்று வேறுபடுகின்றன (சரபன், பிரகஸன்); அச்சுப் பதிப்பின் பெயர்களே காக்கப்பட்டுள்ளன. அந்த நால்வரும் விபீஷணனோடு இலங்கையை விட்டு வந்தவர்கள்; ஆகவே இலங்கையின் வழிகள் அவர்களுக்குப் பழக்கமானவை. இந்திரஜித்தின் வருணனையில் ஆயுதங்களின் விரிவு — பட்டிசங்கள், வாள்கள், விற்கள், சூலங்கள், முத்கரங்கள் — அவனுடைய படையின் அச்சமூட்டும் தன்மையைக் காட்டுகிறது; ராவணனின் சிறந்த போர்வீரன் அவனே என்று விபீஷணன் அறிவான். நடுக் காவல்நிலையின் குறிப்பு, இலங்கையின் காவல் ஐந்தாகப் பிரிக்கப்பட்டிருப்பதைச் சுட்டுகிறது — நான்கு வாயில்களும் நடுப்பகுதியும்.

‘இவ்வாறு இலங்கையில் அந்தக் காவல்நிலைகளை நன்கு பார்த்துவிட்டு என் அமைச்சர்கள் அனைவரும் விரைவில் மீண்டும் இங்கே வந்தனர். ராவணனிடம் பத்தாயிரம் யானைகள், பத்தாயிரம் தேர்கள், இருபதாயிரம் குதிரைகள், ஒரு கோடிக்கும் மேற்பட்ட ராக்ஷசர்கள் உள்ளனர். இந்த இரவில் உலவுவோர் பராக்கிரமசாலிகள், வலிமையுடையவர்கள், போர்களில் கொலைவெறியுடையவர்கள், ராக்ஷச அரசனுக்கு எப்போதும் அன்பானவர்கள். மக்கள் தலைவனே, இங்கே போருக்காக ஒவ்வொரு ராக்ஷசனுக்கும் பத்து லட்சம் பேர் கொண்ட பரிவாரம் துணை நிற்கிறது.’ நீண்ட கைகளுடைய விபீஷணன், அமைச்சர்கள் சொன்ன இந்தச் செய்தியைச் சொல்லி, அந்த ராக்ஷச அமைச்சர்களை ராமனுக்குக் காட்டினான்; அமைச்சர்களோடு சேர்ந்து இலங்கையில் நிகழ்ந்ததனைத்தையும் ராமனுக்குத் தெரிவித்தான். பின்னர் சீர்மிக்க ராவணனின் தம்பி ராமனுக்கு இனியது செய்ய விரும்பித் தாமரையிதழ்க் கண்ணனான ராமனிடம் இந்த மேலான சொல்லைச் சொன்னான்: ‘ராமா, ராவணன் குபேரனோடு போரிட்டபோது அறுபது லட்சம் ராக்ஷசர்கள் புறப்பட்டனர்; அவர்கள் பராக்கிரமத்திலும், வீரத்திலும், ஒளியிலும், உள்ளுரத்தின் பெருமையிலும், செருக்கிலும் தீய உள்ளமுடைய ராவணனுக்கு நிகரானவர்கள். இதில் சினம் கொள்ள வேண்டாம்; நான் உன்னைச் சினமூட்டுகிறேன், அச்சமூட்டவில்லை; வீரத்தால் தேவர்களையும் அடக்க நீ வல்லவன். ஆகவே நால்வகைப் பெரும்படை சூழ்ந்த இந்த வானரப் படையை அணிவகுத்து நீ ராவணனை நசுக்குவாய்.’ இருபதாம், இருபத்தோராம் சுலோகங்களின் முதல் பாதிகள் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன; இருபத்திரண்டாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது. விபீஷணனின் சொல்லில் திறமை இருக்கிறது — பகைவரின் படையின் உண்மையான அளவை அவன் சொல்கிறான்; ஆனால் அது அச்சமூட்டுவதற்காக அல்ல, ராமனின் ஊக்கத்தை வளர்ப்பதற்காக — ‘சினமூட்டுகிறேன், அச்சமூட்டவில்லை’. குபேரனை வென்றதைக் குறிப்பிடுவது ராவணனின் முந்தைய வலிமையைக் காட்டுகிறது; இப்போது அத்தகைய ராக்ஷசர்களே அவன் பக்கத்தில் உள்ளனர். விபீஷணனின் வருணனையில் எண்கள் உண்மையானவை போலத் தோன்றுகின்றன — யானைகள் பத்தாயிரம், தேர்கள் பத்தாயிரம், குதிரைகள் இருபதாயிரம், காலாட்கள் ஒரு கோடிக்கும் மேல் — முந்தைய சர்க்கங்களில் வானரப் படைக்குச் சொல்லப்பட்ட மிகைப்படுத்திய எண்களிலிருந்து இவை வேறுபட்டவை. ‘ஒவ்வொருவனுக்கும் பத்து லட்சம்’ என்ற பரிவார வருணனை ராக்ஷசர்களின் அளவற்ற வலிமையைச் சுட்டுகிறது. ராவணன் குபேரனை வென்றதை நினைவுகூர்வது சிறப்பாகப் பொருள் பொதிந்தது — குபேரன் ராவணனின் சகோதரனே; அவனுடைய இலங்கை ராவணனால் பறிக்கப்பட்டது; விபீஷணனும் ஒரு சகோதரனே, அவன் இப்போது ராமனின் தரப்பில் இருக்கிறான். ‘இதில் சினம் கொள்ள வேண்டாம்’ என்ற சொல்லால் விபீஷணன் ராமனுக்கு எழக்கூடிய சினத்தை முன்கூட்டியே தணிக்கிறான் — பகைவனின் வலிமையைப் புகழ்வது போலக் கேட்கும் செய்தி நண்பனின் மனத்தில் ஐயத்தை உண்டாக்கக்கூடும். ‘நால்வகைப் படை’ — வானரப் படையில் குதிரைகளும் தேர்களும் இல்லை; ஆனாலும் விபீஷணன் அதை நால்வகைப் படை போல வருணிக்கிறான்; அதனால் அது அரசப் படைக்கு நிகரானது என்று சுட்டப்படுகிறது. ‘வ்யூஹ்ய’ (அணிவகுத்து) என்ற சொல் போரின் நீதியை நினைவூட்டுகிறது — படையின் அணிவகுப்பே வெற்றியின் வேர்.

ராவணனின் தம்பி விபீஷணன் இவ்வாறு சொல்லிக்கொண்டிருக்கும்போது, பகைவர்களை எதிர்த்துத் தாக்குவதற்காக ராகவன் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘இலங்கையின் கிழக்கு வாயிலில் வானரச் சிறந்தோனான நீலன் பல வானரர்கள் சூழப் பிரகஸ்தனை எதிர்த்துப் போரிடட்டும். வாலியின் மகன் அங்கதன் பெரும்படை சூழத் தெற்கு வாயிலில் மகாபார்சுவனையும் மகோதரனையும் தடுக்கட்டும். அளவிட முடியாத உள்ளுரமுடைய வாயுமைந்தன் அனுமன் பல வானரர்கள் சூழ மேற்கு வாயிலை நெருக்கி உள்ளே நுழையட்டும். தைத்திய, தானவக் கூட்டங்களுக்கும் மகாத்மாக்களான முனிவர்களுக்கும் தீங்கிழைப்பதில் இன்பம் காண்பவனும், இழிந்தவனும், வரத்தின் வலிமை உடையவனுமாய், மக்களை வருத்தியபடி எல்லா உலகங்களிலும் சுற்றித் திரிபவன் எவனோ, அந்த ராக்ஷசேந்திரனைக் கொல்வதில் நானே உறுதிபூண்டிருக்கிறேன். சுமித்திரையின் மைந்தனோடு சேர்ந்து நான் நகரின் வடக்கு வாயிலை நெருக்கி, படையோடு ராவணன் இருக்கும் இடத்துக்குள் புகுவேன். வலிமைமிக்க வானர அரசன் சுக்ரீவனும், வீரமுடைய கரடி அரசன் ஜாம்பவானும், ராக்ஷசேந்திரனின் தம்பி விபீஷணனும் நடுக் காவல்நிலையில் இருக்கட்டும்.’ ராமனின் நியமனம் ராவணனின் ஏற்பாட்டுக்கு நேரடியான மறுமொழி — ஒவ்வொரு ராக்ஷசப் படைத்தலைவனுக்கும் தகுந்த வானர வீரன். அக்னியின் மகனும் படைத்தலைவனுமான நீலன் படைத்தலைவன் பிரகஸ்தனுக்கு எதிராக; இந்திரனின் பேரன் அங்கதன் உடன்பிறந்த இருவருக்கு எதிராக; அனுமன் மாயாவியான இந்திரஜித்துக்கு எதிராக. ராவணனுக்கு எதிராக ராமனே — இது அவனுடைய உறுதிமொழிக்கு ஏற்றது. ராவணனின் குற்றங்களின் வருணனை — தீங்கிழைப்பதில் இன்பம் காண்பவன், இழிந்தவன், வர வலிமையுடையவன், உலகை வருத்துபவன் — அவனைக் கொல்வதன் தர்மநெறியை நிறுவுகிறது. முப்பதாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘பரிக்ரமதி’ என்று குறில்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘பரிக்ராமதி’; அச்சுப் பாடம் காக்கப்பட்டுள்ளது. ராமனின் ஆணை சுருக்கமானது, உறுதியானது — ஒவ்வொருவரின் பெயர், இடம், எதிரி ஆகியவை ஒவ்வொரு வாக்கியத்தில். நீலனுக்கு ‘எதிர்த்துப் போரிடட்டும்’, அங்கதனுக்குத் ‘தடுக்கட்டும்’, அனுமனுக்கு ‘நெருக்கி நுழையட்டும்’ — வினைச்சொற்களின் வேறுபாடு பணிகளின் வேறுபாட்டைச் சுட்டுகிறது: நீலன் எதிர்த்து நிற்கட்டும், அங்கதன் தடை செய்யட்டும், அனுமன் உள்ளே நுழையட்டும். மேற்கு வாயிலில் இந்திரஜித்தின் மாயையை எதிர்க்க, இலங்கையை அறிந்தவனும் முன்பே அங்கே நுழைந்தவனுமான அனுமனே தகுந்தவன். நடுக் காவல்நிலையில் சுக்ரீவன், ஜாம்பவான், விபீஷணன் — வானரர்களின் அரசன், கரடிகளின் அரசன், ராக்ஷசர்களின் வருங்கால அரசன் — மூன்று அரசர்களின் கூட்டு படையின் மையத்தைக் காக்கிறது. ராவணன் இருக்கும் வடக்கு வாயிலை ராமன் தானே ஏற்கிறான்; இதனால் தலைவனுக்கும் தலைவனுக்கும் இடையிலான போர் உறுதியாகிறது. லக்ஷ்மணன் அவனோடு — உடன்பிறந்த இருவரும் ஒருபோதும் பிரிவதில்லை. ராவணனின் குற்றங்களை வருணிப்பதன் மூலம் ராமன் தன் உறுதிமொழியின் தர்மநெறியை நிறுவுகிறான்.

‘போரில் வானரர்கள் மனித உருவம் எடுக்கவே கூடாது; இந்தப் போரில் வானரப் படைக்கு இதுவே நம் அடையாளக் குறியாக இருக்கட்டும். நம்மவர்களிடையே வானர உருவமே நமக்கு அடையாளமாக இருக்கும்; நாங்கள் ஏழு பேர் மட்டுமே மனித உருவில் பகைவர்களோடு போரிடுவோம் — நான், பேராற்றலுடைய தம்பி லக்ஷ்மணன், தன்னோடு ஐவராக இருக்கும் என் நண்பனான இந்த விபீஷணன்.’ இவ்வாறு விபீஷணனிடம் சொல்லிவிட்டு, காரியம் நிறைவேறுவதற்காக அறிவுடைய தலைவன் ராமன், சுவேல மலையின் மிக அழகிய சரிவைக் கண்டு, சுவேல மலையில் ஏற முடிவு செய்தான். பின்னர் மகாத்மாவான ராமன் பெரும்படையால் பூமி முழுவதையும் மூடியபடி, பகைவனைக் கொல்வதில் மனம் வைத்து, மகிழ்ச்சி பொங்கும் தோற்றத்துடன் இலங்கையை நோக்கிச் சென்றான். அடையாளக் குறியின் உத்தி போர் நீதியின் நுட்பம் — ராக்ஷசர்கள் விரும்பிய உருவம் எடுக்க வல்லவர்கள்; மனித உருவத்தையும் தரிக்க முடியும்; ஆகவே வானரர்கள் தம் இயல்பான உருவிலேயே இருக்கட்டும்; அப்போது நண்பனும் பகைவனும் எளிதில் வேறுபடுத்தப்படுவார்கள். ‘ஏழு’ என்ற எண் — ராமன், லக்ஷ்மணன், விபீஷணன், அவனுடைய நான்கு அமைச்சர்கள் என்று இந்தி உரை விளக்குகிறது. முப்பத்து நான்காம் சுலோகத்தில் ‘ஸப்த’ (ஏழு) என்பது அச்சுப் பதிப்பில் ‘ஸஸ’ போலத் தெரிகிறது — ‘ப்த’ கூட்டெழுத்தின் அச்சு வரம்பு. முப்பத்தாறாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது; அதன் இறுதிப் பாதி வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தது. இவ்வாறு திட்டமிட்டு ராமன் சுவேலத்தை நோக்கிப் புறப்பட்டான்; அடுத்த சர்க்கத்தில் அவன் அதன்மேல் ஏறி இலங்கையைப் பார்க்கிறான்.

ನರರಾಜ-ವಾನರರಾಜರಾದ ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರು, ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಕಪಿ ಹನುಮಂತ, ಕರಡಿಗಳ ರಾಜ ಜಾಂಬವಂತ, ರಾಕ್ಷಸ ವಿಭೀಷಣ, ವಾಲಿಯ ಮಗ ಅಂಗದ, ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಕಪಿ ಶರಭ, ಬಂಧುಗಳೊಡನಿರುವ ಸುಷೇಣ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಕುಮುದ, ನಳ, ಪನಸ — ಇವರು ಶತ್ರುಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ, ವಿಮರ್ಶಿಸುತ್ತ ಆಲೋಚಿಸಿದರು — ‘ರಾವಣನು ಪಾಲಿಸುವ ಆ ಲಂಕಾಪುರಿ ಇದೋ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ದೇವ-ಉರಗ-ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ ಅಮರರಿಗೂ ಅದನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು ಕಷ್ಟ. ಎಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ನಿತ್ಯವೂ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೋ ಆ ನಗರಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಿರ್ಣಯಕ್ಕಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿ.’ ಅವರು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ರಾವಣನ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು ಗ್ರಾಮ್ಯವಲ್ಲದ ಪದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅರ್ಥಪುಷ್ಟವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ವೀರರ ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖರ ಸಮಾವೇಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮನುಷ್ಯರು, ವಾನರರು, ಕರಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸ ಒಂದೆಡೆ. ‘ಸಹದಾಯಾದಃ’ ಎಂಬ ಸುಷೇಣನ ವಿಶೇಷಣ — ಬಂಧುಗಳೊಡನಿರುವವನು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಡನೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಗ್ರಾಮ್ಯಪದವತ್’ ಎಂಬುದು ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತಿನ ಸಂಸ್ಕೃತತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸುಸಂಸ್ಕೃತ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ‘ಪುಷ್ಕಲಾರ್ಥಮ್’ ಎಂದರೆ ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತವಾಗಿ. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ರಾಮನ ಸೇನೆಯ ನೀತಿಪರಾಯಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪರಾಕ್ರಮವೂ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ. ‘ಅಮರೈರಪಿ ದುರ್ಜಯಾ’ (ಅಮರರಿಗೂ ಗೆಲ್ಲಲು ಕಷ್ಟ) ಎಂದು ಲಂಕೆಯ ದುರ್ಗಮತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಯವಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಲಂಕೆಯ ಆಂತರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅವನಿಗೊಬ್ಬನಿಗೇ ತಿಳಿದಿದೆ. ರಾಮನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೂ ಅವನನ್ನು ‘ರಾವಣಾವರಜಃ’ (ರಾವಣನ ತಮ್ಮ) ಎಂದೇ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನ ಕುಲ ಇಲ್ಲಿ ಲಾಭಕರ, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುವಿನ ರೀತಿ ಅವನಿಗೆ ಗೊತ್ತು. ಮೊದಲ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಸರುಗಳ ಕ್ರಮ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.

‘ಅನಲ, ಪನಸ, ಸಂಪಾತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಮತಿ — ನನ್ನ ಈ ಅಮಾತ್ಯರು ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಿ ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪಕ್ಷಿಗಳಾಗಿ ಶತ್ರುಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ರಾಮಾ, ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅವರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು. ಪೂರ್ವದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಪ್ರಹಸ್ತನು ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ; ದಕ್ಷಿಣದ್ದನ್ನು ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ-ಮಹೋದರರು. ಪಶ್ಚಿಮದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ — ಪಟ್ಟಿಶ, ಖಡ್ಗ, ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ, ಶೂಲ-ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳುಳ್ಳ ಶೂರರಿಂದ ಆವೃತನಾದ ರಾವಣನ ಮಗ. ಉತ್ತರದ ನಗರದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ರಾವಣನೇ ಸ್ವತಃ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ — ಮಂತ್ರಜ್ಞನಾದ, ಒಳಗೊಳಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾದ ಅವನು ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾದ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನಿದ್ದಾನೆ. ವಿರೂಪಾಕ್ಷನಾದರೋ ಶೂಲ-ಖಡ್ಗ-ಧನುಸ್ಸುಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾಸೇನೆಯೊಡನೆ, ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಮಧ್ಯದ ಗುಲ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಾನೆ.’ ವಿಭೀಷಣನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಪಕ್ಷಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದುದು ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯ ಸದುಪಯೋಗ — ರಾವಣನ ಚಾರರು ವಾನರರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದರು, ವಿಭೀಷಣನ ಚಾರರು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಬಂದರು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಮಾಡಿದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಕಥೆಯ ಎಳೆ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ. ‘ಪರಮಸಂವಿಗ್ನಃ’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಹೊರಗೆ ಗರ್ವಿತನಾದ ಅವನು ಒಳಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೇ ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ವಿಗ್ನ’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ‘ಯಾಥಾತಥ್ಯೇನ’ — ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ, ಏನನ್ನೂ ಬದಲಿಸದೆ. ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನನ್ನು ‘ರಾಮಾ’ ಎಂದು ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ವಿಶ್ವಾಸವೂ ಸಖ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು — ಅನಲ, ಪನಸ, ಸಂಪಾತಿ, ಪ್ರಮತಿ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ (ಶರಭ, ಪ್ರಘಸ); ಮುದ್ರಿತ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ನಾಲ್ವರೂ ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ಬಂದವರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಲಂಕೆಯ ದಾರಿಗಳು ಅವರಿಗೆ ಪರಿಚಿತ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳ ವಿಸ್ತಾರ — ಪಟ್ಟಿಶಗಳು, ಖಡ್ಗಗಳು, ಧನುಸ್ಸುಗಳು, ಶೂಲಗಳು, ಮುದ್ಗರಗಳು — ಅವನ ಸೇನೆಯ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನೇ ರಾವಣನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೋಧನೆಂದು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಮಧ್ಯದ ಗುಲ್ಮದ ಉಲ್ಲೇಖ ಲಂಕೆಯ ರಕ್ಷಣೆ ಐದು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ನಾಲ್ಕು ಬಾಗಿಲುಗಳು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಭಾಗ.

‘ಹೀಗೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಗುಲ್ಮಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿ ನನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಬೇಗನೆ ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ರಾವಣನಿಗೆ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳು, ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ರಥಗಳು, ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾವಿರ ಕುದುರೆಗಳು, ಮತ್ತು ಒಂದು ಕೋಟಿಗೂ ಮೀರಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಇದ್ದಾರೆ. ಈ ನಿಶಾಚರರು ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು, ಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಆತತಾಯಿಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಿಗೆ ಸದಾ ಪ್ರಿಯರು. ಪ್ರಜಾಪಾಲಕನೇ, ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಹಿಂದೆಯೂ ಹತ್ತು ಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಪರಿವಾರ ನಿಂತಿದೆ.’ ಮಹಾಬಾಹು ವಿಭೀಷಣನು ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹೇಳಿದ ಈ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು; ಸಚಿವರೊಡನೆ ಸೇರಿ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿ, ಕಮಲದಳನೇತ್ರನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಈ ಮುಂದಿನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮಾ, ರಾವಣನು ಕುಬೇರನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದಾಗ ಅರವತ್ತು ಲಕ್ಷ ರಾಕ್ಷಸರು ಹೊರಟಿದ್ದರು; ಅವರು ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ, ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ, ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಸತ್ತ್ವದ ಗೌರವದಲ್ಲಿ, ದರ್ಪದಲ್ಲಿ ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಳ್ಳಬಾರದು; ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೆರಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಹೆದರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ನೀನು ವೀರ್ಯದಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಸಮರ್ಥ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಚತುರಂಗಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ವ್ಯೂಹವಾಗಿ ರಚಿಸಿ ರಾವಣನನ್ನು ಮಥಿಸುವೆ.’ ಇಪ್ಪತ್ತು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೊದಲ ಅರ್ಧಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದು ಆರು ಪಾದಗಳುಳ್ಳದ್ದು. ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆ ಇದೆ — ಅವನು ಶತ್ರುಬಲದ ನಿಜವಾದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದು ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸಲು ಅಲ್ಲ, ರಾಮನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು — ‘ಕೋಪಯೇ ತ್ವಾಂ ನ ಭೀಷಯೇ’ (ನಿನ್ನನ್ನು ಕೆರಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ಹೆದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ). ಕುಬೇರವಿಜಯದ ಉಲ್ಲೇಖ ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಈಗ ಅಂತಹವರೇ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ವಿಭೀಷಣನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಯಥಾರ್ಥವಾದಂತಿವೆ — ಆನೆಗಳು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ, ರಥಗಳು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ, ಕುದುರೆಗಳು ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾವಿರ, ಕಾಲಾಳುಗಳು ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿನ ವಾನರಸೇನೆಯ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯ ಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಗಿಂತ ಇವು ಭಿನ್ನ. ‘ಏಕೈಕಸ್ಯ ಸಹಸ್ರಾಣಾಂ ಸಹಸ್ರಮ್’ (ಒಬ್ಬೊಬ್ಬನಿಗೂ ಸಾವಿರ ಸಾವಿರ) ಎಂಬ ಪರಿವಾರದ ವರ್ಣನೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಅಪಾರ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಕುಬೇರವಿಜಯದ ಸ್ಮರಣೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಕುಬೇರನು ರಾವಣನ ಅಣ್ಣನೇ, ಅವನ ಲಂಕೆಯನ್ನು ರಾವಣನು ಕಸಿದುಕೊಂಡನು; ವಿಭೀಷಣನೂ ಸಹೋದರನೇ, ಅವನು ಈಗ ರಾಮನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅತ್ರ ಮನ್ಯುರ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಃ’ (ಇದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಳ್ಳಬಾರದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನ ಸಂಭಾವ್ಯ ಕೋಪವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುಬಲದ ಪ್ರಶಂಸೆಯಂತೆ ಕೇಳಿಸುವ ಸುದ್ದಿ ಮಿತ್ರನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಬಹುದು. ‘ಚತುರಂಗೇಣ ಬಲೇನ’ — ವಾನರಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಕುದುರೆ-ರಥಗಳಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ವಿಭೀಷಣನು ಅದನ್ನು ಚತುರಂಗಸೇನೆಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅದು ರಾಜಸೇನೆಗೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವ್ಯೂಹ್ಯ’ (ವ್ಯೂಹವಾಗಿ ರಚಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದ ಯುದ್ಧನೀತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಸೇನೆಯ ವ್ಯೂಹರಚನೆಯೇ ವಿಜಯದ ಮೂಲ.

ರಾವಣನ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು, ರಾಘವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಂಕೆಯ ಪೂರ್ವದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ನೀಲನು ಅನೇಕ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಪ್ರಹಸ್ತನಿಗೆ ಎದುರಾಳಿಯಾಗಲಿ. ವಾಲಿಯ ಮಗ ಅಂಗದನು ಮಹಾಸೇನೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ದಕ್ಷಿಣದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ-ಮಹೋದರರನ್ನು ಬಾಧಿಸಲಿ. ವಾಯುಪುತ್ರನೂ ಅಪ್ರಮೇಯಾತ್ಮನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಅನೇಕ ಕಪಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಪಶ್ಚಿಮದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಒತ್ತಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿ. ದೈತ್ಯ-ದಾನವರ ಸಮೂಹಗಳಿಗೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳಿಗೂ ಕೇಡು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಆನಂದಪಡುವ, ಕ್ಷುದ್ರನಾದ, ವರದಾನದ ಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸಂತಾಪಗೊಳಿಸುತ್ತ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಸುತ್ತಾಡುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ವಧೆಗೆ ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಉತ್ತರದ ನಗರದ್ವಾರವನ್ನು ಒತ್ತಿ, ಸೇನೆಯೊಡನೆ ರಾವಣನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ನುಗ್ಗುತ್ತೇನೆ. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಕರಡಿಗಳ ರಾಜ ಜಾಂಬವಂತ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣ — ಇವರು ಮಧ್ಯದ ಗುಲ್ಮದಲ್ಲಿರಲಿ.’ ರಾಮನ ನೇಮಕ ರಾವಣನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ನೇರ ಉತ್ತರ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸ ಸೇನಾಪತಿಗೂ ಯೋಗ್ಯನಾದ ವಾನರವೀರ. ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನಾದ ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲ; ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ಇಂದ್ರನ ಮೊಮ್ಮಗ ಅಂಗದ; ಮಾಯಾವಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ಹನುಮಂತ. ರಾವಣನಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ರಾಮನೇ ಸ್ವತಃ — ಇದು ಅವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ಅನುಸಾರ. ರಾವಣನ ದೋಷಗಳ ವರ್ಣನೆ — ಕೇಡುಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಆನಂದಪಡುವವನು, ಕ್ಷುದ್ರ, ವರಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು, ಲೋಕಸಂತಾಪಕ — ಅವನ ವಧೆಯ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪರಿಕ್ರಮತಿ’ ಎಂದು ಹ್ರಸ್ವವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪರಿಕ್ರಾಮತಿ’; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ರಾಮನ ಆದೇಶ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ನಿಶ್ಚಿತವೂ ಆಗಿದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನ ಹೆಸರು, ಸ್ಥಾನ, ಎದುರಾಳಿ ಒಂದೊಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ. ನೀಲನಿಗೆ ‘ಪ್ರತಿಯೋದ್ಧಾ ಸ್ಯಾತ್’ (ಎದುರಾಳಿಯಾಗಲಿ), ಅಂಗದನಿಗೆ ‘ಬಾಧತಾಮ್’ (ಬಾಧಿಸಲಿ), ಹನುಮಂತನಿಗೆ ‘ನಿಷ್ಪೀಡ್ಯ ಪ್ರವಿಶತು’ (ಒತ್ತಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿ) — ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಭೇದ ಕಾರ್ಯದ ಭೇದವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ: ನೀಲನು ಪ್ರತಿರೋಧಿಸಲಿ, ಅಂಗದನು ಬಾಧಿಸಲಿ, ಹನುಮಂತನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾಯೆಗೆ ಪ್ರತಿಕಾರವಾಗಿ ಹನುಮಂತನೇ ಯೋಗ್ಯ; ಅವನಿಗೆ ಲಂಕೆ ಪರಿಚಿತ, ಹಿಂದೆ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದನು. ಮಧ್ಯದ ಗುಲ್ಮದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವ, ಜಾಂಬವಂತ, ವಿಭೀಷಣ — ವಾನರರ ರಾಜ, ಕರಡಿಗಳ ರಾಜ, ರಾಕ್ಷಸರ ಭಾವೀ ರಾಜ — ಮೂವರು ರಾಜರ ಸಮಾವೇಶ ಸೇನೆಯ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನಿರುವ ಉತ್ತರದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ರಾಮನೇ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ನಾಯಕ-ನಾಯಕರ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧ ಸುನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನೊಡನೆ — ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಎಂದಿಗೂ ಅಗಲುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ದೋಷಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಲೇಬಾರದು; ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ನಮ್ಮ ಸಂಕೇತವಾಗಿರಲಿ. ಈ ಸ್ವಜನರಲ್ಲಿ ವಾನರರೇ ನಮಗೆ ಗುರುತಾಗಿರುವರು; ನಾವಾದರೋ ಏಳು ಮಂದಿ ಮಾತ್ರ ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವೆವು — ನಾನು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಮತ್ತು ತಾನೇ ಐದನೆಯವನಾಗಿರುವ ನನ್ನ ಈ ಸಖ ವಿಭೀಷಣ.’ ಹೀಗೆ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮತಿವಂತನಾದ ಪ್ರಭು ರಾಮನು ಸುವೇಲಗಿರಿಯ ಅತಿ ರಮಣೀಯವಾದ ತಪ್ಪಲನ್ನು ಕಂಡು ಸುವೇಲವನ್ನು ಏರಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನು ಮಹಾಸೇನೆಯಿಂದ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ, ಶತ್ರುವಧೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು, ಹರ್ಷಭರಿತನಾಗಿ ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಸಂಕೇತದ ಉಪಾಯ ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಕಾಮರೂಪಿಗಳು, ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನೂ ಧರಿಸಬಲ್ಲರು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲೇ ಇರಬೇಕು, ಇದರಿಂದ ಮಿತ್ರ-ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಬೇರ್ಪಡಿಸಬಹುದು. ‘ಸಪ್ತ’ (ಏಳು) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ — ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವಿಭೀಷಣ ಮತ್ತು ಅವನ ನಾಲ್ವರು ಮಂತ್ರಿಗಳು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಅದರ ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಹೀಗೆ ಯೋಜನೆ ಮಾಡಿ ರಾಮನು ಸುವೇಲದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅದನ್ನು ಏರಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

നരരാജനും വാനരരാജനുമായ രാമനും സുഗ്രീവനും, വായുപുത്രനായ വാനരൻ ഹനുമാൻ, ഋക്ഷരാജൻ ജാംബവാൻ, രാക്ഷസനായ വിഭീഷണൻ, ബാലിപുത്രനായ അംഗദൻ, സൗമിത്രിയായ ലക്ഷ്മണൻ, വാനരനായ ശരഭൻ, ബന്ധുക്കളോടുകൂടിയ സുഷേണൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, ഗജൻ, ഗവാക്ഷൻ, കുമുദൻ, നളൻ, പനസൻ — ശത്രുദേശത്തെത്തിയ ഇവരെല്ലാം ഒത്തുകൂടി കാര്യങ്ങൾ വിലയിരുത്തിക്കൊണ്ട് ആലോചന നടത്തി: ‘ദേവന്മാരോടും നാഗങ്ങളോടും ഗന്ധർവന്മാരോടുംകൂടിയ അമരന്മാർക്കുപോലും ജയിക്കാൻ പ്രയാസമായ, രാവണൻ പാലിക്കുന്ന ആ ലങ്കാനഗരം ഇതാ കാണുന്നു. രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ എപ്പോഴും വസിക്കുന്ന ആ നഗരത്തെ സംബന്ധിച്ച തീരുമാനത്തിൽ കാര്യസിദ്ധിയെ മുൻനിർത്തി ആലോചിക്കുവിൻ.’ അവർ ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ രാവണന്റെ അനുജനായ വിഭീഷണൻ സംസ്കാരസമ്പന്നമായ പദങ്ങളോടെ അർഥസമൃദ്ധമായ ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു. വീരന്മാരുടെ നാമാവലി എല്ലാ പ്രധാനികളുടെയും ഒത്തുചേരൽ കാണിക്കുന്നു — മനുഷ്യരും വാനരന്മാരും കരടികളും ഒരു രാക്ഷസനും ഒന്നിച്ച്. ‘സഹദായാദഃ’ എന്ന സുഷേണന്റെ വിശേഷണം — ബന്ധുക്കളോടുകൂടിയവൻ; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘ബന്ധുജനങ്ങളോടുകൂടി’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ‘അഗ്രാമ്യപദവത്’ (ഗ്രാമ്യമല്ലാത്ത പദങ്ങളോടുകൂടിയത്) എന്നത് വിഭീഷണന്റെ വാക്കിന്റെ സംസ്കൃതസ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ സുസംസ്കൃതമായ ശബ്ദങ്ങളിൽ സംസാരിക്കുന്നു, ‘പുഷ്കലാർഥം’ (അർഥസമൃദ്ധം) ആയും. യുദ്ധത്തിനുമുൻപുള്ള ആലോചന രാമന്റെ സേനയുടെ നീതിനിഷ്ഠ കാണിക്കുന്നു — പരാക്രമവും വിചാരപൂർവമാണ്. ‘അമരന്മാർക്കുപോലും ജയിക്കാൻ പ്രയാസം’ എന്നു ലങ്കയുടെ ദുർഗമത്വം സമ്മതിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഭയമില്ല. വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിലാണ്, കാരണം ലങ്കയുടെ ആന്തരികസംവിധാനം അറിയുന്നത് അവനു മാത്രമാണ്. രാമന്റെ പക്ഷത്തും അവനെ ‘രാവണാവരജൻ’ (രാവണന്റെ അനുജൻ) എന്നുതന്നെയാണ് പരിചയപ്പെടുത്തുന്നത് — അവന്റെ കുലം ഇവിടെ ഗുണകരമാണ്, കാരണം ശത്രുവിന്റെ രീതികൾ അവനറിയാം. ആദ്യത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലെ പേരുകളുടെ ക്രമം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്ന് അൽപം വ്യത്യസ്തമാണ്.

‘അനലൻ, പനസൻ, സമ്പാതി, പ്രമതി — എന്റെ ഈ അമാത്യന്മാർ ലങ്കയിൽ പോയി വീണ്ടും ഇവിടെ തിരിച്ചെത്തിയിരിക്കുന്നു. അവരെല്ലാം പക്ഷികളായി ശത്രുസൈന്യത്തിൽ കടന്നു; അവിടെ ഒരുക്കിയിരിക്കുന്ന സംവിധാനം കണ്ടിട്ടാണ് വന്നിരിക്കുന്നത്. രാമാ, ദുരാത്മാവായ രാവണന്റെ സംവിധാനം അവർ പറഞ്ഞതുപോലെ, അതെല്ലാം യഥാവിധം ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കുക. കിഴക്കേ കവാടത്തിൽ സൈന്യത്തോടുകൂടി പ്രഹസ്തൻ നിലയുറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; തെക്കേതിൽ മഹാവീര്യരായ മഹാപാർശ്വനും മഹോദരനും. പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിൽ അനേകം രാക്ഷസരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഇന്ദ്രജിത്ത് — പട്ടിശവും വാളും വില്ലും ഏന്തിയവരും ശൂലവും മുദ്ഗരവും കൈയിലേന്തിയവരും പലതരം ആയുധങ്ങളുള്ളവരുമായ ശൂരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാവണപുത്രൻ. വടക്കേ നഗരകവാടത്തിൽ രാവണൻ സ്വയം നിലയുറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു — ആലോചനയിൽ നിപുണനും ഉള്ളിൽ അത്യന്തം ഉദ്വിഗ്നനുമായവൻ, ആയുധമേന്തിയ ആയിരക്കണക്കിനു രാക്ഷസരോടൊപ്പം. വിരൂപാക്ഷനാകട്ടെ ശൂലവും വാളും വില്ലുമേന്തിയ മഹാസൈന്യത്തോടെ രാക്ഷസരോടൊപ്പം മധ്യത്തിലെ സേനാനിലയത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.’ വിഭീഷണന്റെ മന്ത്രിമാരുടെ പക്ഷിരൂപത്തിലുള്ള പ്രവേശം രാക്ഷസരുടെ മായാശക്തിയുടെ സദുപയോഗമാണ് — രാവണന്റെ ചാരന്മാർ വാനരന്മാരുടെ പിടിയിലായി, വിഭീഷണന്റെ ചാരന്മാർ ആരും കാണാതെ മടങ്ങിയെത്തി. മുൻ സർഗത്തിൽ രാവണൻ ഒരുക്കിയ സംവിധാനം ഇവിടെ അതേപടി അറിയിക്കപ്പെടുന്നു — കഥാസൂത്രം മുറിയാതെ തുടരുന്നു. ‘പരമസംവിഗ്നഃ’ (അത്യന്തം ഉദ്വിഗ്നൻ) എന്ന രാവണന്റെ വിശേഷണം മർമസ്പർശിയാണ് — പുറമേ ഗർവിതനായ അവൻ ഉള്ളിൽ അത്യന്തം ഉദ്വിഗ്നനാണ്; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘മനസ്സിനുള്ളിൽ അത്യന്തം ഉദ്വിഗ്നൻ’ എന്നുതന്നെ പറയുന്നു. ‘യാഥാതഥ്യേന’ — യഥാർഥമായി, ഒന്നും മാറ്റാതെ. വിഭീഷണൻ രാമനെ ‘രാമാ’ എന്നു നേരിട്ടു സംബോധന ചെയ്യുന്നു; അതിലൂടെ അവന്റെ വിശ്വാസവും സഖ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വിഭീഷണന്റെ മന്ത്രിമാരുടെ പേരുകൾ — അനലൻ, പനസൻ, സമ്പാതി, പ്രമതി — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അൽപം വ്യത്യസ്തമാണ് (ശരഭൻ, പ്രഘസൻ); അച്ചടിച്ചവതന്നെ നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. ആ നാലുപേരും വിഭീഷണനോടൊപ്പം ലങ്ക വിട്ടുവന്നവരാണ്; അതിനാൽ ലങ്കയിലെ വഴികൾ അവർക്കു പരിചിതമാണ്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വർണനയിലെ ആയുധങ്ങളുടെ വിസ്തരണം — പട്ടിശങ്ങൾ, വാളുകൾ, വില്ലുകൾ, ശൂലങ്ങൾ, മുദ്ഗരങ്ങൾ — അവന്റെ സേനയുടെ ഭീകരത കാണിക്കുന്നു; രാവണന്റെ ഏറ്റവും മികച്ച യോദ്ധാവ് അവനാണെന്ന് വിഭീഷണന് അറിയാം. മധ്യത്തിലെ സേനാനിലയത്തിന്റെ പരാമർശം ലങ്കയുടെ രക്ഷ അഞ്ചായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — നാലു കവാടങ്ങളും മധ്യഭാഗവും.

‘ഇങ്ങനെ ലങ്കയിലെ ആ സേനാനിലയങ്ങൾ നിരീക്ഷിച്ച് എന്റെ മന്ത്രിമാരെല്ലാം വേഗം ഇവിടെ തിരിച്ചെത്തി. രാവണന് പതിനായിരം ആനകളും പതിനായിരം രഥങ്ങളും ഇരുപതിനായിരം കുതിരകളും ഒരു കോടിയിലധികം രാക്ഷസരുമുണ്ട്. ഈ നിശാചരന്മാർ പരാക്രമികളും ബലവാന്മാരും യുദ്ധങ്ങളിൽ ആക്രമണോത്സുകരും രാക്ഷസരാജന് എപ്പോഴും പ്രിയപ്പെട്ടവരുമാണ്. പ്രജാപതേ, ഇവിടെ യുദ്ധത്തിനായി ഓരോ രാക്ഷസനും ആയിരമായിരം അനുചരന്മാർ സന്നദ്ധരായി നിൽക്കുന്നു.’ മഹാബാഹുവായ വിഭീഷണൻ മന്ത്രിമാർ പറഞ്ഞ ഈ വാർത്ത അറിയിച്ചശേഷം ആ രാക്ഷസമന്ത്രിമാരെ രാമനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു; സചിവന്മാരോടൊപ്പം ലങ്കയിൽ നടന്നതെല്ലാം രാമനെ അറിയിച്ചു. പിന്നെ ശ്രീമാനായ രാവണാനുജൻ രാമനു പ്രിയം ചെയ്യാനാഗ്രഹിച്ച് താമരയിതൾക്കണ്ണനായ രാമനോട് ഈ തുടർവാക്കു പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, രാവണൻ കുബേരനുമായി യുദ്ധം ചെയ്തപ്പോൾ അറുപതുലക്ഷം രാക്ഷസർ പുറപ്പെട്ടു; പരാക്രമത്തിലും വീര്യത്തിലും തേജസ്സിലും സത്ത്വഗൗരവത്തിലും ദർപ്പത്തിലും അവർ ദുരാത്മാവായ രാവണനു തുല്യരായിരുന്നു. ഇതിൽ അങ്ങു കോപിക്കരുത്; ഞാൻ അങ്ങയെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുകയാണ്, ഭയപ്പെടുത്തുകയല്ല; വീര്യംകൊണ്ട് ദേവന്മാരെപ്പോലും നിഗ്രഹിക്കാൻ അങ്ങു സമർഥനാണ്. അതിനാൽ ചതുരംഗമായ മഹാബലത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഈ വാനരസൈന്യത്തെ വ്യൂഹമായി വിന്യസിച്ച് അങ്ങ് രാവണനെ തകർക്കും.’ ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിന്റെയും ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെയും ആദ്യാർധങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. വിഭീഷണന്റെ വാക്കിൽ കൗശലമുണ്ട് — ശത്രുബലത്തിന്റെ യഥാർഥ അളവ് അവൻ പറയുന്നു, എന്നാൽ ഭയമുണ്ടാക്കാനല്ല, രാമന്റെ ഉത്സാഹം വർധിപ്പിക്കാനാണ് — ‘ഉത്തേജിപ്പിക്കുകയാണ്, ഭയപ്പെടുത്തുകയല്ല’. കുബേരവിജയത്തിന്റെ പരാമർശം രാവണന്റെ പഴയ ബലം കാണിക്കുന്നു; അത്തരം രാക്ഷസർതന്നെയാണ് ഇപ്പോഴും അവന്റെ പക്ഷത്ത്. വിഭീഷണന്റെ വർണനയിലെ സംഖ്യകൾ യഥാർഥമെന്നപോലെയാണ് — ആനകൾ പതിനായിരം, രഥങ്ങൾ പതിനായിരം, കുതിരകൾ ഇരുപതിനായിരം, കാലാൾ ഒരു കോടിയിലധികം — മുൻ സർഗങ്ങളിലെ വാനരസേനയുടെ അതിശയോക്തിസംഖ്യകളിൽനിന്ന് ഇവ വ്യത്യസ്തമാണ്. ‘ഓരോരുത്തർക്കും ആയിരമായിരം’ എന്ന അനുചരന്മാരുടെ വർണന രാക്ഷസരുടെ അപാരബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ കുബേരവിജയത്തിന്റെ സ്മരണ പ്രത്യേകിച്ചും അർഥവത്താണ് — കുബേരൻ രാവണന്റെ സഹോദരൻതന്നെ, അവന്റെ ലങ്കയാണ് രാവണൻ അപഹരിച്ചത്; വിഭീഷണനും സഹോദരനാണ്, ഇപ്പോൾ രാമന്റെ പക്ഷത്തും. ‘ഇതിൽ കോപിക്കരുത്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ വിഭീഷണൻ രാമന്റെ സാധ്യമായ ക്രോധത്തെ മുൻകൂട്ടി ശമിപ്പിക്കുന്നു — ശത്രുബലത്തിന്റെ പ്രശംസപോലെ കേൾക്കുന്ന വാർത്ത മിത്രത്തിന്റെ മനസ്സിൽ സംശയം ജനിപ്പിച്ചേക്കാം. ‘ചതുരംഗേണ ബലേന’ (ചതുരംഗബലത്താൽ) — വാനരസേനയിൽ കുതിരകളും രഥങ്ങളുമില്ല, എങ്കിലും വിഭീഷണൻ അതിനെ ചതുരംഗസേനയെന്നപോലെ വർണിക്കുന്നു; അത് ഒരു രാജസേനയ്ക്കു തുല്യമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കാൻ. ‘വ്യൂഹ്യ’ (വ്യൂഹമായി വിന്യസിച്ച്) എന്ന പദം യുദ്ധനീതി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — സേനയുടെ വ്യൂഹരചനയാണ് വിജയത്തിന്റെ മൂലം.

രാവണാനുജനായ വിഭീഷണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ, ശത്രുക്കളെ ചെറുക്കുന്നതിനായി രാഘവൻ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ലങ്കയുടെ കിഴക്കേ കവാടത്തിൽ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ നീലൻ അനേകം വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് പ്രഹസ്തന്റെ എതിരാളിയാകട്ടെ. ബാലിപുത്രനായ അംഗദൻ മഹാസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് തെക്കേ കവാടത്തിൽ മഹാപാർശ്വനെയും മഹോദരനെയും തടയട്ടെ. അളവറ്റ ആത്മശക്തിയുള്ള പവനപുത്രൻ ഹനുമാൻ അനേകം വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് പടിഞ്ഞാറേ കവാടം തകർത്ത് ഉള്ളിൽ കടക്കട്ടെ. ദൈത്യദാനവസംഘങ്ങളെയും മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരെയും ദ്രോഹിക്കുന്നതിൽ ആനന്ദിക്കുന്നവനും നീചനും വരദാനബലമുള്ളവനുമായി, പ്രജകളെ ദുഃഖിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും ചുറ്റിനടക്കുന്ന ആ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ വധത്തിന് ഞാൻതന്നെ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. സൗമിത്രിയോടൊപ്പം ഞാൻ വടക്കേ നഗരകവാടം തകർത്ത്, സൈന്യത്തോടുകൂടി രാവണൻ എവിടെയുണ്ടോ അവിടേക്കു കടക്കും. ബലവാനായ വാനരേന്ദ്രൻ സുഗ്രീവനും വീര്യവാനായ ഋക്ഷരാജൻ ജാംബവാനും രാക്ഷസേന്ദ്രാനുജനായ വിഭീഷണനും മധ്യത്തിലെ സേനാനിലയത്തിൽ ഇരിക്കട്ടെ.’ രാമന്റെ നിയോഗം രാവണന്റെ സംവിധാനത്തിനുള്ള നേരിട്ടുള്ള മറുപടിയാണ് — ഓരോ രാക്ഷസസേനാപതിക്കും എതിരെ യോഗ്യനായ ഒരു വാനരവീരൻ. അഗ്നിപുത്രനായ സേനാപതി നീലൻ സേനാപതിയായ പ്രഹസ്തനെതിരെ; ഇന്ദ്രന്റെ പൗത്രനായ അംഗദൻ ആ സഹോദരന്മാർക്കെതിരെ; ഹനുമാൻ മായാവിയായ ഇന്ദ്രജിത്തിനെതിരെ. രാവണനെതിരെ രാമൻ സ്വയം — ഇത് അവന്റെ പ്രതിജ്ഞയ്ക്കനുസൃതമാണ്. രാവണന്റെ ദോഷങ്ങളുടെ വർണന — ദ്രോഹത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നവൻ, നീചൻ, വരബലമുള്ളവൻ, ലോകത്തെ ദുഃഖിപ്പിക്കുന്നവൻ — അവന്റെ വധത്തിന്റെ ധർമ്യത സ്ഥാപിക്കുന്നു. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘പരിക്രമതി’ എന്നു ഹ്രസ്വം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പരിക്രാമതി’; അച്ചടിച്ചതു നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. രാമന്റെ ആജ്ഞ സംക്ഷിപ്തവും നിശ്ചിതവുമാണ് — ഓരോരുത്തരുടെയും പേര്, സ്ഥാനം, എതിരാളി എന്നിവ ഓരോ വാക്യത്തിൽ. നീലന് ‘പ്രതിയോദ്ധാ സ്യാത്’ (എതിരാളിയാകട്ടെ), അംഗദന് ‘ബാധതാം’ (തടയട്ടെ), ഹനുമാന് ‘നിഷ്പീഡ്യ പ്രവിശതു’ (തകർത്തു കടക്കട്ടെ) — ക്രിയാപദങ്ങളുടെ വ്യത്യാസം കൃത്യങ്ങളുടെ വ്യത്യാസം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: നീലൻ ചെറുത്തുനിൽക്കട്ടെ, അംഗദൻ തടസ്സമുണ്ടാക്കട്ടെ, ഹനുമാൻ ഉള്ളിൽ കടക്കട്ടെ. പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായയെ ചെറുക്കാൻ ലങ്ക പരിചയമുള്ളവനും മുൻപ് അവിടെ കടന്നിട്ടുള്ളവനുമായ ഹനുമാൻതന്നെയാണ് യോഗ്യൻ. മധ്യത്തിലെ സേനാനിലയത്തിൽ സുഗ്രീവനും ജാംബവാനും വിഭീഷണനും — വാനരരുടെ രാജാവ്, കരടികളുടെ രാജാവ്, രാക്ഷസരുടെ ഭാവിരാജാവ് — മൂന്നു രാജാക്കന്മാരുടെ ഒത്തുചേരൽ സേനയുടെ കേന്ദ്രം കാക്കുന്നു. രാവണനുള്ള വടക്കേ കവാടം രാമൻ സ്വയം ഏറ്റെടുക്കുന്നു; അതിലൂടെ നായകനും നായകനും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധം ഉറപ്പാകുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ അവനോടൊപ്പം — സഹോദരന്മാർ ഒരിക്കലും വേർപിരിയുന്നില്ല. രാവണന്റെ ദോഷങ്ങൾ വർണിച്ചുകൊണ്ട് രാമൻ തന്റെ പ്രതിജ്ഞയുടെ ധർമ്യത സ്ഥാപിക്കുന്നു.

‘യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാർ ഒരിക്കലും മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിക്കരുത്; ഈ യുദ്ധത്തിൽ വാനരസൈന്യത്തിൽ ഇതായിരിക്കട്ടെ നമ്മുടെ അടയാളം. ഈ സ്വജനങ്ങൾക്കിടയിൽ വാനരരൂപംതന്നെയായിരിക്കും നമ്മുടെ ചിഹ്നം; നമ്മൾ ഏഴുപേർ മാത്രം മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ശത്രുക്കളോടു യുദ്ധം ചെയ്യും — ഞാനും, മഹൗജസ്സുള്ള സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനും, സ്വയം അഞ്ചാമനായ (തന്റെ നാലു മന്ത്രിമാരോടുകൂടിയ) എന്റെ ഈ സഖാവ് വിഭീഷണനും.’ ഇങ്ങനെ വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞിട്ട്, കാര്യസിദ്ധിക്കായി ബുദ്ധിമാനും പ്രഭുവുമായ രാമൻ സുവേലഗിരിയുടെ ഏറെ രമണീയമായ ചരിവു കണ്ട് സുവേലത്തിൽ കയറാൻ തീരുമാനിച്ചു. പിന്നെ മഹാത്മാവായ രാമൻ മഹാസൈന്യംകൊണ്ട് ഭൂമി മുഴുവൻ മൂടിക്കൊണ്ട്, ശത്രുവധത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച്, ഹർഷത്തോടെ ലങ്കയ്ക്കുനേരെ നീങ്ങി. അടയാളത്തിന്റെ ഈ ഉപായം യുദ്ധനീതിയുടെ സൂക്ഷ്മതയാണ് — രാക്ഷസർ ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവരാണ്, മനുഷ്യരൂപംപോലും സ്വീകരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവർ; അതിനാൽ വാനരന്മാർ സ്വന്തം രൂപത്തിൽത്തന്നെ നിൽക്കണം, മിത്രത്തെയും ശത്രുവിനെയും എളുപ്പം വേർതിരിച്ചറിയാൻ. ‘ഏഴ്’ എന്ന സംഖ്യ — രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, വിഭീഷണൻ, അവന്റെ നാലു മന്ത്രിമാർ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യം. മുപ്പത്താറാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ അവസാനത്തെ അർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ഇങ്ങനെ പദ്ധതി തയ്യാറാക്കി രാമൻ സുവേലത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൻ അതിൽ കയറി ലങ്കയെ നോക്കിക്കാണുന്നു.

Rāma, king of men, and Sugrīva, king of the monkeys; the monkey Hanūmān, son of the Wind; Jāmbavān, king of the bears; the rākṣasa Vibhīṣaṇa; Aṅgada, son of Vālin; Lakṣmaṇa, son of Sumitrā; the monkey Śarabha; Suṣeṇa with his kinsmen; Mainda and Dvivida, Gaja and Gavākṣa, Kumuda, Nala and Panasa — having reached the enemy's land, all these gathered and took counsel together. "There is the city of Laṅkā, guarded by Rāvaṇa," they said, "which not even the immortals with the asuras, serpents and gandharvas could conquer. Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, lives there always. Let us take counsel and decide about it, keeping the success of our undertaking before us." While they were speaking, Rāvaṇa's younger brother Vibhīṣaṇa spoke words polished in expression and rich in meaning. The roll of heroes shows all the leaders gathered in one place — men, monkeys, bears and a rākṣasa together. To take counsel before the battle shows that Rāma's army lived by sound policy: its valour too was guided by thought. They admit that Laṅkā is hard to take, even for the immortals, but they are not afraid. It is Vibhīṣaṇa who speaks next, because he knows the inner arrangements of Laṅkā; even on Rāma's side he is introduced as Rāvaṇa's younger brother, and his birth is an asset here, for he knows the enemy's ways.

"My ministers Anala, Panasa, Sampāti and Pramati went to Laṅkā and have come back here. They took the form of birds, went into the enemy's forces, saw the dispositions that have been made, and returned. Hear from me, Rāma, as I tell you exactly how they describe the arrangements of the wicked Rāvaṇa. Prahasta with his force has taken up position at the eastern gate, and the mighty Mahāpārśva and Mahodara at the southern. Indrajit holds the western gate, surrounded by many rākṣasas with spears, swords and bows, pikes and hammers in their hands; Rāvaṇa's son is ringed by heroes bearing every kind of weapon. Rāvaṇa himself, skilled in counsel but deeply agitated, has taken his stand at the northern city gate with many thousands of rākṣasas, weapons in hand. And Virūpākṣa, with a great force armed with pikes, swords and bows, holds the central encampment with his rākṣasas." Vibhīṣaṇa's ministers put the rākṣasas' magic to good use by entering Laṅkā as birds: Rāvaṇa's spies were caught by the monkeys, but Vibhīṣaṇa's came and went unseen. The plan Rāvaṇa made in the previous sarga is reported here exactly, and the thread of the story is unbroken. "Deeply agitated" is telling: proud on the outside, Rāvaṇa is inwardly in turmoil. Vibhīṣaṇa addresses Rāma directly by name, a sign of trust and friendship. These four ministers had left Laṅkā with him, so they knew its ways. The long list of weapons around Indrajit shows how fearsome his force was, for Vibhīṣaṇa knows he is Rāvaṇa's best warrior. And the central encampment shows that Laṅkā's defence was divided five ways — the four gates and the centre.

"When they had seen these troop positions in Laṅkā, all my ministers came straight back here. Rāvaṇa has ten thousand elephants, ten thousand chariots, twenty thousand horses, and more than a crore of rākṣasas. These night-rovers are valiant and strong, ready with raised weapons in battle, and always dear to the king of the rākṣasas. And here, lord of the people, each rākṣasa has a retinue of a thousand thousands standing by him for battle." Having told Rāma the news of Laṅkā that his ministers had brought, mighty-armed Vibhīṣaṇa presented those rākṣasa ministers to him, and with them reported everything about Laṅkā. Then, wishing to please the lotus-eyed Rāma, glorious Vibhīṣaṇa spoke further: "Rāma, when Rāvaṇa fought against Kubera, six hundred thousand rākṣasas marched out, each equal to the wicked Rāvaṇa himself in valour, might, energy, steadfastness and pride. Do not be angry at this. I say it to rouse you, not to frighten you, for in valour you are able to subdue even the gods. So draw up this monkey host, with a great army of four divisions around you, and you will crush Rāvaṇa." Vibhīṣaṇa speaks with skill: he gives the true size of the enemy's force, not to frighten Rāma but to fire his spirit — "I rouse you, I do not frighten you." His figures sound real — ten thousand elephants, ten thousand chariots, twenty thousand horses, more than a crore on foot — quite unlike the exaggerated numbers given for the monkey army in earlier sargas, though "a thousand thousands for each" still suggests the rākṣasas' immense strength. The victory over Kubera recalls Rāvaṇa's former might, and such rākṣasas stand beside him now. That memory carries a sharp meaning: Kubera was Rāvaṇa's brother, from whom he seized Laṅkā, and now another brother, Vibhīṣaṇa, stands on Rāma's side. With "do not be angry" Vibhīṣaṇa forestalls any offence, for news that sounds like praise of the enemy might make a friend suspicious. The monkey army has no horses or chariots, yet he calls it a four-division army, as good as any royal host; and "draw up" reminds us that the right battle array is the root of victory.

When Rāvaṇa's younger brother had finished, Rāghava gave his orders for repelling the enemy: "At the eastern gate of Laṅkā, let Nīla, bull among monkeys, with many monkeys around him, fight Prahasta. Let Aṅgada, son of Vālin, with a great force, hold back Mahāpārśva and Mahodara at the southern gate. Let Hanūmān, son of the Wind, of immeasurable spirit, force his way through the western gate with many monkeys and go in. That petty one, strong through the power of his boon, who delights in harming the hosts of daityas and dānavas and the great seers, and who roams all the worlds tormenting their creatures — I myself am resolved to kill that lord of the rākṣasas. With Lakṣmaṇa I will force the northern gate of the city and go in where Rāvaṇa is with his army. And let mighty Sugrīva, lord of the monkeys, the valiant king of the bears, and the younger brother of the rākṣasa king stay in the centre." Rāma's dispositions are a direct answer to Rāvaṇa's: against each rākṣasa commander, a fitting monkey hero. Nīla, the Fire's son and commander, faces Prahasta, the commander; Aṅgada, Indra's grandson, faces the two brothers; Hanūmān faces Indrajit the magician — he knows Laṅkā and has been inside it before, so he is the one fit to counter Indrajit's magic. Against Rāvaṇa goes Rāma himself, as his vow requires, so that leader will meet leader, and Lakṣmaṇa goes with him, for the brothers are never parted. His orders are brief and firm — for each a name, a place and an opponent in a single sentence — and the verbs differ with the tasks: Nīla is to fight, Aṅgada to hold back, Hanūmān to force his way in. In the centre stand three kings: the king of the monkeys, the king of the bears and the future king of the rākṣasas. And by naming Rāvaṇa's crimes — his delight in harming others, his pettiness, his reliance on a boon, his tormenting of the worlds — Rāma establishes that his vow to kill him is righteous.

"In the battle the monkeys must never take human form; let that be our sign in this monkey army. Among our own people, being monkeys will be the mark; only seven of us will fight the enemy in human form — I myself, my brother Lakṣmaṇa of great might, and my friend Vibhīṣaṇa here with his four ministers." When he had said this to Vibhīṣaṇa to secure the success of the enterprise, wise Lord Rāma saw how lovely the slopes of Suvela were and decided to climb the mountain. Then, covering the whole earth with his great army, great-souled Rāma, his mind set on killing the enemy, advanced joyfully towards Laṅkā. The sign is a shrewd piece of tactics: rākṣasas can take any form, human form included, so the monkeys must keep their own shapes, and friend will easily be told from foe. The seven are Rāma, Lakṣmaṇa, Vibhīṣaṇa and his four ministers. With his plan made, Rāma set out for Suvela; in the next sarga he climbs it and looks upon Laṅkā.