कालस्य वशम् आगतः दुष्टात्मा दशाननः माल्यवतः हितम् उक्तं तत् वाक्यं न मर्षयति। क्रोधस्य वशम् आगतः सः वक्त्रे भ्रुकुटिं बद्ध्वा, अमर्षात् परिवृत्ताक्षः सन् माल्यवन्तम् अब्रवीत् — ‘हितबुद्ध्या इव यत् अहितं परुषं वचः त्वया उच्यते, तत् परपक्षं प्रविश्य एव उक्तम्; एतत् मम श्रोत्रं न गतम् — अहं तत् न शृणोमि। मानुषं, कृपणम्, एकं, शाखामृगाश्रयं, पित्रा त्यक्तं, वनाश्रयं रामं केन कारणेन समर्थं मन्यसे? रक्षसाम् ईश्वरं, देवानाम् अपि भयंकरं, सर्वविक्रमैः अहीनं मां केन हीनं मन्यसे?’ ‘कालस्य वशमागतः’ इति कविः सर्गस्य आरम्भे एव रावणस्य विनाशं सूचयति — कालप्रेरितः पुरुषः हितवचनं न शृणोति। रावणस्य रामविषये विशेषणानि — मानुषः, कृपणः, एकः, वानराश्रयः, पित्रा त्यक्तः — सर्वाणि तस्य अहङ्कारस्य दर्पणम्; सः रामस्य बलं तस्य दुर्बलतायाः एव प्रमाणानि मन्यते। ‘परपक्षं प्रविश्य’ इति आरोपः गम्भीरः — स्वमातामहम् अपि सः शत्रुपक्षीयं मन्यते। माल्यवता ‘रामः विष्णुः’ इति उक्तम्; रावणः तं ‘मानुषः’ इति एव प्रत्युत्तरति। भ्रुकुट्याः परिवृत्ताक्षत्वस्य च वर्णनं क्रोधस्य शारीरिकं चित्रम्। समीक्षिते चतुर्थे ‘वनालयम्’, मुद्रणे ‘वनाश्रयम्’।

‘वीरद्वेषेण वा, रिपोः पक्षपातेन वा, परेषां प्रोत्साहनेन वा त्वया अहं परुषाणि उक्तः इति शङ्के। शास्त्रतत्त्वज्ञः पण्डितः परप्रोत्साहनं विना पदस्थं प्रभवन्तं राजानं कः परुषम् अभिभाषते? पद्महीनां श्रियम् इव वनात् सीताम् आनीय, राघवस्य भयात् अहं किमर्थं तां प्रतिदास्यामि? वानरकोटिभिः वृतं ससुग्रीवं सलक्ष्मणं राघवं कैश्चित् अहोभिः मया निहतं पश्य। द्वन्द्वयुद्धे यस्य पुरतः दैवतानि अपि न तिष्ठन्ति, सः रावणः युद्धे कस्मात् भयम् आहरिष्यति? अहं द्विधा भज्येयम्, न तु कस्यचित् पुरतः नमेयम्; एषः मम सहजः दोषः, स्वभावः दुरतिक्रमः। यदि रामेण यदृच्छया समुद्रे सेतुः बद्धः, तत्र कः विस्मयः, येन ते भयम् आगतम्? वानरसेनया सह अर्णवं तीर्त्वा आगतः रामः जीवन् न प्रतियास्यति — इति ते सत्यं प्रतिजानामि।’ ‘द्विधा भज्येयम्, न नमेयम्’ इति रावणस्य चरित्रस्य सारः — सः स्वदोषं जानाति, किन्तु तं गुणम् इव घोषयति। ‘पद्महीनां श्रियम्’ इति उपमा पूर्वसर्गेषु सीतायाः कृते प्रयुक्ता ‘भ्रष्टपद्मा श्रीः’ इत्यस्याः प्रतिध्वनिः — रावणस्य दृष्टौ अपि सा लक्ष्मीः एव। सेतुबन्धनं ‘यदृच्छया’ इति वदन् सः रामस्य पराक्रमं दैवयोगं मन्यते। ‘न जीवन् प्रतियास्यति’ इति प्रतिज्ञा विडम्बनया पूर्णा — वस्तुतः रावणः एव न जीविष्यति। रावणस्य त्रिविधः आरोपः — वीरद्वेषः, शत्रुपक्षपातः, परप्रोत्साहनम् — सर्वः अपि निराधारः; माल्यवान् केवलं हितम् एव उक्तवान्। द्वन्द्वयुद्धे देवानाम् अपि पराजयस्य स्मरणं रावणस्य पूर्वविजयानां गर्वं दर्शयति, किन्तु सः न स्मरति यत् तानि युद्धानि वरस्य बलेन जितानि, यः वरः मनुष्येभ्यः न रक्षति।

एवं संरब्धं रुष्टं ब्रुवाणं रावणं विज्ञाय व्रीडितः माल्यवान् उत्तरं वाक्यं न प्रत्यपद्यत। यथोचितं जयाशिषा राजानं वर्धयित्वा, अभ्यनुज्ञातः माल्यवान् स्वं निवेशनं जगाम। माल्यवतः मौनं विवेकस्य लक्षणम् — क्रुद्धं मूढं प्रति वचनं निरर्थकम् इति सः जानाति। अपमानितः अपि सः राजमर्यादां न त्यजति, जयाशिषा राजानं वर्धयित्वा एव गच्छति। एवं तस्य चरित्रं शुकसारणयोः इव — सत्यवादी, किन्तु विनीतः। ‘व्रीडितः’ इति पदं सूचयति यत् तस्य लज्जा स्वस्य न, अपितु स्वदौहित्रस्य मूढतया।

ततः रावणः सहामात्यः मन्त्रयित्वा विमृश्य च तदा लङ्कायाः गुप्तिं कारयामास। पूर्वस्यां दिशि द्वारि सः प्रहस्तं राक्षसं व्यादिदेश; दक्षिणस्यां महावीर्यौ महापार्श्वमहोदरौ; पश्चिमायां द्वारि बहुभिः राक्षसैः वृतं महामायं पुत्रम् इन्द्रजितम्। उत्तरस्मिन् पुरद्वारे शुकसारणौ व्यादिश्य ‘स्वयं च अत्र गमिष्यामि’ इति मन्त्रिणः उवाच। महावीर्यपराक्रमं विरूपाक्षं राक्षसं बहुभिः राक्षसैः सह मध्यमे गुल्मे अस्थापयत्। एवं लङ्कायां विधानं कृत्वा कालचोदितः राक्षसपुंगवः आत्मानं कृतकृत्यम् इव मन्यते। ततः पुरस्य पुष्कलं विधानम् आज्ञाप्य सः मन्त्रिणः विसर्जयामास; मन्त्रिगणेन जयाशिषा पूजितः सः ऋद्धिमत् महत् अन्तःपुरं विवेश। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तः। चतुर्षु द्वारेषु मध्ये च सेनापतीनां नियोजनं युद्धस्य सुसंगठितां तयारीं दर्शयति; अग्रिमे सर्गे विभीषणः एतत् एव विधानं रामाय निवेदयिष्यति। ‘कृतकृत्यम् इव’ इति — सः आत्मानं सफलं मन्यते, किन्तु ‘कालचोदितः’ इति विशेषणं तस्य भ्रमं सूचयति। युद्धस्य पूर्वसन्ध्यायाम् अन्तःपुरप्रवेशः तस्य आत्मविश्वासस्य भोगासक्तेः च चिह्नम्। उत्तरद्वारे स्वयं स्थितिः — रामः अपि तत्र एव आक्रमिष्यति इति अग्रिमसर्गे निश्चीयते। एकविंशस्य उत्तरार्धः समीक्षितस्य ‘मेने कृतार्थमात्मानं कृतान्तवशमागतः’ इत्यस्य स्थाने भिन्नशब्दैः तमेव अर्थं वदति। पूर्वद्वारे प्रहस्तः सेनापतिः, पश्चिमे इन्द्रजित् मायावी, दक्षिणे महापार्श्वमहोदरौ भ्रातरौ, उत्तरे स्वयं रावणः — एवं प्रत्येकस्मिन् द्वारे विशिष्टः योद्धा नियुक्तः। शुकसारणयोः उत्तरद्वारे नियोजनम् अपि ध्येयम् — पूर्वं निष्कासितौ अपि तौ इदानीं पुनः सेवायां स्वीकृतौ। मध्यमगुल्मे विरूपाक्षस्य स्थापनं सर्वेषां द्वाराणां साहाय्याय सञ्चितं बलम् इव।

కాలానికి వశుడైన దుష్టాత్ముడు దశాననుడు మాల్యవంతుడు హితంగా చెప్పిన ఆ మాటను సహించలేదు. క్రోధానికి లోనైన అతడు ముఖంలో కనుబొమలు ముడివేసి, అసహనంతో కళ్ళు తిప్పుతూ మాల్యవంతునితో అన్నాడు: ‘హితబుద్ధితో అన్నట్లుగా నీవు చెప్పిన ఈ అహితమైన పరుషమైన మాట శత్రుపక్షంలో చేరిపోయే చెప్పావు; ఇది నా చెవికెక్కలేదు — నేను దానిని వినను. మనుష్యుడు, దీనుడు, ఒంటరి, కోతులను ఆశ్రయించినవాడు, తండ్రిచేత విడిచిపెట్టబడినవాడు, అడవిని ఆశ్రయించినవాడు అయిన రాముని ఏ కారణంచేత సమర్థుడని భావిస్తున్నావు? రాక్షసులకు ఈశ్వరుడినీ, దేవతలకు కూడా భయంకరుడినీ, అన్ని విక్రమాలలోనూ లోటు లేనివాడినీ అయిన నన్ను దేనిలో హీనుడని భావిస్తున్నావు?’ ‘కాలస్య వశమాగతః’ (కాలానికి వశుడైనవాడు) అని కవి సర్గ ప్రారంభంలోనే రావణుని వినాశాన్ని సూచిస్తున్నాడు — కాలప్రేరితుడైన పురుషుడు హితవచనం వినడు. రాముని గురించి రావణుడు వాడిన విశేషణాలు — మనుష్యుడు, దీనుడు, ఒంటరి, వానరాశ్రయుడు, తండ్రి విడిచిపెట్టినవాడు — అన్నీ అతని అహంకారానికి దర్పణం; రాముని బలాన్ని అతడు ఆయన దుర్బలతకే ప్రమాణాలుగా భావిస్తాడు. ‘పరపక్షం ప్రవిశ్య’ (శత్రుపక్షంలో చేరి) అనే ఆరోపణ తీవ్రమైనది — తన మాతామహుని కూడా అతడు శత్రుపక్షీయునిగా భావిస్తున్నాడు. మాల్యవంతుడు ‘రాముడు విష్ణువు’ అన్నాడు; రావణుడు ‘మనుష్యుడు’ అని మాత్రమే జవాబిస్తాడు. కనుబొమల ముడి, కళ్ళు తిప్పడం — ఈ వర్ణన క్రోధానికి శారీరక చిత్రం. సమీక్షిత సంస్కరణలో నాలుగవ శ్లోకంలో ‘వనాలయమ్’, ముద్రణలో ‘వనాశ్రయమ్’ (రెండిటికీ అడవిలో నివసించేవాడని అర్థం).

‘వీరుల పట్ల ద్వేషంతోనో, శత్రువు పట్ల పక్షపాతంతోనో, ఇతరుల ప్రోత్సాహంతోనో నీవు నాతో పరుషంగా మాట్లాడావని నా అనుమానం. శాస్త్రతత్త్వం తెలిసిన పండితుడెవడు ఇతరుల ప్రోత్సాహం లేకుండా పదవిలో ఉన్న ప్రభావశాలి అయిన రాజుతో పరుషంగా మాట్లాడతాడు? తామర లేని లక్ష్మి వంటి సీతను అడవి నుంచి తెచ్చి, రాఘవుని భయంతో నేను ఆమెను ఎందుకు తిరిగి ఇస్తాను? కోట్లాది వానరులతో చుట్టబడి, సుగ్రీవ లక్ష్మణులతో కూడిన రాఘవుని కొన్ని రోజులలోనే నేను చంపడం చూడు. ద్వంద్వయుద్ధంలో దేవతలు కూడా ఎవరి ఎదుట నిలువలేరో, ఆ రావణుడు యుద్ధంలో ఎందుకు భయపడతాడు? నేను రెండుగా విరిగిపోతాను గానీ ఎవరి ఎదుటా వంగను; ఇది నా సహజదోషం, స్వభావాన్ని అతిక్రమించడం కష్టం. రాముడు యాదృచ్ఛికంగా సముద్రంలో సేతువు కట్టి ఉంటే, అందులో ఆశ్చర్యమేముంది, నీకు భయం కలగడానికి? వానరసేనతో కలిసి సముద్రాన్ని దాటి వచ్చిన రాముడు ప్రాణాలతో తిరిగివెళ్ళడు — ఇది నీకు సత్యంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను.’ ‘రెండుగా విరిగిపోతాను గానీ వంగను’ అన్నది రావణుని పాత్ర సారం — తన దోషం అతనికి తెలుసు, కాని దానిని గుణంగా చాటుకుంటాడు. ‘పద్మహీనాం శ్రియమ్’ (తామర లేని లక్ష్మి) అనే ఉపమానం పూర్వసర్గలలో సీతకు వాడిన ‘భ్రష్టపద్మా శ్రీః’ (తామర జారిపోయిన లక్ష్మి) అనే దానికి ప్రతిధ్వని — రావణుని దృష్టిలో కూడా ఆమె లక్ష్మియే. సేతుబంధనం ‘యాదృచ్ఛికంగా’ జరిగిందని చెప్పి అతడు రాముని పరాక్రమాన్ని దైవయోగంగా భావిస్తాడు. ‘ప్రాణాలతో తిరిగివెళ్ళడు’ అనే ప్రతిజ్ఞ విడంబనతో నిండినది — నిజానికి బ్రతకనిది రావణుడే. రావణుని మూడు విధాల ఆరోపణ — వీరద్వేషం, శత్రుపక్షపాతం, పరప్రోత్సాహం — అంతా నిరాధారం; మాల్యవంతుడు హితమే చెప్పాడు. ద్వంద్వయుద్ధంలో దేవతలు కూడా ఓడిపోయారన్న స్మరణ రావణుని పూర్వవిజయాల గర్వాన్ని చూపుతుంది, కాని ఆ యుద్ధాలు వరబలంతో గెలిచినవనీ, ఆ వరం మనుష్యుల నుంచి రక్షించదనీ అతడు గుర్తుచేసుకోడు.

ఇలా ఆవేశంతో కోపంగా మాట్లాడుతున్న రావణుని గ్రహించి, సిగ్గుపడిన మాల్యవంతుడు జవాబు చెప్పలేదు. యథోచితంగా జయాశీస్సులతో రాజును అభినందించి, అనుమతి పొంది మాల్యవంతుడు తన నివాసానికి వెళ్ళిపోయాడు. మాల్యవంతుని మౌనం వివేకానికి లక్షణం — క్రుద్ధుడైన మూఢునితో మాట్లాడటం నిరర్థకమని అతనికి తెలుసు. అవమానించబడినా అతడు రాజమర్యాదను విడిచిపెట్టడు, జయాశీస్సులతో రాజును అభినందించే వెళ్తాడు. ఈ విధంగా అతని పాత్ర శుకసారణుల వంటిది — సత్యవాది, కాని వినయవంతుడు. ‘వ్రీడితః’ (సిగ్గుపడినవాడు) అనే పదం అతని సిగ్గు తనకోసం కాదు, తన దౌహిత్రుని (కూతురి కొడుకు) మూఢత్వం వల్లనని సూచిస్తుంది.

తరువాత రావణుడు అమాత్యులతో కలిసి ఆలోచించి, విమర్శించి అప్పుడు లంక రక్షణ ఏర్పాటు చేయించాడు. తూర్పు దిక్కు ద్వారం దగ్గర అతడు ప్రహస్తుడనే రాక్షసుని నియమించాడు; దక్షిణంలో మహావీర్యులైన మహాపార్శ్వ మహోదరులను; పడమటి ద్వారం దగ్గర అనేక రాక్షసులతో చుట్టబడిన మహామాయావి అయిన తన కుమారుడు ఇంద్రజిత్తును. ఉత్తర పురద్వారం దగ్గర శుకసారణులను నియమించి, ‘నేను స్వయంగా ఇక్కడికి వెళ్తాను’ అని మంత్రులతో అన్నాడు. మహావీర్యపరాక్రమాలు గల విరూపాక్షుడనే రాక్షసుని అనేక రాక్షసులతో కలిసి మధ్యమ గుల్మంలో (నగరమధ్యంలోని సైనిక శిబిరంలో) నిలిపాడు. ఈ విధంగా లంకలో ఏర్పాట్లు చేసి, కాలప్రేరితుడైన ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు తనను కృతకృత్యునిగా భావించుకున్నాడు. తరువాత నగరానికి సమృద్ధమైన ఏర్పాట్లు ఆజ్ఞాపించి అతడు మంత్రులను పంపివేశాడు; మంత్రిగణం జయాశీస్సులతో పూజించగా అతడు సంపద్భరితమైన విశాలమైన అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో ఉంది. నాలుగు ద్వారాలలో, మధ్యలో సేనాపతులను నియమించడం యుద్ధానికి చక్కగా వ్యవస్థీకరించిన సన్నాహాన్ని చూపుతుంది; తరువాతి సర్గలో విభీషణుడు ఇదే ఏర్పాటును రామునికి నివేదిస్తాడు. ‘కృతకృత్యమ్ ఇవ’ (కృతకృత్యునిగా) — అతడు తనను సఫలునిగా భావిస్తాడు, కాని ‘కాలచోదితః’ (కాలప్రేరితుడు) అనే విశేషణం అతని భ్రమను సూచిస్తుంది. యుద్ధం ముందురోజు అంతఃపురంలో ప్రవేశించడం అతని ఆత్మవిశ్వాసానికీ భోగాసక్తికీ చిహ్నం. ఉత్తరద్వారం దగ్గర తానే నిలవడం — రాముడు కూడా అక్కడే దాడి చేస్తాడని తరువాతి సర్గలో నిశ్చయమవుతుంది. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం సమీక్షిత సంస్కరణలోని ‘మేనే కృతార్థమ్ ఆత్మానం కృతాంతవశమ్ ఆగతః’ (కృతాంతునికి వశుడైనవాడు తనను కృతార్థునిగా భావించుకున్నాడు) అనే దానికి బదులుగా వేరే మాటలతో అదే అర్థాన్ని చెబుతుంది. తూర్పుద్వారంలో సేనాపతి ప్రహస్తుడు, పడమటిలో మాయావి ఇంద్రజిత్తు, దక్షిణంలో సోదరులైన మహాపార్శ్వ మహోదరులు, ఉత్తరంలో రావణుడు స్వయంగా — ఈ విధంగా ప్రతి ద్వారం దగ్గర విశిష్టుడైన యోధుడు నియమించబడ్డాడు. శుకసారణులను ఉత్తరద్వారం దగ్గర నియమించడం కూడా గమనించదగినది — ఇంతకుముందు వెళ్ళగొట్టబడినా వారు ఇప్పుడు మళ్ళీ సేవలో స్వీకరించబడ్డారు. మధ్యమ గుల్మంలో విరూపాక్షుని నిలపడం అన్ని ద్వారాలకూ సహాయం చేయడానికి కూడబెట్టిన బలం వంటిది.

காலத்தின் வசப்பட்ட தீய உள்ளமுடைய பத்துத்தலையன், மால்யவான் நலம் கருதிச் சொன்ன அந்தச் சொல்லைப் பொறுக்கவில்லை. சினத்தின் வசப்பட்ட அவன் முகத்தில் புருவங்களை நெரித்து, பொறாமையால் கண்களை உருட்டியபடி மால்யவானிடம் சொன்னான்: ‘நலம் கருதுவது போல நீ சொல்லும் தீங்கான கடுஞ்சொல் பகைவர் தரப்பில் சேர்ந்துகொண்டே சொல்லப்பட்டது; இது என் காதில் ஏறவில்லை — நான் அதைக் கேட்கமாட்டேன். மனிதனும், இரங்கத்தக்கவனும், தனியனும், குரங்குகளைச் சார்ந்திருப்பவனும், தந்தையால் கைவிடப்பட்டவனும், காட்டில் வாழ்பவனுமான ராமனை எந்தக் காரணத்தால் வல்லவன் என்று நினைக்கிறாய்? ராக்ஷசர்களின் தலைவனும், தேவர்களுக்கும் அச்சமூட்டுபவனும், எல்லா வீரத்திலும் குறைவற்றவனுமான என்னை எதனால் குறைந்தவன் என்று நினைக்கிறாய்?’ ‘காலஸ்ய வஶமாகத:’ (காலத்தின் வசப்பட்டவன்) என்று சர்க்கத்தின் தொடக்கத்திலேயே கவி ராவணனின் அழிவைச் சுட்டுகிறார் — காலத்தால் தூண்டப்பட்டவன் நல்லுரையைக் கேட்பதில்லை. ராமனைப் பற்றி ராவணன் சொல்லும் அடைமொழிகள் — மனிதன், இரங்கத்தக்கவன், தனியன், குரங்குகளைச் சார்ந்தவன், தந்தையால் கைவிடப்பட்டவன் — அனைத்தும் அவனுடைய அகந்தையின் கண்ணாடி; ராமனின் வலிமைக்கான சான்றுகளையே அவனுடைய பலவீனத்தின் சான்றுகளாக அவன் கருதுகிறான். ‘பரபக்ஷம் ப்ரவிஶ்ய’ (பகைவர் தரப்பில் சேர்ந்து) என்ற குற்றச்சாட்டு கடுமையானது — தன் தாய்வழிப் பாட்டனையும் அவன் பகைவர் தரப்பினனாகக் கருதுகிறான். மால்யவான் ‘ராமன் விஷ்ணு’ என்றான்; ராவணன் அவனை ‘மனிதன்’ என்றே மறுமொழி தருகிறான். புருவம் நெரித்தலும் கண் உருட்டலும் சினத்தின் உடல்சார்ந்த சித்திரம். திறனாய்வுப் பதிப்பில் நான்காம் சுலோகத்தில் ‘வனாலயம்’, அச்சுப் பதிப்பில் ‘வனாஶ்ரயம்’ — இரண்டும் காட்டில் வாழ்பவன் என்ற பொருளே.

‘வீரர்மீதான வெறுப்பாலோ, பகைவன்மீதான சார்பாலோ, பிறருடைய தூண்டுதலாலோ நீ என்னிடம் கடுஞ்சொற்களைச் சொன்னாய் என்று ஐயுறுகிறேன். சாஸ்திரங்களின் உண்மை அறிந்த எந்த அறிஞன், பிறர் தூண்டாமல், பதவியில் இருக்கும் வல்லமையுடைய அரசனிடம் கடுஞ்சொல் பேசுவான்? தாமரை இல்லாத திருமகள் போன்ற சீதையைக் காட்டிலிருந்து கொண்டுவந்த நான், ராகவனுக்கு அஞ்சி அவளை ஏன் திருப்பிக் கொடுக்க வேண்டும்? கோடிக்கணக்கான வானரர்கள் சூழ, சுக்ரீவனோடும் லக்ஷ்மணனோடும் இருக்கும் ராகவன் சில நாட்களிலேயே என்னால் கொல்லப்படுவதைப் பார். நேருக்கு நேர் போரில் தெய்வங்களும் எவன் முன் நிற்பதில்லையோ, அந்த ராவணன் போரில் எதற்காக அச்சம் கொள்வான்? நான் இரண்டாகப் பிளக்கப்படுவேனே தவிர, யார் முன்னும் தலைவணங்கமாட்டேன்; இது என் இயல்பான குறை; இயல்பைக் கடப்பது அரிது. ராமன் தற்செயலாகக் கடலில் அணை கட்டினான் என்றால், அதில் வியப்பு என்ன, உனக்கு அச்சம் வருவதற்கு? வானரப் படையோடு கடலைக் கடந்து வந்த ராமன் உயிரோடு திரும்பிப் போகமாட்டான் — இதை உனக்கு உண்மையாக உறுதிகூறுகிறேன்.’ ‘இரண்டாகப் பிளக்கப்படுவேனே தவிர வணங்கமாட்டேன்’ என்பது ராவணனின் இயல்பின் சாரம் — தன் குறையை அவன் அறிவான்; ஆனால் அதை ஒரு குணம் போல முழங்குகிறான். ‘தாமரை இல்லாத திருமகள்’ என்ற உவமை முந்தைய சர்க்கங்களில் சீதைக்குப் பயன்படுத்தப்பட்ட ‘தாமரையை நழுவவிட்ட திருமகள்’ என்பதன் எதிரொலி — ராவணனின் பார்வையிலும் அவள் லக்ஷ்மியே. அணைகட்டுதலைத் ‘தற்செயலாக’ என்று சொல்வதன் மூலம் ராமனின் பராக்கிரமத்தை அவன் தெய்வச் செயலாகக் கருதுகிறான். ‘உயிரோடு திரும்பிப் போகமாட்டான்’ என்ற உறுதிமொழி முரண்நகை நிறைந்தது — உண்மையில் உயிர் வாழப்போகாதவன் ராவணனே. ராவணனின் மூவகைக் குற்றச்சாட்டும் — வீரர்மீதான வெறுப்பு, பகைவன்மீதான சார்பு, பிறரின் தூண்டுதல் — அடிப்படையற்றவை; மால்யவான் நலத்தையே சொன்னான். நேருக்கு நேர் போரில் தேவர்களும் தோற்றதை நினைவுகூர்வது ராவணனின் முந்தைய வெற்றிகளின் செருக்கைக் காட்டுகிறது; ஆனால் அந்தப் போர்கள் வரத்தின் வலிமையால் வெல்லப்பட்டவை என்பதையும், அந்த வரம் மனிதர்களிடமிருந்து காக்காது என்பதையும் அவன் நினைப்பதில்லை.

இவ்வாறு கொதிப்போடும் சினத்தோடும் பேசும் ராவணனை அறிந்து, நாணமுற்ற மால்யவான் மறுமொழி எதுவும் சொல்லவில்லை. முறைப்படி வெற்றி வாழ்த்துச் சொல்லி அரசனைப் போற்றிவிட்டு, விடைபெற்றுக்கொண்டு மால்யவான் தன் இல்லத்துக்குச் சென்றான். மால்யவானின் மௌனம் விவேகத்தின் அடையாளம் — சினங்கொண்ட மூடனிடம் பேசுவது பயனற்றது என்று அவன் அறிவான். அவமதிக்கப்பட்டும் அவன் அரச மரியாதையைக் கைவிடவில்லை; வெற்றி வாழ்த்தால் அரசனைப் போற்றிவிட்டே செல்கிறான். இவ்வாறு அவனுடைய இயல்பு சுக சாரணர்களைப் போன்றது — உண்மை பேசுபவன், ஆனால் பணிவுடையவன். ‘வ்ரீடித:’ (நாணமுற்றவன்) என்ற சொல், அவனுடைய நாணம் தன்னைப் பற்றியதல்ல, தன் மகள்வழிப் பேரனின் மூடத்தனத்தால் வந்தது என்பதைச் சுட்டுகிறது.

பின்னர் ராவணன் அமைச்சர்களோடு ஆலோசித்து ஆராய்ந்து அப்போது இலங்கையின் காவலை ஏற்பாடு செய்தான். கிழக்குத் திசை வாயிலில் பிரகஸ்தன் என்ற ராக்ஷசனை நியமித்தான்; தெற்கில் பெருவீரர்களான மகாபார்சுவனையும் மகோதரனையும்; மேற்கு வாயிலில் பல ராக்ஷசர்கள் சூழ்ந்த, பெருமாயை வல்ல தன் மகன் இந்திரஜித்தை. நகரின் வடக்கு வாயிலில் சுகனையும் சாரணனையும் நியமித்துவிட்டு, ‘நானும் இங்கே செல்வேன்’ என்று அமைச்சர்களிடம் சொன்னான். பெரும் வீரமும் பராக்கிரமமும் உடைய விரூபாக்ஷன் என்ற ராக்ஷசனைப் பல ராக்ஷசர்களோடு நடுக் காவல்நிலையில் நிறுத்தினான். இவ்வாறு இலங்கையில் ஏற்பாடுகளைச் செய்து, காலத்தால் தூண்டப்பட்ட ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவன் தன்னைக் காரியம் முடித்தவனாக நினைத்துக்கொண்டான். பின்னர் நகருக்கான விரிவான ஏற்பாடுகளுக்கு ஆணையிட்டுவிட்டு அமைச்சர்களை அனுப்பினான்; அமைச்சர் குழுவால் வெற்றி வாழ்த்துகளோடு போற்றப்பட்டு, செல்வச் செழிப்புடைய பெரிய அந்தப்புரத்துக்குள் புகுந்தான். இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்தது. நான்கு வாயில்களிலும் நடுவிலும் படைத்தலைவர்களை நியமித்தது போருக்கான நன்கு ஒழுங்கமைந்த ஆயத்தத்தைக் காட்டுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் விபீஷணன் இதே ஏற்பாட்டை ராமனுக்குத் தெரிவிப்பான். ‘க்ருதக்ருத்யம் இவ’ (காரியம் முடித்தவன் போல) — அவன் தன்னை வெற்றியாளனாகக் கருதுகிறான்; ஆனால் ‘காலசோதித:’ (காலத்தால் தூண்டப்பட்டவன்) என்ற அடைமொழி அவனுடைய மயக்கத்தைச் சுட்டுகிறது. போருக்கு முந்தைய மாலையில் அந்தப்புரம் புகுவது அவனுடைய தன்னம்பிக்கையின், இன்பப் பற்றின் அடையாளம். வடக்கு வாயிலில் தானே நிற்பது — ராமனும் அங்கேயே தாக்குவான் என்று அடுத்த சர்க்கத்தில் முடிவாகிறது. இருபத்தோராம் சுலோகத்தின் பிற்பாதி, திறனாய்வுப் பதிப்பின் ‘மேனே க்ருதார்தம் ஆத்மானம் க்ருதாந்தவஶம் ஆகத:’ (யமனின் வசப்பட்டவன் தன்னைக் காரியம் முடித்தவனாக நினைத்தான்) என்பதற்குப் பதிலாக வேறு சொற்களில் அதே பொருளைச் சொல்கிறது. கிழக்கு வாயிலில் படைத்தலைவன் பிரகஸ்தன், மேற்கில் மாயாவி இந்திரஜித், தெற்கில் உடன்பிறந்தவர்களான மகாபார்சுவனும் மகோதரனும், வடக்கில் ராவணனே — இவ்வாறு ஒவ்வொரு வாயிலிலும் தனிச்சிறப்புடைய வீரன் நியமிக்கப்பட்டான். சுக சாரணர்களை வடக்கு வாயிலில் நியமித்ததும் கவனிக்கத்தக்கது — முன்பு வெளியேற்றப்பட்ட அவர்கள் இப்போது மீண்டும் பணியில் ஏற்கப்பட்டனர். நடுக் காவல்நிலையில் விரூபாக்ஷனை நிறுத்தியது எல்லா வாயில்களுக்கும் உதவுவதற்காகச் சேமித்து வைத்த படை போன்றது.

ಕಾಲನ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ದುಷ್ಟಾತ್ಮ ದಶಾನನನು ಮಾಲ್ಯವಂತನು ಹಿತವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕ್ರೋಧದ ವಶನಾಗಿ, ಮುಖದಲ್ಲಿ ಹುಬ್ಬುಗಂಟಿಕ್ಕಿ, ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊರಳಿಸುತ್ತ ಅವನು ಮಾಲ್ಯವಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹಿತಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೋ ಎಂಬಂತೆ ನೀನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಅಹಿತವಾದ ಕಠೋರ ಮಾತು ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಂಡೇ ಹೇಳಿದುದು; ಇದು ನನ್ನ ಕಿವಿಗೆ ಹೋಗಿಲ್ಲ — ನಾನು ಅದನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನೂ ದೀನನೂ ಒಂಟಿಯೂ ಕಪಿಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವನೂ ತಂದೆಯಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನೂ ಕಾಡನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಮರ್ಥನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೆ? ರಾಕ್ಷಸರ ಒಡೆಯನೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಭಯಂಕರನೂ ಎಲ್ಲ ಪರಾಕ್ರಮಗಳಲ್ಲೂ ಕೊರತೆಯಿಲ್ಲದವನೂ ಆದ ನನ್ನನ್ನು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಕೀಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೆ?’ ‘ಕಾಲಸ್ಯ ವಶಮಾಗತಃ’ (ಕಾಲನ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದವನು) ಎಂದು ಕವಿ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ರಾವಣನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾಲಪ್ರೇರಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯ ಹಿತವಚನವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಬಳಸುವ ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಮನುಷ್ಯ, ದೀನ, ಒಂಟಿ, ಕಪಿಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವನು, ತಂದೆಯಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು — ಎಲ್ಲವೂ ಅವನ ಅಹಂಕಾರದ ಕನ್ನಡಿ; ರಾಮನ ಬಲದ ಅಂಶಗಳನ್ನೇ ಅವನು ರಾಮನ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರಪಕ್ಷಂ ಪ್ರವಿಶ್ಯ’ (ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನು ಸೇರಿ) ಎಂಬ ಆರೋಪ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ತಂದೆಯನ್ನೂ ಅವನು ಶತ್ರುಪಕ್ಷದವನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾಲ್ಯವಂತನು ‘ರಾಮನು ವಿಷ್ಣು’ ಎಂದಿದ್ದನು; ರಾವಣನು ಅವನನ್ನು ‘ಮನುಷ್ಯ’ ಎಂದೇ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹುಬ್ಬುಗಂಟು ಮತ್ತು ಹೊರಳುವ ಕಣ್ಣುಗಳ ವರ್ಣನೆ ಕ್ರೋಧದ ಶಾರೀರಿಕ ಚಿತ್ರ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವನಾಲಯಮ್’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ವನಾಶ್ರಯಮ್’.

‘ವೀರರ ಮೇಲಿನ ದ್ವೇಷದಿಂದಲೋ, ಶತ್ರುವಿನ ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದಲೋ, ಇತರರ ಪ್ರಚೋದನೆಯಿಂದಲೋ ನೀನು ನನಗೆ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ಶಂಕಿಸುತ್ತೇನೆ. ಶಾಸ್ತ್ರತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಯಾವ ಪಂಡಿತನು ಇತರರ ಪ್ರಚೋದನೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಪದವಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ? ಕಮಲವಿಲ್ಲದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತಿರುವ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಡಿನಿಂದ ತಂದು, ರಾಘವನ ಭಯದಿಂದ ನಾನು ಏಕೆ ಅವಳನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲಿ? ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಸುಗ್ರೀವ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನಿರುವ ರಾಘವನನ್ನು ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಕೊಲ್ಲುವುದನ್ನು ನೋಡು. ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರ ಎದುರು ದೇವತೆಗಳೂ ನಿಲ್ಲಲಾರರೋ ಆ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಂದ ಭಯಪಡುವನು? ನಾನು ಎರಡು ಹೋಳಾಗಿ ಮುರಿದುಹೋದೇನು, ಆದರೆ ಯಾರ ಎದುರೂ ತಲೆಬಾಗೆನು; ಇದು ನನ್ನ ಸಹಜವಾದ ದೋಷ, ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮೀರುವುದು ಕಷ್ಟ. ರಾಮನು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನು, ನಿನಗೆ ಭಯ ಬರುವಷ್ಟು? ವಾನರಸೇನೆಯೊಡನೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಬಂದಿರುವ ರಾಮನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ‘ದ್ವಿಧಾ ಭಜ್ಯೇಯಮ್, ನ ನಮೇಯಮ್’ (ಎರಡು ಹೋಳಾದೇನು, ತಲೆಬಾಗೆನು) ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಸಾರ — ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ದೋಷ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಗುಣವೆಂಬಂತೆ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪದ್ಮಹೀನಾಂ ಶ್ರಿಯಮ್’ (ಕಮಲವಿಲ್ಲದ ಲಕ್ಷ್ಮಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಗಾಗಿ ಬಳಸಿದ ‘ಭ್ರಷ್ಟಪದ್ಮಾ ಶ್ರೀಃ’ ಎಂಬುದರ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ — ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲೂ ಅವಳು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೇ. ಸೇತುಬಂಧನವನ್ನು ‘ಯದೃಚ್ಛಯಾ’ (ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಅವನು ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ದೈವಯೋಗವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನ ಜೀವನ್ ಪ್ರತಿಯಾಸ್ಯತಿ’ (ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾವಣನೇ ಬದುಕುಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಆರೋಪ — ವೀರದ್ವೇಷ, ಶತ್ರುಪಕ್ಷಪಾತ, ಪರಪ್ರಚೋದನೆ — ಎಲ್ಲವೂ ನಿರಾಧಾರ; ಮಾಲ್ಯವಂತನು ಹಿತವನ್ನಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದ್ದನು. ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಸೋಲಿಸಿದುದರ ನೆನಪು ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳ ಗರ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಆ ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ವರದ ಬಲದಿಂದ ಗೆದ್ದಿದ್ದನು, ಆ ವರವು ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಹೀಗೆ ಕೆರಳಿ ಕೋಪದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಅರಿತು, ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡ ಮಾಲ್ಯವಂತನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಜಯಾಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ರಾಜನನ್ನು ವರ್ಧಿಸಿ, ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಮಾಲ್ಯವಂತನು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹೋದನು. ಮಾಲ್ಯವಂತನ ಮೌನ ವಿವೇಕದ ಲಕ್ಷಣ — ಕೋಪಗೊಂಡ ಮೂಢನಿಗೆ ಮಾತು ನಿರರ್ಥಕ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಅವಮಾನಿತನಾದರೂ ಅವನು ರಾಜಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಜಯಾಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ರಾಜನನ್ನು ವರ್ಧಿಸಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಶುಕ-ಸಾರಣರಂತೆಯೇ — ಸತ್ಯವಾದಿ, ಆದರೆ ವಿನೀತ. ‘ವ್ರೀಡಿತಃ’ (ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದ, ಅವನ ನಾಚಿಕೆ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ, ತನ್ನ ಮಗಳ ಮಗನ ಮೂಢತನದ ಬಗ್ಗೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಮೇಲೆ ರಾವಣನು ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ ಆಲೋಚಿಸಿ, ವಿಮರ್ಶಿಸಿ, ಆಗ ಲಂಕೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿಸಿದನು. ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ನೇಮಿಸಿದನು; ದಕ್ಷಿಣದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ-ಮಹೋದರರನ್ನು; ಪಶ್ಚಿಮದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಮಹಾಮಾಯಾವಿಯಾದ ತನ್ನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು. ಉತ್ತರದ ಪುರದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಶುಕ-ಸಾರಣರನ್ನು ನೇಮಿಸಿ, ‘ನಾನೂ ಸ್ವತಃ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಮಹಾವೀರ್ಯ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳುಳ್ಳ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಮಧ್ಯದ ಗುಲ್ಮದಲ್ಲಿ (ಸೇನಾಠಾಣ್ಯದಲ್ಲಿ) ಇರಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿ, ಕಾಲಪ್ರೇರಿತನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ತನ್ನನ್ನು ಕೃತಕೃತ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ನಗರದ ಸಮಗ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ಅವನು ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಬಿಟ್ಟನು; ಮಂತ್ರಿಗಣದಿಂದ ಜಯಾಶೀರ್ವಾದಗಳೊಡನೆ ಪೂಜಿತನಾಗಿ ಅವನು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ವಿಶಾಲ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ನಾಲ್ಕು ಬಾಗಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ನೇಮಕ ಯುದ್ಧದ ಸುಸಂಘಟಿತ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಇದೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುವನು. ‘ಕೃತಕೃತ್ಯಮ್ ಇವ’ (ಕೃತಕೃತ್ಯನೋ ಎಂಬಂತೆ) — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಯಶಸ್ವಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ‘ಕಾಲಚೋದಿತಃ’ (ಕಾಲಪ್ರೇರಿತ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದ ಮುನ್ನಾದಿನ ಅಂತಃಪುರಪ್ರವೇಶ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಮತ್ತು ಭೋಗಾಸಕ್ತಿಯ ಚಿಹ್ನೆ. ಉತ್ತರದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ತಾನೇ ನಿಲ್ಲುವುದು — ರಾಮನೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಆಕ್ರಮಿಸುವನು ಎಂದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ‘ಮೇನೇ ಕೃತಾರ್ಥಮಾತ್ಮಾನಂ ಕೃತಾಂತವಶಮಾಗತಃ’ (ಕೃತಾಂತನ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದವನು ತನ್ನನ್ನು ಕೃತಾರ್ಥನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು) ಎಂಬುದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಮಾಯಾವಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಸಹೋದರರಾದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ-ಮಹೋದರರು, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ರಾವಣ — ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬಾಗಿಲಿಗೂ ವಿಶಿಷ್ಟ ಯೋಧನ ನೇಮಕವಾಗಿದೆ. ಶುಕ-ಸಾರಣರನ್ನು ಉತ್ತರದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ನೇಮಿಸಿರುವುದೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಹಿಂದೆ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಈಗ ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸೇವೆಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಧ್ಯದ ಗುಲ್ಮದಲ್ಲಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನನ್ನು ಇರಿಸಿರುವುದು ಎಲ್ಲ ಬಾಗಿಲುಗಳ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಕಾದಿರಿಸಿದ ಬಲದಂತಿದೆ.

കാലത്തിന്റെ വശത്തായിക്കഴിഞ്ഞ ദുഷ്ടാത്മാവായ ദശാനനൻ മാല്യവാൻ പറഞ്ഞ ആ ഹിതവാക്യം സഹിക്കുന്നില്ല. ക്രോധത്തിനു വശംവദനായ അവൻ മുഖത്ത് പുരികം ചുളിച്ച്, അമർഷംകൊണ്ടു കണ്ണുകൾ ഉരുട്ടി, മാല്യവാനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഹിതബുദ്ധിയോടെയെന്നപോലെ നീ പറയുന്ന അഹിതവും പരുഷവുമായ ഈ വാക്ക് ശത്രുപക്ഷത്തു ചേർന്നിട്ടാണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്; ഇത് എന്റെ ചെവിയിൽ കടന്നിട്ടില്ല — ഞാൻ ഇതു കേൾക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യനും ദീനനും ഒറ്റയ്ക്കുള്ളവനും വാനരന്മാരെ ആശ്രയിക്കുന്നവനും പിതാവിനാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവനും വനത്തിൽ കഴിയുന്നവനുമായ രാമനെ എന്തു കാരണത്താലാണ് നീ സമർഥനായി കരുതുന്നത്? രാക്ഷസരുടെ ഈശ്വരനും ദേവന്മാർക്കുപോലും ഭയങ്കരനും എല്ലാ പരാക്രമങ്ങളിലും കുറവില്ലാത്തവനുമായ എന്നെ എന്തിൽ കുറവുള്ളവനായാണ് നീ കരുതുന്നത്?’ ‘കാലസ്യ വശമാഗതഃ’ (കാലത്തിന്റെ വശത്തായവൻ) എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് സർഗാരംഭത്തിൽത്തന്നെ കവി രാവണന്റെ വിനാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കാലത്താൽ പ്രേരിതനായ മനുഷ്യൻ ഹിതവചനം കേൾക്കില്ല. രാമനെക്കുറിച്ചുള്ള രാവണന്റെ വിശേഷണങ്ങൾ — മനുഷ്യൻ, ദീനൻ, ഒറ്റയ്ക്കുള്ളവൻ, വാനരാശ്രിതൻ, പിതാവിനാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവൻ — എല്ലാം അവന്റെ അഹങ്കാരത്തിന്റെ കണ്ണാടിയാണ്; രാമന്റെ ബലത്തെ അവൻ രാമന്റെ ദൗർബല്യത്തിന്റെ തെളിവുകളായി കാണുന്നു. ‘പരപക്ഷം പ്രവിശ്യ’ (ശത്രുപക്ഷത്തു ചേർന്ന്) എന്ന ആരോപണം ഗുരുതരമാണ് — സ്വന്തം മാതാമഹനെപ്പോലും അവൻ ശത്രുപക്ഷക്കാരനായി കാണുന്നു. ‘രാമൻ വിഷ്ണുവാണ്’ എന്നു മാല്യവാൻ പറഞ്ഞു; ‘മനുഷ്യൻ’ എന്നു മാത്രമാണ് രാവണന്റെ മറുപടി. പുരികം ചുളിക്കലിന്റെയും കണ്ണുരുട്ടലിന്റെയും വർണന ക്രോധത്തിന്റെ ശാരീരികചിത്രമാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വനാലയം’, അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘വനാശ്രയം’.

‘വീരന്മാരോടുള്ള വിദ്വേഷംകൊണ്ടോ ശത്രുവിനോടുള്ള പക്ഷപാതംകൊണ്ടോ മറ്റുള്ളവരുടെ പ്രേരണകൊണ്ടോ ആണ് നീ എന്നോട് ഈ പരുഷവാക്കുകൾ പറഞ്ഞതെന്നു ഞാൻ സംശയിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രതത്ത്വമറിയുന്ന ഏതു പണ്ഡിതനാണ് മറ്റുള്ളവരുടെ പ്രേരണ കൂടാതെ, സ്ഥാനത്തിരിക്കുന്ന പ്രഭുവായ രാജാവിനോടു പരുഷമായി സംസാരിക്കുക? താമരയില്ലാത്ത ലക്ഷ്മിയെപ്പോലുള്ള സീതയെ വനത്തിൽനിന്നു കൊണ്ടുവന്നിട്ട്, രാഘവനെ ഭയന്ന് ഞാൻ എന്തിന് അവളെ തിരികെ കൊടുക്കണം? കോടിക്കണക്കിനു വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, സുഗ്രീവനോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടിയ രാഘവനെ ഏതാനും ദിവസങ്ങൾക്കുള്ളിൽ ഞാൻ കൊന്നിരിക്കുന്നതു കാണുക. ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിൽ ദേവതകൾപോലും ആരുടെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നില്ലയോ, ആ രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ ആരെ ഭയപ്പെടണം? ഞാൻ രണ്ടായി പിളർന്നുപോയേക്കാം, എന്നാൽ ആരുടെ മുന്നിലും തലകുനിക്കില്ല; ഇത് എന്റെ ജന്മസിദ്ധമായ ദോഷമാണ്, സ്വഭാവം മറികടക്കാൻ പ്രയാസമാണല്ലോ. യാദൃച്ഛികമായി രാമൻ സമുദ്രത്തിൽ ഒരു സേതു കെട്ടിയെങ്കിൽ, നിനക്കു ഭയമുണ്ടാകാൻ അതിൽ എന്താണ് അത്ഭുതം? വാനരസേനയോടൊപ്പം സമുദ്രം കടന്നുവന്ന രാമൻ ജീവനോടെ തിരിച്ചുപോകില്ല — ഇതു ഞാൻ നിന്നോടു സത്യമായി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു.’ ‘രണ്ടായി പിളർന്നേക്കാം, തലകുനിക്കില്ല’ എന്നതാണ് രാവണന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ സാരം — തന്റെ ദോഷം അവനറിയാം, എന്നാൽ അതൊരു ഗുണമെന്നപോലെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ‘പദ്മഹീനാം ശ്രിയം’ (താമരയില്ലാത്ത ലക്ഷ്മി) എന്ന ഉപമ മുൻ സർഗങ്ങളിൽ സീതയ്ക്കായി പ്രയോഗിച്ച ‘ഭ്രഷ്ടപദ്മാ ശ്രീഃ’ എന്നതിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാണ് — രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയിലും അവൾ ലക്ഷ്മിതന്നെ. സേതുബന്ധനം ‘യാദൃച്ഛികമായി’ എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ അവൻ രാമന്റെ പരാക്രമത്തെ ദൈവയോഗമായി കാണുന്നു. ‘ജീവനോടെ തിരിച്ചുപോകില്ല’ എന്ന പ്രതിജ്ഞ വിരോധാഭാസം നിറഞ്ഞതാണ് — വാസ്തവത്തിൽ ജീവിച്ചിരിക്കാതെ പോകുന്നത് രാവണനാണ്. രാവണന്റെ മൂന്നുവിധമുള്ള ആരോപണം — വീരദ്വേഷം, ശത്രുപക്ഷപാതം, പരപ്രേരണ — എല്ലാം അടിസ്ഥാനരഹിതമാണ്; മാല്യവാൻ ഹിതം മാത്രമാണു പറഞ്ഞത്. ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിൽ ദേവന്മാരെപ്പോലും തോൽപ്പിച്ചതിന്റെ സ്മരണ രാവണന്റെ മുൻവിജയങ്ങളിലുള്ള ഗർവം കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ യുദ്ധങ്ങൾ വരത്തിന്റെ ബലത്താലാണ് ജയിച്ചതെന്നും ആ വരം മനുഷ്യരിൽനിന്നു രക്ഷിക്കുന്നില്ലെന്നും അവൻ ഓർക്കുന്നില്ല.

ഇങ്ങനെ ക്ഷുഭിതനും രുഷ്ടനുമായി സംസാരിക്കുന്ന രാവണനെ മനസ്സിലാക്കി ലജ്ജിതനായ മാല്യവാൻ മറുപടിയൊന്നും പറഞ്ഞില്ല. ഉചിതമായവിധം ജയാശിസ്സുകൾകൊണ്ടു രാജാവിനെ അഭിനന്ദിച്ച്, അനുവാദം വാങ്ങി മാല്യവാൻ തന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു പോയി. മാല്യവാന്റെ മൗനം വിവേകത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ് — ക്രുദ്ധനായ മൂഢനോടു സംസാരിക്കുന്നതു നിരർഥകമാണെന്ന് അവനറിയാം. അപമാനിതനായിട്ടും അവൻ രാജമര്യാദ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; ജയാശിസ്സുകളാൽ രാജാവിനെ അഭിനന്ദിച്ചിട്ടേ പോകുന്നുള്ളൂ. ഇങ്ങനെ അവന്റെ സ്വഭാവം ശുകസാരണന്മാരുടേതുപോലെയാണ് — സത്യവാദി, എന്നാൽ വിനീതൻ. ‘വ്രീഡിതഃ’ (ലജ്ജിതൻ) എന്ന പദം, അവന്റെ ലജ്ജ സ്വന്തം കാര്യത്തിലല്ല, തന്റെ ദൗഹിത്രന്റെ മൂഢതയെ ഓർത്താണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

പിന്നീട് രാവണൻ അമാത്യന്മാരോടൊപ്പം ആലോചിച്ച് വിചിന്തനം ചെയ്ത് അപ്പോൾ ലങ്കയുടെ രക്ഷാസംവിധാനം ഏർപ്പെടുത്തി. കിഴക്കേ കവാടത്തിൽ അവൻ രാക്ഷസനായ പ്രഹസ്തനെ നിയോഗിച്ചു; തെക്കേതിൽ മഹാവീര്യരായ മഹാപാർശ്വനെയും മഹോദരനെയും; പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിൽ അനേകം രാക്ഷസരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, മഹാമായാവിയായ പുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്തിനെയും. വടക്കേ നഗരകവാടത്തിൽ ശുകസാരണന്മാരെ നിയോഗിച്ചിട്ട് ‘ഞാനും സ്വയം ഇവിടേക്കു പോകും’ എന്ന് അവൻ മന്ത്രിമാരോടു പറഞ്ഞു. മഹാവീര്യപരാക്രമിയായ വിരൂപാക്ഷൻ എന്ന രാക്ഷസനെ അനേകം രാക്ഷസരോടൊപ്പം മധ്യത്തിലെ സേനാനിലയത്തിൽ നിർത്തി. ഇങ്ങനെ ലങ്കയിൽ ഏർപ്പാടുകൾ ചെയ്ത്, കാലത്താൽ പ്രേരിതനായ ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ താൻ കൃതകൃത്യനായെന്നപോലെ കരുതുന്നു. പിന്നെ നഗരത്തിന്റെ വിപുലമായ സംവിധാനം ആജ്ഞാപിച്ചശേഷം അവൻ മന്ത്രിമാരെ പറഞ്ഞയച്ചു; മന്ത്രിഗണം ജയാശിസ്സുകളാൽ പൂജിച്ച അവൻ ഐശ്വര്യപൂർണവും വിശാലവുമായ അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. നാലു കവാടങ്ങളിലും മധ്യത്തിലും സേനാപതികളെ നിയോഗിച്ചത് യുദ്ധത്തിനുള്ള സുസംഘടിതമായ തയ്യാറെടുപ്പു കാണിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ വിഭീഷണൻ ഈ സംവിധാനംതന്നെ രാമനെ അറിയിക്കും. ‘കൃതകൃത്യനെന്നപോലെ’ — അവൻ സ്വയം വിജയിയായി കരുതുന്നു, എന്നാൽ ‘കാലചോദിതഃ’ (കാലത്താൽ പ്രേരിതൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ ഭ്രമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിന്റെ തലേസന്ധ്യയിലുള്ള അന്തഃപുരപ്രവേശം അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെയും ഭോഗാസക്തിയുടെയും അടയാളമാണ്. വടക്കേ കവാടത്തിൽ സ്വയം നിലയുറപ്പിക്കുന്നു — രാമനും അവിടെത്തന്നെ ആക്രമിക്കുമെന്ന് അടുത്ത സർഗത്തിൽ തീരുമാനിക്കപ്പെടുന്നു. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ ‘മേനേ കൃതാർഥമാത്മാനം കൃതാന്തവശമാഗതഃ’ (കൃതാന്തന്റെ വശത്തായവൻ താൻ കൃതാർഥനായെന്നു കരുതി) എന്നതിനു പകരം വ്യത്യസ്തപദങ്ങളിൽ അതേ അർഥംതന്നെ പറയുന്നു. കിഴക്കേ കവാടത്തിൽ സേനാപതി പ്രഹസ്തൻ, പടിഞ്ഞാറ് മായാവിയായ ഇന്ദ്രജിത്ത്, തെക്ക് സഹോദരന്മാരായ മഹാപാർശ്വനും മഹോദരനും, വടക്ക് രാവണൻ സ്വയം — ഇങ്ങനെ ഓരോ കവാടത്തിലും വിശിഷ്ടനായ ഒരു യോദ്ധാവിനെ നിയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. ശുകസാരണന്മാരെ വടക്കേ കവാടത്തിൽ നിയോഗിച്ചതും ശ്രദ്ധേയമാണ് — മുൻപു പുറത്താക്കപ്പെട്ടവരായിരുന്നിട്ടും ഇപ്പോൾ അവർ വീണ്ടും സേവനത്തിൽ സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മധ്യത്തിലെ സേനാനിലയത്തിൽ വിരൂപാക്ഷനെ നിർത്തിയത് എല്ലാ കവാടങ്ങൾക്കും സഹായത്തിനായി കരുതിവച്ച ബലംപോലെയാണ്.

But ten-headed Rāvaṇa, wicked and already in the grip of Time, could not bear Mālyavān's well-meant words. Overcome by anger, he knitted his brows into a frown and, his eyes rolling with rage, said to Mālyavān: "These harsh and harmful words, spoken as if for my good — you have said them only because you have gone over to the enemy. They have not reached my ears; I will not listen. What makes you think Rāma is capable of anything — a wretched mortal, all alone, dependent on monkeys, cast off by his father and living in the forest? And what makes you think I am the weaker — I, lord of the rākṣasas, the terror of the gods, lacking in no kind of valour?" "In the grip of Time," the poet says at the very start of the sarga, foretelling Rāvaṇa's ruin: a man driven by Time will not listen to good advice. His words for Rāma — a mortal, wretched, alone, dependent on monkeys, cast off by his father — all mirror his own arrogance, for he takes the very things that are Rāma's strength as proofs of his weakness. The charge that Mālyavān has gone over to the enemy is a grave one: he counts even his own grandfather a partisan of the other side. Mālyavān had said Rāma was Viṣṇu, and Rāvaṇa's answer is simply "a mortal." The frown and the rolling eyes paint anger in the body itself.

"I suspect you have spoken harshly to me out of jealousy of a hero, or partiality for the enemy, or because the enemy put you up to it. What learned man who knows the heart of the śāstras would speak harshly to a powerful king secure on his throne unless someone had put him up to it? I brought Sītā from the forest, like Śrī without her lotus — why should I give her back out of fear of Rāghava? In a few days you will see Rāghava, with his crores of monkeys, killed by me along with Sugrīva and Lakṣmaṇa. Why should Rāvaṇa, before whom even the gods cannot stand in single combat, feel any fear in battle? I would sooner be broken in two than bow to anyone; that is my inborn fault, a nature I cannot overcome. If Rāma happened to build a bridge across the ocean, what is so wonderful in that, that you should be afraid? Rāma has crossed the ocean with his monkey army, and I promise you truly: he will not go back alive." "I would sooner be broken in two than bow" is the essence of Rāvaṇa's character: he knows his fault, yet proclaims it as though it were a virtue. "Śrī without her lotus" echoes the image used of Sītā before, "Śrī with the lotus fallen from her hand" — even in Rāvaṇa's eyes she is the goddess of fortune herself. By saying Rāma built the bridge "by chance," he treats Rāma's feat as a stroke of luck. His vow that Rāma will not go back alive is full of irony, for in truth it is Rāvaṇa who will not live. His threefold charge — jealousy of a hero, partiality for the enemy, the enemy's instigation — has no basis at all; Mālyavān had spoken only for his good. And in boasting that even the gods cannot face him in single combat, he forgets that those battles were won by the power of a boon, a boon that gives him no protection from men.

Seeing Rāvaṇa so furious and enraged, Mālyavān was abashed and gave no answer. He wished the king victory and honoured him as was fitting, and with his leave went home. His silence is wisdom: he knows that words are wasted on an angry fool. Insulted as he is, he does not forget the respect due to the king, and leaves only after wishing him victory. In this he is like Śuka and Sāraṇa — truthful, yet courteous. And his shame is not for himself but for the folly of his daughter's son.

Then Rāvaṇa, after consulting and deliberating with his ministers, arranged the defence of Laṅkā. He stationed the rākṣasa Prahasta at the eastern gate, and the two mighty warriors Mahāpārśva and Mahodara at the southern. At the western gate he posted his son Indrajit, the great magician, surrounded by many rākṣasas. He assigned Śuka and Sāraṇa to the northern city gate, and told his ministers, "I myself will go there too." In the central encampment he placed the rākṣasa Virūpākṣa, of great strength and valour, with many rākṣasas. When he had made these arrangements in Laṅkā, that bull among rākṣasas, driven by Time, thought his work as good as done. After ordering ample provision for the city he dismissed his ministers, and, honoured by them with wishes for victory, he went into his vast and opulent inner apartments. Placing commanders at the four gates and in the centre shows how carefully the defence was organised, and in the next sarga Vibhīṣaṇa will report this very plan to Rāma. Each gate has its chosen warrior: Prahasta the commander in the east, Indrajit the magician in the west, the brothers Mahāpārśva and Mahodara in the south, and Rāvaṇa himself in the north — and Rāma, the next sarga decides, will attack there too. Note that Śuka and Sāraṇa, driven out before, are now taken back into service at the northern gate, while Virūpākṣa in the centre is like a reserve gathered to support all the gates. Rāvaṇa thinks himself successful, but "driven by Time" exposes his delusion, and his retiring to the women's quarters on the eve of battle is a sign of both his self-confidence and his love of pleasure.