रावणस्य मायया मोहितां परमदुःखितां सीतां दृष्ट्वा सरमा नाम राक्षसी, या वैदेह्याः प्रणयिनी प्रिया सखी, तां आससाद। मृदुभाषिणी सा सरमा तदा राक्षसेन्द्रेण मोहितां सीताम् आश्वासयामास। रावणेन आदिष्टा सा सीतायाः रक्षणं करोति स्म, किन्तु रक्ष्यमाणया सीतया सह तया मैत्री कृता; सा सानुक्रोशा दृढव्रता च आसीत्। सा नष्टचेतनां सखीं सीतां ददर्श — पांसुषु उपावृत्य उत्थिताम्, ध्वस्ताम्, श्रान्तां वडवाम् इव। सुव्रतां तां सा सखीस्नेहेन समाश्वासयामास — ‘वैदेहि, समाश्वसिहि; ते मनसः व्यथा मा भूत्। रावणेन त्वं यत् उक्ता, स्वयं त्वया च यत् प्रत्युक्तं, तत् सर्वं सखीस्नेहेन, भीरु, गहने शून्ये लीनया रावणात् भयम् उत्सृज्य मया श्रुतम्। विशालाक्षि, तव हेतोः मम रावणात् भयं नास्ति।’ सरमा राक्षसी अपि सज्जना — लङ्कायां सीतायाः एका एव सखी। तस्याः ‘रावणात् भयं नास्ति’ इति वचनं साहसं दर्शयति — राजाज्ञां विहाय सा सख्याः हितं करोति। वडवायाः उपमा सीतायाः दशां चित्रयति — भूमौ लुठित्वा उत्थिता श्रान्ता अश्वा इव। पञ्चमः षष्ठः च श्लोकौ षट्पादौ। पञ्चमस्य तृतीये अर्धे मुद्रणे ‘प्रयुक्तश्च’ इति पाठः, समीक्षिते ‘प्रत्युक्तं च’, हिन्दीभाष्ये च त्वया तस्मै यत् प्रत्युक्तम् इति अर्थः; मुद्रितः पाठः रक्षितः। षष्ठस्य अन्ते मुद्रणे ‘नहि मे रावणाद्भयम्’, समीक्षिते ‘न हि मे जीवितं प्रियम्’।

‘राक्षसेश्वरः यत्कृते सम्भ्रान्तः सन् निष्क्रान्तः, तत् सर्वम् अपि, मैथिलि, मया अभिनिष्क्रम्य विदितम्। विदितात्मनः रामस्य सुप्तस्य वधः कर्तुं न शक्यः; तस्मिन् पुरुषव्याघ्रे वधः न एव उपपद्यते। पादपयोधिनः वानराः अपि एवं हन्तुं न शक्याः; देवर्षभेण इन्द्रेण सुराः इव ते रामेण सुरक्षिताः। दीर्घवृत्तभुजः, श्रीमान्, महोरस्कः, प्रतापवान्, धन्वी, संहननोपेतः, धर्मात्मा, भुवि विश्रुतः, विक्रान्तः, आत्मनः परस्य च रक्षिता, लक्ष्मणेन भ्रात्रा सह, कुलीनः, नयशास्त्रवित्, परबलौघानां हन्ता, अचिन्त्यबलपौरुषः, शत्रुनिबर्हणः श्रीमान् राघवः, सीते, न हतः। अयुक्तबुद्धिकृत्येन सर्वभूतविरोधिना रौद्रेण मायाविना एषा माया त्वयि प्रयुक्ता। तव शोकः विगतः; सर्वकल्याणं त्वाम् उपस्थितम्; ध्रुवं लक्ष्मीः त्वां भजते; ते प्रियं भवति, शृणु।’ सरमायाः तर्कः द्विविधः — प्रथमं रामस्य स्वभावः (विदितात्मा, सावधानः), द्वितीयं तस्य गुणाः (वीरः, रक्षकः, नीतिज्ञः)। ‘सौप्तिकम्’ इति पदं सुप्तानां वधं सूचयति — तादृशं कपटं रामे न सफलं भवेत्। गुणानां दीर्घा नामावली सीतायाः मनसि विश्वासं पुनः स्थापयितुं प्रयुक्ता। ‘सर्वभूतविरोधिना’ इति रावणस्य विशेषणं तस्य विनाशस्य कारणं सूचयति — यः सर्वेषां विरोधी, सः सर्वैः विरुध्यते। सरमा सीतां ‘सीते’ इति सम्बोधयति, स्नेहेन च ‘प्रियं ते भवति, शृणु’ इति कौतूहलं जनयति। सरमा स्वयं राक्षसी, अतः राक्षसानां मायायाः रीतिं जानाति; तस्याः साक्ष्यं सीतायाः कृते विशेषतः विश्वसनीयम्। सा रावणस्य निष्क्रमणस्य कारणम् अपि ज्ञातवती — प्रहस्तस्य आगमनं युद्धस्य मन्त्रणं च — येन सिद्ध्यति यत् रामः जीवति, अन्यथा युद्धस्य मन्त्रणम् अनावश्यकम् अभविष्यत्। एषः तर्कः सरलः दृढः च।

‘रामः वानरसेनया सह सागरम् उत्तीर्य समुद्रस्य दक्षिणं तीरम् आसाद्य संनिविष्टः। सहलक्ष्मणः परिपूर्णार्थः काकुत्स्थः मया दृष्टः; सागरान्तस्थैः सहितैः बलैः सः रक्षितः तिष्ठति। अनेन रावणेन ये लघुविक्रमाः राक्षसाः प्रेषिताः, तैः ‘राघवः तीर्णः’ इति प्रवृत्तिः इह आहृता। विशालाक्षि, तां प्रवृत्तिं श्रुत्वा एषः राक्षसाधिपः रावणः सर्वैः सचिवैः सह मन्त्रयते।’ इति ब्रुवाणा सरमा राक्षसी सीतया सह सर्वोद्योगेन सैन्यानां भैरवं शब्दं शुश्राव। दण्डनिर्घातवादिन्याः भेर्याः महास्वनं श्रुत्वा मधुरभाषिणी सरमा सीताम् इदम् उवाच। सरमायाः वृत्तान्तः पूर्वसर्गाणां घटनाः सारांशेन कथयति — शुकसारणयोः शार्दूलस्य च प्रेषणं, तेषां प्रत्यागमनं, मन्त्रणं च। ‘परिपूर्णार्थः’ इति रामस्य विशेषणं विजयस्य पूर्वसूचना — तस्य सर्वे अर्थाः सिद्धाः इव। कथायाः समयः अत्र संयुज्यते — सरमायाः वचनकाले एव भेरीनादः, यः पूर्वसर्गस्य अन्ते रावणेन आदिष्टः। ‘दृष्टो मे’ इति — सरमा स्वयं रामं दृष्टवती इति वदति, अतः तस्याः वचनं प्रत्यक्षप्रमाणम्। ‘लघुविक्रमाः’ इति चाराणां विशेषणं — शीघ्रगामिनः, किन्तु तेषां वार्ता रावणस्य कृते अशुभा। दण्डनिर्घातः इति भेर्याः ताडनस्य रीतिः पूर्वसर्गस्य ‘कोणाहतेन’ इत्यनेन सङ्गच्छते। सर्वोद्योगः — सम्पूर्णस्य नगरस्य युद्धाय सज्जता। सरमायाः वचनं भेरीनादेन एव प्रमाणितम् — यदि रामः हतः स्यात्, तर्हि लङ्कायां युद्धसंनाहः किमर्थम्?

‘भीरु, एषा संनाहजननी भैरवा भेरिका; तोयदनिःस्वनं गम्भीरं भेरीनादं शृणु। मत्तमातङ्गाः कल्प्यन्ते, रथेषु वाजिनः युज्यन्ते; प्रासहस्ताः तुरगारूढाः सहस्रशः दृश्यन्ते। तत्र तत्र संनद्धाः सहस्रशः सम्पतन्ति; अद्भुतदर्शनैः सैन्यैः राजमार्गाः आपूर्यन्ते — वेगवद्भिः नदद्भिः तोयौघैः सागरः इव। प्रसन्नानां शस्त्राणां, चर्मणां, वर्मणां, रथवाजिगजानां, राक्षसेन्द्रानुयायिनां हृषितानां तरस्विनां रक्षसां च एषः सम्भ्रमः। नानावर्णसमुत्थितां प्रभां विसृजतां तेषां रूपं पश्य — घर्मे वनं निर्दहतः विभावसोः इव। घण्टानां निर्घोषं, रथानां निःस्वनं, हेषमाणानां हयानां शब्दं, तूर्यध्वनिं च शृणु। उद्यतायुधहस्तानां राक्षसेन्द्रानुयायिनां रक्षसाम् एषः तुमुलः लोमहर्षणः सम्भ्रमः।’ चतुर्विंशः श्लोकः संस्कृताङ्कानुसारं ‘वेगवद्भिर्नदद्भिश्च…’ ‘शस्त्राणां च प्रसन्नानां…’ इति अर्धद्वयेन निबद्धः। अष्टाविंशे मुद्रणे ‘तुमुलो लोमहर्षणम्’ इति पाठः — पुंलिङ्गस्य ‘सम्भ्रमः’ इत्यस्य विशेषणं नपुंसकलिङ्गेन, समीक्षिते ‘लोमहर्षणः’; मुद्रितः पाठः रक्षितः। सरमायाः वर्णने युद्धस्य कोलाहलः श्रव्यदृश्यचित्रैः उपस्थाप्यते — भेरीनादः मेघगर्जनम् इव, सैन्यं सागरः इव, आयुधानां प्रभा दावाग्निः इव। किन्तु तस्याः अभिप्रायः विपरीतः — राक्षसानां सम्भ्रमः भयस्य लक्षणम्, न विजयस्य। द्वाविंशस्य उत्तरार्धः पञ्चविंशस्य च वुल्गेटमात्राः। सरमा युद्धस्य कोलाहलं सीतायाः आशायाः कारणं करोति — राक्षसाः युद्धाय सज्जीभवन्ति इति एव रामस्य जीवनस्य निश्चितं प्रमाणम्। घण्टानां, रथानां, हयानां, तूर्याणां च चतुर्विधः शब्दः सेनायाः चतुरङ्गत्वं स्मारयति। ‘हृषितानाम्’ इति पदं राक्षसानाम् उत्साहं दर्शयति, किन्तु ‘सम्भ्रमः’ इति पदं तेषां व्याकुलताम् अपि। आयुधानां प्रभायाः अग्निना सह तुलना विनाशस्य सूचिका — अग्निः यथा वनं दहति, तथा युद्धं लङ्कां दहिष्यति। सप्तविंशे श्लोके ‘शृणु’ इति क्रियापदं त्रिवारम् आवर्तते, येन श्रव्यचित्रं सजीवं भवति।

‘शोकघ्नी श्रीः त्वां भजति; रक्षसां भयम् आगतम्। कमलपत्राक्षः जितक्रोधः अचिन्त्यपराक्रमः तव भर्ता रामः, दैत्यान् वासवः इव, तम् अवजित्य समरे रावणं हत्वा त्वाम् अधिगमिष्यति। विष्णुना सह वासवः शत्रुषु इव, सहलक्ष्मणः तव भर्ता रक्षःसु विक्रमिष्यति। शत्रौ विनिपातिते आगतस्य रामस्य अङ्कगतां सिद्धार्थां सतीं त्वां अहं क्षिप्रं द्रक्ष्यामि। जानकि, महोरसः तस्य उरसि समागम्य परिष्वक्ता त्वम् आनन्दजानि अस्राणि वर्तयिष्यसि। देवि सीते, बहून् मासान् धृताम् जघनं गताम् एकां वेणीं महाबलः रामः अचिरात् मोक्ष्यते। देवि, उदितं पूर्णचन्द्रम् इव तस्य मुखं दृष्ट्वा पन्नगी निर्मोकम् इव त्वं शोकजं वारि मोक्ष्यसे। मैथिलि, समरे रावणं हत्वा नचिरात् एव सुखार्हः समग्रः रामः त्वया प्रियया सह सुखं लप्स्यते। महात्मना रामेण सभाजिता त्वं सुवर्षेण समायुक्ता सस्येन मेदिनी इव मोदिष्यसे।’ एकवेण्याः मोचनं वियोगव्रतस्य समाप्तेः चिह्नम्। पन्नग्याः निर्मोकस्य उपमा — यथा सर्पिणी जीर्णां त्वचं त्यजति, तथा सीता शोकं त्यक्ष्यति। सुवर्षेण मेदिनी इति उपमा पुनर्मिलनस्य फलवत्तां सूचयति। सरमायाः आश्वासने भविष्यत्कालस्य प्रयोगः निश्चयं दर्शयति — ‘अधिगमिष्यति’, ‘विक्रमिष्यति’, ‘द्रक्ष्यामि’, ‘वर्तयिष्यसि’, ‘मोक्ष्यते’, ‘मोक्ष्यसे’, ‘लप्स्यते’, ‘मोदिष्यसि’ — सर्वाणि क्रियापदानि भाविनः सुखस्य दृढं वचनम्। इन्द्रविष्णुयोः उपमा रामलक्ष्मणयोः सम्बन्धं दैवं रूपं ददाति — लक्ष्मणः विष्णुः इव सहायः, रामः इन्द्रः इव नायकः। ‘सिद्धार्थाम्’ इति सीतायाः विशेषणं — तस्याः व्रतस्य तपसः च फलं सिद्धम्। ‘सुखार्हः’ इति रामस्य विशेषणं करुणम् — यः सुखस्य योग्यः, सः वनवासे दुःखम् एव अनुभूतवान्। ‘जघनं गतां वेणीम्’ इति वर्णनं सीतायाः दीर्घवियोगस्य कालं सूचयति — बहून् मासान् केशाः असंस्कृताः एकवेणीरूपेण बद्धाः, कटिपर्यन्तं लम्बमानाः। सरमा सीतायाः वियोगचिह्नानि एकैकशः निर्दिश्य तेषां निवृत्तिं वदति — अश्रूणि, वेणी, शोकः च। एवं तस्याः वचनं केवलं वार्ता न, अपितु भाविनः पुनर्मिलनस्य चित्रम्।

अन्ते सरमा पुष्पिताग्रावृत्तेन सीतां उपदिशति — ‘यः गिरिवरं मेरुम् अभितः हयः इव आशु मण्डलं करोति, तं दिवसकरं सूर्यं, देवि, इह शरणम् अभ्युपैहि; अयं हि प्रजानां प्रभवः।’ सूर्यः इक्ष्वाकुकुलस्य आदिदेवः, अतः तस्य शरणं रामस्य कुलदेवतायाः शरणम्। समीक्षिते प्रथमे पादे ‘अनुवर्तमानः’, मुद्रणे ‘विवर्तमानः’। अस्य श्लोकस्य अनन्तरं सर्गः समाप्यते; सूर्यस्य उपासना आदित्यहृदयस्य पूर्वसूचना इव।

రావణుని మాయతో మోహితురాలై పరమదుఃఖంలో ఉన్న సీతను చూసి, వైదేహికి ప్రేమగల ప్రియసఖి అయిన సరమ అనే రాక్షసి ఆమెను సమీపించింది. మృదువుగా మాట్లాడే ఆ సరమ అప్పుడు రాక్షసేంద్రుని చేత మోహితురాలైన సీతను ఊరడించింది. రావణుని ఆజ్ఞతో ఆమె సీతకు కాపలా కాసేది, కాని తాను కాపలా కాస్తున్న సీతతోనే స్నేహం చేసుకుంది; ఆమె దయగలది, దృఢవ్రత. స్పృహ కోల్పోయిన సఖి సీతను ఆమె చూసింది — ధూళిలో పొర్లి లేచిన, అలసిపోయిన, నలిగిపోయిన ఆడగుర్రంలా ఉన్నది. సువ్రత అయిన ఆమెను సరమ సఖీస్నేహంతో ఊరడించింది: ‘వైదేహీ, ఊరడిల్లు; నీ మనసుకు వ్యథ వద్దు. భీరూ, రావణుడు నీతో ఏమి అన్నాడో, నీవు స్వయంగా అతనికి ఏమి జవాబిచ్చావో — అదంతా సఖీస్నేహంతో రావణుని భయాన్ని విడిచిపెట్టి, నిర్జనమైన దట్టమైన చోట దాగి ఉండి నేను విన్నాను. విశాలాక్షీ, నీ కోసం నాకు రావణుడంటే భయం లేదు.’ సరమ రాక్షసి అయినప్పటికీ సజ్జనురాలు — లంకలో సీతకు ఉన్న ఏకైక సఖి. ‘రావణుడంటే భయం లేదు’ అనే ఆమె మాట సాహసాన్ని చూపుతుంది — రాజాజ్ఞను పక్కనపెట్టి ఆమె సఖికి మేలు చేస్తుంది. ఆడగుర్రం ఉపమానం సీత దశను చిత్రిస్తుంది — నేలపై పొర్లి లేచిన అలసిన గుర్రంలా. ఐదవ, ఆరవ శ్లోకాలు ఆరు పాదాలవి. ఐదవ శ్లోకపు మూడవ అర్ధభాగంలో ముద్రణలో ‘ప్రయుక్తశ్చ’ అని పాఠం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ప్రత్యుక్తం చ’ (జవాబిచ్చినది), హిందీ భాష్యంలో కూడా ‘నీవు అతనికి ఇచ్చిన జవాబు’ అనే అర్థం ఉంది; ముద్రిత పాఠమే ఉంచబడింది. ఆరవ శ్లోకం చివర ముద్రణలో ‘నహి మే రావణాద్భయమ్’ (నాకు రావణుడంటే భయం లేదు), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘న హి మే జీవితం ప్రియమ్’ (నాకు ప్రాణం ప్రియం కాదు).

‘మైథిలీ, రాక్షసేశ్వరుడు దేనికోసం కంగారుపడి బయటకు వెళ్ళాడో, అదంతా నేను బయటకు వెళ్ళి తెలుసుకున్నాను. ఆత్మజ్ఞుడైన రాముని నిద్రలో చంపడం సాధ్యం కాదు; ఆ పురుషవ్యాఘ్రుని విషయంలో వధ అసలు పొసగదు. చెట్లతో పోరాడే వానరులను కూడా ఇలా చంపడం సాధ్యం కాదు; దేవశ్రేష్ఠుడైన ఇంద్రుడు దేవతలను వలె రాముడు వారిని చక్కగా రక్షిస్తున్నాడు. సీతా, దీర్ఘమైన గుండ్రని భుజాలు గలవాడు, శ్రీమంతుడు, విశాలవక్షస్కుడు, ప్రతాపవంతుడు, ధనుర్ధారి, దృఢశరీరుడు, ధర్మాత్ముడు, భూమిపై ప్రసిద్ధుడు, విక్రమశాలి, తనను పరులను రక్షించేవాడు, సోదరుడు లక్ష్మణునితో కూడినవాడు, కులీనుడు, నయశాస్త్రజ్ఞుడు, శత్రుసేనాసమూహాలను సంహరించేవాడు, ఊహించలేని బలపౌరుషాలు గలవాడు, శత్రునాశకుడు అయిన శ్రీమంతుడు రాఘవుడు హతుడు కాలేదు. అనుచితమైన బుద్ధితో పనులు చేసేవాడు, సర్వభూతాలకూ విరోధి, రౌద్రుడు, మాయావి అయినవాడు ఈ మాయను నీపై ప్రయోగించాడు. నీ శోకం తొలగిపోయింది; సర్వకల్యాణం నీ దగ్గరకు వచ్చింది; నిశ్చయంగా లక్ష్మి నిన్ను వరిస్తోంది; నీకు ప్రియమైనది జరుగుతోంది, విను.’ సరమ తర్కం రెండు విధాలు — మొదట రాముని స్వభావం (ఆత్మజ్ఞుడు, జాగరూకుడు), రెండవది అతని గుణాలు (వీరుడు, రక్షకుడు, నీతిజ్ఞుడు). ‘సౌప్తికమ్’ అనే పదం నిద్రిస్తున్నవారి వధను సూచిస్తుంది — అలాంటి కపటం రామునిపై ఫలించదు. సీత మనసులో విశ్వాసాన్ని మళ్ళీ నిలపడానికే గుణాల పొడవైన జాబితా వాడబడింది. ‘సర్వభూతవిరోధినా’ (సర్వభూతాలకూ విరోధి) అనే రావణుని విశేషణం అతని వినాశానికి కారణాన్ని సూచిస్తుంది — అందరికీ విరోధి అయినవానిని అందరూ ఎదిరిస్తారు. సరమ సీతను ‘సీతే’ అని సంబోధిస్తుంది, స్నేహంతో ‘నీకు ప్రియమైనది జరుగుతోంది, విను’ అని కుతూహలం పుట్టిస్తుంది. సరమ స్వయంగా రాక్షసి, కాబట్టి రాక్షసుల మాయాపద్ధతి ఆమెకు తెలుసు; ఆమె సాక్ష్యం సీతకు ప్రత్యేకంగా నమ్మదగినది. రావణుడు బయటకు వెళ్ళిన కారణం కూడా ఆమెకు తెలిసింది — ప్రహస్తుని రాక, యుద్ధమంత్రాలోచన — దీనివల్ల రాముడు బ్రతికే ఉన్నాడని రుజువవుతుంది, లేకపోతే యుద్ధమంత్రాలోచన అనవసరమయ్యేది. ఈ తర్కం సరళమైనది, దృఢమైనది.

‘రాముడు వానరసేనతో కలిసి సముద్రాన్ని దాటి, సముద్రపు దక్షిణతీరాన్ని చేరి విడిది చేశాడు. లక్ష్మణసహితుడై, పరిపూర్ణార్థుడైన కాకుత్స్థుని నేను చూశాను; సముద్రతీరం వరకు నిలిచిన సమైక్యమైన సేనలచేత రక్షించబడుతూ అతడు ఉన్నాడు. ఈ రావణుడు పంపిన వేగంగా కదిలే రాక్షసులు ‘రాఘవుడు సముద్రం దాటాడు’ అనే వార్తను ఇక్కడికి తెచ్చారు. విశాలాక్షీ, ఆ వార్త విని ఈ రాక్షసాధిపతి రావణుడు సచివులందరితో కలిసి మంత్రాలోచన చేస్తున్నాడు.’ ఇలా చెబుతుండగానే సరమ అనే రాక్షసి సీతతో కలిసి, పూర్తి సన్నాహంతో కదులుతున్న సైన్యాల భయంకరమైన శబ్దాన్ని విన్నది. దండంతో మోదే భేరి యొక్క మహానాదాన్ని విని మధురభాషిణి అయిన సరమ సీతతో ఇలా అన్నది. సరమ వృత్తాంతం పూర్వసర్గల సంఘటనలను సంక్షిప్తంగా చెబుతుంది — శుకసారణులను, శార్దూలుని పంపడం, వారు తిరిగిరావడం, మంత్రాలోచన. ‘పరిపూర్ణార్థః’ (పరిపూర్ణార్థుడు) అనే రాముని విశేషణం విజయానికి పూర్వసూచన — అతని ప్రయోజనాలన్నీ సిద్ధించినట్లే. కథాకాలం ఇక్కడ కలిసిపోతుంది — సరమ మాట్లాడుతున్న సమయంలోనే భేరీనాదం, దానిని పూర్వసర్గ చివర రావణుడు ఆదేశించాడు. ‘దృష్టో మే’ (నేను చూశాను) — తానే స్వయంగా రాముని చూశానని సరమ అంటుంది, కాబట్టి ఆమె మాట ప్రత్యక్షప్రమాణం. ‘లఘువిక్రమాః’ (వేగంగా కదిలేవారు) అనే చారుల విశేషణం — శీఘ్రగాములు, కాని వారి వార్త రావణునికి అశుభం. ‘దండనిర్ఘాతం’ అనే భేరిని మోదే పద్ధతి పూర్వసర్గలోని ‘కోణాహతేన’ (కోణంతో కొట్టిన) అనే దానితో సరిపోతుంది. ‘సర్వోద్యోగం’ — నగరమంతా యుద్ధానికి సిద్ధం కావడం. సరమ మాట భేరీనాదంతోనే రుజువైంది — రాముడు హతుడై ఉంటే లంకలో యుద్ధసన్నాహం ఎందుకు?

‘భీరూ, ఇది సన్నాహాన్ని పురికొల్పే భయంకరమైన భేరి; మేఘగర్జన వంటి గంభీరమైన భేరీనాదం విను. మదపుటేనుగులను సిద్ధం చేస్తున్నారు, రథాలకు గుర్రాలను పూన్చుతున్నారు; ప్రాసాలు చేతబట్టిన అశ్వారూఢులు వేలకొద్దీ కనిపిస్తున్నారు. అక్కడక్కడ సన్నద్ధులైనవారు వేలకొద్దీ పరుగెత్తి వస్తున్నారు; వేగంగా ఘోషిస్తూ ప్రవహించే జలప్రవాహాలతో సముద్రం వలె, అద్భుతంగా కనిపించే సైన్యాలతో రాజమార్గాలు నిండిపోతున్నాయి. మెరిసే శస్త్రాలు, డాళ్ళు, కవచాలు, రథాలు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, రాక్షసేంద్రుని అనుసరించే ఉత్సాహవంతులైన వేగశాలులైన రాక్షసులు — వీరందరి కోలాహలం ఇది. వేసవిలో అడవిని దహించే అగ్నిలా నానావర్ణాల నుంచి ఉద్భవించిన కాంతిని వెదజల్లుతున్న వారి రూపం చూడు. గంటల ఘోషను, రథాల ధ్వనిని, సకిలిస్తున్న గుర్రాల శబ్దాన్ని, వాద్యధ్వనిని విను. ఆయుధాలు ఎత్తిపట్టిన, రాక్షసేంద్రుని అనుచరులైన రాక్షసుల ఈ తుములమైన, రోమాంచకరమైన కోలాహలం ఇది.’ ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం సంస్కృత సంఖ్యల ప్రకారం ‘వేగవద్భిర్నదద్భిశ్చ…’, ‘శస్త్రాణాం చ ప్రసన్నానాం…’ అనే రెండు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘తుములో లోమహర్షణమ్’ అని పాఠం ఉంది — పుంలింగమైన ‘సంభ్రమః’కు నపుంసకలింగ విశేషణం; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘లోమహర్షణః’; ముద్రిత పాఠమే ఉంచబడింది. సరమ వర్ణనలో యుద్ధకోలాహలం శ్రవ్య దృశ్య చిత్రాలతో ప్రదర్శించబడుతుంది — భేరీనాదం మేఘగర్జన వలె, సైన్యం సముద్రం వలె, ఆయుధాల కాంతి దావాగ్ని వలె. కాని ఆమె అభిప్రాయం దీనికి విరుద్ధం — రాక్షసుల కంగారు భయానికి లక్షణం, విజయానికి కాదు. ఇరవై రెండవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, ఇరవై ఐదవ శ్లోకపు అర్ధభాగాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి. సరమ యుద్ధకోలాహలాన్నే సీత ఆశకు కారణంగా మారుస్తుంది — రాక్షసులు యుద్ధానికి సిద్ధమవుతున్నారన్నదే రాముడు బ్రతికి ఉన్నాడనడానికి నిశ్చితమైన ప్రమాణం. గంటలు, రథాలు, గుర్రాలు, వాద్యాలు — ఈ నాలుగు విధాల శబ్దాలు సేన చతురంగత్వాన్ని గుర్తుచేస్తాయి. ‘హృషితానామ్’ (ఉత్సాహవంతులైన) అనే పదం రాక్షసుల ఉత్సాహాన్ని చూపుతుంది, కాని ‘సంభ్రమః’ అనే పదం వారి వ్యాకులతను కూడా. ఆయుధాల కాంతిని అగ్నితో పోల్చడం వినాశానికి సూచన — అగ్ని అడవిని దహించినట్లు యుద్ధం లంకను దహిస్తుంది. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘శృణు’ (విను) అనే క్రియాపదం మూడుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది; దానివల్ల శ్రవ్యచిత్రం సజీవమవుతుంది.

‘శోకాన్ని పోగొట్టే శ్రీ నిన్ను వరిస్తోంది; రాక్షసులకు భయం వచ్చింది. కమలదళాల వంటి కళ్ళు గలవాడు, క్రోధాన్ని జయించినవాడు, ఊహించలేని పరాక్రమం గలవాడు అయిన నీ భర్త రాముడు, ఇంద్రుడు దైత్యులను వలె, యుద్ధంలో రావణుని జయించి చంపి నిన్ను పొందుతాడు. విష్ణువుతో కలిసి ఇంద్రుడు శత్రువులపై వలె, లక్ష్మణసహితుడైన నీ భర్త రాక్షసులపై పరాక్రమిస్తాడు. శత్రువు కూలిన తరువాత వచ్చిన రాముని ఒడిలో, కోరిక తీరిన సాధ్వివైన నిన్ను నేను త్వరలోనే చూస్తాను. జానకీ, విశాలవక్షస్కుడైన అతని వక్షస్థలాన్ని చేరి కౌగిలించుకుని నీవు ఆనందబాష్పాలు రాలుస్తావు. దేవీ సీతా, ఎన్నో నెలలుగా ధరించిన, నడుము వరకు వేలాడుతున్న నీ ఒంటిజడను మహాబలుడైన రాముడు త్వరలోనే విప్పుతాడు. దేవీ, ఉదయించిన పూర్ణచంద్రుని వంటి అతని ముఖాన్ని చూసి, ఆడపాము కుబుసాన్ని విడిచినట్లు నీవు శోకాశ్రువులను విడిచిపెడతావు. మైథిలీ, యుద్ధంలో రావణుని చంపి త్వరలోనే, సుఖానికి అర్హుడైన రాముడు సంపూర్ణంగా, ప్రియురాలివైన నీతో సుఖాన్ని పొందుతాడు. మహాత్ముడైన రాముని ఆదరణ పొంది, మంచి వర్షంతో పంటతో కూడిన భూమి వలె నీవు ఆనందిస్తావు.’ ఒంటిజడను విప్పడం వియోగవ్రతం ముగిసిందనడానికి చిహ్నం. ఆడపాము కుబుసం ఉపమానం — సర్పిణి పాత చర్మాన్ని విడిచినట్లు సీత శోకాన్ని విడిచిపెడుతుంది. మంచి వర్షంతో భూమి అనే ఉపమానం పునర్మిలనపు ఫలవంతత్వాన్ని సూచిస్తుంది. సరమ ఊరడింపులో భవిష్యత్కాల ప్రయోగం నిశ్చయాన్ని చూపుతుంది — ‘అధిగమిష్యతి’ (పొందుతాడు), ‘విక్రమిష్యతి’ (పరాక్రమిస్తాడు), ‘ద్రక్ష్యామి’ (చూస్తాను), ‘వర్తయిష్యసి’ (రాలుస్తావు), ‘మోక్ష్యతే’ (విప్పుతాడు), ‘మోక్ష్యసే’ (విడిచిపెడతావు), ‘లప్స్యతే’ (పొందుతాడు), ‘మోదిష్యసి’ (ఆనందిస్తావు) — ఈ క్రియాపదాలన్నీ రాబోయే సుఖం గురించిన దృఢమైన వాగ్దానం. ఇంద్రవిష్ణువుల ఉపమానం రామలక్ష్మణుల సంబంధానికి దివ్యరూపం ఇస్తుంది — లక్ష్మణుడు విష్ణువు వలె సహాయకుడు, రాముడు ఇంద్రుని వలె నాయకుడు. ‘సిద్ధార్థామ్’ (కోరిక తీరినదానిని) అనే సీత విశేషణం — ఆమె వ్రతానికీ తపస్సుకూ ఫలం సిద్ధించింది. ‘సుఖార్హః’ (సుఖానికి అర్హుడు) అనే రాముని విశేషణం కరుణాభరితం — సుఖానికి అర్హుడైనవాడు వనవాసంలో దుఃఖాన్నే అనుభవించాడు. ‘జఘనం గతాం వేణీమ్’ (నడుము వరకు వేలాడే జడ) అనే వర్ణన సీత దీర్ఘవియోగ కాలాన్ని సూచిస్తుంది — ఎన్నో నెలలుగా సంస్కరించని కేశాలు ఒంటిజడగా కట్టబడి నడుము వరకు వేలాడుతున్నాయి. సరమ సీత వియోగచిహ్నాలను ఒక్కొక్కటిగా చూపి అవి తొలగిపోతాయని చెబుతుంది — కన్నీళ్ళు, జడ, శోకం. ఈ విధంగా ఆమె మాట కేవలం వార్త కాదు, రాబోయే పునర్మిలనానికి చిత్రం.

చివరిగా సరమ పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో సీతకు ఉపదేశిస్తుంది: ‘గిరిశ్రేష్ఠమైన మేరువు చుట్టూ గుర్రంలా వేగంగా మండలాకారంగా తిరిగే ఆ దివసకరుడైన సూర్యుని, దేవీ, ఇక్కడ శరణు పొందు; ఇతడే ప్రజలకు మూలం.’ సూర్యుడు ఇక్ష్వాకుకులానికి ఆదిదేవుడు, కాబట్టి అతనిని శరణు పొందడం రాముని కులదేవతను శరణు పొందడమే. సమీక్షిత సంస్కరణలో మొదటి పాదంలో ‘అనువర్తమానః’, ముద్రణలో ‘వివర్తమానః’ (రెండిటికీ చుట్టూ తిరుగుతున్నవాడని అర్థం). ఈ శ్లోకం తరువాత సర్గ ముగుస్తుంది; సూర్యోపాసన ఆదిత్యహృదయానికి పూర్వసూచన వంటిది.

ராவணனின் மாயையால் மயங்கி மிகவும் துயருற்றிருந்த சீதையைக் கண்டு, வைதேகியிடம் அன்புகொண்ட இனிய தோழியான சரமை என்ற ராக்ஷசி அவளை அணுகினாள். மென்மையாகப் பேசும் அந்தச் சரமை, ராக்ஷசேந்திரனால் மயக்கப்பட்ட சீதையை அப்போது தேற்றினாள். ராவணனின் ஆணைப்படி அவள் சீதையைக் காவல் காத்து வந்தாள்; ஆனால் காக்கப்பட்ட சீதையோடு அவள் நட்புக்கொண்டிருந்தாள்; அவள் இரக்கமுடையவள், உறுதியான நோன்புடையவள். புழுதியில் புரண்டு எழுந்த, சோர்ந்துபோன, களைத்த பெண்குதிரை போல நினைவிழந்து கிடந்த தோழி சீதையை அவள் கண்டாள். நல்ல நோன்புடைய அவளைத் தோழியின் அன்போடு அவள் தேற்றினாள்: ‘வைதேகீ, ஆறுதல் கொள்; உன் மனத்துக்கு வேதனை வேண்டாம். அஞ்சுபவளே, ராவணன் உன்னிடம் சொன்னதையும், நீயே அவனுக்கு மறுமொழியாகச் சொன்னதையும், தோழியின் அன்பால் ராவணனிடமிருந்து அச்சத்தை விட்டுவிட்டு, அடர்ந்த ஆளற்ற இடத்தில் மறைந்திருந்து நான் கேட்டேன். அகன்ற கண்ணுடையவளே, உனக்காக எனக்கு ராவணனிடம் அச்சம் இல்லை.’ ராக்ஷசியான சரமையும் நல்லவள் — இலங்கையில் சீதைக்கு இருக்கும் ஒரே தோழி. ‘ராவணனிடம் அச்சம் இல்லை’ என்ற அவளுடைய சொல் துணிவைக் காட்டுகிறது — அரச ஆணையை மீறி அவள் தோழியின் நலனைச் செய்கிறாள். பெண்குதிரையின் உவமை சீதையின் நிலையைச் சித்திரிக்கிறது — தரையில் புரண்டு எழுந்த களைத்த குதிரை போல. ஐந்தாம், ஆறாம் சுலோகங்கள் ஆறு அடிகளுடையவை. ஐந்தாம் சுலோகத்தின் மூன்றாம் பாதியில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘ப்ரயுக்தஶ்ச’ என்று பாடம் உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ப்ரத்யுக்தம் ச’ (மறுமொழியாகச் சொன்னது); இந்தி உரையிலும் ‘நீ அவனுக்குக் கொடுத்த மறுமொழி’ என்பதே பொருள்; அச்சுப் பாடம் காக்கப்பட்டுள்ளது. ஆறாம் சுலோகத்தின் முடிவில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘நஹி மே ராவணாத்பயம்’ (எனக்கு ராவணனிடம் அச்சம் இல்லை); திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ந ஹி மே ஜீவிதம் ப்ரியம்’ (எனக்கு உயிர் அருமையானதல்ல).

‘மைதிலீ, ராக்ஷசேசுவரன் எதற்காகப் பரபரப்புடன் வெளியே சென்றானோ, அதையும் நான் வெளியே சென்று முழுமையாக அறிந்துகொண்டேன். தன்னை அறிந்த ராமனைத் தூங்கும்போது கொல்வது இயலாது; அந்த ஆண்புலியிடம் கொலை என்பதே பொருந்தாது. மரங்களால் போரிடும் வானரர்களையும் இவ்வாறு கொல்ல இயலாது; தேவர்களில் சிறந்த இந்திரனால் தேவர்கள் காக்கப்படுவது போல ராமனால் அவர்கள் நன்கு காக்கப்படுகிறார்கள். நீண்டு உருண்ட கைகளுடையவன், சீர்மிக்கவன், அகன்ற மார்புடையவன், வீரப்பொலிவுடையவன், வில்லாளி, உறுதியான உடற்கட்டுடையவன், தர்மாத்மா, உலகில் புகழ்பெற்றவன், பராக்கிரமசாலி, தன்னையும் பிறரையும் காப்பவன், தம்பி லக்ஷ்மணனோடு இருப்பவன், உயர்குலத்தவன், நீதிநூல் அறிந்தவன், பகைவர் படைத்திரள்களை அழிப்பவன், எண்ணற்கரிய வலிமையும் ஆண்மையும் உடையவன், பகைவரை அழிக்கும் சீர்மிக்க ராகவன் — சீதையே, அவன் கொல்லப்படவில்லை. தகாத எண்ணமும் செயலும் உடையவனும், எல்லா உயிர்களுக்கும் பகைவனும், கொடியவனுமான அந்த மாயாவியால்தான் இந்த மாயை உன்மேல் பயன்படுத்தப்பட்டது. உன் சோகம் நீங்கியது; எல்லா நலங்களும் உன்னை வந்தடைந்துள்ளன; திருமகள் உன்னை நிச்சயமாக நாடுகிறாள்; உனக்கு இனியது நிகழ்கிறது, கேள்.’ சரமையின் வாதம் இருவகையானது — முதலாவது ராமனின் இயல்பு (தன்னை அறிந்தவன், விழிப்புடையவன்), இரண்டாவது அவனுடைய குணங்கள் (வீரன், காப்பவன், நீதி அறிந்தவன்). ‘ஸௌப்திகம்’ என்ற சொல் தூங்குவோரைக் கொல்வதைச் சுட்டுகிறது — அத்தகைய வஞ்சகம் ராமனிடம் பலிக்காது. குணங்களின் நீண்ட பட்டியல் சீதையின் மனத்தில் நம்பிக்கையை மீண்டும் நிறுவுவதற்காகப் பயன்படுத்தப்படுகிறது. எட்டாம் சுலோகத்தில் ‘ந ஶக்யம் ஸௌப்திகம்’ என்ற இடத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘ஸௌஸிகம்’ போலத் தெரிகிறது — ‘ப்த’ கூட்டெழுத்தின் அச்சு வரம்பு இது. ‘ஸர்வபூதவிரோதினா’ (எல்லா உயிர்களுக்கும் பகைவன்) என்ற ராவணனின் அடைமொழி அவனுடைய அழிவின் காரணத்தைச் சுட்டுகிறது — எல்லாருக்கும் பகைவனானவனை எல்லாரும் எதிர்க்கிறார்கள். சரமை சீதையை ‘சீதையே’ என்று விளித்து, அன்போடு ‘உனக்கு இனியது நிகழ்கிறது, கேள்’ என்று ஆவலைத் தூண்டுகிறாள். சரமையே ஒரு ராக்ஷசி; ஆகவே ராக்ஷசர்களின் மாயையின் வழிமுறையை அறிவாள்; அவளுடைய சான்று சீதைக்குச் சிறப்பாக நம்பத்தக்கது. ராவணன் வெளியேறியதன் காரணத்தையும் — பிரகஸ்தனின் வருகையும் போர் ஆலோசனையும் — அவள் அறிந்திருந்தாள்; அதனால் ராமன் உயிரோடிருக்கிறான் என்பது நிறுவப்படுகிறது; இல்லையெனில் போர் ஆலோசனை தேவையற்றதாகியிருக்கும். இந்த வாதம் எளிமையானது, உறுதியானது.

‘ராமன் வானரப் படையோடு கடலைக் கடந்து, கடலின் தென்கரையை அடைந்து முகாமிட்டிருக்கிறான். நோக்கம் நிறைவேறியவனாய் லக்ஷ்மணனோடு இருக்கும் காகுத்ஸ்தனை நான் கண்டேன்; கடற்கரையில் நிலைகொண்ட ஒன்றுதிரண்ட படைகளால் அவன் காக்கப்பட்டு நிற்கிறான். இந்த ராவணன் அனுப்பிய விரைந்து செல்லும் ராக்ஷசர்கள் ‘ராகவன் கடந்துவிட்டான்’ என்ற செய்தியை இங்கே கொண்டுவந்தனர். அகன்ற கண்ணுடையவளே, அந்தச் செய்தியைக் கேட்டு இந்த ராக்ஷசத் தலைவன் ராவணன் அமைச்சர்கள் அனைவரோடும் ஆலோசனை செய்கிறான்.’ இவ்வாறு சரமை என்ற ராக்ஷசி சொல்லிக்கொண்டிருக்கும்போதே, முழு முனைப்போடு ஆயத்தமாகும் படைகளின் அச்சமூட்டும் ஒலியை அவள் சீதையோடு சேர்ந்து கேட்டாள். கோலால் அடிக்கப்படும் முரசின் பேரொலியைக் கேட்டு இனிமையாகப் பேசும் சரமை சீதையிடம் இவ்வாறு சொன்னாள். சரமையின் செய்தி முந்தைய சர்க்கங்களின் நிகழ்ச்சிகளைச் சுருக்கமாகக் கூறுகிறது — சுக சாரணர்களையும் சார்தூலனையும் அனுப்பியது, அவர்கள் திரும்பியது, ஆலோசனை. ‘பரிபூர்ணார்த:’ (நோக்கம் நிறைவேறியவன்) என்ற ராமனின் அடைமொழி வெற்றியின் முன்னறிவிப்பு — அவனுடைய நோக்கங்கள் அனைத்தும் நிறைவேறியவை போல. கதையின் காலம் இங்கே இணைக்கப்படுகிறது — சரமை பேசும்போதே முரசொலி; அது முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் ராவணனால் ஆணையிடப்பட்டது. ‘த்ருஷ்டோ மே’ (நான் கண்டேன்) — சரமை தானே ராமனைக் கண்டதாகச் சொல்கிறாள்; ஆகவே அவளுடைய சொல் நேரடிச் சான்று. ‘லகுவிக்ரமா:’ (விரைந்து செல்பவர்கள்) என்பது ஒற்றர்களின் அடைமொழி — அவர்கள் விரைந்து செல்பவர்கள்; ஆனால் அவர்களுடைய செய்தி ராவணனுக்குத் தீயது. ‘தண்டநிர்காதம்’ என்ற முரசு அடிக்கும் முறை முந்தைய சர்க்கத்தின் ‘கோணாஹதேன’ (கோலால் அடிக்கப்பட்ட) என்பதோடு பொருந்துகிறது. ‘ஸர்வோத்யோகம்’ — நகரம் முழுவதும் போருக்கு ஆயத்தமாவது. சரமையின் சொல் முரசொலியாலேயே மெய்ப்பிக்கப்படுகிறது — ராமன் கொல்லப்பட்டிருந்தால், இலங்கையில் போர் ஆயத்தம் எதற்கு?

‘அஞ்சுபவளே, போர்க்கோலம் பூணச் செய்யும் அச்சமூட்டும் முரசு இது; மேக முழக்கம் போன்ற ஆழ்ந்த முரசொலியைக் கேள். மதங்கொண்ட யானைகள் அணிசெய்யப்படுகின்றன; தேர்களில் குதிரைகள் பூட்டப்படுகின்றன; ஈட்டி ஏந்திய குதிரை வீரர்கள் ஆயிரக்கணக்கில் காணப்படுகிறார்கள். ஆங்காங்கே போர்க்கோலம் பூண்டவர்கள் ஆயிரக்கணக்கில் விரைந்து வருகிறார்கள்; வியப்பூட்டும் தோற்றமுடைய படைகளால் அரசவீதிகள் நிரம்புகின்றன — வேகமாக ஒலித்துப் பாயும் நீர்ப்பெருக்குகளால் கடல் நிரம்புவது போல. ஒளிரும் ஆயுதங்கள், கேடயங்கள், கவசங்கள், தேர்கள், குதிரைகள், யானைகள், ராக்ஷசேந்திரனைப் பின்தொடரும் மகிழ்ச்சியும் வேகமும் உடைய ராக்ஷசர்கள் — இவற்றின் பரபரப்பு இது. பல நிறங்களில் எழும் ஒளியை வீசும் அவர்களுடைய தோற்றத்தைப் பார் — கோடையில் காட்டை எரிக்கும் நெருப்பைப் போல. மணிகளின் முழக்கத்தையும், தேர்களின் ஒலியையும், கனைக்கும் குதிரைகளின் சத்தத்தையும், வாத்திய ஒலியையும் கேள். ஆயுதங்களை ஓங்கிய கைகளுடன் ராக்ஷசேந்திரனைப் பின்தொடரும் ராக்ஷசர்களின் இந்தப் பரபரப்பு ஆரவாரமானது, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்வது.’ இருபத்து நான்காம் சுலோகம் சமஸ்கிருத எண்முறைப்படி ‘வேகவத்பிர்நதத்பிஶ்ச…’, ‘ஶஸ்த்ராணாம் ச ப்ரஸன்னானாம்…’ என்ற இரு பாதிகளால் அமைந்தது. இருபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘துமுலோ லோமஹர்ஷணம்’ என்று பாடம் உள்ளது — ஆண்பால் சொல்லான ‘ஸம்ப்ரம:’ என்பதற்கு அஃறிணை ஒன்றன்பால் அடைமொழி; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘லோமஹர்ஷண:’; அச்சுப் பாடமே காக்கப்பட்டுள்ளது. சரமையின் வருணனையில் போரின் ஆரவாரம் கேட்கும் காணும் சித்திரங்களால் முன்வைக்கப்படுகிறது — முரசொலி மேக முழக்கம் போல, படை கடல் போல, ஆயுதங்களின் ஒளி காட்டுத்தீ போல. ஆனால் அவளுடைய கருத்து தலைகீழானது — ராக்ஷசர்களின் பரபரப்பு அச்சத்தின் அறிகுறி, வெற்றியின் அறிகுறி அல்ல. இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தின் பிற்பாதியும் இருபத்தைந்தாம் சுலோகமும் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன. போரின் ஆரவாரத்தையே சரமை சீதையின் நம்பிக்கைக்குக் காரணமாக்குகிறாள் — ராக்ஷசர்கள் போருக்கு ஆயத்தமாகிறார்கள் என்பதே ராமன் உயிரோடிருக்கிறான் என்பதற்கு உறுதியான சான்று. மணிகள், தேர்கள், குதிரைகள், வாத்தியங்கள் என்ற நால்வகை ஒலி படையின் நால்வகை உறுப்புகளை நினைவூட்டுகிறது. ‘ஹ்ருஷிதானாம்’ (மகிழ்ச்சியுடையவர்கள்) என்ற சொல் ராக்ஷசர்களின் ஊக்கத்தைக் காட்டுகிறது; ஆனால் ‘ஸம்ப்ரம:’ என்ற சொல் அவர்களுடைய கலக்கத்தையும் காட்டுகிறது. ஆயுதங்களின் ஒளியை நெருப்போடு ஒப்பிடுவது அழிவின் அறிகுறி — நெருப்பு காட்டை எரிப்பது போலப் போர் இலங்கையை எரிக்கும். இருபத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘கேள்’ என்ற வினைச்சொல் மும்முறை மீண்டும் வருகிறது; அதனால் கேட்கும் சித்திரம் உயிர்பெறுகிறது.

‘சோகத்தை அழிக்கும் திருமகள் உன்னை நாடுகிறாள்; ராக்ஷசர்களுக்கு அச்சம் வந்துவிட்டது. தாமரையிதழ்க் கண்ணனும், சினத்தை வென்றவனும், எண்ணற்கரிய பராக்கிரமமுடையவனுமான உன் கணவன் ராமன், இந்திரன் தைத்தியர்களை வென்றது போல, போரில் ராவணனை வென்று கொன்று உன்னை அடைவான். விஷ்ணுவோடு சேர்ந்து இந்திரன் பகைவர்களிடையே பராக்கிரமம் காட்டியது போல, லக்ஷ்மணனோடு சேர்ந்து உன் கணவன் ராக்ஷசர்களிடையே பராக்கிரமம் காட்டுவான். பகைவன் வீழ்த்தப்பட்ட பின் வந்த ராமனின் மடியில், நோக்கம் நிறைவேறிய கற்புடையவளாக உன்னை நான் விரைவில் காண்பேன். ஜானகீ, அகன்ற மார்புடைய அவனுடைய மார்பில் சேர்ந்து தழுவப்பட்டவளாய் நீ மகிழ்ச்சிக் கண்ணீர் சொரிவாய். தேவி சீதையே, பல மாதங்களாகத் தாங்கி வந்த, இடுப்பு வரை தொங்கும் ஒற்றைச் சடையைப் பெருவலிமையுடைய ராமன் விரைவில் அவிழ்ப்பான். தேவீ, உதித்த முழுநிலவு போன்ற அவனுடைய முகத்தைக் கண்டு, பாம்பு சட்டையை உதிர்ப்பது போல நீ சோகத்தால் பிறந்த கண்ணீரை உதிர்ப்பாய். மைதிலீ, போரில் ராவணனைக் கொன்று, விரைவிலேயே சுகத்துக்குத் தகுந்தவனான ராமன் நிறைவோடு அன்பான உன்னோடு சுகம் பெறுவான். மகாத்மாவான ராமனால் போற்றப்பட்டு, நல்ல மழை பெற்ற பயிருடன் பூமி மகிழ்வது போல நீ மகிழ்வாய்.’ ஒற்றைச் சடையை அவிழ்ப்பது பிரிவு நோன்பின் முடிவின் அடையாளம். பாம்பு சட்டையை உதிர்க்கும் உவமை — பெண்பாம்பு பழைய தோலை விடுவது போல, சீதை சோகத்தை விடுவாள். நல்ல மழை பெற்ற பூமி என்ற உவமை மீண்டும் இணைவதன் வளத்தைச் சுட்டுகிறது. சரமையின் ஆறுதலில் எதிர்கால வினைகளின் பயன்பாடு உறுதியைக் காட்டுகிறது — ‘அடைவான்’, ‘பராக்கிரமம் காட்டுவான்’, ‘காண்பேன்’, ‘சொரிவாய்’, ‘அவிழ்ப்பான்’, ‘உதிர்ப்பாய்’, ‘பெறுவான்’, ‘மகிழ்வாய்’ — எல்லா வினைச்சொற்களும் வரப்போகும் இன்பத்தின் உறுதியான வாக்குறுதி. இந்திரன்-விஷ்ணு உவமை ராம லக்ஷ்மணர்களின் உறவுக்குத் தெய்வீக வடிவம் தருகிறது — லக்ஷ்மணன் விஷ்ணுவைப் போலத் துணைவன், ராமன் இந்திரனைப் போலத் தலைவன். ‘ஸித்தார்த்தாம்’ (நோக்கம் நிறைவேறியவள்) என்பது சீதையின் அடைமொழி — அவளுடைய நோன்பின் தவத்தின் பயன் கைகூடியது. ‘ஸுகார்ஹ:’ (சுகத்துக்குத் தகுந்தவன்) என்ற ராமனின் அடைமொழி இரக்கமூட்டுவது — சுகத்துக்குத் தகுந்தவன் வனவாசத்தில் துன்பத்தையே அனுபவித்தான். ‘இடுப்பு வரை தொங்கும் சடை’ என்ற வருணனை சீதையின் நீண்ட பிரிவுக்காலத்தைச் சுட்டுகிறது — பல மாதங்களாக முடி சீவப்படாமல் ஒற்றைச் சடையாகக் கட்டப்பட்டு இடுப்பு வரை தொங்குகிறது. சரமை சீதையின் பிரிவு அடையாளங்களை — கண்ணீர், சடை, சோகம் — ஒவ்வொன்றாகச் சுட்டிக்காட்டி அவை நீங்கும் என்கிறாள். இவ்வாறு அவளுடைய சொல் வெறும் செய்தி அல்ல, வரப்போகும் மறுஇணைவின் சித்திரம்.

இறுதியில் சரமை புஷ்பிதாக்ரா யாப்பில் சீதைக்கு அறிவுரை கூறுகிறாள்: ‘மலைகளில் சிறந்த மேருவைச் சுற்றிக் குதிரை போல விரைந்து வலம் வருபவனான, பகலைச் செய்யும் அந்தச் சூரியனை, தேவீ, இங்கே சரண் அடைவாயாக; ஏனெனில் இவனே உயிர்களின் தோற்றத்துக்குக் காரணம்.’ சூரியன் இக்ஷ்வாகு குலத்தின் முதல் தெய்வம்; ஆகவே அவனைச் சரண் அடைவது ராமனின் குலதெய்வத்தைச் சரண் அடைவதாகும். திறனாய்வுப் பதிப்பில் முதல் அடியில் ‘அனுவர்தமான:’, அச்சுப் பதிப்பில் ‘விவர்தமான:’. இந்தச் சுலோகத்தோடு சர்க்கம் நிறைவடைகிறது; சூரிய வழிபாடு ஆதித்யஹ்ருதயத்தின் முன்னறிவிப்பு போன்றது.

ರಾವಣನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡು ಪರಮದುಃಖಿತಳಾಗಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು, ವೈದೇಹಿಯ ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರ ಸಖಿಯಾದ ಸರಮೆ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ಅವಳ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು. ಮೃದುಭಾಷಿಣಿಯಾದ ಆ ಸರಮೆ ಆಗ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದಳು. ರಾವಣನ ಆದೇಶದಂತೆ ಅವಳು ಸೀತೆಯ ಕಾವಲು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು, ಆದರೆ ತಾನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೇ ಸ್ನೇಹ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಳು; ಅವಳು ದಯಾಳುವೂ ದೃಢವ್ರತೆಯೂ ಆಗಿದ್ದಳು. ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಸಖಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವಳು ಕಂಡಳು — ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡಿ ಎದ್ದ, ಜರ್ಜರಿತಳಾದ, ದಣಿದ ಹೆಣ್ಣುಕುದುರೆಯಂತೆ. ಸುವ್ರತೆಯಾದ ಅವಳನ್ನು ಸಖೀಸ್ನೇಹದಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದಳು — ‘ವೈದೇಹಿ, ಸಮಾಧಾನಗೊಳ್ಳು; ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ವ್ಯಥೆಯಾಗದಿರಲಿ. ಭೀರು, ರಾವಣನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೂ ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದ್ದೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ, ಸಖೀಸ್ನೇಹದಿಂದ ರಾವಣನ ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು, ಏಕಾಂತವಾದ ದಟ್ಟ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ನಿನಗಾಗಿ ನನಗೆ ರಾವಣನ ಭಯವಿಲ್ಲ.’ ಸರಮೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯಾದರೂ ಸಜ್ಜನೆ — ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಗಿರುವ ಏಕೈಕ ಸಖಿ. ‘ರಾವಣನ ಭಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅವಳ ಮಾತು ಸಾಹಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜಾಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಅವಳು ಸಖಿಯ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಹೆಣ್ಣುಕುದುರೆಯ ಉಪಮೆ ಸೀತೆಯ ದುಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ — ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡಿ ಎದ್ದ ದಣಿದ ಕುದುರೆಯಂತೆ. ಐದನೆಯ ಮತ್ತು ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಆರು ಪಾದಗಳುಳ್ಳವು. ಐದನೆಯದರ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಯುಕ್ತಶ್ಚ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಂ ಚ’ (ಮತ್ತು ಉತ್ತರಿಸಿದುದು), ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲೂ ‘ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಉತ್ತರ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಆರನೆಯದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಹಿ ಮೇ ರಾವಣಾದ್ಭಯಮ್’ (ನನಗೆ ರಾವಣನ ಭಯವಿಲ್ಲ), ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನ ಹಿ ಮೇ ಜೀವಿತಂ ಪ್ರಿಯಮ್’ (ನನಗೆ ಜೀವವು ಪ್ರಿಯವಲ್ಲ).

‘ಮೈಥಿಲಿ, ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಗಡಿಬಿಡಿಯಿಂದ ಹೊರಟುಹೋದನೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಕೊಲ್ಲುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಧೆ ಎಂಬುದು ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಮರಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ವಾನರರನ್ನೂ ಹೀಗೆ ಕೊಲ್ಲಲಾಗದು; ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠ ಇಂದ್ರನಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ರಕ್ಷಿತರಾಗಿರುವಂತೆ ಅವರು ರಾಮನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತರು. ಸೀತೇ, ದೀರ್ಘವಾದ ದುಂಡು ತೋಳುಗಳುಳ್ಳವನು, ಶ್ರೀಮಂತನು, ವಿಶಾಲವಕ್ಷನು, ಪ್ರತಾಪಿ, ಧನುರ್ಧಾರಿ, ದೃಢಕಾಯನು, ಧರ್ಮಾತ್ಮನು, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು, ಪರಾಕ್ರಮಿ, ತನ್ನನ್ನೂ ಇತರರನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸುವವನು, ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನಿರುವವನು, ಕುಲೀನನು, ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ಶತ್ರುಸೇನೆಗಳ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವವನು, ಊಹಿಸಲಾಗದ ಬಲಪೌರುಷವುಳ್ಳವನು, ಶತ್ರುನಾಶಕನು ಆದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ರಾಘವನು ಹತನಾಗಿಲ್ಲ. ಅಯುಕ್ತವಾದ ಬುದ್ಧಿ-ಕೃತ್ಯಗಳುಳ್ಳ, ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ವಿರೋಧಿಯಾದ, ರೌದ್ರನಾದ ಮಾಯಾವಿಯು ಈ ಮಾಯೆಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಿನ್ನ ಶೋಕ ದೂರವಾಯಿತು; ಸರ್ವಕಲ್ಯಾಣವೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾಳೆ; ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ಕೇಳು.’ ಸರಮೆಯ ತರ್ಕ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲನೆಯದು ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವ (ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿ, ಎಚ್ಚರದವನು), ಎರಡನೆಯದು ಅವನ ಗುಣಗಳು (ವೀರ, ರಕ್ಷಕ, ನೀತಿಜ್ಞ). ‘ಸೌಪ್ತಿಕಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವವರ ವಧೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂತಹ ಕಪಟ ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾಗದು. ಗುಣಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸರ್ವಭೂತವಿರೋಧಿನಾ’ (ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ವಿರೋಧಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ವಿನಾಶದ ಕಾರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರ ವಿರೋಧಿಯಾದವನನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸರಮೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ‘ಸೀತೇ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ‘ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ಕೇಳು’ ಎಂದು ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸರಮೆ ಸ್ವತಃ ರಾಕ್ಷಸಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯೆಯ ರೀತಿ ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ; ಅವಳ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಸೀತೆಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ. ರಾವಣನು ಹೊರಟುಹೋದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಅವಳು ತಿಳಿದಿದ್ದಳು — ಪ್ರಹಸ್ತನ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ — ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಜೀವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಯುದ್ಧದ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಅನಾವಶ್ಯಕವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ತರ್ಕ ಸರಳವೂ ದೃಢವೂ ಆಗಿದೆ.

‘ರಾಮನು ವಾನರಸೇನೆಯೊಡನೆ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ಸಮುದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ, ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಾಧಿಸಿಕೊಂಡವನಂತಿರುವ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆ; ಸಾಗರತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಒಗ್ಗಟ್ಟಾದ ಸೇನೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿ ಅವನು ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ರಾವಣನು ಕಳುಹಿಸಿದ ಚುರುಕಿನ ರಾಕ್ಷಸರು ‘ರಾಘವನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಂದಿದ್ದಾರೆ. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ಆ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಈ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಎಲ್ಲ ಸಚಿವರೊಡನೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಿ ಸರಮೆ ಸೀತೆಯೊಡನೆ, ಸರ್ವಸನ್ನಾಹದಿಂದ ಸಜ್ಜಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಸೈನ್ಯಗಳ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿದಳು. ಕೋಲಿನ ಏಟುಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಭೇರಿಯ ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಧುರಭಾಷಿಣಿ ಸರಮೆ ಸೀತೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಸರಮೆಯ ವೃತ್ತಾಂತ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಸಾರಾಂಶವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಶುಕ-ಸಾರಣರನ್ನೂ ಶಾರ್ದೂಲನನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸಿದುದು, ಅವರ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ, ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ. ‘ಪರಿಪೂರ್ಣಾರ್ಥಃ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ವಿಜಯದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ — ಅವನ ಎಲ್ಲ ಉದ್ದೇಶಗಳೂ ಸಿದ್ಧಿಸಿದಂತೆ. ಕಥೆಯ ಕಾಲ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದುಗೂಡುತ್ತದೆ — ಸರಮೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಭೇರೀನಾದ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಆದೇಶಿಸಿದ್ದನು. ‘ದೃಷ್ಟೋ ಮೇ’ (ನಾನು ಕಂಡೆ) — ಸರಮೆ ತಾನೇ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡೆನೆನ್ನುತ್ತಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಮಾತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪ್ರಮಾಣ. ‘ಲಘುವಿಕ್ರಮಾಃ’ ಎಂಬ ಚಾರರ ವಿಶೇಷಣ — ಅವರು ಶೀಘ್ರಗಾಮಿಗಳು, ಆದರೆ ಅವರ ಸುದ್ದಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಅಶುಭ. ‘ದಂಡನಿರ್ಘಾತ’ ಎಂಬ ಭೇರಿಯನ್ನು ಬಾರಿಸುವ ರೀತಿ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಕೋಣಾಹತೇನ’ (ಕೋಲಿನಿಂದ ಬಾರಿಸಿದ) ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಸರ್ವೋದ್ಯೋಗ — ಇಡೀ ನಗರದ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆ. ಸರಮೆಯ ಮಾತು ಭೇರೀನಾದದಿಂದಲೇ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಹತನಾಗಿದ್ದರೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಸನ್ನಾಹ ಏಕೆ?

‘ಭೀರು, ಸನ್ನಾಹವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಈ ಭಯಂಕರ ಭೇರಿ ಇದು; ಮೋಡದ ಗುಡುಗಿನಂತಹ ಗಂಭೀರ ಭೇರೀನಾದವನ್ನು ಕೇಳು. ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ, ರಥಗಳಿಗೆ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ; ಕೈಯಲ್ಲಿ ಈಟಿ ಹಿಡಿದ ಸಾವಿರಾರು ಕುದುರೆ ಸವಾರರು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಸನ್ನದ್ಧ ಯೋಧರು ಧಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ವೇಗವಾಗಿ ಮೊರೆಯುತ್ತ ಹರಿಯುವ ಜಲಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಸಾಗರ ತುಂಬುವಂತೆ, ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳು ತುಂಬುತ್ತಿವೆ. ಹೊಳೆಯುವ ಶಸ್ತ್ರಗಳ, ಗುರಾಣಿಗಳ, ಕವಚಗಳ, ರಥ-ಕುದುರೆ-ಆನೆಗಳ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಹರ್ಷಿತರಾದ ವೇಗಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಗಡಿಬಿಡಿ ಇದು. ಬಗೆಬಗೆಯ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಹೊಮ್ಮುವ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಬೀರುತ್ತಿರುವ ಅವರ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡು — ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಡನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ. ಗಂಟೆಗಳ ನಿರ್ಘೋಷವನ್ನು, ರಥಗಳ ಘರ್ಜನೆಯನ್ನು, ಕೆನೆಯುತ್ತಿರುವ ಕುದುರೆಗಳ ಶಬ್ದವನ್ನು, ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳು. ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಅನುಯಾಯಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೈನವಿರೇಳಿಸುವ ತುಮುಲ ಗಡಿಬಿಡಿ ಇದು.’ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಖ್ಯಾಕ್ರಮದ ಪ್ರಕಾರ ‘ವೇಗವದ್ಭಿರ್ನದದ್ಭಿಶ್ಚ…’, ‘ಶಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ಚ ಪ್ರಸನ್ನಾನಾಂ…’ ಎಂಬ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ತುಮುಲೋ ಲೋಮಹರ್ಷಣಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ — ಪುಲ್ಲಿಂಗದ ‘ಸಂಭ್ರಮಃ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗದ ವಿಶೇಷಣ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಲೋಮಹರ್ಷಣಃ’; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಸರಮೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನು ಶ್ರವ್ಯ-ದೃಶ್ಯ ಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ — ಭೇರೀನಾದ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ, ಸೈನ್ಯ ಸಾಗರದಂತೆ, ಆಯುಧಗಳ ಕಾಂತಿ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಂತೆ. ಆದರೆ ಅವಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ತದ್ವಿರುದ್ಧ — ರಾಕ್ಷಸರ ಗಡಿಬಿಡಿ ಭಯದ ಲಕ್ಷಣ, ವಿಜಯದ್ದಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರ ಭಾಗಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಸರಮೆ ಯುದ್ಧದ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನೇ ಸೀತೆಯ ಆಶೆಗೆ ಕಾರಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದೇ ರಾಮನು ಜೀವಂತನಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಖಚಿತ ಪ್ರಮಾಣ. ಗಂಟೆಗಳ, ರಥಗಳ, ಕುದುರೆಗಳ, ವಾದ್ಯಗಳ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಶಬ್ದ ಸೇನೆಯ ಚತುರಂಗತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹೃಷಿತಾನಾಮ್’ (ಹರ್ಷಿತರಾದ) ಎಂಬ ಪದ ರಾಕ್ಷಸರ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ‘ಸಂಭ್ರಮಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಅವರ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆಯುಧಗಳ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಅಗ್ನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದು ವಿನಾಶದ ಸೂಚಕ — ಅಗ್ನಿ ಕಾಡನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಯುದ್ಧ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಡಲಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶೃಣು’ (ಕೇಳು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಮೂರು ಬಾರಿ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಶ್ರವ್ಯಚಿತ್ರ ಜೀವಂತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಶ್ರೀ ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ; ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಭಯ ಬಂದಿದೆ. ಕಮಲದಳನೇತ್ರನೂ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದವನೂ ಊಹಿಸಲಾಗದ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳವನೂ ಆದ ನಿನ್ನ ಪತಿ ರಾಮನು, ಇಂದ್ರನು ದೈತ್ಯರನ್ನು ಗೆದ್ದಂತೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಕೊಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುವನು. ವಿಷ್ಣುವಿನೊಡನೆ ಇಂದ್ರನು ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವಂತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಪತಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವನು. ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೆಡವಿ ಬಂದ ರಾಮನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ, ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧಿಸಿದ ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣುವೆನು. ಜಾನಕಿ, ವಿಶಾಲವಕ್ಷನಾದ ಅವನ ಎದೆಗೆ ಒರಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ನೀನು ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುವೆ. ದೇವಿ ಸೀತೇ, ಅನೇಕ ತಿಂಗಳುಗಳಿಂದ ಧರಿಸಿರುವ, ಸೊಂಟದವರೆಗೆ ಇಳಿದಿರುವ ಒಂದೇ ಜಡೆಯನ್ನು ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನು ಬೇಗನೆ ಬಿಚ್ಚುವನು. ದೇವಿ, ಉದಯಿಸಿದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಿರುವ ಅವನ ಮುಖವನ್ನು ಕಂಡು, ಹೆಣ್ಣುಹಾವು ಪೊರೆಯನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ ನೀನು ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಬಿಡುವೆ. ಮೈಥಿಲಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ ರಾಮನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಪ್ರಿಯಳಾದ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಂದ ಸನ್ಮಾನಿತಳಾದ ನೀನು, ಸುವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬೆಳೆಯಿಂದ ಭೂಮಿ ನಲಿಯುವಂತೆ, ಆನಂದಿಸುವೆ.’ ಏಕವೇಣಿಯನ್ನು ಬಿಚ್ಚುವುದು ವಿಯೋಗವ್ರತದ ಸಮಾಪ್ತಿಯ ಚಿಹ್ನೆ. ಹೆಣ್ಣುಹಾವಿನ ಪೊರೆಯ ಉಪಮೆ — ಹೆಣ್ಣುಹಾವು ಹಳೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ ಸೀತೆ ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಡುವಳು. ಸುವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭೂಮಿ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪುನರ್ಮಿಲನದ ಫಲಪ್ರದತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸರಮೆಯ ಸಾಂತ್ವನದಲ್ಲಿ ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲದ ಬಳಕೆ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಅಧಿಗಮಿಷ್ಯತಿ’ (ಪಡೆಯುವನು), ‘ವಿಕ್ರಮಿಷ್ಯತಿ’ (ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವನು), ‘ದ್ರಕ್ಷ್ಯಾಮಿ’ (ಕಾಣುವೆನು), ‘ವರ್ತಯಿಷ್ಯಸಿ’ (ಸುರಿಸುವೆ), ‘ಮೋಕ್ಷ್ಯತೇ’ (ಬಿಚ್ಚುವನು), ‘ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ’ (ಬಿಡುವೆ), ‘ಲಪ್ಸ್ಯತೇ’ (ಪಡೆಯುವನು), ‘ಮೋದಿಷ್ಯಸಿ’ (ಆನಂದಿಸುವೆ) — ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳೂ ಮುಂಬರುವ ಸುಖದ ದೃಢವಾದ ಮಾತು. ಇಂದ್ರ-ವಿಷ್ಣುಗಳ ಉಪಮೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಂಬಂಧಕ್ಕೆ ದೈವೀ ರೂಪವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ಸಹಾಯಕ, ರಾಮನು ಇಂದ್ರನಂತೆ ನಾಯಕ. ‘ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಾಮ್’ ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ವಿಶೇಷಣ — ಅವಳ ವ್ರತದ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲ ಸಿದ್ಧಿಸಿದೆ. ‘ಸುಖಾರ್ಹಃ’ (ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನು) ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ಕರುಣಾಜನಕ — ಸುಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾದವನು ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸಿದನು. ‘ಜಘನಂ ಗತಾಂ ವೇಣೀಮ್’ (ಸೊಂಟದವರೆಗೆ ಇಳಿದ ಜಡೆ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಸೀತೆಯ ದೀರ್ಘವಿಯೋಗದ ಕಾಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅನೇಕ ತಿಂಗಳುಗಳಿಂದ ಕೂದಲು ಸಂಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡದೆ ಒಂದೇ ಜಡೆಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟು ಸೊಂಟದವರೆಗೆ ಜೋತಾಡುತ್ತಿದೆ. ಸರಮೆ ಸೀತೆಯ ವಿಯೋಗಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಿ ಅವುಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಕಣ್ಣೀರು, ಜಡೆ, ಶೋಕ. ಹೀಗೆ ಅವಳ ಮಾತು ಕೇವಲ ಸುದ್ದಿಯಲ್ಲ, ಮುಂಬರುವ ಪುನರ್ಮಿಲನದ ಚಿತ್ರವೂ ಹೌದು.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸರಮೆ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ದೇವಿ, ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮೇರುವಿನ ಸುತ್ತ ಕುದುರೆಯಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಸುತ್ತು ಹಾಕುವ ದಿವಸಕರನಾದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಶರಣು ಹೊಂದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣ.’ ಸೂರ್ಯನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಆದಿದೇವ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದು ರಾಮನ ಕುಲದೇವತೆಗೆ ಶರಣಾಗುವುದು. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ ‘ಅನುವರ್ತಮಾನಃ’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ವಿವರ್ತಮಾನಃ’. ಈ ಶ್ಲೋಕದ ನಂತರ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಸೂರ್ಯನ ಉಪಾಸನೆ ಆದಿತ್ಯಹೃದಯದ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯಂತಿದೆ.

രാവണന്റെ മായയാൽ മോഹിതയും അത്യന്തം ദുഃഖിതയുമായ സീതയെ കണ്ട്, വൈദേഹിയുടെ സ്നേഹമുള്ള പ്രിയസഖിയായ സരമ എന്ന രാക്ഷസി അവളുടെ അടുത്തെത്തി. മൃദുവായി സംസാരിക്കുന്ന ആ സരമ അപ്പോൾ രാക്ഷസേന്ദ്രനാൽ മോഹിതയായ സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രാവണന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അവൾ സീതയെ കാവൽ നിൽക്കുകയായിരുന്നു; എന്നാൽ താൻ കാക്കുന്ന സീതയുമായി അവൾ സൗഹൃദം സ്ഥാപിച്ചിരുന്നു; അവൾ ദയാലുവും ദൃഢവ്രതയുമായിരുന്നു. ബോധംകെട്ട തന്റെ സഖി സീതയെ അവൾ കണ്ടു — പൊടിയിൽ കിടന്നുരുണ്ട് എഴുന്നേറ്റ, ഉടഞ്ഞുതളർന്ന, ക്ഷീണിച്ച പെൺകുതിരയെപ്പോലെ. സുവ്രതയായ അവളെ സരമ സഖീസ്നേഹത്തോടെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു: ‘വൈദേഹീ, ആശ്വസിക്കുക; നിന്റെ മനസ്സിനു വ്യഥയുണ്ടാകാതിരിക്കട്ടെ. ഭീരു, രാവണൻ നിന്നോടു പറഞ്ഞതും നീ സ്വയം മറുപടി പറഞ്ഞതുമെല്ലാം, സഖീസ്നേഹംകൊണ്ട് രാവണനോടുള്ള ഭയം ഉപേക്ഷിച്ച്, ഒഴിഞ്ഞ ഒരു നിബിഡസ്ഥലത്ത് ഒളിച്ചിരുന്ന് ഞാൻ കേട്ടു. വിശാലാക്ഷീ, നിനക്കുവേണ്ടി എനിക്ക് രാവണനെ ഭയമില്ല.’ രാക്ഷസിയാണെങ്കിലും സരമ സജ്ജനമാണ് — ലങ്കയിൽ സീതയ്ക്ക് ഒരേയൊരു സഖി. ‘രാവണനെ ഭയമില്ല’ എന്ന അവളുടെ വാക്ക് ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു — രാജാജ്ഞ മാറ്റിവച്ച് അവൾ സഖിയുടെ ഹിതം ചെയ്യുന്നു. പെൺകുതിരയുടെ ഉപമ സീതയുടെ ദശ ചിത്രീകരിക്കുന്നു — നിലത്തുരുണ്ട് എഴുന്നേറ്റ ക്ഷീണിച്ച കുതിരയെപ്പോലെ. അഞ്ചും ആറും ശ്ലോകങ്ങൾ ആറു പാദമുള്ളവയാണ്. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂന്നാമത്തെ അർധത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘പ്രയുക്തശ്ച’ എന്നാണു പാഠം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പ്രത്യുക്തം ച’ ആണ്, ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിലെ അർഥം ‘നീ അവനു നൽകിയ മറുപടി’ എന്നുമാണ്; അച്ചടിപ്പാഠം നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. ആറാം ശ്ലോകത്തിന്റെ അവസാനം അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘നഹി മേ രാവണാദ്ഭയം’ (എനിക്കു രാവണനെ ഭയമില്ല), സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ന ഹി മേ ജീവിതം പ്രിയം’ (എനിക്കു ജീവിതം പ്രിയമല്ല).

‘മൈഥിലീ, രാക്ഷസേശ്വരൻ എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് പരിഭ്രമിച്ചു പുറത്തുപോയതെന്ന് അതെല്ലാം ഞാൻ പുറത്തുചെന്ന് അറിഞ്ഞു. ആത്മജ്ഞാനിയായ രാമനെ ഉറക്കത്തിൽ വധിക്കാൻ സാധ്യമല്ല; ആ പുരുഷവ്യാഘ്രന്റെ കാര്യത്തിൽ വധം ഒട്ടും സംഭവ്യമല്ല. മരങ്ങൾകൊണ്ടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന വാനരന്മാരെയും ഇങ്ങനെ കൊല്ലാൻ സാധ്യമല്ല; ദേവശ്രേഷ്ഠനായ ഇന്ദ്രൻ ദേവന്മാരെയെന്നപോലെ രാമൻ അവരെ നന്നായി രക്ഷിക്കുന്നു. നീണ്ടുരുണ്ട കൈകളുള്ളവനും ശ്രീമാനും വിശാലമായ മാറിടമുള്ളവനും പ്രതാപവാനും വില്ലാളിയും ദൃഢശരീരനും ധർമാത്മാവും ഭൂമിയിൽ പ്രസിദ്ധനും പരാക്രമിയും തന്നെയും മറ്റുള്ളവരെയും രക്ഷിക്കുന്നവനും സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയവനും കുലീനനും നയശാസ്ത്രജ്ഞനും ശത്രുസൈന്യപ്രവാഹങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നവനും അചിന്ത്യമായ ബലപൗരുഷങ്ങളുള്ളവനും ശത്രുസംഹാരകനുമായ ശ്രീമാൻ രാഘവൻ, സീതേ, കൊല്ലപ്പെട്ടിട്ടില്ല. ബുദ്ധിക്കു ചേരാത്ത പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുന്നവനും സകല ജീവികളുടെയും ശത്രുവും രൗദ്രനുമായ ആ മായാവി പ്രയോഗിച്ച മായയാണ് നിന്റെമേൽ ഇത്. നിന്റെ ശോകം നീങ്ങിക്കഴിഞ്ഞു; സകല മംഗളവും നിന്നെ സമീപിച്ചിരിക്കുന്നു; ലക്ഷ്മി തീർച്ചയായും നിന്നെ ഭജിക്കുന്നു; നിനക്കു പ്രിയമായതു സംഭവിക്കാൻ പോകുന്നു, കേൾക്കുക.’ സരമയുടെ യുക്തി രണ്ടുവിധമാണ് — ഒന്നാമത് രാമന്റെ സ്വഭാവം (ആത്മജ്ഞാനി, ജാഗരൂകൻ), രണ്ടാമത് അവന്റെ ഗുണങ്ങൾ (വീരൻ, രക്ഷകൻ, നീതിജ്ഞൻ). ‘സൗപ്തികം’ എന്ന പദം ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്നവരുടെ വധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അത്തരം കപടം രാമന്റെ കാര്യത്തിൽ വിജയിക്കില്ല. സീതയുടെ മനസ്സിൽ വിശ്വാസം പുനഃസ്ഥാപിക്കാനാണ് ഗുണങ്ങളുടെ നീണ്ട പട്ടിക പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്. ‘സർവഭൂതവിരോധിനാ’ (സകലജീവികളുടെയും ശത്രുവായവനാൽ) എന്ന രാവണന്റെ വിശേഷണം അവന്റെ വിനാശത്തിന്റെ കാരണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — എല്ലാവരുടെയും ശത്രുവായവനെ എല്ലാവരും എതിർക്കും. സരമ സീതയെ ‘സീതേ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു; ‘നിനക്കു പ്രിയമായതു സംഭവിക്കുന്നു, കേൾക്കുക’ എന്നു സ്നേഹത്തോടെ ജിജ്ഞാസ ഉണർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. സരമ സ്വയം രാക്ഷസിയായതിനാൽ രാക്ഷസരുടെ മായയുടെ രീതികൾ അവൾക്കറിയാം; അതിനാൽ അവളുടെ സാക്ഷ്യം സീതയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം പ്രത്യേകിച്ചും വിശ്വസനീയമാണ്. രാവണൻ പുറത്തുപോയതിന്റെ കാരണവും അവൾ അറിഞ്ഞിരുന്നു — പ്രഹസ്തന്റെ വരവും യുദ്ധാലോചനയും — അതിൽനിന്ന് രാമൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നു തെളിയുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധാലോചന അനാവശ്യമാകുമായിരുന്നു. ഈ യുക്തി ലളിതവും ദൃഢവുമാണ്.

‘രാമൻ വാനരസേനയോടൊപ്പം സമുദ്രം കടന്ന്, സമുദ്രത്തിന്റെ തെക്കേ തീരത്തെത്തി താവളമടിച്ചിരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണനോടുകൂടി, എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും നിറവേറിയവനെപ്പോലെ നിൽക്കുന്ന കാകുത്സ്ഥനെ ഞാൻ കണ്ടു; സമുദ്രതീരത്തു നിലയുറപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഒത്തൊരുമയുള്ള സൈന്യങ്ങളാൽ രക്ഷിക്കപ്പെട്ട് അവൻ നിൽക്കുന്നു. ഈ രാവണൻ അയച്ച വേഗമേറിയ രാക്ഷസന്മാർ ‘രാഘവൻ സമുദ്രം കടന്നു’ എന്ന വാർത്ത ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു. വിശാലാക്ഷീ, ആ വാർത്ത കേട്ടാണ് ഈ രാക്ഷസാധിപൻ രാവണൻ എല്ലാ സചിവന്മാരോടുമൊപ്പം ആലോചന നടത്തുന്നത്.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ രാക്ഷസിയായ സരമ സീതയോടൊപ്പം, സർവസന്നാഹത്തോടെ ഒരുങ്ങുന്ന സൈന്യങ്ങളുടെ ഭീകരമായ ശബ്ദം കേട്ടു. കോലുകൊണ്ടടിക്കുന്ന പെരുമ്പറയുടെ മഹാനാദം കേട്ട് മധുരമായി സംസാരിക്കുന്ന സരമ സീതയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. സരമയുടെ വിവരണം മുൻ സർഗങ്ങളിലെ സംഭവങ്ങൾ ചുരുക്കിപ്പറയുന്നു — ശുകസാരണന്മാരെയും ശാർദൂലനെയും അയച്ചത്, അവരുടെ മടങ്ങിവരവ്, ആലോചന. ‘പരിപൂർണാർഥഃ’ (ലക്ഷ്യങ്ങളെല്ലാം നിറവേറിയവൻ) എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം വിജയത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ് — അവന്റെ എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും സിദ്ധിച്ചതുപോലെ. കഥയുടെ സമയം ഇവിടെ കൂട്ടിയിണക്കപ്പെടുന്നു — സരമ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ പെരുമ്പറനാദം; അത് മുൻ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം രാവണൻ കല്പിച്ചതാണ്. ‘ദൃഷ്ടോ മേ’ (ഞാൻ കണ്ടു) — താൻ സ്വയം രാമനെ കണ്ടുവെന്ന് സരമ പറയുന്നു; അതിനാൽ അവളുടെ വാക്ക് പ്രത്യക്ഷപ്രമാണമാണ്. ‘ലഘുവിക്രമാഃ’ (വേഗമേറിയവർ) എന്ന ചാരന്മാരുടെ വിശേഷണം — വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവർ, പക്ഷേ അവരുടെ വാർത്ത രാവണനു അശുഭമാണ്. ‘ദണ്ഡനിർഘാതം’ (കോലുകൊണ്ടുള്ള അടി) എന്ന പെരുമ്പറയടിയുടെ രീതി മുൻ സർഗത്തിലെ ‘കോണാഹതേന’ (കോലുകൊണ്ടടിച്ച) എന്നതുമായി യോജിക്കുന്നു. സർവോദ്യോഗം — നഗരം മുഴുവനും യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങുന്നു. സരമയുടെ വാക്ക് പെരുമ്പറനാദംകൊണ്ടുതന്നെ തെളിയിക്കപ്പെടുന്നു — രാമൻ കൊല്ലപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിൽ ലങ്കയിൽ യുദ്ധസന്നാഹം എന്തിന്?

‘ഭീരു, സന്നാഹം ഉണർത്തുന്ന ഭീകരമായ പെരുമ്പറയാണിത്; മേഘഗർജനംപോലെ ഗംഭീരമായ പെരുമ്പറനാദം കേൾക്കുക. മദിച്ച ആനകളെ ഒരുക്കുന്നു, രഥങ്ങളിൽ കുതിരകളെ പൂട്ടുന്നു; കൈയിൽ പ്രാസമേന്തിയ ആയിരക്കണക്കിന് അശ്വാരൂഢർ കാണപ്പെടുന്നു. അവിടവിടെ ആയിരക്കണക്കിനു പടച്ചട്ടയണിഞ്ഞവർ ഓടിക്കൂടുന്നു; വേഗമേറിയ, ഗർജിക്കുന്ന ജലപ്രവാഹങ്ങളാൽ സമുദ്രമെന്നപോലെ അത്ഭുതദർശനമുള്ള സൈന്യങ്ങളാൽ രാജവീഥികൾ നിറയുന്നു. തിളങ്ങുന്ന ആയുധങ്ങളുടെയും പരിചകളുടെയും കവചങ്ങളുടെയും രഥങ്ങളുടെയും കുതിരകളുടെയും ആനകളുടെയും, രാക്ഷസേന്ദ്രനെ അനുഗമിക്കുന്ന ഉത്സാഹികളും വേഗമേറിയവരുമായ രാക്ഷസന്മാരുടെയും തിരക്കാണിത്. പലനിറങ്ങളിൽ ഉയരുന്ന പ്രഭ ചൊരിയുന്ന അവരുടെ രൂപം കാണുക — വേനലിൽ വനം ദഹിപ്പിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ. മണികളുടെ മുഴക്കവും രഥങ്ങളുടെ ശബ്ദവും ചിനയ്ക്കുന്ന കുതിരകളുടെ ശബ്ദവും വാദ്യങ്ങളുടെ ധ്വനിയും കേൾക്കുക. ആയുധമുയർത്തിയ കൈകളുള്ള, രാക്ഷസേന്ദ്രനെ അനുഗമിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന തുമുലമായ തിരക്കാണിത്.’ ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകം സംസ്കൃതത്തിലെ അക്കമനുസരിച്ച് ‘വേഗവദ്ഭിർനദദ്ഭിശ്ച…’, ‘ശസ്ത്രാണാം ച പ്രസന്നാനാം…’ എന്നീ രണ്ട് അർധങ്ങൾ ചേർന്നതാണ്. ഇരുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘തുമുലോ ലോമഹർഷണം’ എന്നാണു പാഠം — പുല്ലിംഗമായ ‘സംഭ്രമഃ’ എന്നതിന്റെ വിശേഷണം നപുംസകലിംഗത്തിൽ; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ലോമഹർഷണഃ’; അച്ചടിപ്പാഠംതന്നെ നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. സരമയുടെ വർണനയിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ കോലാഹലം കേൾവിയുടെയും കാഴ്ചയുടെയും ചിത്രങ്ങളിലൂടെ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പെരുമ്പറനാദം മേഘഗർജനംപോലെ, സൈന്യം സമുദ്രംപോലെ, ആയുധങ്ങളുടെ പ്രഭ കാട്ടുതീപോലെ. എന്നാൽ അവളുടെ അഭിപ്രായം വിപരീതമാണ് — രാക്ഷസരുടെ പരിഭ്രമം ഭയത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്, വിജയത്തിന്റേതല്ല. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും ഇരുപത്തഞ്ചാമത്തേതും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. യുദ്ധകോലാഹലത്തെ സരമ സീതയുടെ പ്രതീക്ഷയ്ക്കുള്ള കാരണമാക്കുന്നു — രാക്ഷസന്മാർ യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങുന്നു എന്നതുതന്നെ രാമൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതിന്റെ ഉറപ്പായ തെളിവാണ്. മണികൾ, രഥങ്ങൾ, കുതിരകൾ, വാദ്യങ്ങൾ എന്നിവയുടെ നാലുവിധം ശബ്ദം സേനയുടെ ചതുരംഗസ്വഭാവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഹൃഷിതാനാം’ (ഉത്സാഹഭരിതരുടെ) എന്ന പദം രാക്ഷസരുടെ ഉത്സാഹം കാണിക്കുന്നു, എന്നാൽ ‘സംഭ്രമഃ’ എന്ന പദം അവരുടെ വ്യാകുലതയും കാണിക്കുന്നു. ആയുധങ്ങളുടെ പ്രഭയെ അഗ്നിയോടുപമിക്കുന്നത് വിനാശത്തിന്റെ സൂചനയാണ് — അഗ്നി വനത്തെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ യുദ്ധം ലങ്കയെ ദഹിപ്പിക്കും. ഇരുപത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ശൃണു’ (കേൾക്കുക) എന്ന ക്രിയാപദം മൂന്നുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ശ്രവ്യചിത്രം സജീവമാകുന്നു.

‘ശോകം നശിപ്പിക്കുന്ന ശ്രീ നിന്നെ ഭജിക്കുന്നു; രാക്ഷസർക്കു ഭയം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനും ക്രോധം ജയിച്ചവനും അചിന്ത്യപരാക്രമിയുമായ നിന്റെ ഭർത്താവ് രാമൻ, വാസവൻ ദൈത്യരെയെന്നപോലെ, ആ രാവണനെ യുദ്ധത്തിൽ ജയിച്ച് കൊന്നിട്ട് നിന്നെ വീണ്ടെടുക്കും. വിഷ്ണുവിനോടൊപ്പം വാസവൻ ശത്രുക്കളുടെമേൽ എന്നപോലെ, ലക്ഷ്മണനോടുകൂടി നിന്റെ ഭർത്താവ് രാക്ഷസരുടെമേൽ പരാക്രമം കാണിക്കും. ശത്രു വീഴ്ത്തപ്പെട്ടശേഷം വന്നെത്തുന്ന രാമന്റെ മടിയിലിരിക്കുന്ന, ലക്ഷ്യം സാധിച്ച നിന്നെ ഞാൻ വേഗം കാണും. ജാനകീ, വിശാലമായ മാറിടമുള്ള അവന്റെ നെഞ്ചോടുചേർന്ന് ആലിംഗനം ചെയ്യപ്പെട്ട് നീ ആനന്ദക്കണ്ണീർ പൊഴിക്കും. ദേവീ സീതേ, അനേകം മാസങ്ങളായി നീ ധരിച്ചിരിക്കുന്ന, അരക്കെട്ടോളം നീണ്ട ഒറ്റപ്പിന്നൽ മഹാബലനായ രാമൻ താമസിയാതെ അഴിക്കും. ദേവീ, ഉദിച്ചുയർന്ന പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള അവന്റെ മുഖം കണ്ട്, സർപ്പിണി ഉറ പൊഴിക്കുന്നതുപോലെ നീ ശോകജലം പൊഴിക്കും. മൈഥിലീ, യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ കൊന്ന് അധികം വൈകാതെതന്നെ, സുഖത്തിനർഹനായ രാമൻ, ലക്ഷ്യം പൂർണമായവനായി, പ്രിയയായ നിന്നോടൊപ്പം സുഖം അനുഭവിക്കും. മഹാത്മാവായ രാമനാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട്, നല്ല മഴ ലഭിച്ച് വിളകളാൽ നിറഞ്ഞ ഭൂമിയെപ്പോലെ നീ ആനന്ദിക്കും.’ ഒറ്റപ്പിന്നൽ അഴിക്കുന്നത് വിരഹവ്രതത്തിന്റെ സമാപ്തിയുടെ അടയാളമാണ്. സർപ്പിണിയുടെ ഉറയുടെ ഉപമ — സർപ്പിണി പഴയ തൊലി ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ സീത ശോകം ഉപേക്ഷിക്കും. നല്ല മഴയേറ്റ ഭൂമി എന്ന ഉപമ പുനസ്സമാഗമത്തിന്റെ ഫലസമൃദ്ധി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സരമയുടെ ആശ്വാസവാക്കുകളിലെ ഭാവികാലപ്രയോഗം ഉറപ്പു കാണിക്കുന്നു — ‘അധിഗമിഷ്യതി’ (വീണ്ടെടുക്കും), ‘വിക്രമിഷ്യതി’ (പരാക്രമം കാണിക്കും), ‘ദ്രക്ഷ്യാമി’ (കാണും), ‘വർതയിഷ്യസി’ (പൊഴിക്കും), ‘മോക്ഷ്യതേ’ (അഴിക്കും), ‘മോക്ഷ്യസേ’ (പൊഴിക്കും), ‘ലപ്സ്യതേ’ (അനുഭവിക്കും), ‘മോദിഷ്യസി’ (ആനന്ദിക്കും) — എല്ലാ ക്രിയാപദങ്ങളും വരാനിരിക്കുന്ന സുഖത്തിന്റെ ദൃഢമായ വാഗ്ദാനമാണ്. ഇന്ദ്രന്റെയും വിഷ്ണുവിന്റെയും ഉപമ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ബന്ധത്തിനു ദിവ്യരൂപം നൽകുന്നു — ലക്ഷ്മണൻ വിഷ്ണുവിനെപ്പോലെ സഹായി, രാമൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ നായകൻ. ‘സിദ്ധാർഥാം’ (ലക്ഷ്യം സാധിച്ചവൾ) എന്ന സീതയുടെ വിശേഷണം — അവളുടെ വ്രതത്തിന്റെയും തപസ്സിന്റെയും ഫലം സിദ്ധിച്ചു. ‘സുഖാർഹഃ’ (സുഖത്തിനർഹൻ) എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം കരുണാർദ്രമാണ് — സുഖത്തിനു യോഗ്യനായവൻ വനവാസത്തിൽ ദുഃഖം മാത്രമാണ് അനുഭവിച്ചത്. ‘ജഘനം ഗതാം വേണീം’ (അരക്കെട്ടോളം എത്തിയ പിന്നൽ) എന്ന വർണന സീതയുടെ ദീർഘവിരഹകാലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അനേകം മാസങ്ങളായി ചീകിയൊതുക്കാത്ത മുടി ഒറ്റപ്പിന്നലായി കെട്ടി അരക്കെട്ടോളം തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നു. സരമ സീതയുടെ വിരഹചിഹ്നങ്ങൾ ഒന്നൊന്നായി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി അവയുടെ നിവൃത്തി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു — കണ്ണീർ, പിന്നൽ, ശോകം. അങ്ങനെ അവളുടെ വാക്ക് വെറും വാർത്തയല്ല, വരാനിരിക്കുന്ന പുനസ്സമാഗമത്തിന്റെ ചിത്രമാണ്.

ഒടുവിൽ സരമ പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലുള്ള ഒരു ശ്ലോകത്തിലൂടെ സീതയെ ഉപദേശിക്കുന്നു: ‘പർവതശ്രേഷ്ഠമായ മേരുവിനു ചുറ്റും കുതിരയെപ്പോലെ വേഗത്തിൽ വലംവയ്ക്കുന്ന ആ ദിവസകരനായ സൂര്യനെ, ദേവീ, ഇവിടെ ശരണം പ്രാപിക്കുക; അവനല്ലോ പ്രജകളുടെ ഉത്ഭവം.’ സൂര്യൻ ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ ആദിദേവനാണ്; അതിനാൽ അവനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നത് രാമന്റെ കുലദേവതയെ ശരണം പ്രാപിക്കലാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഒന്നാം പാദത്തിൽ ‘അനുവർതമാനഃ’, അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘വിവർതമാനഃ’. ഈ ശ്ലോകത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; സൂര്യോപാസന ആദിത്യഹൃദയത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പുപോലെയാണ്.

Seeing Sītā bewildered by Rāvaṇa's illusion and in the depths of grief, a rākṣasī named Saramā, Vaidehī's dear and loving friend, came to her. Gentle-spoken Saramā set about comforting Sītā, whom the lord of the rākṣasas had so deluded. Saramā guarded her at Rāvaṇa's command, but she had made a friend of the woman she guarded; she was compassionate and firm in her vows. She found her friend senseless, having rolled in the dust and risen again, battered like a weary mare. With a friend's affection she comforted Sītā, who was so true to her vows: "Take heart, Vaidehī; don't let your mind be tormented. Everything Rāvaṇa said to you, and everything you answered him, I heard, timid one, hiding in a lonely thicket out of love for you, and putting aside my fear of Rāvaṇa. For your sake, large-eyed one, I am not afraid of Rāvaṇa." Saramā is a rākṣasī, yet a good soul, Sītā's only friend in Laṅkā. Her words "I am not afraid of Rāvaṇa" show real courage: setting aside the king's orders, she acts for her friend's good. The image of the mare, risen weary after rolling on the ground, paints Sītā's state.

"And when the lord of the rākṣasas rushed out in such agitation, I went out too, Maithilī, and learned the whole reason. Rāma knows his own mind; no one can kill him in a night raid, and death simply cannot come to that tiger among men. Nor can the monkeys, who fight with trees, be killed like that; Rāma guards them well, as Indra, bull among gods, guards the gods. Long-armed, glorious, broad-chested and majestic, an archer, strongly built, righteous and renowned throughout the world, valiant, always the protector of himself and of others, standing with his brother Lakṣmaṇa, nobly born and versed in the science of policy, destroyer of the hosts of enemy armies, of inconceivable strength and manhood — glorious Rāghava, slayer of his foes, has not been killed, Sītā. This illusion was worked on you by that cruel master of illusions, whose mind and deeds are unfit and who is the enemy of all beings. Your sorrow is over; every blessing has come to you. Fortune is surely waiting on you. Something that will delight you is happening — listen." Saramā's argument has two parts: first Rāma's nature, for he is self-possessed and watchful; then his virtues — a hero, a protector, a master of policy. A trick like killing men in their sleep could never succeed against him, and the long roll of his qualities is meant to rebuild Sītā's trust. Calling Rāvaṇa "the enemy of all beings" points to the cause of his ruin: whoever opposes everyone will be opposed by everyone. Saramā is herself a rākṣasī and knows how rākṣasas work their illusions, so her testimony carries special weight for Sītā. She has also found out why Rāvaṇa rushed out — Prahasta's arrival and the council of war — which proves that Rāma is alive, for otherwise there would be no need to plan a war. The reasoning is simple and firm, and with "listen" she lovingly rouses Sītā's curiosity.

"Rāma has crossed the ocean with the monkey army and is encamped on the southern shore of the sea. I have seen Kākutstha myself, with Lakṣmaṇa, his purposes accomplished; he is well guarded by his united forces stationed at the edge of the ocean. The swift rākṣasas this Rāvaṇa sent out have brought back word that Rāghava has crossed, and having heard that news, large-eyed one, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, is now holding counsel with all his ministers." Even as Saramā was saying this, she and Sītā heard the dreadful noise of the troops being mustered with all speed. Hearing the great boom of the drum under the strokes of the drumsticks, sweet-spoken Saramā said to Sītā... Her account sums up the events of the previous sargas: the sending out of Śuka, Sāraṇa and Śārdūla, their return, and the council. The epithet "his purposes accomplished" foreshadows Rāma's victory, as though all his aims were already won. "I have seen him myself," she says, so her word is that of an eyewitness. The spies were swift, but the news they brought was ill news for Rāvaṇa. And here the threads of time are tied together: even as Saramā speaks, the drums sound that Rāvaṇa ordered at the end of the previous sarga, beaten with sticks as he had commanded, and the whole city makes ready for war. The drumming itself proves her words: if Rāma had been killed, why would Laṅkā be arming for battle?

"This dreadful drum, timid one, is calling the troops to arms. Listen to the deep boom of the war-drum, like the rumble of a rain-cloud. Rutting elephants are being made ready and horses yoked to chariots, and thousands of horsemen can be seen, spears in hand. Everywhere men in armour are rushing up by the thousand, and the royal highways are filling with troops of wondrous appearance, roaring and surging like the ocean with its rushing waters. The gleam of bright weapons, of shields and coats of mail, of chariots, horses and elephants, and of the eager, impetuous rākṣasas who follow their lord — this is their commotion. See the many-coloured light they give off, like fire burning a forest in summer. Hear the clang of bells and the rumble of chariots, the neighing of horses and the sound of trumpets. This tumultuous, hair-raising commotion is the rākṣasas who follow their lord, weapons raised in their hands." In Saramā's description the uproar of war comes through sound and sight: the drum like thunder, the army like the ocean, the glint of weapons like a forest fire. But her meaning runs the other way: the rākṣasas' commotion is a sign of fear, not of victory. She makes the din of war a ground for Sītā's hope, since the rākṣasas arming for battle is certain proof that Rāma is alive. The four sounds — bells, chariots, horses and trumpets — recall the four limbs of an army. "Eager" shows the rākṣasas' zeal, but "commotion" shows their agitation too. Comparing the gleam of weapons to fire hints at destruction: as fire burns a forest, so war will burn Laṅkā. And the repeated "hear" makes the whole scene ring in the ear.

"Fortune that ends sorrow is waiting on you, and fear has come upon the rākṣasas. Your husband Rāma, with eyes like lotus petals, who has conquered his anger and whose prowess is beyond imagining, will defeat Rāvaṇa as Indra defeated the Daityas, kill him in battle, and win you back. With Lakṣmaṇa at his side your husband will show his valour among the rākṣasas, as Indra did among his foes with Viṣṇu at his side. When the enemy has been struck down I shall soon see you, virtuous lady, your hopes fulfilled, seated in the lap of Rāma when he has come. You will shed tears of joy, Jānakī, when you are clasped to that broad-chested hero's breast. Before long, Queen Sītā, mighty Rāma will loosen the single braid you have worn for so many months, hanging down to your hips. When you see his face like the rising full moon, my queen, you will shed your tears of grief as a she-serpent sheds her old skin. Soon, Maithilī, having killed Rāvaṇa in battle, Rāma, who deserves every happiness, will have all he wished for and will be happy with you, his beloved. Honoured by the great-souled Rāma, you will rejoice like the earth blessed with good rain and a rich harvest." Loosening the single braid marks the end of her vow of separation, and the braid hanging to her hips shows how long it has lasted — for many months her hair has gone uncared for, bound in one plait. As a she-serpent sheds her worn-out skin, Sītā will cast off her sorrow; and the earth after good rain promises the fruitfulness of their reunion. Every verb in Saramā's comfort is in the future — he will win you back, he will show his valour, I shall see you, you will weep for joy, he will loosen the braid, you will shed your grief, he will be happy, you will rejoice — firm promises of happiness to come. The comparison with Indra and Viṣṇu gives the brothers a divine cast: Lakṣmaṇa the helper like Viṣṇu, Rāma the leader like Indra. "Your hopes fulfilled" says that her vow and her austerity will bear their fruit, and "who deserves every happiness" is tender, since one so deserving has known only hardship in exile. One by one Saramā names the signs of Sītā's separation — the tears, the braid, the grief — and tells of their end, so that her words are not just news but a picture of the reunion to come.

Finally Saramā gave Sītā a piece of advice, in a closing verse of different metre: "The one who, like a horse, swiftly circles round Meru, the best of mountains — the maker of the day, the Sun — take refuge in him here, my queen, for he is the source of all creatures." The Sun is the first god of the Ikṣvāku family, so to take refuge in him is to take refuge in the family god of Rāma's line. With this verse the sarga ends, and this worship of the Sun is like a foreshadowing of the Hymn to the Sun, the Ādityahṛdaya, that is to come.