सा सीता तत् शिरः, तत् उत्तमं कार्मुकं च दृष्ट्वा, हनूमता आख्यातं सुग्रीवेण सह रामस्य सख्यं स्मृत्वा, भर्तुः सदृशे नयने, मुखवर्णं, मुखस्य आकृतिं, केशान्, केशान्तदेशं ललाटं, तं शुभं चूडामणिं च — एतैः सर्वैः अभिज्ञानैः तत् शिरः रामस्य एव इति अभिज्ञाय अत्यन्तं दुःखिता अभवत्। कुररी पक्षिणी इव क्रोशन्ती सा कैकेयीं विजगर्हे — ‘कैकेयि, सकामा भव; अयं कुलनन्दनः हतः; कलहशीलया त्वया सर्वं कुलम् उत्सादितम्। आर्येण रामेण कैकेय्याः किं विप्रियं कृतम्, यत् चीरवसनं दत्त्वा सः मया सह वनं प्रव्राजितः?’ एवम् उक्त्वा वेपमाना तपस्विनी बाला वैदेही छिन्ना कदली इव जगत्यां पपात। मुहूर्तात् समाश्वस्य चेतनां परिलभ्य आयतेक्षणा सा तत् शिरः समीपे स्थापयित्वा विललाप — ‘हा महाबाहो, वीरव्रतम् अनुव्रत, हतास्मि; इमां ते पश्चिमाम् अवस्थां पश्यन्ती अहं विधवा कृता।’ सीतायाः अभिज्ञानस्य क्रमः सूक्ष्मः — प्रथमं सा धनुः दृष्टवती, ततः शिरसः प्रत्येकम् अङ्गम्। चूडामणेः उल्लेखः करुणः — यः मणिः हनूमता रामाय अभिज्ञानरूपेण दत्तः, सः एव इदानीं मायया तस्याः दुःखस्य प्रमाणं कृतः। हनूमता सुग्रीवसख्यस्य आख्यानं स्मर्यते, यतः तत् रामस्य लङ्काम् आगमनस्य मूलम् — अतः सा मन्यते यत् रामः आगतः, हतः च। दुःखस्य प्रथमः उद्गारः कैकेयीं प्रति, न रावणं प्रति — सीता मूलकारणं स्मरति, यत् सर्वस्य अनर्थस्य आदिः। ‘कलहशीलया’ इति पदं तीक्ष्णम्; ‘आर्येण किं विप्रियं कृतम्’ इति प्रश्नः रामस्य निर्दोषतां घोषयति। कदल्याः उपमा सीतायाः कोमलतां पतनस्य आकस्मिकतां च दर्शयति। पञ्चमस्य उत्तरार्धः समीक्षितात् भिद्यते — तत्र ‘गृहात् चीरवसनः तया प्रस्थापितः’, मुद्रणे ‘यन्मया चीरवसनं दत्त्वा प्रव्राजितो वनम्’। मायायाः सूक्ष्मता एतावती यत् पतिव्रता सीता अपि प्रत्येकम् अङ्गं दृष्ट्वा वञ्चिता।

‘नार्याः पूर्वं भर्तुः मरणं वैगुण्यम् उच्यते — स्त्रियाः अमङ्गलस्य फलम्। अहं साधुवृत्ता, सुवृत्तः त्वं मम अग्रतः एव संवृत्तः — मृतः। महत् दुःखं प्रपन्नायाः शोकसागरे मग्नायाः मम त्रातुं यः उद्यतः, सः त्वम् अपि विनिपातितः। मम श्वश्रूः सा कौसल्या त्वया पुत्रेण, राघव, वत्सेन इव धेनुः विवत्सा वत्सला कृता। दैवज्ञैः ते दीर्घम् आयुः उद्दिष्टम्; तेषां वचनम् अनृतम् अभवत्, राघव, त्वं अल्पायुः असि। अथवा प्राज्ञस्य सतः अपि तव प्रज्ञा नश्यति; भूतानां प्रभवः अयं कालः एव एनं पचति। नयशास्त्रवित्, व्यसनानाम् उपायज्ञः, वर्जने कुशलः त्वं कस्मात् अदृष्टं मृत्युम् आपन्नः? रौद्रया अतिनृशंसया कालरात्र्या त्वं सम्परिष्वज्य मम आच्छिद्य हृतः, कमललोचन। महाबाहो, पुरुषर्षभ, मां तपस्विनीं विहाय प्रियां नारीम् इव पृथिवीम् आलिङ्ग्य इह शेषे।’ ‘वैगुण्यम्’ इति पदं सीतायाः आत्मनिन्दां दर्शयति — सा भर्तुः मरणं स्वस्य दोषम् इव मन्यते। ‘सुवृत्तः साधुवृत्तायाः’ इति पदयोः सौन्दर्यम् — उभौ सदाचारिणौ, तथापि विपत्तिः। कौसल्यायाः विवत्सा धेनुः इति उपमा मातुः वात्सल्यं मार्मिकतया दर्शयति; सीता स्वदुःखे अपि श्वश्र्वाः दुःखं स्मरति। दैवज्ञानां वचनस्य उल्लेखः राज्ये अभिषेकस्य समये उक्तं दीर्घायुः स्मारयति। कालस्य ‘पचति’ इति रूपकं कर्मफलस्य परिपाकं सूचयति — हिन्दीभाष्यम् अपि शुभाशुभकर्मणां फलेन संयोजयति इति व्याचष्टे। पृथिव्याः आलिङ्गनम् इति रूपकं — रामः पृथिव्यां शेते, यथा प्रियायाः आलिङ्गने — सीतायाः ईर्ष्याम् अपि करुणया मिश्रयति। कालरात्रेः आलिङ्गनम् अपि तस्य रूपकस्य प्रतिबिम्बम् — एका प्रिया, अन्या मृत्युः। सीतायाः विलापे रामस्य गुणानां स्मरणं प्रश्नरूपेण — नयज्ञः, उपायज्ञः, कुशलः सन् कथं मृतः इति। एषः प्रश्नः एव तस्याः अविश्वासस्य बीजं दर्शयति, यत् अग्रिमे सर्गे सरमायाः वचनेन पुष्यति।

‘मया सततं यत्नात् गन्धमाल्यैः अर्चितं, मम प्रियं, काञ्चनभूषितं तव इदं धनुः, वीर। अनघ, त्वं मम श्वशुरेण पित्रा दशरथेन, सर्वैः पितृभिः च सार्धं नूनं स्वर्गे समागतः। महत् कर्म कृत्वा दिवि नक्षत्रभूतं पुण्यं राजर्षिवंशं त्वम् आत्मनः समुपेक्षसे। राजन्, किं मां न प्रेक्षसे, किं वा न प्रतिभाषसे? बालेन त्वया बालां सम्प्राप्तां सहचारिणीं भार्यां माम्। काकुत्स्थ, पाणिं गृह्णता त्वया ‘धर्मं चरिष्यामि’ इति यत् संश्रुतं, तत् स्मर; दुःखितां माम् अपि नय। गतिमतां वर, मां अपहाय अस्मात् लोकात् अमुं लोकं त्यक्त्वा दुःखितां मां च कस्मात् गतः? कल्याणैः उपचारैः मया एव परिष्वक्तं तव रुचिरं गात्रं नूनं क्रव्यादैः विपरिकृष्यते। आप्तदक्षिणैः अग्निष्टोमादिभिः यज्ञैः इष्टवान् त्वं केन कारणेन अग्निहोत्रेण संस्कारं न लप्स्यसे?’ मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां सूच्यते — इक्ष्वाकुवंशस्य राजा त्रिशङ्कुः आकाशे नक्षत्रं भूत्वा प्रकाशते, अतः क्षत्रन्यायेन समस्तं कुलं नक्षत्रकुलम् उच्यते। धनुषः अर्चनस्य स्मरणं वनवासस्य दैनन्दिनीं भक्तिं दर्शयति — सीता रामस्य आयुधम् अपि पूजयति स्म। ‘बालां बालेन’ इति — विवाहे उभौ अपि बालौ, दीर्घं सहजीवनम्। पाणिग्रहणस्य प्रतिज्ञा ‘सहधर्मचरणम्’ — सा तां प्रतिज्ञां स्मारयित्वा मरणे अपि सहगमनं याचते। क्रव्यादानाम् उल्लेखः सीतायाः भयानकं कल्पनाचित्रं — प्रियस्य शरीरं मांसभक्षिभिः कृष्यते। अग्निहोत्रसंस्कारस्य अभावः क्षत्रियस्य यज्ञकर्तुः कृते महत् दुःखम्; धर्मात्मनः अपि अन्त्येष्टिः न भविष्यति इति तस्याः वेदना। द्वाविंशे श्लोके ‘मामपि दुःखिताम्’ इति पुनरुक्तिः एकविंशस्य अन्तं प्रतिध्वनति — ‘नय मामपि दुःखिताम्’, ‘त्यक्त्वा मामपि दुःखिताम्’ — दुःखस्य आवृत्तिः शब्दानाम् आवृत्त्या व्यज्यते। ‘गतिमतां वर’ इति सम्बोधने विडम्बना — गतिमतां श्रेष्ठः, स्वयं च परलोकं गतः। राजर्षिवंशस्य उपेक्षा इति वचनं सूचयति यत् रामस्य मृत्युना इक्ष्वाकुवंशस्य परम्परा अपि भग्ना।

‘प्रव्रज्याम् उपपन्नानां त्रयाणाम् एकं लक्ष्मणम् एव आगतं शोकलालसा कौसल्या परिप्रेक्ष्यति। परिपृच्छन्त्याः तस्याः सः निशायां राक्षसैः तव मित्रबलस्य तव च वधम् आख्यास्यते। त्वां सुप्तं हतं, मां च रक्षोगृहं गतां ज्ञात्वा अवदीर्णेन हृदयेन सा न भविष्यति — प्राणान् त्यक्ष्यति, राघव। मम अनार्यायाः हेतोः अनघः वीर्यवान् पार्थिवात्मजः रामः सागरम् उत्तीर्य गोष्पदे हतः। अहं स्वकुलपांसनी मोहात् दाशरथेन ऊढा; आर्यपुत्रस्य रामस्य भार्या मृत्युः एव अजायत। नूनं अन्यस्मिन् जन्मनि मया उत्तमं दानं वारितं, या अहं सर्वातिथेः भार्या अद्य एव शोचामि। रावण, मां क्षिप्रं रामस्य उपरि साधु घातय; पतिं पत्न्या समानय; उत्तमं कल्याणं कुरु। मम शिरसा अस्य शिरः, कायेन कायं योजय; महात्मनः भर्तुः गतिम् अनुगमिष्यामि।’ इति दुःखसंतप्ता आयतेक्षणा जनकात्मजा भर्तुः शिरः धनुः च पश्यन्ती विललाप। ‘गोष्पदे हतः’ इति उपमा तीक्ष्णा — महासागरं तीर्त्वा गोः खुरस्य जलमात्रे मग्नः इव, अल्पे एव सङ्कटे नष्टः। सीतायाः आत्मनिन्दा पराकाष्ठां गच्छति — ‘भार्या मृत्युः अजायत’ इति। पूर्वजन्मनि दानस्य वारणं स्वस्य दुःखस्य कारणं मन्यते — कर्मसिद्धान्तस्य प्रतिबिम्बः। अन्तिमा याचना — रावणं प्रति एव — ‘मां हत्वा पतिना सह योजय’ — मरणे अपि रामेण सह ऐक्यम् इच्छति, रावणस्य भार्यात्वं तु कदापि न। अष्टाविंशात् त्रिंशपर्यन्तं षडर्धाः वुल्गेटमात्राः; समीक्षिते तु अन्ये पञ्च अर्धाः (०२९e–०३१c — ‘मुहूर्तमपि नेच्छामि…’, पतिव्रतानां लोकाः, रामस्य गुणाः) सन्ति, ये मुद्रणे न दृश्यन्ते। लक्ष्मणस्य एकाकिनः प्रत्यागमनस्य कल्पना सीतायाः करुणां विस्तारयति — सा स्वदुःखात् परं कौसल्यायाः दुःखं चिन्तयति, यत् तस्याः स्वभावस्य उदारतां दर्शयति। ‘रक्षोगृहं गताम्’ इति पदेन सा स्वस्य स्थितिं लज्जया वर्णयति — सा बलात् हृता, तथापि लोकस्य दृष्ट्या दोषः इव। ‘स्वकुलपांसनी’ इति आत्मनिन्दा पराकाष्ठा — कुलस्य भूषणम् अपि सा स्वं कलङ्कं मन्यते। रावणं प्रति अन्तिमा प्रार्थना विडम्बनया पूर्णा — यः तस्याः दुःखस्य कर्ता, तम् एव सा ‘कल्याणं कुरु’ इति याचते।

एवं सीतायां तत्र लालप्यमानायां, रावणस्य एकः सेनास्थः राक्षसः कृताञ्जलिः भर्तारम् अभिचक्राम। ‘आर्यपुत्र, विजयस्व’ इति अभिवाद्य प्रसाद्य च सः वाहिनीपतिं प्रहस्तम् अनुप्राप्तं न्यवेदयत् — ‘सर्वैः अमात्यैः सहितः प्रहस्तः त्वाम् उपस्थितः; दर्शनकामेन तेन अहं प्रस्थापितः, प्रभो। क्षमान्वित महाराज, नूनं राजभावात् किंचित् आत्ययिकं कार्यम् अस्ति; तेषां दर्शनं त्वं कुरु।’ राक्षसेन प्रतिवेदितम् एतत् श्रुत्वा दशग्रीवः अशोकवनिकां त्यक्त्वा मन्त्रिणां दर्शनाय ययौ। सः आत्मनः कृत्यं सर्वं मन्त्रिभिः सह समर्थ्य, रामस्य विक्रमं विदित्वा सभां प्रविश्य विधानं विदधे। ‘आत्ययिकम्’ इति पदं युद्धस्य आसन्नतां सूचयति — अविलम्बेन करणीयं कार्यम्। रावणस्य मायाप्रयोगः अपूर्णः एव तिष्ठति — सीता न वशं गता, किन्तु राज्यकार्यं तं ततः आकर्षति। दूतस्य ‘आर्यपुत्र’ इति सम्बोधनं विशेषम् — सेवकः अपि रावणं कुलीनशब्देन आह्वयति। षट्त्रिंशस्य उत्तरार्धः सप्तत्रिंशस्य पूर्वार्धः च वुल्गेटमात्रौ। कथायाः गतिः अत्र परिवर्तते — अन्तःपुरस्य करुणरसात् सभायाः वीररसं प्रति। रामस्य विक्रमस्य ज्ञानं रावणं अपि सावधानं करोति; सः इदानीं मायया न, बलेन उत्तरं दातुं निश्चिनोति। अशोकवनिकायाः सभायाः च मध्ये गमनं रावणस्य द्विविधं जीवनं दर्शयति — एकत्र कामः, अन्यत्र राज्यम्। प्रहस्तः सेनापतिः, अतः तस्य आगमनं युद्धविषये एव इति रावणः जानाति।

रावणस्य निर्याणस्य समनन्तरम् एव तत् शीर्षं तत् उत्तमं कार्मुकं च अन्तर्धानं जगाम — मायायाः अवधिः तस्य उपस्थित्या सह एव समाप्तः। ततः राक्षसेन्द्रः भीमविक्रमैः मन्त्रिभिः सार्धं रामं प्रति कार्यस्य विनिश्चयं समर्थयामास। अविदूरस्थितान् हितैषिणः सर्वान् बलाध्यक्षान् राक्षसाधिपः रावणः कालसदृशं वचनम् अब्रवीत् — ‘कोणेन आहतायाः भेर्याः स्फुटेन निनादेन शीघ्रं सैन्यानि समानयध्वम्; कारणं तु न वक्तव्यम्।’ ततः दूताः ‘तथा’ इति तत् वचः प्रतिगृह्य तदा एव सहसा महत् बलं समानयन्, समागतं च युद्धकाङ्क्षिणि भर्तरि न्यवेदयन्। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तः। मायाशिरसः अन्तर्धानं सीतायाः कृते रहस्यम् एव तिष्ठति — अग्रिमे सर्गे सरमा तस्याः भ्रमं निवारयति। ‘कारणं न वक्तव्यम्’ इति आदेशः रावणस्य गोपनीयतां दर्शयति — सैन्यानि युद्धस्य कारणं न ज्ञास्यन्ति, केवलं राज्ञः आज्ञां पालयिष्यन्ति। ‘कालसदृशम्’ इति वचनस्य विशेषणं भावि विनाशं सूचयति। समीक्षिते अन्तिमश्लोकस्य प्रथमार्धे ‘बलाधिपास्ते महदात्मनो बलम्’ इति भिन्नः पाठः। भेर्याः कोणेन ताडनं युद्धस्य आरम्भस्य पारम्परिकं चिह्नम्। दूतानां ‘सहसा’ इति कर्म लङ्कायाः सैन्यव्यवस्थायाः सज्जतां सूचयति।

ఆ సీత ఆ శిరస్సునూ, ఆ ఉత్తమమైన ధనుస్సునూ చూసి, హనుమంతుడు చెప్పిన సుగ్రీవునితో రాముని స్నేహాన్ని తలచుకుని, భర్తవే అనిపించే కళ్ళు, ముఖవర్ణం, ముఖాకృతి, కేశాలు, కేశాంతభాగమైన నుదురు, ఆ శుభకరమైన చూడామణి — ఈ గుర్తులన్నిటితో ఆ శిరస్సు రామునిదేనని గుర్తించి అత్యంత దుఃఖితురాలైంది. కురరీపక్షిలా ఆక్రోశిస్తూ ఆమె కైకేయిని నిందించింది: ‘కైకేయీ, నీ కోరిక తీరిందిలే; ఈ కులనందనుడు హతుడయ్యాడు; కలహస్వభావురాలైన నీవల్ల కులమంతా నాశనమైంది. ఆర్యుడైన రాముడు కైకేయికి ఏమి అప్రియం చేశాడని నారచీరలు ఇచ్చి నాతో కలిసి అతనిని అడవికి పంపించారు?’ ఇలా అని వణికిపోతూ ఆ తపస్విని, బాల అయిన వైదేహి నరికిన అరటిచెట్టులా నేలమీద పడిపోయింది. ముహూర్తకాలం తరువాత తేరుకుని స్పృహ పొంది, విశాలనేత్రి అయిన ఆమె ఆ శిరస్సును దగ్గర ఉంచుకుని విలపించింది: ‘హా మహాబాహూ, వీరవ్రతాన్ని అనుసరించినవాడా, నేను హతురాలినయ్యాను; నీ ఈ చివరి స్థితిని చూస్తూ నేను విధవనయ్యాను.’ సీత గుర్తుపట్టిన క్రమం సూక్ష్మమైనది — మొదట ఆమె ధనుస్సును చూసింది, తరువాత శిరస్సులోని ప్రతి అవయవాన్నీ. చూడామణి ప్రస్తావన కరుణాభరితం — హనుమంతుడు గుర్తుగా రామునికి ఇచ్చిన ఆ మణియే ఇప్పుడు మాయతో ఆమె దుఃఖానికి ప్రమాణంగా చేయబడింది. హనుమంతుడు చెప్పిన సుగ్రీవస్నేహం గుర్తుకు వస్తుంది, ఎందుకంటే రాముడు లంకకు రావడానికి అదే మూలం — అందువల్ల రాముడు వచ్చాడు, హతుడయ్యాడు అని ఆమె భావిస్తుంది. దుఃఖపు మొదటి ఉద్గారం కైకేయి మీద, రావణుని మీద కాదు — సర్వానర్థాలకూ ఆదియైన మూలకారణాన్ని సీత తలచుకుంటుంది. ‘కలహశీలయా’ (కలహస్వభావురాలివైన నీచేత) అనే పదం తీక్ష్ణమైనది; ‘ఆర్యుడు ఏమి అప్రియం చేశాడు’ అనే ప్రశ్న రాముని నిర్దోషత్వాన్ని చాటుతుంది. అరటిచెట్టు ఉపమానం సీత కోమలత్వాన్నీ, పతనంలోని ఆకస్మికతనూ చూపుతుంది. ఐదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం సమీక్షిత సంస్కరణకు భిన్నంగా ఉంది — అక్కడ ‘ఆమె నారచీరలు కట్టినవానిగా అతనిని ఇంటి నుంచి పంపింది’, ముద్రణలో ‘యన్మయా చీరవసనం దత్త్వా ప్రవ్రాజితో వనమ్’ (నారచీరలు ఇచ్చి నాతో అడవికి పంపబడ్డాడు). మాయ ఎంత సూక్ష్మమైనదంటే, పతివ్రత అయిన సీత కూడా ప్రతి అవయవాన్నీ చూసి మోసపోయింది.

‘భర్త ముందుగా మరణించడం స్త్రీకి వైగుణ్యం — స్త్రీ అమంగళానికి ఫలం — అని చెబుతారు. నేను సదాచారిణిని, సదాచారుడవైన నీవు నా కంటే ముందే మరణించావు. మహాదుఃఖంలో పడి శోకసముద్రంలో మునిగిన నన్ను రక్షించడానికి పూనుకున్న నీవు కూడా కూలిపోయావు. రాఘవా, నా అత్తగారైన ఆ కౌసల్య కుమారుడవైన నిన్ను కోల్పోయి, దూడను కోల్పోయిన వాత్సల్యం గల ఆవులా అయిపోయింది. దైవజ్ఞులు నీకు దీర్ఘాయువు చెప్పారు; రాఘవా, వారి మాట అసత్యమైంది, నీవు అల్పాయుష్కుడవయ్యావు. లేదా ప్రాజ్ఞుడవైనప్పటికీ నీ ప్రజ్ఞ నశిస్తుంది; ప్రాణులకు మూలమైన ఈ కాలమే జీవిని పచనం చేస్తుంది. నయశాస్త్రం తెలిసినవాడవు, ఆపదలకు ఉపాయాలు తెలిసినవాడవు, వాటిని తప్పించుకోవడంలో నిపుణుడవు — నీవు ఎలా ఊహించని మృత్యువును పొందావు? కమలలోచనా, రౌద్రమైన అతిక్రూరమైన కాళరాత్రి నిన్ను కౌగిలించుకుని నా నుంచి లాక్కుపోయింది. మహాబాహూ, పురుషశ్రేష్ఠా, తపస్వినినైన నన్ను విడిచి ప్రియమైన స్త్రీని వలె భూమిని కౌగిలించుకుని ఇక్కడ పడుకున్నావు.’ ‘వైగుణ్యమ్’ అనే పదం సీత ఆత్మనిందను చూపుతుంది — భర్త మరణాన్ని ఆమె తన దోషంగా భావిస్తుంది. ‘సువృత్తః సాధువృత్తాయాః’ (సదాచారిణి అయిన నా సదాచారుడవైన భర్త) అనే పదాలలో సౌందర్యం — ఇద్దరూ సదాచారులే, అయినా విపత్తు. దూడను కోల్పోయిన ఆవుగా కౌసల్యను పోల్చడం తల్లి వాత్సల్యాన్ని మర్మస్పర్శిగా చూపుతుంది; సీత తన దుఃఖంలో కూడా అత్తగారి దుఃఖాన్ని తలచుకుంటుంది. దైవజ్ఞుల మాట ప్రస్తావన పట్టాభిషేక సమయంలో చెప్పిన దీర్ఘాయువును గుర్తుచేస్తుంది. కాలం ‘పచతి’ (పచనం చేస్తుంది) అనే రూపకం కర్మఫలపరిపాకాన్ని సూచిస్తుంది — హిందీ భాష్యం కూడా దీనిని ‘శుభాశుభకర్మల ఫలంతో జతపరుస్తుంది’ అని వ్యాఖ్యానిస్తుంది. భూమిని కౌగిలించుకోవడం అనే రూపకం — ప్రియురాలి కౌగిలిలో వలె రాముడు భూమిపై పడుకున్నాడు — సీత ఈర్ష్యను కూడా కరుణతో మేళవిస్తుంది. కాళరాత్రి కౌగిలి కూడా ఆ రూపకానికి ప్రతిబింబమే — ఒకరు ప్రియురాలు, మరొకరు మృత్యువు. సీత విలాపంలో రాముని గుణాల స్మరణ ప్రశ్నరూపంలో ఉంది — నయజ్ఞుడూ ఉపాయజ్ఞుడూ నిపుణుడూ అయి ఎలా మరణించాడు అని. ఈ ప్రశ్నే ఆమె అపనమ్మకపు బీజాన్ని చూపుతుంది; అది తరువాతి సర్గలో సరమ మాటలతో బలపడుతుంది.

‘వీరా, నేను ఎప్పుడూ శ్రద్ధగా గంధమాల్యాలతో అర్చించిన, నాకు ప్రియమైన, బంగారంతో అలంకరించిన నీ ధనుస్సు ఇదిగో. అనఘా, నీవు నా మామగారైన నీ తండ్రి దశరథునితో, పితృదేవతలందరితో కలిసి నిశ్చయంగా స్వర్గంలో కలుసుకున్నావు. మహత్కార్యం చేసి ఆకాశంలో నక్షత్రరూపమైన పుణ్యమైన నీ రాజర్షివంశాన్ని నీవు ఉపేక్షిస్తున్నావు. రాజా, నన్నెందుకు చూడవు, ఎందుకు మాట్లాడవు? బాలుడవుగా ఉండగా బాలికగా నిన్ను చేరిన సహచారిణినైన భార్యను నేను. కాకుత్స్థా, పాణిగ్రహణం చేస్తూ ‘ధర్మాన్ని ఆచరిస్తాను’ అని నీవు చేసిన వాగ్దానాన్ని గుర్తుచేసుకో; దుఃఖితురాలినైన నన్ను కూడా తీసుకుపో. గమనశీలులలో శ్రేష్ఠుడా, నన్ను విడిచి, ఈ లోకాన్నీ దుఃఖితురాలినైన నన్నూ వదిలి ఆ లోకానికి ఎందుకు వెళ్ళావు? శుభోపచారాలతో నేనే కౌగిలించుకున్న నీ సుందరమైన దేహాన్ని నిశ్చయంగా మాంసభక్షకులు ఈడ్చుకుపోతున్నారు. దక్షిణలతో కూడిన అగ్నిష్టోమాది యజ్ఞాలు చేసినవాడవు, ఏ కారణంచేత అగ్నిహోత్రంతో సంస్కారం పొందవు?’ ముద్రణ పాదటిప్పణిలో ఇలా సూచించబడింది — ఇక్ష్వాకువంశ రాజైన త్రిశంకుడు ఆకాశంలో నక్షత్రమై ప్రకాశిస్తున్నాడు, అందువల్ల ‘ఛత్రిన్యాయం’ చొప్పున (ఒకరి లక్షణాన్ని సమూహమంతటికీ వర్తింపజేసే పద్ధతిలో) కులమంతటినీ నక్షత్రకులమని అంటారు. ధనుస్సును అర్చించిన స్మరణ వనవాసంలోని దైనందిన భక్తిని చూపుతుంది — సీత రాముని ఆయుధాన్ని కూడా పూజించేది. ‘బాలాం బాలేన’ (బాలుడవైన నీవు బాలికనైన నన్ను) — వివాహ సమయంలో ఇద్దరూ బాలలే, దీర్ఘకాల సహజీవనం. పాణిగ్రహణ ప్రతిజ్ఞ ‘సహధర్మచరణం’ — ఆ ప్రతిజ్ఞను గుర్తుచేసి మరణంలో కూడా తనను వెంటతీసుకుపొమ్మని ఆమె వేడుకుంటుంది. మాంసభక్షకుల ప్రస్తావన సీత భయానకమైన ఊహాచిత్రం — ప్రియుని దేహాన్ని మాంసాహారులు ఈడ్చుకుపోతున్నారు. యజ్ఞకర్త అయిన క్షత్రియునికి అగ్నిహోత్రసంస్కారం లేకపోవడం మహాదుఃఖం; ధర్మాత్మునికి కూడా అంత్యేష్టి జరగదనేది ఆమె వేదన. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ‘మామపి దుఃఖితామ్’ (దుఃఖితురాలినైన నన్ను కూడా) అనే పునరుక్తి ఇరవై ఒకటవ శ్లోకపు ముగింపును ప్రతిధ్వనిస్తుంది — ‘నయ మామపి దుఃఖితామ్’ (దుఃఖితురాలినైన నన్నూ తీసుకుపో), ‘త్యక్త్వా మామపి దుఃఖితామ్’ (దుఃఖితురాలినైన నన్నూ వదిలి) — దుఃఖపు ఆవృత్తి మాటల ఆవృత్తితో వ్యక్తమవుతుంది. ‘గతిమతాం వర’ (గమనశీలులలో శ్రేష్ఠుడా) అనే సంబోధనలో విడంబన ఉంది — గమనశీలులలో శ్రేష్ఠుడు, తానే పరలోకానికి వెళ్ళిపోయాడు. రాజర్షివంశాన్ని ఉపేక్షిస్తున్నాడనే మాట, రాముని మృత్యువుతో ఇక్ష్వాకువంశ పరంపర కూడా భగ్నమైందని సూచిస్తుంది.

‘వనవాసానికి బయలుదేరిన ముగ్గురిలో లక్ష్మణుడొక్కడే తిరిగిరావడం శోకంతో ఆతురపడుతున్న కౌసల్య చూస్తుంది. ఆమె అడిగినప్పుడు, రాత్రివేళ రాక్షసులు నీ మిత్రసేనను, నిన్ను చంపిన సంగతి అతడు చెబుతాడు. నీవు నిద్రలో హతుడవయ్యావనీ, నేను రాక్షసుని ఇంటికి వెళ్ళిపోయాననీ తెలిసి, బద్దలైన హృదయంతో ఆమె బ్రతకదు — రాఘవా, ప్రాణాలు విడిచిపెడుతుంది. అనార్యురాలినైన నా కారణంగా పాపరహితుడూ వీర్యవంతుడూ రాజకుమారుడూ అయిన రాముడు సముద్రాన్ని దాటి ఆవుగిట్ట గుంటలో హతుడయ్యాడు. నా కులానికి కళంకమైన నన్ను మోహంవల్ల దశరథకుమారుడు పెళ్ళాడాడు; ఆర్యపుత్రుడైన రామునికి భార్య మృత్యువే అయింది. నిశ్చయంగా పూర్వజన్మలో నేను ఒక ఉత్తమదానాన్ని అడ్డుకుని ఉంటాను; అందుకే అందరికీ ఆతిథ్యమిచ్చేవాని భార్యనైన నేను ఈనాడు శోకిస్తున్నాను. రావణా, నన్ను వెంటనే రాముని మీద చంపివేయి; భర్తతో భార్యను కలుపు; ఉత్తమమైన మేలు చేయి. నా శిరస్సుతో అతని శిరస్సును, నా దేహంతో అతని దేహాన్ని కలుపు; మహాత్ముడైన నా భర్త గతిని నేను అనుసరిస్తాను.’ ఇలా దుఃఖంతో తపించిపోయిన విశాలనేత్రి జనకుని కుమార్తె భర్త శిరస్సునూ ధనుస్సునూ చూస్తూ విలపించింది. ‘గోష్పదే హతః’ (ఆవుగిట్ట గుంటలో హతుడయ్యాడు) అనే ఉపమానం తీక్ష్ణమైనది — మహాసముద్రాన్ని దాటి ఆవు గిట్ట ముద్రలో నిలిచిన నీటిలో మునిగినట్లు, చిన్న ఆపదలోనే నశించాడు. సీత ఆత్మనింద పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — ‘భార్య మృత్యువే అయింది’ అని. పూర్వజన్మలో దానాన్ని అడ్డుకోవడమే తన దుఃఖానికి కారణమని ఆమె భావిస్తుంది — కర్మసిద్ధాంతానికి ప్రతిబింబం. చివరి వేడుకోలు — రావణునితోనే — ‘నన్ను చంపి భర్తతో కలుపు’ — మరణంలోనైనా రామునితో ఐక్యాన్ని ఆమె కోరుకుంటుంది, రావణుని భార్య కావడం మాత్రం ఎన్నటికీ కాదు. ఇరవై ఎనిమిది నుంచి ముప్పై శ్లోకాల వరకు ఆరు అర్ధభాగాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం వేరే ఐదు అర్ధభాగాలు (029e–031c — ‘ముహూర్తమపి నేచ్ఛామి…’ (ఒక్క ముహూర్తం కూడా కోరను), పతివ్రతల లోకాలు, రాముని గుణాలు) ఉన్నాయి, అవి ముద్రణలో కనిపించవు. లక్ష్మణుడు ఒక్కడే తిరిగివస్తాడన్న ఊహ సీత కరుణను విస్తరిస్తుంది — తన దుఃఖాన్ని మించి ఆమె కౌసల్య దుఃఖాన్ని ఆలోచిస్తుంది; ఇది ఆమె స్వభావంలోని ఔదార్యాన్ని చూపుతుంది. ‘రక్షోగృహం గతామ్’ (రాక్షసుని ఇంటికి వెళ్ళినదానిని) అనే పదంతో ఆమె తన స్థితిని సిగ్గుతో వర్ణిస్తుంది — బలవంతంగా అపహరించబడింది, అయినా లోకుల దృష్టిలో అది దోషం వంటిదే. ‘స్వకులపాంసనీ’ (నా కులానికి కళంకం) అనే ఆత్మనింద పరాకాష్ఠ — కులానికి భూషణమైన ఆమె తనను కళంకంగా భావిస్తుంది. రావణునితో చేసిన చివరి ప్రార్థన విడంబనతో నిండి ఉంది — తన దుఃఖానికి కర్త అయినవానినే ఆమె ‘మేలు చేయి’ అని వేడుకుంటుంది.

సీత అక్కడ ఇలా విలపిస్తుండగా, రావణుని సేనలోని ఒక రాక్షసుడు చేతులు జోడించి తన ప్రభువును సమీపించాడు. ‘ఆర్యపుత్రా, విజయం పొందు’ అని అభివాదం చేసి ప్రసన్నుని చేసుకుని, సేనాపతి ప్రహస్తుడు వచ్చాడని అతడు నివేదించాడు: ‘మంత్రులందరితో కలిసి ప్రహస్తుడు నీ దగ్గరకు వచ్చాడు; ప్రభూ, నిన్ను చూడాలనుకుని అతడు నన్ను పంపాడు. క్షమాశీలుడవైన మహారాజా, రాజకార్యంలో నిశ్చయంగా ఏదో అత్యవసరమైన పని ఉంది; నీవు వారిని దర్శించు.’ రాక్షసుడు నివేదించిన ఈ మాట విని దశగ్రీవుడు అశోకవనాన్ని విడిచి మంత్రులను చూడడానికి వెళ్ళాడు. అతడు తన కర్తవ్యమంతటినీ మంత్రులతో నిశ్చయించుకుని, రాముని పరాక్రమాన్ని తెలుసుకుని, సభలో ప్రవేశించి ఏర్పాట్లు చేశాడు. ‘ఆత్యయికమ్’ (అత్యవసరమైన) అనే పదం యుద్ధం సమీపిస్తోందని సూచిస్తుంది — ఆలస్యం లేకుండా చేయవలసిన కార్యం. రావణుని మాయాప్రయోగం అసంపూర్ణంగానే మిగిలింది — సీత వశం కాలేదు, కాని రాజకార్యం అతనిని అక్కడి నుంచి లాగివేస్తుంది. దూత ‘ఆర్యపుత్ర’ అని సంబోధించడం విశేషం — సేవకుడు కూడా రావణుని కులీనశబ్దంతో పిలుస్తాడు. ముప్పై ఆరవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, ముప్పై ఏడవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి. ఇక్కడ కథాగమనం మారుతుంది — అంతఃపురపు కరుణరసం నుంచి సభలోని వీరరసం వైపు. రాముని పరాక్రమం తెలియడం రావణుని కూడా జాగ్రత్తపరుస్తుంది; ఇప్పుడు మాయతో కాక బలంతో జవాబు ఇవ్వాలని అతడు నిశ్చయించుకుంటాడు. అశోకవనానికీ సభకూ మధ్య అతని రాకపోకలు రావణుని ద్వివిధ జీవితాన్ని చూపుతాయి — ఒకచోట కామం, మరొకచోట రాజ్యం. ప్రహస్తుడు సేనాపతి, కాబట్టి అతని రాక యుద్ధవిషయమేనని రావణునికి తెలుసు.

రావణుడు వెళ్ళిన వెంటనే ఆ శిరస్సూ ఆ ఉత్తమమైన ధనుస్సూ అంతర్ధానమయ్యాయి — మాయ అవధి అతని ఉనికితోనే ముగిసింది. తరువాత రాక్షసేంద్రుడు భయంకర పరాక్రమం గల మంత్రులతో కలిసి రాముని విషయంలో చేయవలసిన కార్యాన్ని నిశ్చయించాడు. దగ్గరలో నిలిచిన హితైషులైన సేనాధ్యక్షులందరితో రాక్షసాధిపతి రావణుడు కాలుని వంటి మాట అన్నాడు: ‘కోణంతో (భేరీదండంతో) కొట్టిన భేరి యొక్క స్పష్టమైన నాదంతో వెంటనే సైన్యాలను సమీకరించండి; కాని కారణం చెప్పకూడదు.’ అప్పుడు దూతలు ‘అలాగే’ అని ఆ మాటను స్వీకరించి అప్పటికప్పుడే హఠాత్తుగా మహాసేనను సమీకరించారు; అది వచ్చి చేరిందని యుద్ధం కోరుతున్న తమ ప్రభువుకు నివేదించారు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో ఉంది. మాయాశిరస్సు అంతర్ధానం సీతకు రహస్యంగానే మిగులుతుంది — తరువాతి సర్గలో సరమ ఆమె భ్రమను తొలగిస్తుంది. ‘కారణం చెప్పకూడదు’ అనే ఆదేశం రావణుని రహస్యప్రియత్వాన్ని చూపుతుంది — సైన్యాలకు యుద్ధకారణం తెలియదు, వారు రాజాజ్ఞను మాత్రమే పాటిస్తారు. ‘కాలసదృశమ్’ (కాలుని వంటి) అనే మాట విశేషణం రాబోయే వినాశాన్ని సూచిస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో చివరి శ్లోకపు ప్రథమార్ధంలో ‘బలాధిపాస్తే మహదాత్మనో బలమ్’ అనే భిన్నపాఠం ఉంది. భేరిని కోణంతో కొట్టడం యుద్ధారంభానికి సాంప్రదాయిక చిహ్నం. దూతలు ‘సహసా’ (హఠాత్తుగా) పనిచేయడం లంక సైన్యవ్యవస్థ సన్నద్ధతను సూచిస్తుంది.

அந்தச் சீதை அந்தத் தலையையும் அந்தச் சிறந்த வில்லையும் கண்டு, சுக்ரீவனோடு ராமன் நட்புக்கொண்டதை அனுமன் சொன்னதை நினைவுகூர்ந்தாள்; கணவனுடையவை போன்ற கண்கள், முகத்தின் நிறம், முகத்தின் வடிவம், தலைமுடி, முடி தொடங்கும் இடமான நெற்றி, அந்த மங்கலமான சூடாமணி — இந்த அடையாளங்கள் அனைத்தாலும் அந்தத் தலை ராமனுடையதே என்று அறிந்து அவள் மிகவும் துயருற்றாள். குரரீப் பறவை போலக் கதறியபடி அவள் கைகேயியைப் பழித்தாள்: ‘கைகேயீ, உன் விருப்பம் நிறைவேறட்டும்; குலத்தை மகிழ்விப்பவன் கொல்லப்பட்டான்; சண்டையையே இயல்பாகக் கொண்ட உன்னால் குலம் முழுவதும் அழிக்கப்பட்டது. உயர்ந்தவனான ராமன் கைகேயிக்கு என்ன தீங்கு செய்தான், மரவுரியைக் கொடுத்து அவனை என்னோடு காட்டுக்குத் துரத்துவதற்கு?’ இவ்வாறு சொல்லி, நடுங்கியபடி, தவமங்கையான இளம் வைதேகி வெட்டப்பட்ட வாழைமரம் போலத் தரையில் விழுந்தாள். ஒரு கணத்தில் ஆறுதலடைந்து நினைவு திரும்பப் பெற்ற அகன்ற கண்ணுடைய அவள், அந்தத் தலையை அருகில் வைத்துக்கொண்டு புலம்பினாள்: ‘ஐயோ, நீண்ட கைகளுடையவனே, வீரரின் நோன்பைப் பின்பற்றியவனே, நான் அழிந்தேன்; உன்னுடைய இந்த இறுதி நிலையைக் காணும் நான் விதவையாக்கப்பட்டேன்.’ சீதை அடையாளம் கண்ட வரிசை நுட்பமானது — முதலில் அவள் வில்லைக் கண்டாள், பிறகு தலையின் ஒவ்வோர் உறுப்பையும். சூடாமணியின் குறிப்பு இரக்கமூட்டுவது — அனுமன் மூலம் ராமனுக்கு அடையாளமாகக் கொடுக்கப்பட்ட அதே மணியே இப்போது மாயையால் அவளுடைய துயரத்துக்குச் சான்றாக்கப்பட்டது. சுக்ரீவனோடு கொண்ட நட்பை அனுமன் சொன்னது நினைவுகூரப்படுகிறது; ஏனெனில் ராமன் இலங்கைக்கு வருவதற்கு அதுவே மூலம் — ஆகவே ராமன் வந்தான், கொல்லப்பட்டான் என்று அவள் எண்ணுகிறாள். துயரத்தின் முதல் வெடிப்பு கைகேயியை நோக்கியே, ராவணனை நோக்கி அல்ல — எல்லாக் கேட்டுக்கும் தொடக்கமான மூலகாரணத்தைச் சீதை நினைவுகூர்கிறாள். ‘கலஹஶீலயா’ (சண்டையையே இயல்பாகக் கொண்டவளால்) என்ற சொல் கூர்மையானது; ‘உயர்ந்தவன் என்ன தீங்கு செய்தான்’ என்ற கேள்வி ராமனின் குற்றமின்மையை முழங்குகிறது. வாழைமரத்தின் உவமை சீதையின் மென்மையையும் விழுதலின் திடீர்த்தன்மையையும் காட்டுகிறது. ஐந்தாம் சுலோகத்தின் பிற்பாதி திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து வேறுபடுகிறது — அங்கே ‘மரவுரி தரித்தவனாக அவளால் வீட்டிலிருந்து அனுப்பப்பட்டான்’; அச்சுப் பதிப்பில் ‘மரவுரியைக் கொடுத்து என்னோடு காட்டுக்குத் துரத்தப்பட்டான்’. கற்புடைய சீதையும் ஒவ்வோர் உறுப்பையும் கண்டு ஏமாறும் அளவுக்கு மாயை நுட்பமானது.

‘பெண்ணுக்கு முன்னால் கணவன் இறப்பது அவளுடைய குறைபாடு என்று சொல்லப்படுகிறது — பெண்ணின் அமங்கலத்தின் விளைவு. நான் நன்னடத்தையுடையவள்; நன்னடத்தையுடைய நீ எனக்கு முன்பே இறந்துவிட்டாய். பெருந்துயரில் விழுந்து சோகக் கடலில் மூழ்கிய என்னைக் காப்பதற்காக முனைந்தவனான நீயும் வீழ்த்தப்பட்டாய். ராகவா, கன்றை இழந்த பசு போல, அன்புமிக்க என் மாமியார் கௌசல்யை மகனான உன்னை இழந்தவளாக்கப்பட்டாள். சோதிடர்கள் உனக்கு நீண்ட ஆயுள் என்று குறித்தார்கள்; அவர்களுடைய சொல் பொய்யாயிற்று, ராகவா, நீ குறைந்த ஆயுளுடையவனாய் இருக்கிறாய். அல்லது அறிவாளியாக இருந்தும் உன் அறிவு அழிகிறது; உயிர்களின் தோற்றத்துக்குக் காரணமான இந்தக் காலமே இவனைப் பக்குவப்படுத்துகிறது. நீதிநூல் அறிந்தவனே, துன்பங்களுக்கான உபாயங்களை அறிந்தவனே, அவற்றைத் தவிர்ப்பதில் வல்லவனே, எதிர்பாராத சாவை நீ எப்படி அடைந்தாய்? தாமரைக் கண்ணனே, கொடியதும் மிகக் கொடூரமுமான காளராத்திரி உன்னைத் தழுவி என்னிடமிருந்து பறித்துக்கொண்டு போய்விட்டாள். நீண்ட கைகளுடையவனே, ஆண்களில் சிறந்தவனே, தவமங்கையான என்னை விட்டுவிட்டு, அன்பான பெண்ணைப் போலப் பூமியைத் தழுவிக்கொண்டு இங்கே கிடக்கிறாய்.’ ‘வைகுண்யம்’ (குறைபாடு) என்ற சொல் சீதையின் தன்னிழிவைக் காட்டுகிறது — கணவனின் சாவைத் தன் குற்றம் போல அவள் கருதுகிறாள். ‘ஸுவ்ருத்த: ஸாதுவ்ருத்தாயா:’ என்ற சொற்களின் அழகு — இருவருமே நன்னடத்தையுடையவர்கள், ஆனாலும் பேரிடர். கன்றை இழந்த பசு என்ற கௌசல்யையின் உவமை தாயின் பாசத்தை நெஞ்சைத் தொடும்படி காட்டுகிறது; தன் துயரிலும் சீதை மாமியாரின் துயரை நினைக்கிறாள். சோதிடர்களின் சொல் பற்றிய குறிப்பு, முடிசூட்டு நேரத்தில் சொல்லப்பட்ட நீண்ட ஆயுளை நினைவூட்டுகிறது. காலம் ‘பக்குவப்படுத்துகிறது’ என்ற உருவகம் வினைப்பயனின் முதிர்வைச் சுட்டுகிறது — இந்தி உரையும் ‘நல்வினை தீவினைகளின் பலனோடு இணைக்கிறது’ என்று விளக்குகிறது. பூமியைத் தழுவுதல் என்ற உருவகம் — அன்புக் காதலியின் அணைப்பில் கிடப்பது போல ராமன் பூமியில் கிடக்கிறான் — சீதையின் பொறாமையையும் இரக்கத்தோடு கலக்கிறது. காளராத்திரியின் அணைப்பும் அதே உருவகத்தின் பிரதிபலிப்பு — ஒருத்தி காதலி, மற்றொருத்தி சாவு. சீதையின் புலம்பலில் ராமனின் குணங்கள் கேள்வி வடிவில் நினைவுகூரப்படுகின்றன — நீதி அறிந்தவன், உபாயம் அறிந்தவன், திறமையுடையவன் எப்படி இறந்தான் என்று. இந்தக் கேள்வியே அவளுடைய நம்பாமையின் விதையைக் காட்டுகிறது; அது அடுத்த சர்க்கத்தில் சரமையின் சொல்லால் வளர்கிறது.

‘வீரனே, நான் எப்போதும் கவனத்தோடு சந்தனத்தாலும் மாலைகளாலும் பூசித்த, எனக்கு அன்பான, பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட உன்னுடைய வில் இதுதான். குற்றமற்றவனே, என் மாமனாரும் உன் தந்தையுமான தசரதனோடும் முன்னோர் அனைவரோடும் நீ சுவர்க்கத்தில் நிச்சயமாகச் சேர்ந்துவிட்டாய். பெருஞ்செயல் புரிந்து விண்ணில் நட்சத்திரமாகிவிட்ட புண்ணியமான உன் ராஜரிஷி குலத்தை நீ புறக்கணிக்கிறாய். அரசே, ஏன் என்னைப் பார்க்கவில்லை, ஏன் மறுமொழி சொல்லவில்லை? இளமையில் நீ இளம்பெண்ணாகப் பெற்ற உடன்வாழும் மனைவியான என்னை. காகுத்ஸ்தா, என் கையைப் பற்றியபோது ‘தர்மத்தை உடன் நடத்துவேன்’ என்று நீ வாக்களித்ததை நினை; துயருற்ற என்னையும் அழைத்துச் செல். செல்வோரில் சிறந்தவனே, என்னை விட்டுவிட்டு, இந்த உலகைத் துறந்து, துயருற்ற என்னையும் கைவிட்டு ஏன் அந்த உலகுக்குச் சென்றாய்? மங்கலமான பணிவிடைகளோடு நானே தழுவிய உன் அழகிய உடல் இப்போது ஊனுண்ணிகளால் நிச்சயமாக இங்குமங்கும் இழுக்கப்படுகிறது. தகுந்த தட்சிணைகளோடு அக்னிஷ்டோமம் முதலான வேள்விகளைச் செய்த நீ, எந்தக் காரணத்தால் அக்னிஹோத்திர நெருப்பால் இறுதிச் சடங்கைப் பெறாமல் போவாய்?’ அச்சுப் பதிப்பின் அடிக்குறிப்பு சுட்டுகிறது — இக்ஷ்வாகு குலத்து அரசனான திரிசங்கு வானில் நட்சத்திரமாகி ஒளிர்கிறான்; ஆகவே ஒருவரைக் கொண்டு குலத்தைக் குறிக்கும் முறைப்படி குலம் முழுவதும் நட்சத்திரக் குலம் என்று சொல்லப்படுகிறது. வில்லைப் பூசித்ததன் நினைவு வனவாசத்தின் அன்றாடப் பக்தியைக் காட்டுகிறது — சீதை ராமனின் ஆயுதத்தையும் வழிபட்டாள். ‘பாலாம் பாலேன’ (இளையவனால் இளையவள்) — திருமணத்தில் இருவருமே இளையவர்கள்; நீண்ட இல்வாழ்க்கை. பாணிக்கிரகணத்தின் வாக்குறுதி ‘உடன் தர்மம் நடத்துதல்’ — அந்த வாக்குறுதியை நினைவூட்டி, சாவிலும் உடன்செல்ல அவள் வேண்டுகிறாள். ஊனுண்ணிகளின் குறிப்பு சீதையின் அச்சமூட்டும் கற்பனைச் சித்திரம் — அன்பனின் உடல் ஊன் தின்னிகளால் இழுக்கப்படுகிறது. அக்னிஹோத்திரச் சடங்கு இல்லாமை வேள்வி செய்த க்ஷத்திரியனுக்குப் பெருந்துயரம்; தர்மாத்மாவுக்கும் இறுதிக்கடன் நடைபெறாது என்பதே அவள் வேதனை. இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘துயருற்ற என்னையும்’ என்ற மீள்கூறல் இருபத்தோராம் சுலோகத்தின் முடிவை எதிரொலிக்கிறது — ‘துயருற்ற என்னையும் அழைத்துச் செல்’, ‘துயருற்ற என்னையும் கைவிட்டு’ — துயரத்தின் மீட்சி சொற்களின் மீட்சியால் வெளிப்படுகிறது. ‘கதிமதாம் வர’ (செல்வோரில் சிறந்தவனே) என்ற விளிப்பில் முரண்நகை — செல்வோரில் சிறந்தவன், தானே மறுலகுக்குச் சென்றுவிட்டான். ராஜரிஷி குலத்தைப் புறக்கணித்தல் என்ற சொல், ராமனின் சாவால் இக்ஷ்வாகு குலத்தின் மரபும் உடைந்தது என்பதைச் சுட்டுகிறது.

‘காட்டுக்குச் சென்ற மூவரில் லக்ஷ்மணன் ஒருவன் மட்டுமே திரும்பி வருவதைச் சோகத்தில் ஆழ்ந்த கௌசல்யை காண்பாள். அவள் கேட்கும்போது, இரவில் ராக்ஷசர்களால் உன் நண்பர் படையும் நீயும் கொல்லப்பட்டதை அவன் சொல்வான். நீ தூங்கும்போது கொல்லப்பட்டதையும், நான் ராக்ஷசனின் வீட்டுக்குச் சென்றுவிட்டதையும் அறிந்து, இதயம் பிளந்து அவள் உயிர் வாழமாட்டாள் — உயிரைத் துறப்பாள், ராகவா. இழிந்தவளான என் பொருட்டு, குற்றமற்றவனும் வீரமுடையவனுமான அரசகுமாரன் ராமன் கடலைக் கடந்தும் பசுவின் குளம்படிச் சுவட்டில் கொல்லப்பட்டான். தன் குலத்துக்கே இழுக்கான நான் தசரதனின் மகனால் மயக்கத்தால் மணக்கப்பட்டேன்; ஆர்யபுத்திரனான ராமனுக்கு மனைவியாகச் சாவே பிறந்தது. முற்பிறவியில் நான் நிச்சயமாக ஒரு சிறந்த தானத்தைத் தடுத்திருக்க வேண்டும்; எல்லா விருந்தினரையும் உபசரிப்பவனின் மனைவியான நான் இன்று இப்படிப் புலம்புகிறேன். ராவணா, என்னை உடனே ராமன்மேல் வைத்து நன்றாகக் கொன்றுவிடு; கணவனோடு மனைவியைச் சேர்த்துவை; சிறந்த நன்மையைச் செய். என் தலையை இவன் தலையோடும், என் உடலை இவன் உடலோடும் இணைத்துவிடு; மகாத்மாவான என் கணவனின் வழியைப் பின்பற்றுவேன்.’ இவ்வாறு துயரத்தால் வெந்து, அகன்ற கண்ணுடைய ஜனகனின் மகள், கணவனின் தலையையும் வில்லையும் பார்த்தபடி புலம்பினாள். ‘பசுவின் குளம்படிச் சுவட்டில் கொல்லப்பட்டான்’ என்ற உவமை கூர்மையானது — பெருங்கடலைக் கடந்துவிட்டுப் பசுவின் குளம்படியில் தேங்கிய நீரில் மூழ்கியது போல, சிறு ஆபத்திலேயே அழிந்தான். சீதையின் தன்னிழிவு உச்சத்தை அடைகிறது — ‘மனைவியாகச் சாவே பிறந்தது’ என்று. முற்பிறவியில் தானத்தைத் தடுத்ததைத் தன் துயரத்தின் காரணமாக அவள் கருதுகிறாள் — இது கர்மக் கொள்கையின் பிரதிபலிப்பு. இறுதி வேண்டுகோள் ராவணனிடமே — ‘என்னைக் கொன்று கணவனோடு சேர்த்துவை’ — சாவிலும் ராமனோடு ஒன்றியிருக்க அவள் விரும்புகிறாள்; ராவணனின் மனைவியாவதை ஒருபோதும் அல்ல. இருபத்தெட்டாம் சுலோகம் முதல் முப்பதாம் சுலோகம் வரை ஆறு பாதிகள் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ வேறு ஐந்து பாதிகள் (029e–031c — ‘முஹூர்தமபி நேச்சாமி…’, கற்புடையோரின் உலகங்கள், ராமனின் குணங்கள்) உள்ளன; அவை அச்சுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை. லக்ஷ்மணன் தனியாகத் திரும்புவான் என்ற கற்பனை சீதையின் இரக்கத்தை விரிவாக்குகிறது — தன் துயரத்தைவிட மேலாகக் கௌசல்யையின் துயரத்தை அவள் நினைக்கிறாள்; இது அவள் இயல்பின் பெருந்தன்மையைக் காட்டுகிறது. ‘ராக்ஷசனின் வீட்டுக்குச் சென்றவள்’ என்ற சொல்லால் அவள் தன் நிலையை நாணத்தோடு வருணிக்கிறாள் — அவள் வலுக்கட்டாயமாகக் கவரப்பட்டவள்; ஆனாலும் உலகத்தின் பார்வையில் அது குற்றம் போலத் தோன்றும். ‘ஸ்வகுலபாம்ஸனீ’ (தன் குலத்துக்கு இழுக்கு) என்பது தன்னிழிவின் உச்சம் — குலத்தின் அணிகலனான அவள் தன்னைக் களங்கமாகக் கருதுகிறாள். ராவணனிடம் செய்யும் இறுதி வேண்டுகோள் முரண்நகை நிறைந்தது — தன் துயரத்தைச் செய்தவனிடமே ‘நன்மை செய்’ என்று அவள் இரக்கிறாள்.

இவ்வாறு சீதை அங்கே புலம்பிக்கொண்டிருக்கும்போது, ராவணனின் படையைச் சேர்ந்த ஒரு ராக்ஷசன் கைகூப்பியபடி தன் தலைவனை அணுகினான். ‘ஆர்யபுத்திரரே, வெற்றி பெறுவீராக’ என்று வணங்கி மகிழ்வித்து, படைத்தலைவன் பிரகஸ்தன் வந்திருப்பதைத் தெரிவித்தான்: ‘அமைச்சர்கள் அனைவரோடும் பிரகஸ்தன் உங்களைக் காண வந்திருக்கிறார்; உங்களைக் காண விரும்பி அவர் என்னை அனுப்பினார், தலைவரே. பொறுமையுடைய மகாராஜரே, அரசு நிமித்தமாக ஏதோ அவசரக் காரியம் இருக்கிறது என்பது உறுதி; அவர்களைச் சந்தியுங்கள்.’ ராக்ஷசன் தெரிவித்த இதைக் கேட்டுப் பத்துத்தலையன் அசோகவனத்தை விட்டு அமைச்சர்களைக் காணச் சென்றான். தன் காரியம் அனைத்தையும் அமைச்சர்களோடு ஆராய்ந்து, ராமனின் பராக்கிரமத்தை அறிந்து, அவைக்குள் புகுந்து அவன் ஏற்பாடுகளைச் செய்தான். ‘ஆத்யயிகம்’ (அவசரமானது) என்ற சொல் போர் நெருங்கியதைச் சுட்டுகிறது — தாமதமின்றிச் செய்ய வேண்டிய காரியம். ராவணனின் மாயை முயற்சி முற்றுப்பெறாமலே நிற்கிறது — சீதை வசப்படவில்லை; ஆனால் அரசுக் காரியம் அவனை அங்கிருந்து இழுக்கிறது. தூதனின் ‘ஆர்யபுத்திர’ என்ற விளிப்பு தனித்தன்மையுடையது — பணியாளனும் ராவணனை உயர்குலச் சொல்லால் அழைக்கிறான். முப்பத்தாறாம் சுலோகத்தின் பிற்பாதியும் முப்பத்தேழாம் சுலோகத்தின் முற்பாதியும் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன. கதையின் போக்கு இங்கே மாறுகிறது — அந்தப்புரத்தின் அவலச்சுவையிலிருந்து அவையின் வீரச்சுவைக்கு. ராமனின் பராக்கிரமத்தைப் பற்றிய அறிவு ராவணனையும் எச்சரிக்கையாக்குகிறது; இப்போது மாயையால் அல்ல, வலிமையால் பதில் தர அவன் முடிவு செய்கிறான். அசோகவனத்துக்கும் அவைக்கும் இடையிலான அவனுடைய போக்குவரவு அவனுடைய இருவகை வாழ்வைக் காட்டுகிறது — ஓரிடத்தில் காமம், மற்றோரிடத்தில் அரசு. பிரகஸ்தன் படைத்தலைவன்; ஆகவே அவனுடைய வருகை போர் பற்றியதே என்று ராவணன் அறிவான்.

ராவணன் புறப்பட்ட உடனேயே அந்தத் தலையும் அந்தச் சிறந்த வில்லும் மறைந்துவிட்டன — மாயையின் எல்லை அவனுடைய இருப்போடு சேர்ந்தே முடிந்தது. பின்னர் ராக்ஷசேந்திரன் அஞ்சத்தக்க வீரமுடைய அமைச்சர்களோடு சேர்ந்து, ராமனைக் குறித்துச் செய்ய வேண்டியதைத் தீர்மானித்தான். அருகில் நின்ற நலம் விரும்பும் படைத்தலைவர்கள் அனைவரிடமும் ராக்ஷசத் தலைவன் ராவணன் காலனைப் போன்ற சொல்லைச் சொன்னான்: ‘கோலால் அடிக்கப்படும் முரசின் தெளிவான ஒலியால் படைகளை விரைவில் திரட்டுங்கள்; ஆனால் காரணம் சொல்லக்கூடாது.’ பின்னர் தூதர்கள் ‘அப்படியே’ என்று அந்தச் சொல்லை ஏற்று, அப்போதே திடீரெனப் பெரும்படையைத் திரட்டி, அது வந்து சேர்ந்ததைப் போரை விரும்பிய தலைவனிடம் தெரிவித்தனர். இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தது. மாயத் தலையின் மறைவு சீதைக்கு மர்மமாகவே நிற்கிறது — அடுத்த சர்க்கத்தில் சரமை அவளுடைய மயக்கத்தைப் போக்குகிறாள். ‘காரணம் சொல்லக்கூடாது’ என்ற கட்டளை ராவணனின் இரகசியம் காக்கும் தன்மையைக் காட்டுகிறது — படைகள் போரின் காரணத்தை அறியா; அரசனின் ஆணையை மட்டுமே நிறைவேற்றும். சொல்லுக்குக் கொடுக்கப்பட்ட ‘காலனைப் போன்ற’ என்ற அடைமொழி வரப்போகும் அழிவைச் சுட்டுகிறது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் இறுதிச் சுலோகத்தின் முற்பாதியில் ‘பலாதிபாஸ்தே மஹதாத்மனோ பலம்’ என்ற வேறு பாடம் உள்ளது. முரசைக் கோலால் அடிப்பது போரின் தொடக்கத்துக்கான மரபுவழி அடையாளம். தூதர்கள் ‘திடீரென’ச் செயல்பட்டது இலங்கையின் படை அமைப்பின் ஆயத்த நிலையைச் சுட்டுகிறது.

ಆ ಸೀತೆ ಆ ಶಿರಸ್ಸನ್ನೂ ಆ ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಕಂಡು, ಹನುಮಂತನು ತಿಳಿಸಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ರಾಮನ ಸಖ್ಯವನ್ನು ನೆನೆದು, ಪತಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಮುಖದ ಬಣ್ಣ, ಮುಖದ ಆಕಾರ, ಕೂದಲು, ಕೂದಲಿನ ಅಂಚಿನ ಹಣೆ, ಆ ಶುಭವಾದ ಚೂಡಾಮಣಿ — ಈ ಎಲ್ಲ ಗುರುತುಗಳಿಂದ ಆ ಶಿರಸ್ಸು ರಾಮನದೇ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾದಳು. ಕುರರಿ ಹಕ್ಕಿಯಂತೆ ಆಕ್ರಂದಿಸುತ್ತ ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದಳು — ‘ಕೈಕೇಯಿ, ನಿನ್ನ ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿತು; ಕುಲಕ್ಕೆ ಆನಂದ ತರುತ್ತಿದ್ದ ಇವನು ಹತನಾದನು; ಜಗಳಗಂಟಿಯಾದ ನಿನ್ನಿಂದ ಇಡೀ ಕುಲ ನಾಶವಾಯಿತು. ಆರ್ಯನಾದ ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಯಾವ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು, ಅವಳು ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನನ್ನು ನನ್ನೊಡನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಅಟ್ಟಲು?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ನಡುಗುತ್ತ, ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ ಆ ತರುಣಿ ವೈದೇಹಿ ಕಡಿದ ಬಾಳೆಗಿಡದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಳು. ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡು, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದು, ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ ಅವಳು ಆ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಬಳಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ವಿಲಪಿಸಿದಳು — ‘ಹಾ ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ವೀರವ್ರತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದವನೇ, ನಾನು ಹತಳಾದೆ; ನಿನ್ನ ಈ ಕೊನೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ನಾನು ವಿಧವೆಯಾದೆ.’ ಸೀತೆಯ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯ ಕ್ರಮ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಮೊದಲು ಅವಳು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡಳು, ಆಮೇಲೆ ಶಿರಸ್ಸಿನ ಒಂದೊಂದು ಅಂಗವನ್ನೂ. ಚೂಡಾಮಣಿಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಕರುಣಾಜನಕ — ಹನುಮಂತನ ಮೂಲಕ ರಾಮನಿಗೆ ಗುರುತಾಗಿ ಕೊಟ್ಟ ಮಣಿಯೇ ಈಗ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅವಳ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ತಿಳಿಸಿದ ಸುಗ್ರೀವಸಖ್ಯವನ್ನು ಅವಳು ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಲಂಕೆಗೆ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಅದೇ ಮೂಲ — ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಬಂದನು, ಹತನೂ ಆದನು ಎಂದು ಅವಳು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ದುಃಖದ ಮೊದಲ ಉದ್ಗಾರ ಕೈಕೇಯಿಯ ಕಡೆಗೆ, ರಾವಣನ ಕಡೆಗಲ್ಲ — ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಕ್ಕೂ ಆದಿಯಾದ ಮೂಲಕಾರಣವನ್ನು ಸೀತೆ ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕಲಹಶೀಲಯಾ’ (ಜಗಳಗಂಟಿಯಾದ ನಿನ್ನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು; ‘ಆರ್ಯನು ಯಾವ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ರಾಮನ ನಿರ್ದೋಷಿತ್ವವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಳೆಯ ಉಪಮೆ ಸೀತೆಯ ಕೋಮಲತೆಯನ್ನೂ ಬೀಳುವಿಕೆಯ ಆಕಸ್ಮಿಕತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ‘ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟ ಅವನನ್ನು ಅವಳು ಮನೆಯಿಂದ ಕಳುಹಿಸಿದಳು’ ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಯನ್ಮಯಾ ಚೀರವಸನಂ ದತ್ತ್ವಾ ಪ್ರವ್ರಾಜಿತೋ ವನಮ್’ (ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನನ್ನೊಡನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು). ಮಾಯೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ ಎಷ್ಟೆಂದರೆ ಪತಿವ್ರತೆಯಾದ ಸೀತೆಯೂ ಒಂದೊಂದು ಅಂಗವನ್ನೂ ನೋಡಿ ವಂಚಿತಳಾದಳು.

‘ಪತಿ ಮೊದಲು ಸಾಯುವುದು ಹೆಂಡತಿಯ ವೈಗುಣ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಅದು ಸ್ತ್ರೀಯ ಅಮಂಗಳದ ಫಲ. ನಾನು ಸದಾಚಾರಿಣಿ, ಸದಾಚಾರಿಯಾದ ನೀನು ನನಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ಮೃತನಾದೆ. ಮಹಾದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಯಾರು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನೋ, ಆ ನೀನೂ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟೆ. ರಾಘವಾ, ನನ್ನ ಅತ್ತೆಯಾದ ಆ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಮಗನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಕರುವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ವಾತ್ಸಲ್ಯಮಯಿ ಹಸುವಿನಂತಾದಳು. ಜ್ಯೋತಿಷಿಗಳು ನಿನಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರು; ಅವರ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಾಯಿತು, ರಾಘವಾ, ನೀನು ಅಲ್ಪಾಯುವಾದೆ. ಅಥವಾ ಪ್ರಾಜ್ಞನಾಗಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನ ಪ್ರಜ್ಞೆ ನಾಶವಾಯಿತು; ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣನಾದ ಈ ಕಾಲನೇ ಇವನನ್ನು ಪಕ್ವಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ, ಸಂಕಟಗಳಿಗೆ ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿದವನೂ, ಅವುಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕುಶಲನೂ ಆದ ನೀನು ಏಕೆ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಒಳಗಾದೆ? ಕಮಲಲೋಚನನೇ, ರೌದ್ರಳೂ ಅತಿಕ್ರೂರಳೂ ಆದ ಕಾಲರಾತ್ರಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನನ್ನಿಂದ ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಹೋದಳು. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಪ್ರಿಯ ನಾರಿಯನ್ನೋ ಎಂಬಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದೀಯೆ.’ ‘ವೈಗುಣ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಸೀತೆಯ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪತಿಯ ಮರಣವನ್ನು ಅವಳು ತನ್ನದೇ ದೋಷವೆಂಬಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸುವೃತ್ತಃ ಸಾಧುವೃತ್ತಾಯಾಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳ ಸೌಂದರ್ಯ — ಇಬ್ಬರೂ ಸದಾಚಾರಿಗಳು, ಆದರೂ ವಿಪತ್ತು. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕರುವಿಲ್ಲದ ಹಸು ಎಂಬ ಉಪಮೆ ತಾಯಿಯ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿಯಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಸೀತೆ ತನ್ನ ದುಃಖದಲ್ಲೂ ಅತ್ತೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಜ್ಯೋತಿಷಿಗಳ ಮಾತಿನ ಉಲ್ಲೇಖ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಲನು ‘ಪಚತಿ’ (ಪಕ್ವಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ರೂಪಕ ಕರ್ಮಫಲದ ಪರಿಪಾಕವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇದನ್ನು ‘ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಭೂಮಿಯ ಆಲಿಂಗನ ಎಂಬ ರೂಪಕ — ರಾಮನು ಪ್ರಿಯೆಯ ಆಲಿಂಗನದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ — ಸೀತೆಯ ಅಸೂಯೆಯನ್ನೂ ಕರುಣೆಯೊಡನೆ ಬೆರೆಸುತ್ತದೆ. ಕಾಲರಾತ್ರಿಯ ಆಲಿಂಗನವೂ ಆ ರೂಪಕದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ — ಒಬ್ಬಳು ಪ್ರಿಯೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ಮೃತ್ಯು. ಸೀತೆಯ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಗುಣಗಳ ಸ್ಮರಣೆ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ — ನೀತಿಜ್ಞನೂ ಉಪಾಯಜ್ಞನೂ ಕುಶಲನೂ ಆಗಿದ್ದು ಹೇಗೆ ಸತ್ತನು ಎಂದು. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಅವಳ ಅವಿಶ್ವಾಸದ ಬೀಜವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸರಮೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಪುಷ್ಟಿಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

‘ವೀರನೇ, ನಾನು ಸದಾ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಗಂಧ-ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನಿನ್ನ ಧನುಸ್ಸು ಇದು. ಅನಘನೇ, ನೀನು ನನ್ನ ಮಾವನೂ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯೂ ಆದ ದಶರಥನೊಡನೆ, ಎಲ್ಲ ಪಿತೃಗಳೊಡನೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದೀಯೆ. ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಿ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ಪುಣ್ಯವಾದ ರಾಜರ್ಷಿವಂಶವನ್ನು ನೀನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ರಾಜನೇ, ನನ್ನನ್ನೇಕೆ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ನನಗೇಕೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದಾಗ ನೀನು ಪಡೆದ ಬಾಲೆಯಾದ, ಸಹಚಾರಿಣಿಯಾದ ಹೆಂಡತಿ ನಾನು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ಮಾಡುವಾಗ ‘ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ನೀನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನೆ; ದುಃಖಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು. ಚಲಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನನ್ನನ್ನು ತೊರೆದು, ದುಃಖಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಈ ಲೋಕದಿಂದ ಆ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಹೋದೆ? ಮಂಗಳಕರವಾದ ಉಪಚಾರಗಳಿಂದ ನಾನೇ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಸುಂದರ ದೇಹವನ್ನು ಈಗ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಎಳೆದಾಡುತ್ತಿವೆ. ಯೋಗ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಮೊದಲಾದ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಸಂಸ್ಕಾರ ದೊರೆಯದು?’ ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಸೂಚಿಸುವಂತೆ — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ರಾಜನಾದ ತ್ರಿಶಂಕು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಿ ಬೆಳಗುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಕ್ಷತ್ರನ್ಯಾಯ’ದಿಂದ (ಒಬ್ಬನ ಗುಣವನ್ನು ಇಡೀ ಗುಂಪಿಗೆ ಆರೋಪಿಸುವ ನ್ಯಾಯದಿಂದ) ಇಡೀ ಕುಲವನ್ನು ನಕ್ಷತ್ರಕುಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಧನುಸ್ಸಿನ ಪೂಜೆಯ ನೆನಪು ವನವಾಸದ ದೈನಂದಿನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತೆ ರಾಮನ ಆಯುಧವನ್ನೂ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ‘ಬಾಲಾಂ ಬಾಲೇನ’ — ವಿವಾಹದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಬಾಲರು, ದೀರ್ಘ ಸಹಜೀವನ. ಪಾಣಿಗ್ರಹಣದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ‘ಸಹಧರ್ಮಚರಣ’ — ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಅವಳು ಮರಣದಲ್ಲೂ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಹೋಗುವುದನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ. ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಸೀತೆಯ ಭಯಾನಕ ಕಲ್ಪನಾಚಿತ್ರ — ಪ್ರಿಯನ ದೇಹವನ್ನು ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕರು ಎಳೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಯಜ್ಞಕರ್ತನಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಸಂಸ್ಕಾರ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಮಹಾದುಃಖ; ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದರೂ ಅವನಿಗೆ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿ ನಡೆಯದು ಎಂಬುದು ಅವಳ ವೇದನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮಪಿ ದುಃಖಿತಾಮ್’ (ದುಃಖಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನೂ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ — ‘ನಯ ಮಾಮಪಿ ದುಃಖಿತಾಮ್’, ‘ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಮಾಮಪಿ ದುಃಖಿತಾಮ್’ — ದುಃಖದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಶಬ್ದಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಗತಿಮತಾಂ ವರ’ (ಚಲಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯ — ಚಲಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದವನು ತಾನೇ ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದನು. ರಾಜರ್ಷಿವಂಶದ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ಮರಣದಿಂದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಪರಂಪರೆಯೂ ಮುರಿದುಹೋಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ಮೂವರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಬ್ಬನೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದುದನ್ನು ಶೋಕಾತುರಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕಾಣುವಳು. ಅವಳು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವನು, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿನ್ನ ಮಿತ್ರಸೇನೆಯನ್ನೂ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಕೊಂದ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಹೇಳುವನು. ನೀನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಹತನಾದೆ, ನಾನು ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಗೆ ಸೇರಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಒಡೆದ ಹೃದಯದಿಂದ ಅವಳು ಉಳಿಯಲಾರಳು — ರಾಘವಾ, ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಳು. ಅನಾರ್ಯಳಾದ ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ, ಪಾಪರಹಿತನೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ರಾಜಕುಮಾರನೂ ಆದ ರಾಮನು ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ಹಸುವಿನ ಗೊರಸಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುಳಿಯಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು. ನನ್ನ ಕುಲಕ್ಕೆ ಕಳಂಕಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ದಾಶರಥಿ ಮೋಹದಿಂದ ಮದುವೆಯಾದನು; ಆರ್ಯಪುತ್ರ ರಾಮನಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯೇ ಮೃತ್ಯುವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದಳು. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾರದೋ ಉತ್ತಮ ದಾನವನ್ನು ತಡೆದಿರಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಸರ್ವರಿಗೂ ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡುವವನ ಹೆಂಡತಿಯಾದ ನಾನು ಇಂದು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ರಾವಣಾ, ನನ್ನನ್ನು ಬೇಗನೆ ರಾಮನ ದೇಹದ ಮೇಲೆಯೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಿಸು; ಪತಿಯನ್ನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಸೇರಿಸು; ಉತ್ತಮವಾದ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಮಾಡು. ನನ್ನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಇವನ ಶಿರಸ್ಸಿನೊಡನೆ, ನನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಇವನ ದೇಹದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸು; ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಪತಿಯ ಗತಿಯನ್ನೇ ನಾನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತಳಾದ ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆ ಜನಕನ ಮಗಳು ಪತಿಯ ಶಿರಸ್ಸನ್ನೂ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತ ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ‘ಗೋಷ್ಪದೇ ಹತಃ’ (ಗೊರಸಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುಳಿಯಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ಹಸುವಿನ ಗೊರಸಿನ ಗುಳಿಯಷ್ಟು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದಂತೆ, ಅಲ್ಪ ಸಂಕಟದಲ್ಲೇ ನಾಶವಾದನು. ಸೀತೆಯ ಆತ್ಮನಿಂದೆ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ‘ಹೆಂಡತಿಯೇ ಮೃತ್ಯುವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದಳು’ ಎಂದು. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ದಾನವನ್ನು ತಡೆದುದನ್ನು ಅವಳು ತನ್ನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ. ಕೊನೆಯ ಯಾಚನೆ ರಾವಣನಿಗೇ — ‘ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದು ಪತಿಯೊಡನೆ ಸೇರಿಸು’ — ಮರಣದಲ್ಲೂ ಅವಳು ರಾಮನೊಡನೆ ಐಕ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ, ರಾವಣನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗುವುದನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಅಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟರಿಂದ ಮೂವತ್ತರವರೆಗೆ ಆರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಬೇರೆ ಐದು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ (029e–031c — ‘ಮುಹೂರ್ತಮಪಿ ನೇಚ್ಛಾಮಿ…’ (ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವೂ ಬದುಕಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ…), ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಲೋಕಗಳು, ರಾಮನ ಗುಣಗಳು), ಅವು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಒಬ್ಬನೇ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಕಲ್ಪನೆ ಸೀತೆಯ ಕರುಣೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಮೀರಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ಅವಳ ಸ್ವಭಾವದ ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಕ್ಷೋಗೃಹಂ ಗತಾಮ್’ (ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಗೆ ಸೇರಿದವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವಳನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಲಾಯಿತು, ಆದರೂ ಲೋಕದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ದೋಷದಂತೆ. ‘ಸ್ವಕುಲಪಾಂಸನೀ’ (ತನ್ನ ಕುಲಕ್ಕೆ ಕಳಂಕ) ಎಂಬುದು ಆತ್ಮನಿಂದೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ಕುಲದ ಭೂಷಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ಕಳಂಕವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾವಣನಿಗೆ ಮಾಡುವ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ — ತನ್ನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಯಾರು ಕರ್ತನೋ ಅವನನ್ನೇ ಅವಳು ‘ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಮಾಡು’ ಎಂದು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ.

ಹೀಗೆ ಸೀತೆ ಅಲ್ಲಿ ಪರಿಪರಿಯಾಗಿ ಗೋಳಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ರಾವಣನ ಸೇನೆಗೆ ಸೇರಿದ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಕೈಮುಗಿದು ಒಡೆಯನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ‘ಆರ್ಯಪುತ್ರ, ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದನು — ‘ಎಲ್ಲ ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ ಪ್ರಹಸ್ತನು ನಿಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಪ್ರಭೂ, ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಾಣುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕ್ಷಮಾಶೀಲನಾದ ಮಹಾರಾಜನೇ, ರಾಜಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಯಾವುದೋ ತುರ್ತು ಕಾರ್ಯ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇದೆ; ನೀವು ಅವರಿಗೆ ದರ್ಶನ ನೀಡಿ.’ ರಾಕ್ಷಸನು ನಿವೇದಿಸಿದ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶಗ್ರೀವನು ಅಶೋಕವನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಾಣಲು ಹೋದನು. ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೆಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಸಭೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದನು. ‘ಆತ್ಯಯಿಕಮ್’ (ತುರ್ತು) ಎಂಬ ಪದ ಯುದ್ಧದ ಸಮೀಪತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ತಡಮಾಡದೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯ. ರಾವಣನ ಮಾಯಾಪ್ರಯೋಗ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ — ಸೀತೆ ವಶವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ರಾಜಕಾರ್ಯ ಅವನನ್ನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ದೂತನ ‘ಆರ್ಯಪುತ್ರ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ವಿಶೇಷ — ಸೇವಕನೂ ರಾವಣನನ್ನು ಕುಲೀನ ಶಬ್ದದಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಕಥೆಯ ಗತಿ ಇಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅಂತಃಪುರದ ಕರುಣರಸದಿಂದ ಸಭೆಯ ವೀರರಸದ ಕಡೆಗೆ. ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಅರಿವು ರಾವಣನನ್ನೂ ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಈಗ ಅವನು ಮಾಯೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಬಲದಿಂದ ಉತ್ತರ ಕೊಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಶೋಕವನ ಮತ್ತು ಸಭೆಗಳ ನಡುವಿನ ಓಡಾಟ ರಾವಣನ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಜೀವನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಕಾಮ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಜ್ಯ. ಪ್ರಹಸ್ತನು ಸೇನಾಪತಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಆಗಮನ ಯುದ್ಧದ ವಿಷಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಎಂದು ರಾವಣನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ.

ರಾವಣನು ಹೊರಟ ಕೂಡಲೇ ಆ ಶಿರಸ್ಸೂ ಆ ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸೂ ಅಂತರ್ಧಾನವಾದವು — ಮಾಯೆಯ ಅವಧಿ ಅವನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯೊಡನೆಯೇ ಮುಗಿಯಿತು. ಆಮೇಲೆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದನು. ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದ, ತನ್ನ ಹಿತೈಷಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಕಾಲನಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೋಲಿನಿಂದ ಬಾರಿಸಿದ ಭೇರಿಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿನಾದದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ; ಆದರೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು.’ ಆಮೇಲೆ ದೂತರು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಆ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅಂದೇ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾದ ಒಡೆಯನಿಗೆ ಸೇನೆ ಸೇರಿರುವುದನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಮಾಯಾಶಿರಸ್ಸಿನ ಅಂತರ್ಧಾನ ಸೀತೆಗೆ ರಹಸ್ಯವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸರಮೆ ಅವಳ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು’ ಎಂಬ ಆದೇಶ ರಾವಣನ ಗೋಪ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೈನ್ಯಗಳಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ಕಾರಣ ತಿಳಿಯದು, ಅವು ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪಾಲಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಕಾಲಸದೃಶಮ್’ (ಕಾಲನಂತಹ) ಎಂಬ ಮಾತಿನ ವಿಶೇಷಣ ಮುಂದಿನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಬಲಾಧಿಪಾಸ್ತೇ ಮಹದಾತ್ಮನೋ ಬಲಮ್’ ಎಂಬ ಭಿನ್ನ ಪಾಠವಿದೆ. ಭೇರಿಯನ್ನು ಕೋಲಿನಿಂದ ಬಾರಿಸುವುದು ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚಿಹ್ನೆ. ದೂತರ ‘ಸಹಸಾ’ (ಒಮ್ಮೆಲೇ) ಎಂಬ ಕಾರ್ಯವೇಗ ಲಂಕೆಯ ಸೈನ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸನ್ನದ್ಧತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ആ ശിരസ്സും ആ ഉത്തമമായ വില്ലും കണ്ട്, ഹനുമാൻ പറഞ്ഞറിയിച്ച സുഗ്രീവനുമായുള്ള രാമന്റെ സഖ്യം ഓർത്ത്, സീത — ഭർത്താവിന്റേതുപോലുള്ള കണ്ണുകൾ, മുഖവർണം, മുഖത്തിന്റെ ആകൃതി, മുടി, മുടിയിഴകൾ അവസാനിക്കുന്ന നെറ്റിത്തടം, ആ ശുഭമായ ചൂഡാമണി — ഈ അടയാളങ്ങളെല്ലാംകൊണ്ട് ആ ശിരസ്സ് രാമന്റേതുതന്നെയെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി. കുരരിപ്പക്ഷിയെപ്പോലെ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ കൈകേയിയെ നിന്ദിച്ചു: ‘കൈകേയീ, നീ കൃതാർഥയാകുക; കുലത്തിന്റെ ആനന്ദമായ ഇവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു; കലഹപ്രിയയായ നീ കുലം മുഴുവൻ മുടിച്ചു. ആര്യനായ രാമൻ കൈകേയിക്ക് എന്ത് അപ്രിയമാണ് ചെയ്തത്, മരവുരി കൊടുത്ത് അവനെ എന്നോടൊപ്പം വനത്തിലേക്കയയ്ക്കാൻ?’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വിറയ്ക്കുന്ന തപസ്വിനിയും ബാലയുമായ വൈദേഹി വെട്ടിയിട്ട വാഴപോലെ നിലത്തു വീണു. ഒരു മുഹൂർത്തം കഴിഞ്ഞ് ആശ്വാസംകൊണ്ട് ബോധം വീണ്ടെടുത്ത വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ള അവൾ ആ ശിരസ്സ് അരികിൽ വച്ചുകൊണ്ട് വിലപിച്ചു: ‘ഹാ മഹാബാഹോ, വീരവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചവനേ, ഞാൻ നശിച്ചു; നിന്റെ ഈ അന്ത്യാവസ്ഥ കാണുന്ന ഞാൻ വിധവയാക്കപ്പെട്ടു.’ സീതയുടെ തിരിച്ചറിയലിന്റെ ക്രമം സൂക്ഷ്മമാണ് — ആദ്യം അവൾ വില്ലു കണ്ടു, പിന്നെ ശിരസ്സിന്റെ ഓരോ അവയവവും. ചൂഡാമണിയുടെ പരാമർശം കരുണാർദ്രമാണ് — ഹനുമാൻ മുഖേന രാമന് അടയാളമായി നൽകിയ അതേ മണിതന്നെ ഇപ്പോൾ മായയാൽ അവളുടെ ദുഃഖത്തിനു തെളിവാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ സുഗ്രീവസഖ്യത്തെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞത് അവൾ ഓർക്കുന്നു, കാരണം അതാണ് രാമൻ ലങ്കയിലേക്കു വരുന്നതിന്റെ മൂലം — അതിനാൽ രാമൻ വന്നു, കൊല്ലപ്പെടുകയും ചെയ്തു എന്ന് അവൾ കരുതുന്നു. ദുഃഖത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ പൊട്ടിത്തെറി കൈകേയിക്കുനേരെയാണ്, രാവണനുനേരെയല്ല — എല്ലാ അനർഥങ്ങളുടെയും ആരംഭമായ മൂലകാരണം സീത ഓർക്കുന്നു. ‘കലഹശീലയാ’ (കലഹപ്രിയയായ നിന്നാൽ) എന്ന പദം മൂർച്ചയുള്ളതാണ്; ‘ആര്യൻ എന്ത് അപ്രിയം ചെയ്തു’ എന്ന ചോദ്യം രാമന്റെ നിർദോഷത വിളംബരം ചെയ്യുന്നു. വാഴയുടെ ഉപമ സീതയുടെ മൃദുത്വവും വീഴ്ചയുടെ ആകസ്മികതയും കാണിക്കുന്നു. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് — അവിടെ ‘മരവുരിയുടുപ്പിച്ച് അവൾ അവനെ വീട്ടിൽനിന്നു പറഞ്ഞയച്ചു’ എന്നാണ്, അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘യന്മയാ ചീരവസനം ദത്ത്വാ പ്രവ്രാജിതോ വനം’ (മരവുരി കൊടുത്ത് എന്നോടൊപ്പം വനത്തിലേക്കയച്ചു). പതിവ്രതയായ സീതപോലും ഓരോ അവയവവും കണ്ടിട്ടും വഞ്ചിക്കപ്പെടുന്നത്ര സൂക്ഷ്മമായിരുന്നു ആ മായ.

‘സ്ത്രീക്ക് ഭർത്താവ് ആദ്യം മരിക്കുന്നത് വൈഗുണ്യമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു — സ്ത്രീയുടെ അമംഗളത്തിന്റെ ഫലം. സദാചാരിണിയായ എന്റെ മുന്നിൽവെച്ചുതന്നെ സദാചാരിയായ നീ മരിച്ചുപോയി. വലിയ ദുഃഖത്തിൽപ്പെട്ട്, ശോകസാഗരത്തിൽ മുങ്ങിയ എന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയ നീയും വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. രാഘവാ, എന്റെ ഭർതൃമാതാവായ ആ കൗസല്യ, വാത്സല്യമുള്ളവളായിരുന്നിട്ടും, പുത്രനായ നിന്നെ നഷ്ടപ്പെട്ട് കിടാവു നഷ്ടപ്പെട്ട പശുവിനെപ്പോലെയായി. ജ്യോതിഷികൾ നിനക്കു ദീർഘായുസ്സു പ്രവചിച്ചിരുന്നു; രാഘവാ, അവരുടെ വാക്ക് അസത്യമായി, നീ അൽപായുസ്സായിപ്പോയി. അല്ലെങ്കിൽ, പ്രാജ്ഞനായിരുന്നിട്ടും നിന്റെ ബുദ്ധിയും നശിക്കുന്നു; ഭൂതങ്ങളുടെ ഉത്ഭവസ്ഥാനമായ ഈ കാലംതന്നെയാണ് ഇവനെ പാകപ്പെടുത്തുന്നത്. നയശാസ്ത്രമറിയുന്നവനും ആപത്തുകൾക്കുള്ള ഉപായമറിയുന്നവനും അവയെ ഒഴിവാക്കുന്നതിൽ കുശലനുമായ നീ എന്തുകൊണ്ട് മുൻകൂട്ടിക്കാണാത്ത മരണത്തിൽ അകപ്പെട്ടു? കമലലോചനാ, രൗദ്രയും അതിക്രൂരയുമായ കാളരാത്രി നിന്നെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് എന്നിൽനിന്നു പറിച്ചെടുത്തുകൊണ്ടുപോയി. മഹാബാഹോ, പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, തപസ്വിനിയായ എന്നെ വിട്ട്, പ്രിയപ്പെട്ട ഒരു സ്ത്രീയെയെന്നപോലെ ഭൂമിയെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് നീ ഇവിടെ കിടക്കുന്നു.’ ‘വൈഗുണ്യം’ എന്ന പദം സീതയുടെ ആത്മനിന്ദ കാണിക്കുന്നു — ഭർത്താവിന്റെ മരണം തന്റെ ദോഷമായി അവൾ കരുതുന്നു. ‘സുവൃത്തഃ സാധുവൃത്തായാഃ’ (സദാചാരിണിയുടെ സദാചാരിയായ ഭർത്താവ്) എന്ന പദങ്ങളുടെ സൗന്ദര്യം — ഇരുവരും സദാചാരികൾ, എന്നിട്ടും വിപത്ത്. കിടാവു നഷ്ടപ്പെട്ട പശു എന്ന കൗസല്യയുടെ ഉപമ അമ്മയുടെ വാത്സല്യം മർമസ്പർശിയായി കാണിക്കുന്നു; സ്വന്തം ദുഃഖത്തിലും സീത ഭർതൃമാതാവിന്റെ ദുഃഖം ഓർക്കുന്നു. ജ്യോതിഷികളുടെ വാക്കിന്റെ പരാമർശം രാജ്യാഭിഷേകസമയത്തു പറഞ്ഞ ദീർഘായുസ്സിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. കാലം ‘പാകപ്പെടുത്തുന്നു’ എന്ന രൂപകം കർമഫലത്തിന്റെ പരിപാകം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ‘ശുഭാശുഭകർമങ്ങളുടെ ഫലവുമായി ചേർക്കുന്നു’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യവും വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഭൂമിയുടെ ആലിംഗനം എന്ന രൂപകം — പ്രിയയുടെ ആലിംഗനത്തിലെന്നപോലെ രാമൻ ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു — സീതയുടെ അസൂയയെയും കരുണയുമായി ഇടകലർത്തുന്നു. കാളരാത്രിയുടെ ആലിംഗനവും ആ രൂപകത്തിന്റെതന്നെ പ്രതിബിംബമാണ് — ഒന്ന് പ്രിയ, മറ്റേത് മൃത്യു. സീതയുടെ വിലാപത്തിൽ രാമന്റെ ഗുണങ്ങളുടെ സ്മരണ ചോദ്യരൂപത്തിലാണ് — നയജ്ഞനും ഉപായജ്ഞനും കുശലനുമായിരുന്നിട്ടും എങ്ങനെ മരിച്ചു എന്ന്. ഈ ചോദ്യംതന്നെ അവളുടെ അവിശ്വാസത്തിന്റെ വിത്തു കാണിക്കുന്നു; അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ സരമയുടെ വാക്കിലൂടെ വളരുന്നു.

‘വീരാ, ഞാൻ എപ്പോഴും ശ്രദ്ധയോടെ ഗന്ധമാല്യങ്ങൾകൊണ്ടു പൂജിച്ചിരുന്ന, എനിക്കു പ്രിയപ്പെട്ട, സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ നിന്റെ ഈ വില്ല്! അനഘാ, നീ എന്റെ ഭർതൃപിതാവായ നിന്റെ പിതാവ് ദശരഥനോടും എല്ലാ പിതൃക്കളോടുമൊപ്പം തീർച്ചയായും സ്വർഗത്തിൽ ചെന്നുചേർന്നിരിക്കും. മഹത്തായ കർമം ചെയ്ത്, ആകാശത്തു നക്ഷത്രമായിത്തീർന്ന പുണ്യമായ രാജർഷിവംശത്തെ — നിന്റെ സ്വന്തം വംശത്തെ — നീ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. രാജാവേ, നീ എന്നെ നോക്കാത്തതെന്ത്, മറുപടി പറയാത്തതെന്ത്? ബാലനായിരിക്കെ നിന്നെ ബാലയായിരിക്കെ വന്നുചേർന്ന സഹചാരിണിയായ ഭാര്യയാണ് ഞാൻ. കാകുത്സ്ഥാ, എന്റെ കൈപിടിച്ചപ്പോൾ ‘ധർമം ഒന്നിച്ചനുഷ്ഠിക്കും’ എന്നു നീ ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞ ഓർക്കുക; ദുഃഖിതയായ എന്നെയും കൊണ്ടുപോകുക. ഗതിയുള്ളവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, എന്നെ വിട്ട്, ഈ ലോകം ഉപേക്ഷിച്ച്, ദുഃഖിതയായ എന്നെയും ത്യജിച്ച് നീ എന്തിന് ആ ലോകത്തേക്കു പോയി? മംഗളകരമായ പരിചരണങ്ങളോടെ ഞാൻതന്നെ ആലിംഗനം ചെയ്തിരുന്ന നിന്റെ സുന്ദരമായ ശരീരം ഇപ്പോൾ മാംസഭോജികൾ വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നുണ്ടാകും. തക്ക ദക്ഷിണകളോടെ അഗ്നിഷ്ടോമം മുതലായ യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച നിനക്ക് എന്തു കാരണത്താലാണ് അഗ്നിഹോത്രത്തോടെയുള്ള സംസ്കാരം ലഭിക്കാതെ പോകുന്നത്?’ അച്ചടിപ്പതിപ്പിന്റെ അടിക്കുറിപ്പിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ രാജാവായ ത്രിശങ്കു ആകാശത്തിൽ നക്ഷത്രമായി പ്രകാശിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഒരു ക്ഷത്രിയന്റെ ന്യായമനുസരിച്ച് വംശം മുഴുവനും നക്ഷത്രകുലം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. വില്ലിനെ പൂജിച്ചതിന്റെ സ്മരണ വനവാസകാലത്തെ ദിനംപ്രതിയുള്ള ഭക്തി കാണിക്കുന്നു — രാമന്റെ ആയുധത്തെപ്പോലും സീത പൂജിച്ചിരുന്നു. ‘ബാലാം ബാലേന’ — വിവാഹസമയത്ത് ഇരുവരും ബാലരായിരുന്നു; ദീർഘമായ സഹജീവിതം. പാണിഗ്രഹണസമയത്തെ പ്രതിജ്ഞ ‘സഹധർമചരണം’ ആണ് — ആ പ്രതിജ്ഞ ഓർമിപ്പിച്ച് മരണത്തിലും കൂടെപ്പോകാൻ അവൾ യാചിക്കുന്നു. മാംസഭോജികളുടെ പരാമർശം സീതയുടെ ഭയാനകമായ സങ്കല്പചിത്രമാണ് — പ്രിയന്റെ ശരീരം മാംസം തിന്നുന്നവർ വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നു. അഗ്നിഹോത്രസംസ്കാരം ഇല്ലാതാകുന്നത് യജ്ഞം ചെയ്ത ക്ഷത്രിയനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം വലിയ ദുഃഖമാണ്; ധർമാത്മാവിനുപോലും അന്ത്യേഷ്ടി നടക്കില്ലല്ലോ എന്നതാണ് അവളുടെ വേദന. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മാമപി ദുഃഖിതാം’ (ദുഃഖിതയായ എന്നെയും) എന്ന ആവർത്തനം ഇരുപത്തൊന്നാമത്തേതിന്റെ അവസാനത്തെ പ്രതിധ്വനിപ്പിക്കുന്നു — ‘നയ മാമപി ദുഃഖിതാം’, ‘ത്യക്ത്വാ മാമപി ദുഃഖിതാം’ — ദുഃഖത്തിന്റെ ആവർത്തനം ശബ്ദങ്ങളുടെ ആവർത്തനത്തിലൂടെ വ്യഞ്ജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഗതിമതാം വര’ (ഗതിയുള്ളവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ) എന്ന സംബോധനയിൽ വിരോധാഭാസമുണ്ട് — ഗതിയുള്ളവരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, എന്നിട്ടു സ്വയം പരലോകത്തേക്കു ഗമിച്ചവൻ. രാജർഷിവംശത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു എന്ന വാക്ക്, രാമന്റെ മരണത്തോടെ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ പരമ്പരയും മുറിഞ്ഞുപോയി എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘വനവാസത്തിനു പോയ മൂന്നുപേരിൽ ലക്ഷ്മണൻ ഒരാൾ മാത്രം തിരിച്ചുവരുന്നത് ശോകാകുലയായ കൗസല്യ കാണും. അവൾ ആവർത്തിച്ചു ചോദിക്കുമ്പോൾ, രാത്രിയിൽ രാക്ഷസന്മാർ നിന്റെ മിത്രസൈന്യത്തെയും നിന്നെയും വധിച്ച കാര്യം അവൻ പറയും. രാഘവാ, നീ ഉറക്കത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്നും ഞാൻ രാക്ഷസഗൃഹത്തിലാണെന്നും അറിഞ്ഞാൽ, പിളർന്ന ഹൃദയത്തോടെ അവൾ ജീവിച്ചിരിക്കില്ല — പ്രാണൻ ത്യജിക്കും. അനാര്യയായ എന്റെ കാരണത്താൽ പാപരഹിതനും വീര്യവാനുമായ രാജപുത്രൻ രാമൻ സമുദ്രം കടന്നിട്ട് ഒരു പശുക്കുളമ്പടിയിലെ വെള്ളത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. സ്വന്തം കുലത്തിനു കളങ്കമായ എന്നെ ദാശരഥി മോഹംകൊണ്ടു വിവാഹം ചെയ്തു; ആര്യപുത്രനായ രാമന്റെ ഭാര്യ മൃത്യുതന്നെയായിത്തീർന്നു. തീർച്ചയായും മറ്റൊരു ജന്മത്തിൽ ഞാൻ ഉത്തമമായ ദാനം തടഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും; അതുകൊണ്ടാണ് സകല അതിഥികളെയും സൽക്കരിക്കുന്നവന്റെ ഭാര്യയായ ഞാൻ ഇന്ന് ശോകിക്കുന്നത്. രാവണാ, എന്നെ വേഗം രാമന്റെമേൽ വച്ചു നന്നായി കൊല്ലുക; ഭർത്താവിനോടു ഭാര്യയെ ചേർക്കുക; ഉത്തമമായ ഒരു നന്മ ചെയ്യുക. എന്റെ ശിരസ്സിനോട് ഇവന്റെ ശിരസ്സും, എന്റെ ശരീരത്തോട് ഇവന്റെ ശരീരവും ചേർക്കുക; മഹാത്മാവായ ഭർത്താവിന്റെ ഗതി ഞാൻ അനുഗമിക്കും.’ ഇങ്ങനെ ദുഃഖംകൊണ്ടു തപിച്ച, വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ള ജനകപുത്രി ഭർത്താവിന്റെ ശിരസ്സും വില്ലും നോക്കിക്കൊണ്ട് വിലപിച്ചു. ‘ഗോഷ്പദേ ഹതഃ’ (പശുക്കുളമ്പടിയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു) എന്ന ഉപമ മൂർച്ചയുള്ളതാണ് — മഹാസമുദ്രം കടന്നിട്ട് പശുവിന്റെ കുളമ്പടിയിലെ ഇത്തിരി വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിയതുപോലെ, നിസ്സാരമായ ഒരാപത്തിൽ നശിച്ചു. സീതയുടെ ആത്മനിന്ദ പരകോടിയിലെത്തുന്നു — ‘ഭാര്യ മൃത്യുവായിത്തീർന്നു’ എന്ന്. മുൻജന്മത്തിൽ ദാനം തടഞ്ഞതാണ് തന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണമെന്ന് അവൾ കരുതുന്നു — കർമസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പ്രതിഫലനം. അവസാനത്തെ യാചന രാവണനോടുതന്നെയാണ് — ‘എന്നെ കൊന്ന് ഭർത്താവിനോടു ചേർക്കുക’ — മരണത്തിലും രാമനോടുള്ള ഐക്യമാണ് അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, രാവണന്റെ ഭാര്യാസ്ഥാനം ഒരിക്കലുമില്ല. ഇരുപത്തെട്ടു മുതൽ മുപ്പതുവരെയുള്ള ആറ് അർധങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ വേറെ അഞ്ച് അർധങ്ങളുണ്ട് (029e–031c — ‘മുഹൂർത്തമപി നേച്ഛാമി…’, പതിവ്രതകളുടെ ലോകങ്ങൾ, രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ); അവ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. ലക്ഷ്മണൻ ഒറ്റയ്ക്കു തിരിച്ചുവരുന്നതിന്റെ സങ്കല്പം സീതയുടെ കരുണയെ വിസ്തരിക്കുന്നു — സ്വന്തം ദുഃഖത്തിനപ്പുറം കൗസല്യയുടെ ദുഃഖം അവൾ ചിന്തിക്കുന്നു; അത് അവളുടെ സ്വഭാവത്തിന്റെ ഉദാരത കാണിക്കുന്നു. ‘രക്ഷോഗൃഹം ഗതാം’ (രാക്ഷസഗൃഹത്തിലെത്തിയവൾ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൾ തന്റെ സ്ഥിതി ലജ്ജയോടെ വർണിക്കുന്നു — ബലമായി അപഹരിക്കപ്പെട്ടവളാണ്, എങ്കിലും ലോകദൃഷ്ടിയിൽ അതൊരു ദോഷംപോലെ. ‘സ്വകുലപാംസനീ’ (സ്വന്തം കുലത്തിനു കളങ്കമായവൾ) എന്ന ആത്മനിന്ദ പരകോടിയാണ് — കുലത്തിനു ഭൂഷണമായിരുന്നിട്ടും അവൾ തന്നെത്തന്നെ കളങ്കമായി കരുതുന്നു. രാവണനോടുള്ള അവസാനപ്രാർഥന വിരോധാഭാസം നിറഞ്ഞതാണ് — തന്റെ ദുഃഖത്തിനു കാരണക്കാരനായവനോടുതന്നെ അവൾ ‘നന്മ ചെയ്യുക’ എന്നു യാചിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ സീത അവിടെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, സേനയിലുള്ള രാവണന്റെ ഒരു രാക്ഷസൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് സ്വാമിയുടെ അടുത്തുചെന്നു. ‘ആര്യപുത്രാ, വിജയിച്ചാലും’ എന്ന് അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് പ്രസാദിപ്പിച്ചിട്ട്, സേനാപതിയായ പ്രഹസ്തൻ എത്തിയിരിക്കുന്നുവെന്ന് അവൻ അറിയിച്ചു: ‘എല്ലാ അമാത്യന്മാരോടുംകൂടി പ്രഹസ്തൻ അങ്ങയെ കാണാൻ വന്നിരിക്കുന്നു; പ്രഭോ, അങ്ങയെ കാണാനാഗ്രഹിച്ച് അദ്ദേഹമാണ് എന്നെ അയച്ചത്. ക്ഷമാശീലനായ മഹാരാജാവേ, രാജകാര്യസംബന്ധമായി അടിയന്തരമായ എന്തോ കാര്യമുണ്ടെന്നു തീർച്ച; അങ്ങ് അവർക്കു ദർശനം നൽകിയാലും.’ രാക്ഷസൻ അറിയിച്ച ഇതു കേട്ട് ദശഗ്രീവൻ അശോകവനിക വിട്ട് മന്ത്രിമാരെ കാണാൻ പോയി. തന്റെ കർത്തവ്യമെല്ലാം മന്ത്രിമാരുമായി ആലോചിച്ചുറപ്പിച്ച്, രാമന്റെ പരാക്രമം മനസ്സിലാക്കി, അവൻ സഭയിൽ പ്രവേശിച്ച് ഏർപ്പാടുകൾ ചെയ്തു. ‘ആത്യയികം’ (അടിയന്തരം) എന്ന പദം യുദ്ധത്തിന്റെ ആസന്നത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — താമസമില്ലാതെ ചെയ്യേണ്ട കാര്യം. രാവണന്റെ മായാപ്രയോഗം അപൂർണമായിത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു — സീത വശംവദയായില്ല, എന്നാൽ രാജ്യകാര്യം അവനെ അവിടെനിന്നു വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു. ദൂതന്റെ ‘ആര്യപുത്രാ’ എന്ന സംബോധന ശ്രദ്ധേയമാണ് — സേവകൻപോലും കുലീനശബ്ദംകൊണ്ടാണ് രാവണനെ വിളിക്കുന്നത്. മുപ്പത്താറാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും മുപ്പത്തേഴാമത്തേതിന്റെ പൂർവാർധവും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. കഥയുടെ ഗതി ഇവിടെ മാറുന്നു — അന്തഃപുരത്തിലെ കരുണരസത്തിൽനിന്ന് സഭയിലെ വീരരസത്തിലേക്ക്. രാമന്റെ പരാക്രമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് രാവണനെയും ജാഗരൂകനാക്കുന്നു; ഇപ്പോൾ മായകൊണ്ടല്ല, ബലംകൊണ്ടു മറുപടി നൽകാൻ അവൻ തീരുമാനിക്കുന്നു. അശോകവനികയ്ക്കും സഭയ്ക്കുമിടയിലുള്ള പോക്കുവരവ് രാവണന്റെ ഇരട്ടജീവിതം കാണിക്കുന്നു — ഒരിടത്ത് കാമം, മറ്റിടത്ത് രാജ്യം. പ്രഹസ്തൻ സേനാപതിയാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ വരവ് യുദ്ധസംബന്ധമായിത്തന്നെയാണെന്ന് രാവണന് അറിയാം.

രാവണൻ പുറത്തുപോയതിനു തൊട്ടുപിന്നാലെ ആ ശിരസ്സും ആ ഉത്തമമായ വില്ലും അപ്രത്യക്ഷമായി — മായയുടെ ആയുസ്സ് അവന്റെ സാന്നിധ്യത്തോടൊപ്പംതന്നെ അവസാനിച്ചു. തുടർന്ന് രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ഭീമപരാക്രമികളായ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം രാമനെതിരെ ചെയ്യേണ്ട കാര്യത്തിന്റെ തീർപ്പ് ഉറപ്പിച്ചു. അധികം ദൂരെയല്ലാതെ നിന്നിരുന്ന, ഹിതൈഷികളായ എല്ലാ സേനാധ്യക്ഷന്മാരോടും രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ കാലനു തുല്യമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘കോൽകൊണ്ടടിക്കുന്ന പെരുമ്പറയുടെ വ്യക്തമായ മുഴക്കത്താൽ വേഗം സൈന്യങ്ങളെ വിളിച്ചുകൂട്ടുവിൻ; എന്നാൽ കാരണം പറയരുത്.’ അപ്പോൾ ദൂതന്മാർ ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്ന് ആ വാക്ക് സ്വീകരിച്ച് ഉടനടി പെട്ടെന്ന് മഹാസൈന്യത്തെ വിളിച്ചുകൂട്ടി; സൈന്യം എത്തിയിരിക്കുന്നുവെന്ന് യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന സ്വാമിയെ അറിയിക്കുകയും ചെയ്തു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. മായാശിരസ്സിന്റെ അപ്രത്യക്ഷമാകൽ സീതയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം രഹസ്യമായിത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു — അടുത്ത സർഗത്തിൽ സരമ അവളുടെ ഭ്രമം നീക്കുന്നു. ‘കാരണം പറയരുത്’ എന്ന ആജ്ഞ രാവണന്റെ രഹസ്യസ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു — യുദ്ധത്തിന്റെ കാരണം സൈന്യങ്ങൾ അറിയുകയില്ല, രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ മാത്രം പാലിക്കും. ‘കാലസദൃശം’ (കാലനു തുല്യം) എന്ന വാക്കിന്റെ വിശേഷണം വരാനിരിക്കുന്ന വിനാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അവസാനശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യാർധത്തിൽ ‘ബലാധിപാസ്തേ മഹദാത്മനോ ബലം’ എന്ന വ്യത്യസ്തപാഠമാണ്. പെരുമ്പറ കോൽകൊണ്ട് അടിക്കുന്നത് യുദ്ധാരംഭത്തിന്റെ പരമ്പരാഗതമായ അടയാളമാണ്. ദൂതന്മാരുടെ ‘പെട്ടെന്നുള്ള’ പ്രവൃത്തി ലങ്കയുടെ സൈന്യവ്യവസ്ഥയുടെ സജ്ജത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

Sītā saw the head and that excellent bow, and she remembered the alliance with Sugrīva that Hanūmān had told her about. She looked at the eyes, so like her husband's, at the colour of the face and its shape, at the hair and the brow beneath it, and at the lovely crest-jewel; and recognising Rāma by all these marks, she was overwhelmed with grief. Wailing like an osprey, she cried out against Kaikeyī: "Have your wish, Kaikeyī! The delight of our family is dead. You who love strife have destroyed the whole family. What wrong had noble Rāma ever done Kaikeyī, that she gave him bark garments and sent him into the forest with me?" With these words the young Vaidehī, trembling and wretched, fell to the ground like a plantain tree cut down. After a while she recovered and came to herself, and setting the head beside her, the large-eyed lady lamented: "Alas, mighty-armed one, you who kept the vow of heroes, I am undone! I have seen you in this last state, and I am made a widow." The order of her recognition is carefully drawn: first she sees the bow, then each feature of the face. The crest-jewel is a painful touch — the jewel Hanūmān had carried to Rāma as her token has now been made by magic into the proof of her grief. She remembers the alliance with Sugrīva because it was that alliance which brought Rāma to Laṅkā, and so she believes he came and was killed. Her first outcry is against Kaikeyī, not Rāvaṇa: she goes back to the root cause, the beginning of all their misfortune. "Lover of strife" is sharp, and "what wrong had noble Rāma done?" proclaims his innocence. The image of the felled plantain tree shows her tenderness and how suddenly she fell. So fine was the illusion that even Sītā, devoted as she was to her husband, was deceived after looking at every feature.

"They say it is a woman's misfortune when her husband dies before her. My conduct has been good, and you, whose conduct was good, have died before me. I had fallen into great sorrow, drowning in an ocean of grief, and you who set out to rescue me have been struck down yourself. My mother-in-law Kausalyā, so loving, has lost you, her son, Rāghava, like a cow robbed of her calf. The astrologers foretold a long life for you, Rāghava; their word has proved false, for your life has been short. Or else even a wise man's wisdom fails him, for it is Time, the source of all beings, who brings them to ripeness in this way. You knew the science of policy; you knew the remedies for misfortune and were skilled at avoiding it — how did you meet a death you did not foresee? Cruel, pitiless Night of Doom has taken you in her embrace and torn you away from me, lotus-eyed one. Here you lie, mighty-armed bull among men, abandoning me in my misery and embracing the earth as though she were a beloved woman." When she calls her husband's death a woman's misfortune, Sītā blames herself, as if his death were her own fault. Both of them were of good conduct, and still disaster came. The image of Kausalyā as a cow robbed of her calf shows a mother's tenderness, and even in her own grief Sītā remembers her mother-in-law's. The astrologers' prophecy recalls the long life foretold at the time of his planned consecration. Time "ripening" beings is an image of deeds bearing their fruit, good and bad. The earth embraced like a beloved woman mixes a touch of jealousy with her grief: Rāma lies on the ground as if in a lover's arms, and the embrace of the Night of Doom mirrors it — one a beloved, the other death. In her lament Rāma's virtues come as questions — how could one so wise in policy, so skilled at warding off danger, have died like this? That question is the seed of her disbelief, which will grow in the next sarga through Saramā's words.

"Here is your bow, my hero, adorned with gold and dear to me, which I always worshipped carefully with perfumes and garlands. Sinless one, you have surely joined your father Daśaratha, my father-in-law, and all your ancestors in heaven. Having done a great deed, you now neglect your own holy line of royal sages, which has become a star in the sky. Why do you not look at me, my king? Why do you not answer me, your wife and companion, whom you married when you were a boy and I a girl? Remember, Kākutstha, the promise you made when you took my hand, 'I will walk with you in dharma'; take me with you too, wretched as I am. Why have you gone, best of travellers, abandoning me, leaving this world for the next and leaving me in misery? That beautiful body, which I alone embraced with every loving care, must now be dragged about by flesh-eating beasts. You worshipped with the Agniṣṭoma and other sacrifices, giving generous gifts to the priests — why will you not receive the last rites of the sacred fire?" The Ikṣvāku line, of which she speaks as a star in the sky, was so called because one of its kings, Triśaṅku, shines there as a star, and the whole family was named after him. Her memory of worshipping the bow shows the daily devotion of their life in the forest: she honoured even Rāma's weapon. "When you were a boy and I a girl" recalls their long life together since their marriage in youth. The vow of the marriage rite was to walk together in dharma, and reminding him of it, she begs to go with him even in death. The flesh-eating beasts are a horrifying picture in her imagination: her beloved's body dragged about by scavengers. For a warrior who performed sacrifices, to have no rites of the sacred fire is a great sorrow; that even so righteous a man will have no funeral is her anguish. Twice she says "me too, in my misery" — "take me too," "leaving me too" — and the repetition of the words carries the repetition of her grief. There is irony in calling him "best of travellers," since he has travelled to the next world. And by saying he neglects the line of royal sages, she implies that with his death the tradition of the Ikṣvākus is broken too.

"Of the three of us who went into exile, Kausalyā, overcome with grief, will see only Lakṣmaṇa come back. When she questions him, he will tell her how your allies' army was slaughtered by the rākṣasas in the night, and how you died. When she learns that you were killed in your sleep and that I have been carried off to a rākṣasa's house, her heart will break and she will die, Rāghava. For my sake, unworthy as I am, the sinless and valiant prince Rāma crossed the ocean only to be killed in a puddle. I, the disgrace of my family, was married by Daśaratha's son in his blindness; the noble prince's wife has turned out to be his death. Surely in some other life I stood in the way of a great gift, since I, the wife of a man who welcomed every guest, am grieving today. Rāvaṇa, kill me quickly, and do it properly, on top of Rāma's body; unite husband and wife and do me this great kindness. Join my head to his head and my body to his body. I will follow the path of my great-souled husband." So the large-eyed daughter of Janaka lamented, burning with grief, as she gazed at her husband's head and bow. "Killed in a puddle" — literally, in the water of a cow's hoofprint — is a sharp image: having crossed the great ocean, he drowned, as it were, in a hoofprint of water, destroyed by a trivial danger. Her self-reproach reaches its peak in "his wife has turned out to be his death." She thinks her suffering the result of having obstructed a gift in an earlier birth, an echo of the law that deeds bear fruit. Imagining Lakṣmaṇa's lonely return, she widens her pity beyond her own sorrow to Kausalyā's, which shows the generosity of her nature. "Carried off to a rākṣasa's house" she says in shame: she was taken by force, yet in the world's eyes it seems a stain. Calling herself the disgrace of her family is the extreme of her self-blame, though she is its ornament. Her last plea is addressed to Rāvaṇa himself — kill me and join me to my husband — for even in death she wants to be one with Rāma and never Rāvaṇa's wife; and there is irony in begging "this great kindness" from the very author of her sorrow.

While Sītā was lamenting like this, a rākṣasa from the army came up to his master with joined palms. Greeting him with "Victory, noble lord," and making obeisance, he announced that Prahasta, the commander of the army, had arrived. "Prahasta has come to you with all the ministers, my lord, and wishing to see you he has sent me. Surely, great king, patient as you are, there is some urgent matter of state; please grant them an audience." Hearing what the rākṣasa reported, ten-necked Rāvaṇa left the Aśoka grove and went to see his ministers. He settled with them everything he meant to do, and knowing Rāma's prowess, he entered the assembly hall and made his arrangements. The word "urgent" signals that war is close — a matter that cannot wait. Rāvaṇa's illusion is left unfinished: Sītā has not yielded, and affairs of state draw him away. The messenger addresses him as "noble lord," a respectful title of the high-born. Here the story shifts from the pathos of the inner palace to the heroic mood of the council hall. Knowing Rāma's valour puts even Rāvaṇa on his guard; now he resolves to answer him not with magic but with force. His going between the Aśoka grove and the council hall shows his double life — desire in one place, kingship in the other. Prahasta is commander of the army, so Rāvaṇa knows his coming must concern the war.

The moment Rāvaṇa left, the head and that excellent bow vanished; the illusion lasted only as long as he was there. Then the lord of the rākṣasas, with his ministers of fearsome prowess, confirmed his decision about what was to be done against Rāma. He spoke to all his loyal army commanders standing close by, words that were like Death: "Quickly assemble the troops with the loud sound of drums beaten with sticks — but the reason is not to be told." The messengers accepted his command, saying "So be it," and at once gathered a great army, and they reported to their master, who was eager for battle, that it had assembled. For Sītā the vanishing of the head remains a mystery; in the next sarga Saramā will dispel her delusion. The order to keep the reason secret shows Rāvaṇa's secretiveness: the troops will not know why they fight, only that the king commands it. His words "like Death" hint at the destruction to come. Drums beaten with sticks were the traditional signal of war, and the speed with which the messengers gathered the army shows how ready Laṅkā's forces were.