चराः लङ्कायां नृपतेः रावणस्य समीपं गत्वा सुवेलशैले निविष्टम् अक्षोभ्यबलं राघवं न्यवेदयन्। चाराणां मुखात् महाबलं रामं प्राप्तं श्रुत्वा रावणः किञ्चित् जातोद्वेगः अभवत्, सचिवान् च इदम् अब्रवीत् — ‘सर्वे मन्त्रिणः सुसमाहिताः शीघ्रम् आयान्तु; राक्षसाः, अयं नः मन्त्रकालः सम्प्राप्तः।’ तस्य तत् शासनं श्रुत्वा मन्त्रिणः द्रुतम् अभ्यागमन्; ततः सः राक्षसैः सचिवैः सह मन्त्रयामास। दुर्धर्षः सः यत् क्षमं तत् मन्त्रयित्वा अनन्तरं सचिवान् विसर्जयित्वा स्वम् आलयं प्रविवेश। ततः महाबलं मायाविनं महामायं विद्युज्जिह्वं नाम राक्षसम् आदाय यत्र मैथिली आसीत्, तं प्रमदवनं प्राविशत्। मायाज्ञं विद्युज्जिह्वं राक्षसाधिपः अब्रवीत् — ‘आवां मायया जनकात्मजां सीतां मोहयिष्यावः। निशाचर, राघवस्य मायामयं शिरः गृहीत्वा, महत् सशरं धनुः च गृहीत्वा, त्वं मां समुपतिष्ठस्व।’ प्रथमौ श्लोकौ पूर्वसर्गस्य आरम्भश्लोकाभ्यां प्रायः समानौ — ‘ततस्तमक्षोभ्यबलं…’, ‘चाराणां रावणः श्रुत्वा…’ — द्वितीयस्य उत्तरार्धे केवलं ‘सचिवानिदमब्रवीत्’ इति भेदः। एषा पुनरावृत्तिः सर्गयोः सन्धिं दर्शयति — कथासूत्रं पुनः गृह्यते। मन्त्रणस्य विषयः न उक्तः, किन्तु तस्य फलं दृश्यते — युद्धात् पूर्वं सीतायाः मनोबलं भञ्जयितुं मायायाः प्रयोगः। रावणः मन्त्रिभिः सह विमृश्य अपि अन्ते स्वयम् एव छलस्य योजनां करोति; सः सत्यं पराक्रमं विहाय मायां शरणं गच्छति। विद्युज्जिह्वः ‘मायाविनं महामायम्’ इति द्विवारं मायाशब्देन वर्णितः — तस्य एकः एव गुणः, कपटः। ‘सशरं धनुः’ इति — रामस्य अभिज्ञानम् एव तस्य धनुः, अतः तत् अपि मायया रचयितव्यम्। मन्त्रिणां आह्वानं शीघ्रम्, विसर्जनम् अपि शीघ्रम् — एतेन सूच्यते यत् मन्त्रणं केवलं औपचारिकम्, वास्तविकः निर्णयः रावणस्य एकस्य एव। युद्धात् पूर्वं शत्रोः पत्न्याः मनः भञ्जयितुं यत्नः तस्य अधैर्यं दर्शयति।

एवम् उक्तः निशाचरः विद्युज्जिह्वः ‘तथा’ इति आह, सुप्रयुक्तां तां मायां रावणाय दर्शयामास च। तस्य कौशलेन तुष्टः राजा तस्मै स्वं विभूषणं प्रददौ। ततः सीतादर्शनलालसः नैर्ऋतानाम् अधिपतिः महाबलः रावणः अशोकवनिकां संविवेश। तत्र धनदानुजः सः अदैन्यार्हां तथापि दीनां सीतां ददर्श — अधोमुखीं, शोकपरां, महीतले उपविष्टां, अशोकवनिकां गताम् अपि भर्तारम् एव समनुध्यायन्तीम्। तस्याः अदूरे घोराः राक्षस्यः उपासते स्म। ततः सः सीताम् उपसृत्य प्रहर्षेण स्वनाम कीर्तयन् जनकात्मजां धृष्टम् इदं वचनम् उवाच — ‘भद्रे, मया बहुधा सान्त्व्यमाना अपि यं आश्रित्य त्वं माम् अवमन्यसे…’। ‘अदैन्यार्हाम्’ इति पदं मार्मिकम् — सीता दैन्यस्य योग्या न, किन्तु परिस्थित्या दीना जाता। ‘अशोकवनिकायाम्’ इति नाम्नि अपि विडम्बना — अशोकवने सा शोकपरा। रावणस्य हर्षः अत्र अनुचितः, यतः सः कपटेन विजयं दर्शयितुम् आगतः, न सत्येन। ‘धृष्टम् उवाच’ इति पदं तस्य निर्लज्जतां सूचयति। कविः सीतायाः मौनं ध्यानं च रावणस्य उच्चैः हर्षेण सह विरोधयति। विद्युज्जिह्वाय भूषणदानं दर्शयति यत् रावणः कपटस्य सफलतां पूर्वम् एव निश्चितां मन्यते। एकादशः श्लोकः समीक्षितात् भिद्यते — ‘नैर्ऋतानामधिपतिः’ इति अर्धः वुल्गेटमात्रः, दशमस्य उत्तरार्धः ‘सीतादर्शनलालसः’ इति च। रावणस्य आत्मनाम्नः कीर्तनं स्वगौरवस्य घोषणा इव। सीतायाः अधोमुखत्वं भूमौ उपवेशनं च तस्याः तपस्विनीवत् जीवनं सूचयतः; सा राजभवनस्य सुखानि न स्वीकरोति। राक्षसीनां सान्निध्यं तस्याः बन्धनस्य स्मारकम्, यतः ताः सदा तां परितः रक्षन्ति, तर्जयन्ति च।

‘खरहन्ता ते सः भर्ता राघवः समरे हतः; तव मूलं सर्वथा छिन्नं, तव दर्पः च मया निहतः। आत्मनः व्यसनेन एव, सीते, त्वं मम भार्या भविष्यसि। मूढे, एतां मतिं विसृज; मृतेन तेन किं करिष्यसि? भद्रे, मम सर्वासां भार्याणाम् ईश्वरी भव। अल्पपुण्ये, निवृत्तार्थे, पण्डितमानिनि मूढे, वृत्रवधम् इव घोरं तव भर्तृवधं शृणु। वानरेन्द्रेण प्रणीतेन महता बलेन वृतः राघवः मां हन्तुं किल समुद्रान्तं समायातः। सः महता बलेन समुद्रस्य उत्तरं तीरं पीड्य संनिविष्टः, यदा दिवाकरः अस्तं व्रजति स्म। अथ अध्वनि परिश्रान्तं, अर्धरात्रे स्थितं, सुखसुप्तं तत् बलं समासाद्य प्रथमं चरैः चरितम्। ततः प्रहस्तेन प्रणीतेन मम महता बलेन रात्रौ यत्र रामः सलक्ष्मणः आसीत्, तत्र अस्य बलं हतम्। पट्टिशान् परिघान् चक्रान् ऋष्टीन् दण्डान् महायुधान्, बाणजालानि शूलानि भास्वरान् कूटमुद्गरान्, यष्टीः तोमरान् प्रासान् चक्राणि मुसलानि च उद्यम्य उद्यम्य राक्षसैः वानरेषु निपातितानि।’ रावणस्य कथा सूक्ष्मतया रचिता — सः प्रथमं फलं वदति (भर्ता हतः), ततः कारणं (सुप्तेषु आक्रमणम्)। सप्तदशः श्लोकः षट्पादः; तस्य प्रथमः अर्धः वुल्गेटमात्रः। ‘पण्डितमानिनि’ इति सम्बोधनेन सः सीतायाः धैर्यं उपहसति — सा रामस्य विजये विश्वस्ता आसीत्। ‘वृत्रवधम् इव’ इति उपमा रावणस्य अहङ्कारं दर्शयति — सः आत्मानम् इन्द्रेण तुलयति। रात्रौ सुप्तेषु आक्रमणं वीरस्य धर्मः न; रावणः कल्पितकथायाम् अपि स्वस्य अधर्मं न गोपयति। पूर्वसर्गे चारान् प्रति ‘कथं स्वपिति जागर्ति’ इति प्रश्नः अत्र सार्थकः — सुप्तस्य वधः एव तस्य कल्पना। समीक्षिते एकोनविंशे ‘तीरमासाद्य दक्षिणम्’ इति, मुद्रणे ‘पीड्य तीरमथोत्तरम्’। अस्मिन् कल्पितवर्णने आयुधानां दीर्घा नामावली — पट्टिशाः, परिघाः, चक्राणि, ऋष्टयः, दण्डाः, बाणजालानि, शूलानि, कूटमुद्गराः, यष्टयः, तोमराः, प्रासाः, मुसलानि — कथायाः विश्वसनीयताम् इव वर्धयितुं योजिता। रावणः विवरणैः एव असत्यं सत्यम् इव दर्शयितुम् इच्छति।

‘अथ सुप्तस्य रामस्य शिरः प्रहस्तेन प्रमाथिना कृतहस्तेन महासिना असक्तं छिन्नम्। विभीषणः समुत्पत्य यदृच्छया निगृहीतः; लक्ष्मणः प्लवगैः सैन्यैः सह दिशः प्रव्राजितः। सीते, प्लवगाधिपः सुग्रीवः भग्नया ग्रीवया शेते; निरस्तहनुकः हनूमान् राक्षसैः हतः। जाम्बवान् जानुभ्याम् उत्पतन् युधि निहतः, बहुभिः पट्टिशैः छिन्नः, निकृत्तः पादपः इव। वानरवरर्षभौ मैन्दद्विविदौ निःश्वसन्तौ रुदन्तौ रुधिरेण परिप्लुतौ, असिना मध्ये छिन्नौ, अरिनिषूदनौ अपि। पनसः पक्वः पनसफलम् इव मेदिन्याम् अनुश्वसिति; नाराचैः बहुभिः छिन्नः दरीमुखः दर्याम् शेते; महातेजाः कुमुदः सायकैः हतः निष्कूजन् पतितः। अङ्गदः बहुभिः शरैः छिन्नः, रुधिरम् उद्गिरन् परितः क्षितौ निपतितः। हरयः नागैः रथजालैः च मथिताः, वायुवेगैः अम्बुदाः इव मृदिताः शेरते। अन्ये त्रस्ताः जघन्यतः हन्यमानाः प्रसृताः, सिंहैः महाद्विपाः इव रक्षोभिः अनुद्रुताः। केचित् सागरे पतिताः, केचित् गगनम् आश्रिताः; ऋक्षाः वृक्षान् उपारूढाः वानरीं वृत्तिम् आश्रिताः। सागरस्य तीरेषु, शैलेषु, वनेषु च विरूपाक्षैः राक्षसैः बहवः पिङ्गलाः वानराः हताः। एवं मम सेनया ससैन्यः तव भर्ता हतः; क्षतजार्द्रं रजोध्वस्तं अस्य इदं शिरः आहृतम्।’ मुद्रणे ‘भग्नया ग्रीवया सीते’ इति सम्बोधनं, समीक्षिते ‘शेते’ इति क्रिया — मुद्रितपाठः रक्षितः। पनसस्य उपमा श्लेषमयी — पनसः वानरस्य नाम, पनसः फलम् अपि। प्रत्येकस्य वीरस्य मृत्युः तस्य स्वभावानुसारं कल्पितः — हनूमतः हनुः, सुग्रीवस्य ग्रीवा, जाम्बवतः जानू — एतेन रावणः नाम्नाम् उपहासं करोति। एतत् सर्वं कल्पितम् इति पाठकः जानाति, किन्तु सीता तत् सत्यम् इव शृणोति; तस्याः दुःखस्य गाम्भीर्यं ततः एव। रावणस्य कथायां क्रमः अपि ध्येयः — प्रथमं रामस्य वधः, ततः तस्य सहायानां — विभीषणस्य, लक्ष्मणस्य, सुग्रीवस्य, हनूमतः — अनन्तरं जाम्बवदादीनां, अन्ते सामान्यवानराणाम्। एवं सः सीतायाः सर्वासां आशानां मूलानि एकैकशः छिनत्ति। विभीषणस्य ‘निगृहीतः’ इति कथनं विशेषतः अर्थपूर्णम् — रावणः स्वभ्रातरं जीवन्तं गृहीतम् इति कल्पयति, यतः तस्य दण्डं स्वयं दातुम् इच्छति। लक्ष्मणस्य पलायनं कल्पयित्वा सः तस्य वीरतायाः अपि उपहासं करोति। ऋक्षाः वृक्षान् आरूढाः वानरीं वृत्तिम् आश्रिताः इति वाक्ये विडम्बना — ऋक्षाः अपि वानराणां इव पलायनस्य मार्गं स्वीकृतवन्तः। ‘पिङ्गलाः’ इति वानराणां वर्णः; ‘विरूपाक्षाः’ इति राक्षसानां विशेषणम्। समुद्रतीरं, शैलाः, वनानि च इति त्रिविधं स्थानं वधस्य व्याप्तिं दर्शयति — कुत्रापि कोऽपि न अवशिष्टः इति भावः। अन्ते ‘इदं शिरः आहृतम्’ इति वाक्येन कथा प्रमाणेन सह समाप्यते, येन सीतायाः अविश्वासस्य अवकाशः न स्यात्। सम्पूर्णं वर्णनं युद्धस्य भविष्यत् दृश्यम् इव, किन्तु विपरीतम् — वस्तुतः राक्षसाः एव एवं हनिष्यन्ते। पनसस्य वर्णने ‘अनुश्वसिति’ इति पदं मन्दं श्वासं सूचयति — मरणासन्नः सः अन्तिमान् श्वासान् गृह्णाति। दरीमुखः ‘दर्याम्’ शेते इति नाम्नः अर्थेन सह क्रीडा — दरीमुखः दर्याम् एव पतितः। कुमुदस्य ‘निष्कूजन्’ इति — शब्दं विना, मौनेन हतः। अङ्गदस्य ‘परितः रुधिरोद्गारी’ इति — सर्वतः रक्तं वमन् सः क्षितौ पतितः। एवं कविः रावणस्य मुखेन एव युद्धस्य भीषणतां चित्रयति।

ततः परमदुर्धर्षः राक्षसेश्वरः रावणः सीतायाम् उपशृण्वन्त्यां राक्षसीम् इदम् अब्रवीत् — ‘क्रूरकर्माणं विद्युज्जिह्वं राक्षसं समानय, येन स्वयं संग्रामात् तत् राघवशिरः आहृतम्।’ ततः विद्युज्जिह्वः तत् सशरासनं शिरः गृहीत्वा शिरसा प्रणामं कृत्वा रावणस्य अग्रतः स्थितः। ततः राजा रावणः समीपपरिवर्तिनं स्थितं महाजिह्वं विद्युज्जिह्वं राक्षसम् अब्रवीत् — ‘दाशरथेः शिरः शीघ्रं सीतायाः अग्रतः कुरु; कृपणा सा भर्तुः पश्चिमाम् अवस्थां साधु पश्यतु।’ एवम् उक्तः सः राक्षसः तत् प्रियदर्शनं शिरः सीतायाः समीपे उपनिक्षिप्य क्षिप्रम् अन्तरधीयत। रावणः अपि ‘एतत् रामस्य’ इति ब्रुवन् त्रिषु लोकेषु विख्यातं भास्वरं महत् कार्मुकं चिक्षेप — ‘इदं तत् तव रामस्य ज्यासमावृतं कार्मुकम्; तं मानुषं निशि हत्वा प्रहस्तेन इह आनीतम्।’ ततः सः विद्युज्जिह्वेन सह तत् शिरः धनुः च भूमौ विनिकीर्य यशस्विनीं विदेहराजस्य सुतां ‘मम वशानुगा भव’ इति अब्रवीत्। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तः; मुद्रणे द्वितीये पादे ‘विनिकीर्यमाणः’ इति पाठः, समीक्षिते ‘विनिकीर्य रावणः’ — अत्र मुद्रितपाठः रक्षितः, पादः एकादशाक्षरः इति टिप्पण्यां सूचितम्। ‘प्रियदर्शनम्’ इति विशेषणं करुणम् — यत् मुखं सीतायाः प्रियतमम्, तत् एव मायया तस्याः दुःखस्य कारणं कृतम्। ‘पश्चिमाम् अवस्थाम्’ इति रावणस्य क्रूरता पराकाष्ठां गता। विद्युज्जिह्वस्य अन्तर्धानं मायायाः स्वभावं सूचयति — कपटी प्रश्नेभ्यः पूर्वम् एव अदृश्यः भवति। धनुषः प्रदर्शनम् अभिज्ञानस्य पूरकम्, येन सीतायाः सन्देहः न स्यात्। सर्गः सीतायाः उत्तरं विना समाप्यते; तस्याः विलापः अग्रिमे सर्गे। रावणः शिरसः आनयनाय राक्षसीम् एव आदिशति, न स्वयं गच्छति — एतेन नाटकीयः प्रभावः वर्धते, सीता च प्रतीक्षायाः यातनां सहते। ‘महाजिह्वम्’ इति विद्युज्जिह्वस्य विशेषणं तस्य नाम्नः अर्थं स्फुटयति। धनुः ‘त्रिषु लोकेषु विख्यातम्’ इति रावणः स्वयं वदति — शत्रोः धनुषः कीर्तिं सः अपि जानाति। ‘ज्यासमावृतम्’ इति — धनुः सज्यम् एव आनीतम्, अर्थात् रामः युद्धाय सन्नद्धः आसीत्, तथापि सुप्तः हतः इति कथायाः विरोधः सूक्ष्मः। ‘मे वशानुगा भव’ इति अन्तिमं वाक्यं समग्रस्य कपटस्य उद्देशं प्रकटयति।

చారులు లంకలో రాజైన రావణుని దగ్గరకు వెళ్ళి, క్షోభింపజేయరాని బలం గల రాఘవుడు సువేల పర్వతం మీద విడిది చేశాడని నివేదించారు. మహాబలుడైన రాముడు వచ్చేశాడని చారుల నోట విని రావణుడు కొంత కలవరపడి సచివులతో ఇలా అన్నాడు: ‘మంత్రులందరూ ఏకాగ్రచిత్తులై వెంటనే రావాలి; రాక్షసులారా, మనకు మంత్రాలోచన సమయం వచ్చింది.’ అతని ఆ ఆజ్ఞ విని మంత్రులు త్వరగా వచ్చారు; తరువాత అతడు రాక్షససచివులతో కలిసి ఆలోచించాడు. ఎదిరించరానివాడైన అతడు ఏది తగినదో దానిని ఆలోచించి, ఆ తరువాత సచివులను పంపివేసి తన భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. ఆ తరువాత మహాబలుడూ మాయావీ మహామాయుడూ అయిన విద్యుజ్జిహ్వుడనే రాక్షసుని వెంటబెట్టుకుని, మైథిలి ఉన్న ఆ ప్రమదవనంలోకి ప్రవేశించాడు. మాయ తెలిసిన విద్యుజ్జిహ్వునితో రాక్షసాధిపతి ఇలా అన్నాడు: ‘మనమిద్దరం మాయతో జనకుని కుమార్తె సీతను మోహపెడదాం. నిశాచరా, రాఘవుని మాయాశిరస్సును తీసుకుని, బాణాలతో కూడిన గొప్ప ధనుస్సును కూడా తీసుకుని, నీవు నా దగ్గరకు రా.’ మొదటి రెండు శ్లోకాలు పూర్వసర్గ ప్రారంభశ్లోకాలతో దాదాపు సమానం — ‘తతస్తమక్షోభ్యబలం…’, ‘చారాణాం రావణః శ్రుత్వా…’ — రెండవదాని ఉత్తరార్ధంలో ‘సచివానిదమబ్రవీత్’ (సచివులతో ఇలా అన్నాడు) అనే భేదం మాత్రమే. ఈ పునరావృత్తి రెండు సర్గల సంధిని చూపుతుంది — కథాసూత్రం మళ్ళీ అందుకోబడుతుంది. మంత్రాలోచన విషయం చెప్పబడలేదు, కాని దాని ఫలం కనిపిస్తుంది — యుద్ధానికి ముందే సీత మనోబలాన్ని భంగపరచడానికి మాయాప్రయోగం. రావణుడు మంత్రులతో చర్చించినా చివరికి తానే మోసపు పథకం వేస్తాడు; నిజమైన పరాక్రమాన్ని వదిలి మాయను శరణుజొచ్చుతాడు. విద్యుజ్జిహ్వుడు ‘మాయావినం మహామాయమ్’ అని రెండుసార్లు మాయాశబ్దంతో వర్ణించబడ్డాడు — అతనికి ఉన్నది ఒకే గుణం, కపటం. ‘సశరం ధనుః’ (బాణాలతో కూడిన ధనుస్సు) — రాముని గుర్తే అతని ధనుస్సు, కాబట్టి అది కూడా మాయతో సృష్టించాలి. మంత్రులను పిలవడమూ త్వరగానే, పంపివేయడమూ త్వరగానే — దీనివల్ల మంత్రాలోచన కేవలం లాంఛనప్రాయమనీ, అసలు నిర్ణయం రావణుని ఒక్కనిదేననీ సూచించబడుతోంది. యుద్ధానికి ముందే శత్రువు భార్య మనసును విరగగొట్టే ప్రయత్నం అతని అధైర్యాన్ని చూపుతుంది.

ఇలా అనిపించుకున్న నిశాచరుడు విద్యుజ్జిహ్వుడు ‘అలాగే’ అని, చక్కగా ప్రయోగించిన ఆ మాయను రావణునికి చూపించాడు. అతని నైపుణ్యానికి సంతోషించిన రాజు అతనికి తన ఆభరణాన్ని బహుమానంగా ఇచ్చాడు. తరువాత సీతను చూడాలనే ఆతురతతో నైరృతుల అధిపతి, మహాబలుడైన రావణుడు అశోకవనంలోకి ప్రవేశించాడు. అక్కడ కుబేరుని తమ్ముడైన అతడు దైన్యానికి తగనిదైనా దీనంగా ఉన్న సీతను చూశాడు — తలవంచుకుని, శోకంలో మునిగి, నేలమీద కూర్చుని, అశోకవనంలో ఉన్నా భర్తనే ధ్యానిస్తూ ఉన్నది. ఆమెకు దగ్గరలోనే ఘోరమైన రాక్షసస్త్రీలు కాపలా కాస్తున్నారు. అప్పుడు అతడు సీతను సమీపించి, సంతోషంతో తన పేరు చెప్పుకుంటూ జనకుని కుమార్తెతో ఈ పొగరుబోతు మాట అన్నాడు: ‘భద్రే, నేను పలువిధాలుగా బుజ్జగించినా ఎవరిని ఆశ్రయించి నీవు నన్ను తిరస్కరిస్తున్నావో…’. ‘అదైన్యార్హామ్’ (దైన్యానికి తగని) అనే పదం హృదయాన్ని తాకుతుంది — సీత దైన్యానికి అర్హురాలు కాదు, కాని పరిస్థితి వల్ల దీనురాలైంది. ‘అశోకవనిక’ అనే పేరులో కూడా విడంబన ఉంది — శోకం లేని వనంలో ఆమె శోకంలో మునిగి ఉంది. ఇక్కడ రావణుని సంతోషం అనుచితం, ఎందుకంటే అతడు సత్యంతో కాక కపటంతో విజయాన్ని చూపడానికి వచ్చాడు. ‘ధృష్టమ్ ఉవాచ’ (పొగరుగా అన్నాడు) అనే పదం అతని సిగ్గులేనితనాన్ని సూచిస్తుంది. కవి సీత మౌనాన్నీ ధ్యానాన్నీ రావణుని బిగ్గరి సంతోషంతో ఎదురెదురుగా నిలుపుతున్నాడు. విద్యుజ్జిహ్వునికి ఆభరణం ఇవ్వడం, కపటం సఫలమవుతుందని రావణుడు ముందే నిశ్చయించుకున్నాడని చూపుతుంది. పదకొండవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణకు భిన్నంగా ఉంది — ‘నైరృతానామధిపతిః’ అనే అర్ధభాగం, పదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘సీతాదర్శనలాలసః’ వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి. రావణుడు తన పేరు చెప్పుకోవడం తన గొప్పను చాటుకోవడం వంటిది. సీత తలవంచుకోవడం, నేలమీద కూర్చోవడం ఆమె తపస్విని వంటి జీవనాన్ని సూచిస్తాయి; ఆమె రాజభవన సుఖాలను స్వీకరించదు. రాక్షసస్త్రీల సాన్నిధ్యం ఆమె బంధనానికి గుర్తు, ఎందుకంటే వారు ఎప్పుడూ ఆమె చుట్టూ కాపలా కాస్తూ బెదిరిస్తూ ఉంటారు.

‘ఖరుని చంపిన నీ భర్త రాఘవుడు యుద్ధంలో హతుడయ్యాడు; నీ మూలం పూర్తిగా తెగిపోయింది, నీ దర్పాన్ని కూడా నేను అణచివేశాను. సీతా, నీకు వచ్చిన ఈ ఆపదవల్లనే నీవు నా భార్యవు అవుతావు. మూఢురాలా, ఈ ఆలోచన విడిచిపెట్టు; చచ్చిపోయిన అతనితో నీవు ఏమి చేస్తావు? భద్రే, నా భార్యలందరికీ అధీశ్వరివి కా. అల్పపుణ్యురాలా, ప్రయోజనం కోల్పోయినదానా, తనను పండితురాలిగా భావించుకునే మూఢురాలా, వృత్రవధ వంటి ఘోరమైన నీ భర్త వధను విను. వానరరాజు నడిపిన మహాసేనతో కూడి రాఘవుడు నన్ను చంపడానికి సముద్రతీరం వరకు వచ్చాడట. సూర్యుడు అస్తమిస్తున్న వేళ అతడు మహాసేనతో సముద్రపు ఉత్తరతీరాన్ని ఆక్రమించి విడిది చేశాడు. అప్పుడు దారిలో అలసిపోయి, అర్ధరాత్రి వేళ సుఖంగా నిద్రిస్తున్న ఆ సేనను సమీపించి మొదట చారులు పరిశీలించారు. ఆ తరువాత ప్రహస్తుడు నడిపిన నా మహాసేన రాత్రివేళ లక్ష్మణసహితుడైన రాముడు ఉన్నచోట అతని సేనను సంహరించింది. పట్టిసాలు, పరిఘలు, చక్రాలు, ఋష్టులు, దండాలు, మహాయుధాలు, బాణసమూహాలు, శూలాలు, మెరిసే కూటముద్గరాలు, యష్టులు, తోమరాలు, ప్రాసాలు, చక్రాలు, ముసలాలు — వీటిని మళ్ళీ మళ్ళీ ఎత్తి రాక్షసులు వానరులపై ప్రయోగించారు.’ రావణుని కథ సూక్ష్మంగా రచించబడింది — అతడు మొదట ఫలితం చెబుతాడు (భర్త హతుడయ్యాడు), ఆ తరువాత కారణం (నిద్రిస్తున్నవారిపై దాడి). పదిహేడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; దాని మొదటి అర్ధభాగం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. ‘పండితమానిని’ (తనను పండితురాలిగా భావించుకునేదానా) అనే సంబోధనతో అతడు సీత ధైర్యాన్ని ఎగతాళి చేస్తాడు — రాముని విజయంపై ఆమెకు నమ్మకం ఉండేది. ‘వృత్రవధ వలె’ అనే ఉపమానం రావణుని అహంకారాన్ని చూపుతుంది — అతడు తనను ఇంద్రునితో పోల్చుకుంటున్నాడు. రాత్రివేళ నిద్రిస్తున్నవారిపై దాడి చేయడం వీరధర్మం కాదు; రావణుడు కల్పితకథలో కూడా తన అధర్మాన్ని దాచుకోడు. పూర్వసర్గలో చారులను ‘అతడు ఎలా నిద్రిస్తాడు, ఎలా మేలుకుంటాడు’ అని అడిగిన ప్రశ్న ఇక్కడ సార్థకమవుతుంది — నిద్రిస్తున్నవానిని చంపడమే అతని కల్పన. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘తీరమాసాద్య దక్షిణమ్’ (దక్షిణతీరాన్ని చేరి), ముద్రణలో ‘పీడ్య తీరమథోత్తరమ్’ (ఉత్తరతీరాన్ని ఆక్రమించి). ఈ కల్పితవర్ణనలో ఆయుధాల పొడవైన జాబితా — పట్టిసాలు, పరిఘలు, చక్రాలు, ఋష్టులు, దండాలు, బాణసమూహాలు, శూలాలు, కూటముద్గరాలు, యష్టులు, తోమరాలు, ప్రాసాలు, ముసలాలు — కథకు విశ్వసనీయత పెంచడానికేనన్నట్లు చేర్చబడింది. వివరాలతోనే అసత్యాన్ని సత్యంగా చూపాలని రావణుడు కోరుకుంటున్నాడు.

‘అప్పుడు నిద్రిస్తున్న రాముని శిరస్సును, ఆరితేరిన చేయి గల సంహారకుడైన ప్రహస్తుడు మహాఖడ్గంతో అడ్డు లేకుండా నరికేశాడు. విభీషణుడు ఎగిరిపోబోతుండగా అనుకోకుండా పట్టుబడ్డాడు; లక్ష్మణుడు వానరసైన్యాలతో కలిసి దిక్కులకు తరిమివేయబడ్డాడు. సీతా, వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు విరిగిన మెడతో పడి ఉన్నాడు; దవడ విరిగిన హనుమంతుడు రాక్షసుల చేత హతుడయ్యాడు. మోకాళ్ళపై లేవబోతున్న జాంబవంతుడు యుద్ధంలో హతుడయ్యాడు, అనేక పట్టిసాలతో నరకబడి, నరికిన చెట్టులా పడిపోయాడు. శత్రుసంహారకులైనప్పటికీ, వానరశ్రేష్ఠులైన మైందద్వివిదులు నిట్టూర్పులు విడుస్తూ, ఏడుస్తూ, రక్తంతో తడిసిపోయి, ఖడ్గంతో నడుము దగ్గర రెండుగా నరకబడ్డారు. పనసుడు పండిన పనసపండులా నేలమీద పడి కొనఊపిరి తీస్తున్నాడు; అనేక నారాచాలతో నరకబడిన దరీముఖుడు గుహలో పడి ఉన్నాడు; మహాతేజస్వి కుముదుడు బాణాలతో హతుడై శబ్దం లేకుండా పడిపోయాడు. అంగదుడు అనేక బాణాలతో నరకబడి, అంతటా రక్తం కక్కుతూ నేలమీద పడిపోయాడు. వానరులు ఏనుగుల చేత, రథసమూహాల చేత మథించబడి, వాయువేగానికి చెదిరిన మేఘాల్లా నలిగి పడి ఉన్నారు. మరికొందరు భయపడి, వెనుకనుంచి కొట్టబడుతూ పారిపోయారు, సింహాలు తరిమిన మహాగజాల్లా రాక్షసులు వారిని వెంటాడారు. కొందరు సముద్రంలో పడిపోయారు, కొందరు ఆకాశాన్ని ఆశ్రయించారు; భల్లూకాలు వానరుల పద్ధతిని ఆశ్రయించి చెట్లెక్కాయి. సముద్రతీరాలలో, పర్వతాలలో, అడవులలో వికారమైన కళ్ళు గల రాక్షసులు అనేక పింగళవర్ణ వానరులను చంపారు. ఈ విధంగా నా సేన సైన్యసహితంగా నీ భర్తను సంహరించింది; రక్తంతో తడిసి ధూళితో మలినమైన అతని ఈ శిరస్సును తీసుకురావడం జరిగింది.’ ముద్రణలో ‘భగ్నయా గ్రీవయా సీతే’ అని సీతకు సంబోధన ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘శేతే’ (పడి ఉన్నాడు) అనే క్రియ — ముద్రిత పాఠమే ఉంచబడింది. పనసుని ఉపమానం శ్లేషతో కూడినది — పనసుడు ఒక వానరుని పేరు, పనస ఒక పండు కూడా. ప్రతి వీరుని మరణం అతని పేరుకు తగినట్లుగా కల్పించబడింది — హనుమంతునికి ‘హను’ (దవడ), సుగ్రీవునికి ‘గ్రీవ’ (మెడ), జాంబవంతునికి ‘జాను’ (మోకాలు) — దీనితో రావణుడు పేర్లను ఎగతాళి చేస్తున్నాడు. ఇదంతా కల్పితమని పాఠకునికి తెలుసు, కాని సీత దానిని నిజమని వింటుంది; ఆమె దుఃఖపు లోతు అక్కడి నుంచే వస్తుంది. రావణుని కథలోని క్రమం కూడా గమనించదగినది — మొదట రాముని వధ, తరువాత అతని సహాయకుల — విభీషణుడు, లక్ష్మణుడు, సుగ్రీవుడు, హనుమంతుడు — తరువాత జాంబవంతుడు మొదలైనవారి, చివరికి సాధారణ వానరుల. ఈ విధంగా అతడు సీత ఆశలన్నిటి మూలాలను ఒక్కొక్కటిగా తెగ్గొడతాడు. విభీషణుడు ‘పట్టుబడ్డాడు’ అనడం ప్రత్యేకంగా అర్థవంతం — తన సోదరుడు ప్రాణాలతో పట్టుబడ్డాడని రావణుడు కల్పిస్తాడు, ఎందుకంటే అతనికి స్వయంగా శిక్ష విధించాలనుకుంటున్నాడు. లక్ష్మణుడు పారిపోయాడని కల్పించి అతని వీరత్వాన్ని కూడా ఎగతాళి చేస్తాడు. భల్లూకాలు వానరుల పద్ధతిని ఆశ్రయించి చెట్లెక్కాయన్న వాక్యంలో విడంబన ఉంది — భల్లూకాలు కూడా వానరుల్లాగే పలాయనమార్గం పట్టాయి. ‘పింగలాః’ (పింగళవర్ణులు) అన్నది వానరుల రంగు; ‘విరూపాక్షాః’ (వికారమైన కళ్ళు గలవారు) అన్నది రాక్షసుల విశేషణం. సముద్రతీరం, పర్వతాలు, అడవులు అనే మూడు విధాల స్థలాలు వధ వ్యాప్తిని చూపుతాయి — ఎక్కడా ఎవరూ మిగలలేదని భావం. చివరికి ‘ఈ శిరస్సు తీసుకురాబడింది’ అనే వాక్యంతో కథ ప్రమాణంతో సహా ముగుస్తుంది, సీత అపనమ్మకానికి అవకాశం లేకుండా. ఈ వర్ణనంతా యుద్ధపు భవిష్యద్దృశ్యం వంటిది, కాని తలక్రిందులుగా — నిజానికి రాక్షసులే ఇలా హతులవుతారు. పనసుని వర్ణనలో ‘అనుశ్వసితి’ అనే పదం మెల్లని శ్వాసను సూచిస్తుంది — మరణాసన్నుడై అతడు కొనఊపిరి తీస్తున్నాడు. దరీముఖుడు ‘దర్యామ్’ (గుహలో) పడి ఉన్నాడనడం పేరు అర్థంతో క్రీడ — దరీముఖుడు గుహలోనే పడిపోయాడు. కుముదుడు ‘నిష్కూజన్’ — శబ్దం లేకుండా, మౌనంగా హతుడయ్యాడు. అంగదుడు ‘పరితః రుధిరోద్గారీ’ — అంతటా రక్తం కక్కుతూ నేలమీద పడ్డాడు. ఈ విధంగా కవి రావణుని నోటనే యుద్ధపు భీషణత్వాన్ని చిత్రిస్తాడు.

తరువాత ఎదిరించడానికి అత్యంత కష్టుడైన రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు, సీత వింటుండగా ఒక రాక్షసితో ఇలా అన్నాడు: ‘క్రూరకర్ముడైన విద్యుజ్జిహ్వుడనే రాక్షసుని తీసుకురా; అతడే స్వయంగా యుద్ధరంగం నుంచి ఆ రాఘవుని శిరస్సును తెచ్చాడు.’ అప్పుడు విద్యుజ్జిహ్వుడు ధనుస్సుతో సహా ఆ శిరస్సును తీసుకుని, తలవంచి నమస్కరించి రావణుని ఎదుట నిలిచాడు. అప్పుడు రాజు రావణుడు సమీపంలో నిలిచిన పెద్ద నాలుక గల విద్యుజ్జిహ్వుడనే రాక్షసునితో అన్నాడు: ‘దశరథుని కుమారుని శిరస్సును వెంటనే సీత ఎదుట ఉంచు; దీనురాలైన ఆమె తన భర్త చివరి స్థితిని చక్కగా చూడనీ.’ ఇలా అనిపించుకున్న ఆ రాక్షసుడు చూడముచ్చటైన ఆ శిరస్సును సీత దగ్గర ఉంచి వెంటనే అంతర్ధానమయ్యాడు. రావణుడు కూడా ‘ఇది రామునిది’ అంటూ ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధమైన, ప్రకాశించే గొప్ప ధనుస్సును విసిరివేశాడు: ‘అల్లెత్రాడు బిగించిన నీ రాముని ధనుస్సు ఇదే; రాత్రివేళ ఆ మనుష్యుని చంపి ప్రహస్తుడు దీనిని ఇక్కడికి తెచ్చాడు.’ తరువాత అతడు విద్యుజ్జిహ్వునితో కలిసి ఆ శిరస్సునూ ధనుస్సునూ నేలమీద పడవేసి, కీర్తిమంతురాలైన విదేహరాజు కుమార్తెతో ‘నాకు వశవర్తినివి కా’ అన్నాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో ఉంది; ముద్రణలో రెండవ పాదంలో ‘వినికీర్యమాణః’ అని పాఠం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వినికీర్య రావణః’ — ఇక్కడ ముద్రిత పాఠమే ఉంచబడింది, ఆ పాదం పదకొండు అక్షరాలదని టిప్పణిలో సూచించబడింది. ‘ప్రియదర్శనమ్’ (చూడముచ్చటైన) అనే విశేషణం కరుణార్ద్రం — సీతకు అత్యంత ప్రియమైన ముఖాన్నే మాయతో ఆమె దుఃఖానికి కారణంగా చేశారు. ‘పశ్చిమామ్ అవస్థామ్’ (చివరి స్థితి) అనే మాటలో రావణుని క్రూరత్వం పరాకాష్ఠకు చేరింది. విద్యుజ్జిహ్వుని అంతర్ధానం మాయ స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది — కపటి ప్రశ్నలు రాకముందే మాయమవుతాడు. ధనుస్సును చూపడం గుర్తింపుకు పూరకం, సీతకు సందేహం కలగకుండా. సీత జవాబు లేకుండానే సర్గ ముగుస్తుంది; ఆమె విలాపం తరువాతి సర్గలో. శిరస్సును తీసుకురమ్మని రావణుడు ఒక రాక్షసినే ఆదేశిస్తాడు, తాను వెళ్ళడు — దీనివల్ల నాటకీయ ప్రభావం పెరుగుతుంది, సీత ఎదురుచూపుల యాతనను భరిస్తుంది. ‘మహాజిహ్వమ్’ (పెద్ద నాలుక గలవాడు) అనే విశేషణం విద్యుజ్జిహ్వుని పేరు అర్థాన్ని స్ఫుటం చేస్తుంది. ధనుస్సు ‘ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధమైనది’ అని రావణుడే అంటాడు — శత్రువు ధనుస్సు కీర్తి అతనికీ తెలుసు. ‘జ్యాసమావృతమ్’ (అల్లెత్రాడు బిగించినది) — ధనుస్సు ఎక్కుపెట్టిన స్థితిలోనే తేబడింది, అంటే రాముడు యుద్ధానికి సన్నద్ధుడై ఉన్నాడు, అయినా నిద్రలో హతుడయ్యాడన్న కథలోని వైరుధ్యం సూక్ష్మమైనది. ‘నాకు వశవర్తినివి కా’ అనే చివరి వాక్యం ఈ కపటమంతటి ఉద్దేశాన్ని బయటపెడుతుంది.

ஒற்றர்கள் இலங்கையில் அரசன் ராவணனிடம் சென்று, கலக்க முடியாத படையுடைய ராகவன் சுவேல மலையில் முகாமிட்டிருப்பதைத் தெரிவித்தனர். பெருவலிமையுடைய ராமன் வந்துவிட்டான் என்று ஒற்றர்களின் வாயிலாகக் கேட்டு ராவணன் சற்றே கலக்கமுற்று, அமைச்சர்களிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘அமைச்சர்கள் அனைவரும் கவனம் குவிந்தவர்களாய் விரைவில் வரட்டும்; ராக்ஷசர்களே, நமக்கு ஆலோசனைக்கான நேரம் வந்துவிட்டது.’ அவனுடைய அந்தக் கட்டளையைக் கேட்டு அமைச்சர்கள் விரைந்து வந்தனர்; பிறகு அவன் ராக்ஷச அமைச்சர்களோடு ஆலோசித்தான். எதிர்க்க முடியாத அவன், தகுந்ததை ஆலோசித்து முடித்த பின், அமைச்சர்களை அனுப்பிவிட்டுத் தன் மாளிகைக்குள் புகுந்தான். பின்னர் பெருவலிமையுடையவனும் மாயாவியும் பெருமாயை வல்லவனுமான வித்யுஜ்ஜிஹ்வன் என்ற ராக்ஷசனை அழைத்துக்கொண்டு, மைதிலி இருந்த அந்த இன்பவனத்துக்குள் நுழைந்தான். மாயை அறிந்த வித்யுஜ்ஜிஹ்வனிடம் ராக்ஷசத் தலைவன் சொன்னான்: ‘நாம் இருவரும் மாயையால் ஜனகனின் மகளான சீதையை மயக்குவோம். இரவில் உலவுபவனே, ராகவனின் மாயத் தலையையும், அம்புகளோடு கூடிய பெரிய வில்லையும் எடுத்துக்கொண்டு நீ என்னிடம் வந்து சேர்.’ முதல் இரண்டு சுலோகங்களும் முந்தைய சர்க்கத்தின் தொடக்கச் சுலோகங்களுக்கு ஏறக்குறைய ஒத்தவை — ‘ததஸ்தமக்ஷோப்யபலம்…’, ‘சாராணாம் ராவண: ஶ்ருத்வா…’ — இரண்டாவதன் பிற்பாதியில் ‘ஸசிவானிதமப்ரவீத்’ (அமைச்சர்களிடம் இதைச் சொன்னான்) என்பது மட்டுமே வேறுபாடு. இந்த மீள்கூறல் இரு சர்க்கங்களின் இணைப்பைக் காட்டுகிறது — கதையின் இழை மீண்டும் பற்றப்படுகிறது. ஆலோசனையின் பொருள் சொல்லப்படவில்லை; ஆனால் அதன் விளைவு தெரிகிறது — போருக்கு முன்பே சீதையின் மனவுறுதியை உடைக்க மாயையைப் பயன்படுத்துவது. அமைச்சர்களோடு ஆராய்ந்த பின்னும் இறுதியில் ராவணன் தானே வஞ்சகத் திட்டம் தீட்டுகிறான்; உண்மையான வீரத்தை விட்டு மாயையைச் சரண் அடைகிறான். வித்யுஜ்ஜிஹ்வன் ‘மாயாவினம் மஹாமாயம்’ என்று இருமுறை மாயை என்ற சொல்லால் வருணிக்கப்படுகிறான் — அவனுக்கு ஒரே குணம்தான், வஞ்சகம். ‘ஸஶரம் தனு:’ (அம்புகளோடு கூடிய வில்) — ராமனின் அடையாளமே அவனுடைய வில்; ஆகவே அதையும் மாயையால் உருவாக்க வேண்டும். அமைச்சர்களை அழைப்பதும் விரைவு, அனுப்புவதும் விரைவு — இதனால், ஆலோசனை வெறும் சடங்கு என்றும் உண்மையான முடிவு ராவணன் ஒருவனுடையதே என்றும் சுட்டப்படுகிறது. போருக்கு முன்பே பகைவனின் மனைவியின் மனத்தை உடைக்க முயல்வது அவனுடைய பொறுமையின்மையைக் காட்டுகிறது.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட இரவில் உலவும் வித்யுஜ்ஜிஹ்வன் ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி, நன்கு அமைக்கப்பட்ட அந்த மாயையை ராவணனுக்குக் காட்டினான். அவனுடைய திறமையால் மகிழ்ந்த அரசன் தன் அணிகலனை அவனுக்கு வழங்கினான். பிறகு சீதையைக் காணும் ஆவலுடன், நைருதர்களின் தலைவனான பெருவலிமையுடைய ராவணன் அசோகவனத்துக்குள் நுழைந்தான். அங்கே குபேரனின் தம்பியான அவன், இழிநிலைக்குத் தகாதவளாயினும் இழிநிலையில் இருந்த சீதையைக் கண்டான் — தலைகுனிந்தவளாய், துயரில் ஆழ்ந்தவளாய், தரையில் அமர்ந்தவளாய், அசோகவனத்தில் இருந்தும் தன் கணவனையே இடைவிடாது நினைத்துக்கொண்டிருப்பவளாய். அவளுக்குச் சற்றுத் தொலைவில் கொடிய ராக்ஷசிகள் காவலுக்கு அமர்ந்திருந்தனர். பின்னர் அவன் சீதையை நெருங்கி, மகிழ்ச்சியுடன் தன் பெயரைச் சொல்லிக்கொண்டு, ஜனகனின் மகளிடம் துணிச்சலாக இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘நல்லவளே, நான் பலவாறு சமாதானப்படுத்தியும் யாரைச் சார்ந்து நீ என்னை அவமதிக்கிறாயோ…’. ‘அதைன்யார்ஹாம்’ (இழிநிலைக்குத் தகாதவள்) என்ற சொல் நெஞ்சைத் தொடுவது — சீதை இழிநிலைக்கு உரியவள் அல்லள்; ஆனால் சூழ்நிலையால் இரங்கத்தக்கவள் ஆனாள். ‘அசோகவனிகா’ என்ற பெயரிலும் முரண்நகை உள்ளது — சோகமற்ற வனத்தில் அவள் சோகத்தில் ஆழ்ந்திருக்கிறாள். ராவணனின் மகிழ்ச்சி இங்கே பொருந்தாதது; ஏனெனில் அவன் வஞ்சகத்தால் வெற்றியைக் காட்ட வந்திருக்கிறான், உண்மையால் அல்ல. ‘த்ருஷ்டம் உவாச’ (துணிச்சலாகச் சொன்னான்) என்ற சொல் அவனுடைய வெட்கமின்மையைச் சுட்டுகிறது. சீதையின் மௌனத்தையும் தியானத்தையும் ராவணனின் உரத்த மகிழ்ச்சிக்கு எதிராகக் கவி நிறுத்துகிறார். வித்யுஜ்ஜிஹ்வனுக்கு அணிகலன் வழங்கியது, வஞ்சகத்தின் வெற்றியை ராவணன் முன்பே உறுதியாகக் கருதுகிறான் என்பதைக் காட்டுகிறது. பதினொன்றாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து வேறுபடுகிறது — ‘நைர்ருதானாமதிபதி:’ என்ற பாதி வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது; பத்தாம் சுலோகத்தின் பிற்பாதியான ‘ஸீதாதர்ஶனலாலஸ:’ என்பதும் அப்படியே. ராவணன் தன் பெயரைத் தானே சொல்லிக்கொள்வது தன் பெருமையின் முழக்கம் போன்றது. சீதை தலைகுனிந்திருப்பதும் தரையில் அமர்ந்திருப்பதும் அவளுடைய தவமங்கை போன்ற வாழ்வைச் சுட்டுகின்றன; அரண்மனையின் சுகங்களை அவள் ஏற்பதில்லை. ராக்ஷசிகளின் அருகாமை அவளுடைய சிறையின் நினைவூட்டல்; ஏனெனில் அவர்கள் எப்போதும் அவளைச் சுற்றிக் காவல் காக்கிறார்கள், மிரட்டுகிறார்கள்.

‘கரனைக் கொன்ற உன் கணவன் ராகவன் போரில் கொல்லப்பட்டான்; உன் வேர் முற்றிலும் அறுக்கப்பட்டது; உன் செருக்கும் என்னால் அழிக்கப்பட்டது. சீதையே, உனக்கு நேர்ந்த இந்தப் பேரிழப்பாலேயே நீ என் மனைவி ஆவாய். மூடப்பெண்ணே, இந்த எண்ணத்தை விட்டுவிடு; இறந்துபோன அவனை வைத்து என்ன செய்வாய்? நல்லவளே, என் மனைவியர் அனைவருக்கும் தலைவியாக இரு. சிறு புண்ணியம் உடையவளே, நோக்கம் இழந்தவளே, தன்னை அறிவாளியாக நினைத்துக்கொள்ளும் மூடப்பெண்ணே, விருத்திரன் கொல்லப்பட்டது போன்ற கொடிய உன் கணவனின் கொலையைக் கேள். வானர அரசன் கொண்டுவந்த பெரும்படை சூழ, என்னைக் கொல்வதற்காக ராகவன் கடற்கரை வரை வந்தானாம். பெரும்படையுடன் கடலின் வடகரையை நெருக்கியபடி அவன் முகாமிட்டான் — சூரியன் மறையும் வேளையில். பின்னர் வழிநடையால் களைத்து, நள்ளிரவில் நிலைகொண்டு, சுகமாகத் தூங்கிக்கொண்டிருந்த அந்தப் படையை முதலில் ஒற்றர்கள் சென்று உளவு பார்த்தனர். அதன்பின் பிரகஸ்தன் நடத்திய என் பெரும்படையால், லக்ஷ்மணனுடன் ராமன் இருந்த இடத்தில் இரவில் அவனுடைய படை அழிக்கப்பட்டது. பட்டிசங்கள், பரிகங்கள், சக்கரங்கள், ருஷ்டிகள், தண்டங்கள், பெரும் ஆயுதங்கள், அம்புத் திரள்கள், சூலங்கள், ஒளிவீசும் கூடமுத்கரங்கள், கழிகள், தோமரங்கள், பிராசங்கள், சக்கரங்கள், உலக்கைகள் — இவற்றை மீண்டும் மீண்டும் ஓங்கி ராக்ஷசர்கள் வானரர்கள்மேல் வீழ்த்தினர்.’ ராவணனின் கதை நுட்பமாக அமைக்கப்பட்டுள்ளது — அவன் முதலில் விளைவைச் சொல்கிறான் (கணவன் கொல்லப்பட்டான்), பிறகு காரணத்தை (தூங்குவோர்மீது தாக்குதல்). பதினேழாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது; அதன் முதல் பாதி வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. ‘பண்டிதமானினி’ (தன்னை அறிவாளியாக நினைத்துக்கொள்பவளே) என்ற விளிப்பால் அவன் சீதையின் உறுதியை எள்ளுகிறான் — ராமனின் வெற்றியில் அவள் நம்பிக்கை கொண்டிருந்தாள். ‘விருத்திரன் கொல்லப்பட்டது போல’ என்ற உவமை ராவணனின் அகந்தையைக் காட்டுகிறது — அவன் தன்னை இந்திரனோடு ஒப்பிட்டுக்கொள்கிறான். இரவில் தூங்குவோரைத் தாக்குவது வீரனின் தர்மம் அன்று; புனைகதையிலும் ராவணன் தன் அதர்மத்தை மறைப்பதில்லை. முந்தைய சர்க்கத்தில் ஒற்றர்களிடம் ‘அவன் எப்படித் தூங்குகிறான், எப்படி விழித்திருக்கிறான்’ என்று கேட்ட கேள்வி இங்கே பொருள் பெறுகிறது — தூங்குபவனைக் கொல்வதே அவனுடைய கற்பனை. திறனாய்வுப் பதிப்பில் பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘தீரமாஸாத்ய தக்ஷிணம்’ (தென்கரையை அடைந்து) என்பது பாடம்; அச்சுப் பதிப்பில் ‘பீட்ய தீரமதோத்தரம்’ (வடகரையை நெருக்கி). இந்தப் புனைந்த வருணனையில் உள்ள ஆயுதங்களின் நீண்ட பட்டியல் — பட்டிசங்கள், பரிகங்கள், சக்கரங்கள், ருஷ்டிகள், தண்டங்கள், அம்புத் திரள்கள், சூலங்கள், கூடமுத்கரங்கள், கழிகள், தோமரங்கள், பிராசங்கள், உலக்கைகள் — கதைக்கு நம்பகத்தன்மையைக் கூட்டுவதற்காகவே சேர்க்கப்பட்டது போலத் தோன்றுகிறது. விவரங்களைக் கொண்டே பொய்யை உண்மை போலக் காட்ட ராவணன் விரும்புகிறான்.

‘பின்னர் தூங்கிக்கொண்டிருந்த ராமனின் தலை, பகைவரை நசுக்குபவனும் கைத்தேர்ந்தவனுமான பிரகஸ்தனால் பெரிய வாளால் தடையின்றி வெட்டப்பட்டது. விபீஷணன் மேலே பாய்ந்தபோது தற்செயலாகப் பிடிக்கப்பட்டான்; லக்ஷ்மணன் வானரப் படைகளோடு திசைகளுக்குத் துரத்தப்பட்டான். சீதையே, வானரத் தலைவன் சுக்ரீவன் கழுத்து முறிந்து கிடக்கிறான்; தாடை சிதைந்த அனுமன் ராக்ஷசர்களால் கொல்லப்பட்டான். முழங்கால்களால் மேலே தாவிய ஜாம்பவான் போரில் கொல்லப்பட்டான்; பல பட்டிசங்களால் வெட்டப்பட்டு, வெட்டி வீழ்த்தப்பட்ட மரம் போல விழுந்தான். வானரருள் சிறந்த காளைகளான மைந்தனும் த்விவிதனும், பகைவரை அழிப்பவர்களாயினும், பெருமூச்சு விட்டு அழுதபடி, இரத்தத்தில் நனைந்து, வாளால் நடுவில் வெட்டப்பட்டனர். பழுத்த பலாப்பழம் போல பனஸன் தரையில் கிடந்து மெல்ல மூச்சு விடுகிறான்; பல நாராச அம்புகளால் வெட்டப்பட்ட தரீமுகன் ஒரு குகையில் கிடக்கிறான்; பேரொளியுடைய குமுதன் அம்புகளால் கொல்லப்பட்டு ஒலியின்றி விழுந்தான். அங்கதன் பல அம்புகளால் வெட்டப்பட்டு, சுற்றிலும் இரத்தம் கக்கியபடி தரையில் விழுந்தான். வானரர்கள் யானைகளாலும் தேர்த்திரள்களாலும் நசுக்கப்பட்டு, காற்றின் வேகத்தால் சிதறிய மேகங்கள் போல மிதிபட்டுக் கிடக்கிறார்கள். மற்றவர்கள் அஞ்சி, பின்னாலிருந்து அடிக்கப்பட்டபடி, சிங்கங்களால் துரத்தப்படும் பெரும் யானைகள் போல ராக்ஷசர்களால் துரத்தப்பட்டு ஓடினர். சிலர் கடலில் விழுந்தனர், சிலர் வானத்தை அடைக்கலம் புகுந்தனர்; கரடிகள் மரங்களில் ஏறி வானரர்களின் வழியைப் பின்பற்றின. கடற்கரைகளிலும் மலைகளிலும் காடுகளிலும், கோரக் கண்களுடைய ராக்ஷசர்களால் பழுப்பு நிற வானரர்கள் பலர் கொல்லப்பட்டனர். இவ்வாறு என் படையால் உன் கணவன் தன் படையோடு கொல்லப்பட்டான்; இரத்தத்தால் நனைந்து புழுதி படிந்த அவனுடைய இந்தத் தலை கொண்டுவரப்பட்டிருக்கிறது.’ அச்சுப் பதிப்பில் ‘பக்னயா க்ரீவயா ஸீதே’ என்று ‘சீதையே’ என்ற விளிப்பு உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஶேதே’ (கிடக்கிறான்) என்ற வினை — அச்சுப் பாடம் இங்கே காக்கப்பட்டுள்ளது. பலாவின் உவமை இரட்டுற மொழிதல் — பனஸன் என்பது ஒரு வானரனின் பெயர், பனஸம் என்பது பலாப்பழமும் ஆகும். ஒவ்வொரு வீரனின் சாவும் அவனுடைய இயல்புக்கு ஏற்பப் புனையப்படுகிறது — அனுமனுக்குத் தாடை (ஹனு), சுக்ரீவனுக்குக் கழுத்து (க்ரீவா), ஜாம்பவானுக்கு முழங்கால் — இதனால் ராவணன் பெயர்களை எள்ளி நகையாடுகிறான். இவை அனைத்தும் புனைவு என்று வாசகர் அறிவார்; ஆனால் சீதை அதை உண்மை போலக் கேட்கிறாள்; அவளுடைய துயரத்தின் ஆழம் அதனாலேயே. ராவணனின் கதையில் வரிசையும் கவனிக்கத்தக்கது — முதலில் ராமனின் கொலை, பிறகு அவனுடைய துணைவர்களான விபீஷணன், லக்ஷ்மணன், சுக்ரீவன், அனுமன் ஆகியோரின் கதி, அதன்பின் ஜாம்பவான் முதலானோர், இறுதியில் சாதாரண வானரர்கள். இவ்வாறு சீதையின் நம்பிக்கைகள் அனைத்தின் வேர்களையும் அவன் ஒவ்வொன்றாக அறுக்கிறான். விபீஷணன் ‘பிடிக்கப்பட்டான்’ என்ற கூற்று சிறப்பாகப் பொருள் பொதிந்தது — தன் தம்பி உயிரோடு பிடிபட்டதாக ராவணன் புனைகிறான்; ஏனெனில் அவனுக்குத் தண்டனையைத் தானே தர விரும்புகிறான். லக்ஷ்மணன் ஓடியதாகப் புனைந்து அவனுடைய வீரத்தையும் எள்ளுகிறான். ‘கரடிகள் மரங்களில் ஏறி வானரர்களின் வழியைப் பின்பற்றின’ என்ற வாக்கியத்தில் முரண்நகை உள்ளது — கரடிகளும் வானரர்களைப் போலத் தப்பியோடும் வழியைக் கைக்கொண்டன. ‘பிங்கலா:’ (பழுப்பு நிறத்தவர்) என்பது வானரர்களின் நிறம்; ‘விரூபாக்ஷா:’ (கோரக் கண்ணர்) என்பது ராக்ஷசர்களின் அடைமொழி. கடற்கரை, மலைகள், காடுகள் என்ற மூவகை இடங்கள் கொலையின் பரப்பைக் காட்டுகின்றன — எங்குமே யாரும் எஞ்சவில்லை என்பது கருத்து. இறுதியில் ‘இந்தத் தலை கொண்டுவரப்பட்டிருக்கிறது’ என்ற வாக்கியத்தால் கதை சான்றோடு முடிகிறது; சீதை நம்பாமல் இருப்பதற்கு இடமே இல்லாதபடி. இந்த வருணனை முழுவதும் போரின் எதிர்காலக் காட்சி போல இருக்கிறது; ஆனால் தலைகீழாக — உண்மையில் ராக்ஷசர்களே இவ்வாறு கொல்லப்படப்போகிறார்கள். பனஸனின் வருணனையில் ‘அனுஶ்வஸிதி’ என்ற சொல் மெல்லிய மூச்சைச் சுட்டுகிறது — சாவை நெருங்கிய அவன் இறுதி மூச்சுகளை இழுக்கிறான். தரீமுகன் ‘தர்யாம்’ (குகையில்) கிடக்கிறான் என்பது பெயரின் பொருளோடு விளையாடுவது — ‘குகைமுகன்’ குகையிலேயே விழுந்தான். குமுதனுக்கு ‘நிஷ்கூஜன்’ — ஒலியின்றி, மௌனமாகக் கொல்லப்பட்டான். அங்கதனுக்கு ‘பரித: ருதிரோத்காரீ’ — எல்லாப் பக்கமும் இரத்தம் கக்கியபடி அவன் தரையில் விழுந்தான். இவ்வாறு ராவணனின் வாயாலேயே கவி போரின் கொடுமையைச் சித்திரிக்கிறார்.

பின்னர் எதிர்க்க மிக அரியவனான ராக்ஷசேசுவரன் ராவணன், சீதை கேட்டுக்கொண்டிருக்கும்போதே ஒரு ராக்ஷசியிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘கொடுஞ்செயலுடைய வித்யுஜ்ஜிஹ்வன் என்ற ராக்ஷசனை அழைத்து வா; அவனே போர்க்களத்திலிருந்து அந்த ராகவனின் தலையைக் கொண்டுவந்தான்.’ பின்னர் வித்யுஜ்ஜிஹ்வன் வில்லோடு கூடிய அந்தத் தலையை எடுத்துக்கொண்டு, தலைவணங்கி ராவணனின் முன் நின்றான். அப்போது அரசன் ராவணன் அருகில் நின்ற நீண்ட நாவுடைய வித்யுஜ்ஜிஹ்வன் என்ற ராக்ஷசனிடம் சொன்னான்: ‘தசரதனின் மகனுடைய தலையை விரைவில் சீதையின் முன் வை; இரங்கத்தக்க அவள் தன் கணவனின் இறுதி நிலையை நன்றாகப் பார்க்கட்டும்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட அந்த ராக்ஷசன், காண்பதற்கு இனிய அந்தத் தலையைச் சீதையின் அருகில் வைத்துவிட்டு உடனே மறைந்துவிட்டான். ராவணனும் ‘இது ராமனுடையது’ என்று சொல்லிக்கொண்டு, மூவுலகிலும் புகழ்பெற்ற ஒளிவீசும் பெரிய வில்லை எறிந்தான்: ‘நாண் பூட்டப்பட்ட உன் ராமனின் வில் இதுதான்; அந்த மனிதனை இரவில் கொன்றுவிட்டு பிரகஸ்தன் இதை இங்கே கொண்டுவந்தான்.’ பிறகு அவன் வித்யுஜ்ஜிஹ்வனோடு சேர்ந்து அந்தத் தலையையும் வில்லையும் தரையில் வீசிவிட்டு, புகழ்மிக்க விதேக அரசனின் மகளிடம் ‘என் வசப்பட்டவளாக இரு’ என்றான். இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்தது; அச்சுப் பதிப்பில் இரண்டாம் அடியில் ‘விநிகீர்யமாண:’ என்று பாடம் உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘விநிகீர்ய ராவண:’ — இங்கே அச்சுப் பாடம் காக்கப்பட்டுள்ளது; அந்த அடி பதினோர் எழுத்துகளுடையது என்று குறிப்பில் சுட்டப்பட்டுள்ளது. ‘ப்ரியதர்ஶனம்’ (காண்பதற்கு இனியது) என்ற அடைமொழி இரக்கமூட்டுவது — சீதைக்கு மிக அன்பான முகமே மாயையால் அவளுடைய துயரத்துக்குக் காரணமாக்கப்பட்டது. ‘பஶ்சிமாம் அவஸ்தாம்’ (இறுதி நிலை) என்பதில் ராவணனின் கொடுமை உச்சத்தை அடைகிறது. வித்யுஜ்ஜிஹ்வன் மறைந்துவிடுவது மாயையின் இயல்பைச் சுட்டுகிறது — வஞ்சகன் கேள்விகள் எழுவதற்கு முன்பே கண்ணுக்குத் தெரியாமல் போய்விடுகிறான். வில்லைக் காட்டுவது அடையாளத்தை நிறைவு செய்வதற்காக — சீதைக்கு ஐயம் எழாதபடி. சீதையின் மறுமொழி இல்லாமலே சர்க்கம் முடிகிறது; அவளுடைய புலம்பல் அடுத்த சர்க்கத்தில். தலையைக் கொண்டுவர ராவணன் ஒரு ராக்ஷசிக்கே ஆணையிடுகிறான், தானே போவதில்லை — இதனால் நாடகத்தன்மை கூடுகிறது; சீதையும் காத்திருப்பின் வேதனையைப் பொறுக்கிறாள். ‘மஹாஜிஹ்வம்’ (நீண்ட நாவுடையவன்) என்ற அடைமொழி வித்யுஜ்ஜிஹ்வன் (மின்னல் நாவன்) என்ற பெயரின் பொருளைத் தெளிவாக்குகிறது. வில் ‘மூவுலகிலும் புகழ்பெற்றது’ என்று ராவணனே சொல்கிறான் — பகைவனின் வில்லின் புகழை அவனும் அறிவான். ‘ஜ்யாஸமாவ்ருதம்’ (நாண் பூட்டப்பட்டது) — வில் நாண் ஏற்றிய நிலையிலேயே கொண்டுவரப்பட்டது; அதாவது ராமன் போருக்கு ஆயத்தமாக இருந்தான்; ஆனாலும் தூங்கும்போது கொல்லப்பட்டான் என்ற கதையின் முரண் நுட்பமானது. ‘என் வசப்பட்டவளாக இரு’ என்ற இறுதி வாக்கியம் இந்த வஞ்சகம் முழுவதன் நோக்கத்தை வெளிப்படுத்துகிறது.

ಚಾರರು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನಾದ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಸುವೇಲಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಅಲುಗಿಸಲಾಗದ ಸೇನೆಯೊಡನೆ ರಾಘವನು ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಚಾರರ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಸ್ವಲ್ಪ ಉದ್ವೇಗಗೊಂಡು ಸಚಿವರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಬರಲಿ; ರಾಕ್ಷಸರೇ, ನಮ್ಮ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ.’ ಅವನ ಆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಬೇಗನೆ ಬಂದರು; ಆಮೇಲೆ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸ ಸಚಿವರೊಡನೆ ಆಲೋಚಿಸಿದನು. ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ಅವನು ಯಾವುದು ಉಚಿತವೋ ಅದನ್ನು ಆಲೋಚಿಸಿ, ಅನಂತರ ಸಚಿವರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಬಿಟ್ಟು ತನ್ನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾಬಲನೂ ಮಾಯಾವಿಯೂ ಮಹಾಮಾಯಾವಿಯೂ ಆದ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು, ಮೈಥಿಲಿ ಇದ್ದ ಆ ಪ್ರಮದವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಮಾಯೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸೋಣ. ನಿಶಾಚರನೇ, ರಾಘವನ ಮಾಯಾಮಯವಾದ ಶಿರಸ್ಸನ್ನೂ ಬಾಣಸಹಿತವಾದ ದೊಡ್ಡ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನೀನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಾ.’ ಮೊದಲ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಬಹುತೇಕ ಸಮಾನ — ‘ತತಸ್ತಮಕ್ಷೋಭ್ಯಬಲಂ…’, ‘ಚಾರಾಣಾಂ ರಾವಣಃ ಶ್ರುತ್ವಾ…’ — ಎರಡನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಸಚಿವಾನಿದಮಬ್ರವೀತ್’ (ಸಚಿವರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು) ಎಂಬುದು ಮಾತ್ರ ಭೇದ. ಈ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಂಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕಥೆಯ ಎಳೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹಿಡಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಸೀತೆಯ ಮನೋಬಲವನ್ನು ಮುರಿಯಲು ಮಾಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗ. ರಾವಣನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ವಿಮರ್ಶಿಸಿದರೂ ಕೊನೆಗೆ ತಾನೇ ಮೋಸದ ಯೋಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ನಿಜವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಾಯೆಗೆ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನನ್ನು ‘ಮಾಯಾವಿನಂ ಮಹಾಮಾಯಮ್’ ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಮಾಯಾಶಬ್ದದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನಿಗಿರುವುದು ಒಂದೇ ಗುಣ, ಕಪಟ. ‘ಸಶರಂ ಧನುಃ’ (ಬಾಣಸಹಿತ ಧನುಸ್ಸು) — ರಾಮನ ಗುರುತೇ ಅವನ ಧನುಸ್ಸು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನೂ ಮಾಯೆಯಿಂದ ರಚಿಸಬೇಕು. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಕರೆಯೂ ಅವಸರದ್ದು, ಬೀಳ್ಕೊಡುವಿಕೆಯೂ ಅವಸರದ್ದು — ಇದರಿಂದ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಕೇವಲ ಔಪಚಾರಿಕ, ನಿಜವಾದ ನಿರ್ಣಯ ರಾವಣನೊಬ್ಬನದೇ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಶತ್ರುವಿನ ಪತ್ನಿಯ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮುರಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಅವನ ಅಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿಸಿಕೊಂಡ ನಿಶಾಚರ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಆ ಮಾಯೆಯನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು. ಅವನ ಕೌಶಲದಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ರಾಜನು ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಆಭರಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಆಮೇಲೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡುವ ಹಂಬಲದಿಂದ ನೈರ್ಋತರ ಅಧಿಪತಿಯೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ರಾವಣನು ಅಶೋಕವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾದ ಅವನು, ದೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ದೀನಳಾಗಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡನು — ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ, ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು, ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಪತಿಯನ್ನೇ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು. ಅವಳಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಕಾವಲಿದ್ದರು. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಬಳಿ ಸಾರಿ, ಹರ್ಷದಿಂದ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತ, ಜನಕನ ಮಗಳಿಗೆ ಈ ಧೂರ್ತ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿದನು — ‘ಭದ್ರೇ, ನಾನು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದರೂ ಯಾರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುತ್ತೀಯೋ…’. ‘ಅದೈನ್ಯಾರ್ಹಾಮ್’ (ದೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಲ್ಲದವಳು) ಎಂಬ ಪದ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಸೀತೆ ದೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ದೀನಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ‘ಅಶೋಕವನಿಕೆ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲೂ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ಶೋಕವಿಲ್ಲದ ವನದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಾಳೆ. ರಾವಣನ ಹರ್ಷ ಇಲ್ಲಿ ಅನುಚಿತ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಬಂದಿರುವುದು ಮೋಸದಿಂದ ವಿಜಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲು, ಸತ್ಯದಿಂದಲ್ಲ. ‘ಧೃಷ್ಟಮ್ ಉವಾಚ’ (ಧೂರ್ತತನದಿಂದ ನುಡಿದನು) ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ನಿರ್ಲಜ್ಜತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿಯು ಸೀತೆಯ ಮೌನ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ರಾವಣನ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನಿಗೆ ಆಭರಣ ಕೊಟ್ಟದ್ದು, ರಾವಣನು ಕಪಟದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಮೊದಲೇ ಖಚಿತವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ — ‘ನೈರ್ಋತಾನಾಮಧಿಪತಿಃ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೆಯದರ ‘ಸೀತಾದರ್ಶನಲಾಲಸಃ’ ಎಂಬ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ರಾವಣನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ತಾನೇ ಘೋಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸ್ವಗೌರವದ ಘೋಷಣೆಯಂತಿದೆ. ಸೀತೆಯು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿರುವುದೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವುದೂ ಅವಳ ತಪಸ್ವಿನಿಯಂತಹ ಜೀವನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಅವಳು ರಾಜಭವನದ ಸುಖಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಅವಳ ಬಂಧನದ ನೆನಪು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಸದಾ ಅವಳನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಕಾಯುತ್ತಾರೆ, ಬೆದರಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘ಖರನನ್ನು ಕೊಂದ ನಿನ್ನ ಆ ಪತಿ ರಾಘವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು; ನಿನ್ನ ಬೇರು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ನಿನ್ನ ದರ್ಪವನ್ನೂ ನಾನು ನಾಶಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಸೀತೇ, ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಸಂಕಟದಿಂದಲೇ ನೀನು ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗುವೆ. ಮೂಢಳೇ, ಈ ಹಟವನ್ನು ಬಿಡು; ಸತ್ತವನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಏನು ಮಾಡುವೆ? ಭದ್ರೇ, ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರಿಗೂ ಒಡತಿಯಾಗು. ಅಲ್ಪಪುಣ್ಯಳೇ, ಉದ್ದೇಶ ಕೈತಪ್ಪಿದವಳೇ, ತನ್ನನ್ನು ಪಂಡಿತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಢಳೇ, ವೃತ್ರವಧೆಯಂತೆ ಘೋರವಾದ ನಿನ್ನ ಪತಿಯ ವಧೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳು. ವಾನರೇಂದ್ರನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ ಮಹಾಸೇನೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಘವನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲೆಂದು ಸಮುದ್ರತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದನಂತೆ. ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಂಗತನಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನು ಮಹಾಸೇನೆಯೊಡನೆ ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರತೀರವನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಬೀಡುಬಿಟ್ಟನು. ಆಮೇಲೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ದಣಿದು, ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಚಾರರು ಸಮೀಪಿಸಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಹಸ್ತನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮಹಾಸೇನೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ, ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಇದ್ದಲ್ಲಿ, ಅವನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿತು. ಪಟ್ಟಿಶಗಳನ್ನು, ಪರಿಘಗಳನ್ನು, ಚಕ್ರಗಳನ್ನು, ಋಷ್ಟಿಗಳನ್ನು, ದಂಡಗಳನ್ನು, ಮಹಾಯುಧಗಳನ್ನು, ಬಾಣಗಳ ರಾಶಿಗಳನ್ನು, ಶೂಲಗಳನ್ನು, ಹೊಳೆಯುವ ಕೂಟಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು, ದೊಣ್ಣೆಗಳನ್ನು, ತೋಮರಗಳನ್ನು, ಪ್ರಾಸಗಳನ್ನು, ಚಕ್ರಗಳನ್ನು, ಒನಕೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಎತ್ತಿ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದರು.’ ರಾವಣನ ಕಥೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಮೊದಲು ಫಲವನ್ನು (ಪತಿ ಹತನಾದನು) ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಕಾರಣವನ್ನು (ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದವರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ). ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳುಳ್ಳದ್ದು; ಅದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ಪಂಡಿತಮಾನಿನಿ’ (ತನ್ನನ್ನು ಪಂಡಿತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವಳೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವಳಿಗೆ ರಾಮನ ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿತ್ತು. ‘ವೃತ್ರವಧೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವವರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ವೀರನ ಧರ್ಮವಲ್ಲ; ರಾವಣನು ಕಟ್ಟುಕಥೆಯಲ್ಲೂ ತನ್ನ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಚಾರರಿಗೆ ಕೇಳಿದ ‘ಅವನು ಹೇಗೆ ಮಲಗುತ್ತಾನೆ, ಹೇಗೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ — ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವವನ ವಧೆಯೇ ಅವನ ಕಲ್ಪನೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತೀರಮಾಸಾದ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಮ್’ (ದಕ್ಷಿಣತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ) ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪೀಡ್ಯ ತೀರಮಥೋತ್ತರಮ್’ (ಉತ್ತರತೀರವನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡು). ಈ ಕಾಲ್ಪನಿಕ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿನ ಆಯುಧಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ — ಪಟ್ಟಿಶ, ಪರಿಘ, ಚಕ್ರ, ಋಷ್ಟಿ, ದಂಡ, ಬಾಣಗಳ ರಾಶಿ, ಶೂಲ, ಕೂಟಮುದ್ಗರ, ದೊಣ್ಣೆ, ತೋಮರ, ಪ್ರಾಸ, ಒನಕೆ — ಕಥೆಯ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿವರಗಳಿಂದಲೇ ಅಸತ್ಯವನ್ನು ಸತ್ಯದಂತೆ ತೋರಿಸಲು ರಾವಣನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಆಮೇಲೆ ಶತ್ರುಮರ್ದಕನೂ ಕೈಪಳಗಿದವನೂ ಆದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ತನ್ನ ಮಹಾಖಡ್ಗದಿಂದ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಸಲೀಸಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ವಿಭೀಷಣನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದಾಗ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಸೆರೆಸಿಕ್ಕನು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳೊಡನೆ ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಸೀತೇ, ವಾನರಾಧಿಪ ಸುಗ್ರೀವನು ಕತ್ತು ಮುರಿದುಕೊಂಡು ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ; ದವಡೆ ಕಿತ್ತುಹೋದ ಹನುಮಂತನು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಹತನಾದನು. ಮೊಣಕಾಲೂರಿ ಮೇಲೆದ್ದ ಜಾಂಬವಂತನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು, ಅನೇಕ ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಕಡಿದ ಮರದಂತೆ ಬಿದ್ದನು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು, ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕರಾಗಿದ್ದರೂ, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ, ಅಳುತ್ತ, ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೋಯ್ದು, ಖಡ್ಗದಿಂದ ನಡುವೆ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಪನಸನು ಹಣ್ಣಾದ ಹಲಸಿನಹಣ್ಣಿನಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಏದುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಅನೇಕ ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದರೀಮುಖನು ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ; ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕುಮುದನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಬಿದ್ದನು. ಅಂಗದನು ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಸುತ್ತಲೂ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದನು. ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ರಥಸಮೂಹಗಳಿಂದಲೂ ತುಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರರು, ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಚದುರಿದ ಮೋಡಗಳಂತೆ, ಜಜ್ಜಿಹೋಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾರೆ. ಇತರರು ಭಯಗೊಂಡು, ಹಿಂದಿನಿಂದ ಹೊಡೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಓಡಿಹೋದರು — ಸಿಂಹಗಳು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿದ ಮಹಾಗಜಗಳಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವರನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿದರು. ಕೆಲವರು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಆಕಾಶವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು; ಕರಡಿಗಳು ಮರಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ ವಾನರರ ರೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದವು. ಸಮುದ್ರದ ದಡಗಳಲ್ಲಿ, ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ, ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕಾರವಾದ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸರು ಕಂದುಬಣ್ಣದ ಅನೇಕ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಂದರು. ಹೀಗೆ ನನ್ನ ಸೇನೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಪತಿ ಸೈನ್ಯಸಮೇತನಾಗಿ ಹತನಾದನು; ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೋಯ್ದ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಮಸುಕಾದ ಅವನ ಈ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ತರಲಾಗಿದೆ.’ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗ್ನಯಾ ಗ್ರೀವಯಾ ಸೀತೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಇದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಶೇತೇ’ (ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ — ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಪನಸನ ಉಪಮೆ ಶ್ಲೇಷಮಯ — ಪನಸ ಎಂಬುದು ವಾನರನ ಹೆಸರೂ ಹೌದು, ಹಲಸಿನ ಹಣ್ಣೂ ಹೌದು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವೀರನ ಮರಣವನ್ನೂ ಅವನ ಹೆಸರಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹನುಮಂತನ ಹನು (ದವಡೆ), ಸುಗ್ರೀವನ ಗ್ರೀವಾ (ಕತ್ತು), ಜಾಂಬವಂತನ ಜಾನು (ಮೊಣಕಾಲು) — ಹೀಗೆ ರಾವಣನು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೆಲ್ಲ ಕಟ್ಟುಕಥೆ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ಗೊತ್ತು, ಆದರೆ ಸೀತೆ ಅದನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂಬಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳ ದುಃಖದ ಆಳ ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ. ರಾವಣನ ಕಥೆಯಲ್ಲಿನ ಕ್ರಮವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮೊದಲು ರಾಮನ ವಧೆ, ಆಮೇಲೆ ಅವನ ಸಹಾಯಕರಾದ ವಿಭೀಷಣ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ, ಹನುಮಂತರದು, ಅನಂತರ ಜಾಂಬವಂತ ಮೊದಲಾದವರದು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾನರರದು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಎಲ್ಲ ಆಶೆಗಳ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನು ‘ಸೆರೆಸಿಕ್ಕನು’ ಎಂಬ ಹೇಳಿಕೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ರಾವಣನು ತನ್ನ ತಮ್ಮನನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು ಎಂದು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನನ್ನು ತಾನೇ ದಂಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪಲಾಯನವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿ ಅವನ ವೀರತ್ವವನ್ನೂ ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಕರಡಿಗಳು ಮರಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ ವಾನರರ ರೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದವು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ಕರಡಿಗಳೂ ವಾನರರಂತೆ ಪಲಾಯನದ ದಾರಿ ಹಿಡಿದವು. ‘ಪಿಂಗಲಾಃ’ (ಕಂದುಬಣ್ಣದವರು) ಎಂಬುದು ವಾನರರ ಬಣ್ಣ; ‘ವಿರೂಪಾಕ್ಷಾಃ’ (ವಿಕಾರವಾದ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವರು) ಎಂಬುದು ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಶೇಷಣ. ಸಮುದ್ರತೀರ, ಪರ್ವತಗಳು, ಕಾಡುಗಳು ಎಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಸ್ಥಳಗಳು ವಧೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಈ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ತರಲಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕಥೆ ಪ್ರಮಾಣದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಗೆ ಅವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿರಬಾರದು. ಇಡೀ ವರ್ಣನೆ ಯುದ್ಧದ ಭವಿಷ್ಯದ ದೃಶ್ಯದಂತಿದೆ, ಆದರೆ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರೇ ಹೀಗೆ ಹತರಾಗಲಿದ್ದಾರೆ. ಪನಸನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅನುಶ್ವಸಿತಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಂದವಾದ ಉಸಿರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮರಣಾಸನ್ನನಾದ ಅವನು ಕೊನೆಯ ಉಸಿರುಗಳನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ದರೀಮುಖನು ‘ದರ್ಯಾಮ್’ (ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ) ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥದೊಡನೆ ಆಟವಿದೆ — ದರೀಮುಖನು ಕಣಿವೆಯಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದನು. ಕುಮುದನ ‘ನಿಷ್ಕೂಜನ್’ — ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ, ಮೌನವಾಗಿ ಹತನಾದನು. ಅಂಗದನ ‘ಪರಿತಃ ರುಧಿರೋದ್ಗಾರೀ’ — ಸುತ್ತಲೂ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತ ಅವನು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದನು. ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ರಾವಣನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆಮೇಲೆ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಸೀತೆ ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯಾದ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕರೆತಾ; ಅವನೇ ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧರಂಗದಿಂದ ರಾಘವನ ಆ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ತಂದಿದ್ದಾನೆ.’ ಆಮೇಲೆ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನು ಧನುಸ್ಸಿನೊಡನೆ ಆ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ರಾವಣನ ಮುಂದೆ ನಿಂತನು. ಆಗ ರಾಜ ರಾವಣನು ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದ, ದೊಡ್ಡ ನಾಲಿಗೆಯ ರಾಕ್ಷಸ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದಾಶರಥಿಯ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಬೇಗನೆ ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ಇಡು; ಆ ದೀನಳು ತನ್ನ ಪತಿಯ ಕೊನೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿಸಿಕೊಂಡ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯವಾದ ಆ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಸೀತೆಯ ಬಳಿ ಇಟ್ಟು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ರಾವಣನೂ ‘ಇದು ರಾಮನದು’ ಎನ್ನುತ್ತ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಹೊಳೆಯುವ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎಸೆದನು — ‘ನಿನ್ನ ರಾಮನ, ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದ ಧನುಸ್ಸು ಇದೇ; ಆ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಂದು ಪ್ರಹಸ್ತನು ಇದನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಂದಿದ್ದಾನೆ.’ ಆಮೇಲೆ ಅವನು ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನೊಡನೆ ಆ ಶಿರಸ್ಸನ್ನೂ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಚೆಲ್ಲಿ, ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ವಿದೇಹರಾಜನ ಮಗಳಿಗೆ ‘ನನ್ನ ವಶವರ್ತಿನಿಯಾಗು’ ಎಂದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ ‘ವಿನಿಕೀರ್ಯಮಾಣಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವಿನಿಕೀರ್ಯ ರಾವಣಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಪಾದವು ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದು ಎಂದು ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಿಯದರ್ಶನಮ್’ (ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯವಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಕರುಣಾಜನಕ — ಸೀತೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮುಖವನ್ನೇ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅವಳ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ‘ಪಶ್ಚಿಮಾಮ್ ಅವಸ್ಥಾಮ್’ (ಕೊನೆಯ ಸ್ಥಿತಿ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕ್ರೌರ್ಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದೆ. ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನ ಅಂತರ್ಧಾನ ಮಾಯೆಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಕಪಟಿಯು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಬರುವ ಮೊದಲೇ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಧನುಸ್ಸಿನ ಪ್ರದರ್ಶನ ಗುರುತಿಗೆ ಪೂರಕ, ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಗೆ ಸಂದೇಹ ಉಳಿಯಬಾರದು. ಸರ್ಗವು ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರವಿಲ್ಲದೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಅವಳ ವಿಲಾಪ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ರಾವಣನು ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ತರಲು ರಾಕ್ಷಸಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾನೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ನಾಟಕೀಯ ಪರಿಣಾಮ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಸೀತೆ ಕಾಯುವಿಕೆಯ ಯಾತನೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮಹಾಜಿಹ್ವಮ್’ (ದೊಡ್ಡ ನಾಲಿಗೆಯವನು) ಎಂಬ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಫುಟಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಧನುಸ್ಸು ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ’ ಎಂದು ರಾವಣನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಕೀರ್ತಿ ಅವನಿಗೂ ಗೊತ್ತು. ‘ಜ್ಯಾಸಮಾವೃತಮ್’ (ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದ) — ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ತರಲಾಗಿದೆ, ಅಂದರೆ ರಾಮನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು; ಆದರೂ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಹತನಾದನೆಂಬ ಕಥೆಯ ವಿರೋಧ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು. ‘ಮೇ ವಶಾನುಗಾ ಭವ’ (ನನ್ನ ವಶವರ್ತಿನಿಯಾಗು) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯ ಇಡೀ ಕಪಟದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ചാരന്മാർ ലങ്കയിൽ രാജാവായ രാവണന്റെ അടുത്തുചെന്ന്, സുവേലപർവതത്തിൽ താവളമടിച്ചിരിക്കുന്ന, ആർക്കും ഇളക്കാനാവാത്ത സൈന്യത്തോടുകൂടിയ രാഘവനെക്കുറിച്ച് അറിയിച്ചു. മഹാബലനായ രാമൻ എത്തിയിരിക്കുന്നുവെന്ന് ചാരന്മാരുടെ വായിൽനിന്നു കേട്ട രാവണൻ അൽപം ഉദ്വിഗ്നനായി, സചിവന്മാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘എല്ലാ മന്ത്രിമാരും ശ്രദ്ധയോടെ വേഗം വരട്ടെ; രാക്ഷസന്മാരേ, നമുക്ക് ആലോചന നടത്തേണ്ട സമയം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു.’ അവന്റെ ആ ശാസനം കേട്ട് മന്ത്രിമാർ വേഗം വന്നെത്തി; തുടർന്ന് അവൻ രാക്ഷസരായ സചിവന്മാരോടൊപ്പം ആലോചന നടത്തി. ആർക്കും എതിർക്കാനാവാത്ത അവൻ ഉചിതമായതെന്തോ അത് ആലോചിച്ചുറപ്പിച്ച ശേഷം സചിവന്മാരെ പറഞ്ഞയച്ച് തന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. പിന്നീട് മഹാബലനും മായാവിയും മഹാമായനുമായ വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ എന്ന രാക്ഷസനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് മൈഥിലി ഇരുന്നിരുന്ന ആ പ്രമദവനത്തിൽ അവൻ കടന്നു. മായയറിയുന്ന വിദ്യുജ്ജിഹ്വനോട് രാക്ഷസാധിപൻ പറഞ്ഞു: ‘നമ്മൾ രണ്ടുപേരും മായകൊണ്ട് ജനകപുത്രിയായ സീതയെ മോഹിപ്പിക്കും. നിശാചരാ, രാഘവന്റെ മായാനിർമിതമായ ശിരസ്സും ശരങ്ങളോടുകൂടിയ വലിയ വില്ലും എടുത്തുകൊണ്ട് നീ എന്റെ അടുത്തുവരിക.’ ആദ്യത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ മുൻ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭശ്ലോകങ്ങളോട് ഏതാണ്ടു സമാനമാണ് — ‘തതസ്തമക്ഷോഭ്യബലം…’, ‘ചാരാണാം രാവണഃ ശ്രുത്വാ…’ — രണ്ടാമത്തേതിന്റെ ഉത്തരാർധത്തിൽ ‘സചിവാനിദമബ്രവീത്’ (സചിവന്മാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു) എന്ന വ്യത്യാസം മാത്രം. ഈ ആവർത്തനം രണ്ടു സർഗങ്ങളുടെ സന്ധി കാണിക്കുന്നു — കഥാസൂത്രം വീണ്ടും കൈയിലെടുക്കുന്നു. ആലോചനയുടെ വിഷയം പറയുന്നില്ല, എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം കാണാം — യുദ്ധത്തിനുമുൻപ് സീതയുടെ മനോബലം തകർക്കാനുള്ള മായാപ്രയോഗം. മന്ത്രിമാരുമായി ആലോചിച്ചിട്ടും ഒടുവിൽ രാവണൻ സ്വയംതന്നെ ചതിയുടെ പദ്ധതി ഒരുക്കുന്നു; സത്യമായ പരാക്രമം ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ മായയെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. വിദ്യുജ്ജിഹ്വനെ ‘മായാവിനം മഹാമായം’ എന്ന് രണ്ടുവട്ടം മായാശബ്ദംകൊണ്ടു വർണിക്കുന്നു — അവന് ഒരേയൊരു ഗുണമേയുള്ളൂ, കപടം. ‘സശരം ധനുഃ’ (ശരങ്ങളോടുകൂടിയ വില്ല്) — രാമന്റെ അടയാളംതന്നെ അവന്റെ വില്ലാണ്; അതിനാൽ അതും മായകൊണ്ടു നിർമിക്കണം. മന്ത്രിമാരെ വിളിക്കുന്നതും വേഗത്തിൽ, പറഞ്ഞയയ്ക്കുന്നതും വേഗത്തിൽ — ഇതിൽനിന്ന് ആലോചന വെറും ഔപചാരികമായിരുന്നുവെന്നും യഥാർഥ തീരുമാനം രാവണന്റേതു മാത്രമായിരുന്നുവെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിനുമുൻപ് ശത്രുവിന്റെ ഭാര്യയുടെ മനസ്സു തകർക്കാനുള്ള ശ്രമം അവന്റെ അക്ഷമ കാണിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട നിശാചരനായ വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു പറഞ്ഞു; നന്നായി പ്രയോഗിച്ച ആ മായ അവൻ രാവണനു കാണിച്ചുകൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. അവന്റെ കൗശലത്തിൽ സന്തുഷ്ടനായ രാജാവ് തന്റെ ആഭരണം അവനു സമ്മാനിച്ചു. തുടർന്ന് സീതയെ കാണാൻ കൊതിച്ച്, നൈരൃതന്മാരുടെ അധിപനും മഹാബലനുമായ രാവണൻ അശോകവനികയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ കുബേരന്റെ അനുജനായ അവൻ ദൈന്യത്തിന് അർഹയല്ലാതിരുന്നിട്ടും ദീനയായിത്തീർന്ന സീതയെ കണ്ടു — തലകുനിച്ച്, ശോകത്തിൽ മുഴുകി, നിലത്തിരിക്കുന്നവളായി, അശോകവനികയിൽ എത്തിയിട്ടും ഭർത്താവിനെത്തന്നെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നവളായി. അവളുടെ അരികിൽ ഘോരരായ രാക്ഷസിമാർ കാവലിരിക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. അപ്പോൾ അവൻ സീതയെ സമീപിച്ച് ഹർഷത്തോടെ സ്വന്തം പേരു പ്രഖ്യാപിച്ചുകൊണ്ട് ജനകപുത്രിയോട് ധാർഷ്ട്യത്തോടെ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ഭദ്രേ, ഞാൻ പലവിധത്തിൽ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചിട്ടും ആരെ ആശ്രയിച്ചാണോ നീ എന്നെ അവമാനിക്കുന്നത്…’ ‘അദൈന്യാർഹാം’ (ദൈന്യത്തിന് അർഹയല്ലാത്തവൾ) എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ് — സീത ദൈന്യത്തിനു യോഗ്യയല്ല, എന്നാൽ സാഹചര്യംകൊണ്ടു ദീനയായിത്തീർന്നു. ‘അശോകവനിക’ എന്ന പേരിലും വിരോധാഭാസമുണ്ട് — ശോകമില്ലാത്ത വനത്തിൽ അവൾ ശോകത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ഹർഷം ഇവിടെ അനുചിതമാണ്, കാരണം സത്യംകൊണ്ടല്ല, കപടംകൊണ്ടു വിജയം പ്രദർശിപ്പിക്കാനാണ് അവൻ വന്നിരിക്കുന്നത്. ‘ധൃഷ്ടമുവാച’ (ധാർഷ്ട്യത്തോടെ പറഞ്ഞു) എന്ന പദം അവന്റെ നിർലജ്ജത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സീതയുടെ മൗനവും ധ്യാനവും രാവണന്റെ ഉച്ചത്തിലുള്ള ഹർഷവുമായി കവി വിപരീതമായി നിർത്തുന്നു. വിദ്യുജ്ജിഹ്വന് ആഭരണം നൽകിയത്, കപടത്തിന്റെ വിജയം രാവണൻ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ ഉറപ്പായി കരുതുന്നുവെന്നു കാണിക്കുന്നു. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് — ‘നൈരൃതാനാമധിപതിഃ’ എന്ന അർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; പത്താം ശ്ലോകത്തിന്റെ ‘സീതാദർശനലാലസഃ’ എന്ന ഉത്തരാർധവും അങ്ങനെതന്നെ. രാവണൻ സ്വന്തം പേരു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് സ്വഗൗരവത്തിന്റെ വിളംബരംപോലെയാണ്. സീത തലകുനിച്ചിരിക്കുന്നതും നിലത്തിരിക്കുന്നതും അവളുടെ തപസ്വിനിയെപ്പോലുള്ള ജീവിതം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാജഭവനത്തിലെ സുഖങ്ങൾ അവൾ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. രാക്ഷസിമാരുടെ സാന്നിധ്യം അവളുടെ ബന്ധനത്തിന്റെ ഓർമപ്പെടുത്തലാണ്, കാരണം അവർ എപ്പോഴും അവളെ ചുറ്റിനിന്നു കാക്കുകയും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

‘ഖരനെ കൊന്ന നിന്റെ ആ ഭർത്താവ് രാഘവൻ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു; നിന്റെ ആശ്രയമൂലം മുഴുവനായും അറുക്കപ്പെട്ടു, നിന്റെ ഗർവം ഞാൻ തകർത്തു. സീതേ, നിന്റെ സ്വന്തം ദുർവിധികൊണ്ടുതന്നെ നീ എന്റെ ഭാര്യയാകും. മൂഢേ, ഈ വിചാരം ഉപേക്ഷിക്കുക; മരിച്ച അവനെക്കൊണ്ടു നീ എന്തു ചെയ്യും? ഭദ്രേ, എന്റെ എല്ലാ ഭാര്യമാരുടെയും നായികയായിത്തീരുക. പുണ്യം കുറഞ്ഞവളേ, ലക്ഷ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവളേ, പണ്ഡിതയെന്നു സ്വയം കരുതുന്ന മൂഢേ, വൃത്രവധംപോലെ ഘോരമായ നിന്റെ ഭർത്താവിന്റെ വധം കേട്ടുകൊള്ളുക. വാനരേന്ദ്രൻ നയിക്കുന്ന മഹാസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാഘവൻ എന്നെ കൊല്ലാൻ സമുദ്രതീരംവരെ വന്നുവത്രേ. സൂര്യൻ അസ്തമിക്കാറായപ്പോൾ അവൻ മഹാസൈന്യത്തോടെ സമുദ്രത്തിന്റെ ഉത്തരതീരം ഞെരുക്കിക്കൊണ്ട് താവളമടിച്ചു. പിന്നെ, വഴിനടന്നു ക്ഷീണിച്ച്, പാതിരാത്രിയിൽ സുഖമായി ഉറങ്ങിക്കിടന്ന ആ സൈന്യത്തെ ആദ്യം ചാരന്മാർ ചെന്നു നിരീക്ഷിച്ചു. തുടർന്ന് പ്രഹസ്തൻ നയിച്ച എന്റെ മഹാസൈന്യം രാത്രിയിൽ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടി രാമൻ എവിടെയായിരുന്നോ അവിടെവെച്ച് അവന്റെ സൈന്യത്തെ നശിപ്പിച്ചു. പട്ടിശങ്ങൾ, പരിഘങ്ങൾ, ചക്രങ്ങൾ, ഋഷ്ടികൾ, ദണ്ഡുകൾ, മഹായുധങ്ങൾ, ബാണജാലങ്ങൾ, ശൂലങ്ങൾ, മിന്നുന്ന കൂടമുദ്ഗരങ്ങൾ, വടികൾ, തോമരങ്ങൾ, പ്രാസങ്ങൾ, ചക്രായുധങ്ങൾ, മുസലങ്ങൾ — ഇവയെല്ലാം വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയർത്തി രാക്ഷസന്മാർ വാനരന്മാരുടെമേൽ വീഴ്ത്തി.’ രാവണന്റെ കഥ സൂക്ഷ്മമായി രചിച്ചതാണ് — അവൻ ആദ്യം ഫലം പറയുന്നു (ഭർത്താവു കൊല്ലപ്പെട്ടു), പിന്നെ കാരണം (ഉറങ്ങിക്കിടന്നവരെ ആക്രമിച്ചത്). പതിനേഴാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ ആദ്യാർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘പണ്ഡിതമാനിനി’ (പണ്ഡിതയെന്നു സ്വയം കരുതുന്നവളേ) എന്ന സംബോധനകൊണ്ട് അവൻ സീതയുടെ ധൈര്യത്തെ പരിഹസിക്കുന്നു — രാമന്റെ വിജയത്തിൽ അവൾക്കു വിശ്വാസമുണ്ടായിരുന്നു. ‘വൃത്രവധംപോലെ’ എന്ന ഉപമ രാവണന്റെ അഹങ്കാരം കാണിക്കുന്നു — അവൻ തന്നെ ഇന്ദ്രനോടു താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു. രാത്രിയിൽ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്നവരെ ആക്രമിക്കുന്നത് വീരന്റെ ധർമമല്ല; കെട്ടുകഥയിൽപ്പോലും രാവണൻ തന്റെ അധർമം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല. മുൻ സർഗത്തിൽ ചാരന്മാരോടുള്ള ‘അവൻ എങ്ങനെ ഉറങ്ങുന്നു, എങ്ങനെ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു’ എന്ന ചോദ്യം ഇവിടെ അർഥവത്താകുന്നു — ഉറങ്ങുന്നവന്റെ വധമാണ് അവന്റെ സങ്കല്പം. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘തീരമാസാദ്യ ദക്ഷിണം’ (തെക്കേ തീരത്തെത്തി) എന്നാണ്, അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘പീഡ്യ തീരമഥോത്തരം’ (ഉത്തരതീരം ഞെരുക്കി). ഈ കെട്ടിച്ചമച്ച വർണനയിലെ ആയുധങ്ങളുടെ നീണ്ട പട്ടിക — പട്ടിശങ്ങൾ, പരിഘങ്ങൾ, ചക്രങ്ങൾ, ഋഷ്ടികൾ, ദണ്ഡുകൾ, ബാണജാലങ്ങൾ, ശൂലങ്ങൾ, കൂടമുദ്ഗരങ്ങൾ, വടികൾ, തോമരങ്ങൾ, പ്രാസങ്ങൾ, മുസലങ്ങൾ — കഥയുടെ വിശ്വസനീയത വർധിപ്പിക്കാനെന്നപോലെ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. വിശദാംശങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ അസത്യത്തെ സത്യമെന്നപോലെ അവതരിപ്പിക്കാനാണ് രാവണൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്.

‘പിന്നെ ഉറങ്ങിക്കിടന്ന രാമന്റെ ശിരസ്സ്, ശത്രുക്കളെ തകർക്കുന്നവനും കൈത്തഴക്കമുള്ളവനുമായ പ്രഹസ്തൻ വലിയ വാളുകൊണ്ട് തടസ്സമില്ലാതെ വെട്ടിയെടുത്തു. വിഭീഷണൻ ചാടിയെഴുന്നേറ്റപ്പോൾ യാദൃച്ഛികമായി പിടികൂടപ്പെട്ടു; ലക്ഷ്മണൻ വാനരസൈന്യങ്ങളോടൊപ്പം ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടിക്കപ്പെട്ടു. സീതേ, വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവൻ കഴുത്തൊടിഞ്ഞു കിടക്കുന്നു; താടിയെല്ലു തകർന്ന ഹനുമാൻ രാക്ഷസന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. കാൽമുട്ടുകളിൽ ഊന്നി ചാടിയുയർന്ന ജാംബവാൻ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ടു, അനേകം പട്ടിശങ്ങളാൽ വെട്ടിമുറിക്കപ്പെട്ട്, മുറിച്ചിട്ട മരംപോലെ. വാനരശ്രേഷ്ഠരായ മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും, ശത്രുസംഹാരകരായിരുന്നിട്ടും, നെടുവീർപ്പിട്ടും കരഞ്ഞും ചോരയിൽ കുളിച്ചും വാളുകൊണ്ടു നടുവേ മുറിക്കപ്പെട്ടു. പഴുത്ത ചക്കപോലെ പനസൻ നിലത്തുകിടന്നു മെല്ലെ ശ്വസിക്കുന്നു; അനേകം നാരാചങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റ ദരീമുഖൻ ഗുഹയിൽ കിടക്കുന്നു; മഹാതേജസ്വിയായ കുമുദൻ ശരങ്ങളേറ്റ് ഒരു ശബ്ദവുമില്ലാതെ വീണു. അനേകം ശരങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റ അംഗദൻ ചുറ്റും ചോര ഛർദിച്ചുകൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ വീണു. ആനകളാലും രഥനിരകളാലും ചതയ്ക്കപ്പെട്ട വാനരന്മാർ, കാറ്റിന്റെ വേഗത്താൽ ചിതറിയ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഞെരിഞ്ഞു കിടക്കുന്നു. മറ്റുള്ളവർ ഭയന്ന്, പിന്നിൽനിന്ന് അടിയേറ്റുകൊണ്ട് ഓടിപ്പോയി — സിംഹങ്ങളാൽ പിന്തുടരപ്പെട്ട മഹാഗജങ്ങളെപ്പോലെ രാക്ഷസന്മാർ അവരെ പിന്തുടർന്നു. ചിലർ സമുദ്രത്തിൽ വീണു, ചിലർ ആകാശത്തിൽ അഭയം തേടി; കരടികൾ വാനരന്മാരുടെ രീതി സ്വീകരിച്ച് മരങ്ങളിൽ കയറി. സമുദ്രതീരങ്ങളിലും പർവതങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും വിരൂപനേത്രരായ രാക്ഷസന്മാർ ചെമ്പൻനിറമുള്ള അനേകം വാനരന്മാരെ കൊന്നു. ഇങ്ങനെ എന്റെ സേന നിന്റെ ഭർത്താവിനെ സൈന്യത്തോടുകൂടി കൊന്നു; ചോരയിൽ നനഞ്ഞ്, പൊടിപുരണ്ട അവന്റെ ഈ ശിരസ്സ് ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു.’ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ഭഗ്നയാ ഗ്രീവയാ സീതേ’ എന്ന് സംബോധനയാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ശേതേ’ (കിടക്കുന്നു) എന്ന ക്രിയ — അച്ചടിപ്പാഠമാണ് ഇവിടെ സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. പനസന്റെ ഉപമ ശ്ലേഷമയമാണ് — പനസൻ ഒരു വാനരന്റെ പേരാണ്, പനസം (ചക്ക) ഒരു ഫലവുമാണ്. ഓരോ വീരന്റെയും മരണം അവന്റെ സ്വഭാവത്തിനൊത്തവിധം കെട്ടിച്ചമച്ചിരിക്കുന്നു — ഹനുമാന് ഹനു (താടിയെല്ല്), സുഗ്രീവന് ഗ്രീവ (കഴുത്ത്), ജാംബവാന് ജാനു (കാൽമുട്ട്) — ഇതിലൂടെ രാവണൻ പേരുകളെ പരിഹസിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം കെട്ടുകഥയാണെന്ന് വായനക്കാരന് അറിയാം, എന്നാൽ സീത ഇതു സത്യമെന്നപോലെ കേൾക്കുന്നു; അവളുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ ആഴം അവിടെനിന്നാണ്. രാവണന്റെ കഥയിലെ ക്രമവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം രാമന്റെ വധം, പിന്നെ അവന്റെ സഹായികളുടേത് — വിഭീഷണൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സുഗ്രീവൻ, ഹനുമാൻ — അതിനുശേഷം ജാംബവാൻ മുതലായവരുടേത്, ഒടുവിൽ സാധാരണ വാനരന്മാരുടേത്. ഇങ്ങനെ സീതയുടെ എല്ലാ പ്രതീക്ഷകളുടെയും വേരുകൾ അവൻ ഒന്നൊന്നായി അറുക്കുന്നു. വിഭീഷണനെക്കുറിച്ച് ‘പിടികൂടപ്പെട്ടു’ എന്നു പറയുന്നത് പ്രത്യേകിച്ചും അർഥവത്താണ് — സ്വന്തം സഹോദരനെ ജീവനോടെ പിടിച്ചതായി രാവണൻ സങ്കല്പിക്കുന്നു, കാരണം അവനുള്ള ശിക്ഷ സ്വയം നൽകാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ ഒളിച്ചോട്ടം സങ്കല്പിച്ച് അവൻ അവന്റെ വീരതയെയും പരിഹസിക്കുന്നു. കരടികൾ വാനരന്മാരുടെ രീതി സ്വീകരിച്ചു മരങ്ങളിൽ കയറി എന്ന വാക്യത്തിൽ വിരോധാഭാസമുണ്ട് — കരടികളും വാനരന്മാരെപ്പോലെ ഓടിരക്ഷപ്പെടാനുള്ള വഴി സ്വീകരിച്ചു. ‘പിംഗലാഃ’ (ചെമ്പൻനിറമുള്ളവർ) എന്നത് വാനരന്മാരുടെ നിറം; ‘വിരൂപാക്ഷാഃ’ (വിരൂപനേത്രർ) എന്നത് രാക്ഷസന്മാരുടെ വിശേഷണം. സമുദ്രതീരം, പർവതങ്ങൾ, വനങ്ങൾ എന്നീ മൂന്നുവിധം സ്ഥലങ്ങൾ വധത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണിക്കുന്നു — എവിടെയും ആരും ശേഷിച്ചില്ല എന്നാണ് ഭാവം. ഒടുവിൽ ‘ഈ ശിരസ്സ് കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്യത്തോടെ കഥ തെളിവോടുകൂടി അവസാനിക്കുന്നു; സീതയ്ക്ക് അവിശ്വസിക്കാൻ ഇടമില്ലാതിരിക്കാൻ. വർണന മുഴുവനും യുദ്ധത്തിന്റെ ഭാവിദൃശ്യംപോലെയാണ്, എന്നാൽ നേരെ വിപരീതമായി — വാസ്തവത്തിൽ രാക്ഷസന്മാരാണ് ഇങ്ങനെ കൊല്ലപ്പെടാൻ പോകുന്നത്. പനസന്റെ വർണനയിലെ ‘അനുശ്വസിതി’ എന്ന പദം മന്ദമായ ശ്വാസം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മരണാസന്നനായ അവൻ അവസാനശ്വാസങ്ങൾ വലിക്കുന്നു. ദരീമുഖൻ ‘ദര്യാം’ (ഗുഹയിൽ) കിടക്കുന്നു എന്നതിൽ പേരിന്റെ അർഥവുമായി കളിയുണ്ട് — ദരീമുഖൻ (ഗുഹാമുഖൻ) ഗുഹയിൽത്തന്നെ വീണു. കുമുദന്റെ കാര്യത്തിൽ ‘നിഷ്കൂജൻ’ — ശബ്ദമില്ലാതെ, മൗനമായി കൊല്ലപ്പെട്ടു. അംഗദന്റെ കാര്യത്തിൽ ‘പരിതഃ രുധിരോദ്ഗാരീ’ — എല്ലാ ഭാഗത്തേക്കും ചോര ഛർദിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ ഭൂമിയിൽ വീണു. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ വായിലൂടെതന്നെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരത ചിത്രീകരിക്കുന്നു.

പിന്നീട് ഏറ്റവും ദുർധർഷനായ രാക്ഷസേശ്വരൻ രാവണൻ, സീത കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ, ഒരു രാക്ഷസിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ക്രൂരകർമിയായ വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ എന്ന രാക്ഷസനെ കൊണ്ടുവരിക; അവനാണ് യുദ്ധഭൂമിയിൽനിന്നു രാഘവന്റെ ആ ശിരസ്സ് സ്വയം കൊണ്ടുവന്നത്.’ അപ്പോൾ വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ വില്ലോടുകൂടി ആ ശിരസ്സുമെടുത്ത് തലകുനിച്ചു വണങ്ങി രാവണന്റെ മുന്നിൽ നിന്നു. തുടർന്ന് രാജാവായ രാവണൻ അരികിൽ നിൽക്കുന്ന, നീണ്ട നാവുള്ള വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ എന്ന രാക്ഷസനോടു പറഞ്ഞു: ‘ദാശരഥിയുടെ ശിരസ്സ് വേഗം സീതയുടെ മുന്നിൽ വയ്ക്കുക; ആ പാവം തന്റെ ഭർത്താവിന്റെ അന്ത്യാവസ്ഥ നന്നായി കാണട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസൻ കാണാൻ പ്രിയങ്കരമായ ആ ശിരസ്സ് സീതയുടെ അരികിൽ വച്ചിട്ട് ഉടനെ അപ്രത്യക്ഷനായി. രാവണനും ‘ഇതു രാമന്റേതാണ്’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് മൂന്നുലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധവും തിളങ്ങുന്നതുമായ വലിയ വില്ല് മുന്നിലേക്കിട്ടു: ‘ഞാണേറ്റിയ നിന്റെ രാമന്റെ ആ വില്ലാണിത്; ആ മനുഷ്യനെ രാത്രിയിൽ കൊന്നിട്ട് പ്രഹസ്തൻ ഇതിവിടെ കൊണ്ടുവന്നു.’ പിന്നെ അവൻ വിദ്യുജ്ജിഹ്വനോടൊപ്പം ആ ശിരസ്സും വില്ലും നിലത്തിട്ടിട്ട്, യശസ്വിനിയായ വിദേഹരാജപുത്രിയോട് ‘എനിക്കു വശംവദയായിത്തീരുക’ എന്നു പറഞ്ഞു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ രണ്ടാം പാദത്തിൽ ‘വിനികീര്യമാണഃ’ എന്നാണു പാഠം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വിനികീര്യ രാവണഃ’ — ഇവിടെ അച്ചടിപ്പാഠം നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു; പാദം പതിനൊന്നക്ഷരമുള്ളതാണെന്ന് അടിക്കുറിപ്പിൽ സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘പ്രിയദർശനം’ (കാണാൻ പ്രിയങ്കരം) എന്ന വിശേഷണം കരുണാർദ്രമാണ് — സീതയ്ക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയമായ ആ മുഖംതന്നെ മായയാൽ അവളുടെ ദുഃഖത്തിനു കാരണമാക്കിയിരിക്കുന്നു. ‘പശ്ചിമാമവസ്ഥാം’ (അന്ത്യാവസ്ഥ) എന്നിടത്ത് രാവണന്റെ ക്രൂരത പരകോടിയിലെത്തുന്നു. വിദ്യുജ്ജിഹ്വന്റെ അപ്രത്യക്ഷമാകൽ മായയുടെ സ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കപടി ചോദ്യങ്ങൾ ഉയരുംമുൻപേ അദൃശ്യനാകുന്നു. വില്ലിന്റെ പ്രദർശനം തിരിച്ചറിയലിനെ പൂർണമാക്കുന്നു; സീതയ്ക്കു സംശയം ഉണ്ടാകാതിരിക്കാൻ. സീതയുടെ മറുപടിയില്ലാതെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അവളുടെ വിലാപം അടുത്ത സർഗത്തിലാണ്. ശിരസ്സു കൊണ്ടുവരാൻ രാവണൻ ഒരു രാക്ഷസിയോടാണ് കല്പിക്കുന്നത്, സ്വയം പോകുന്നില്ല — ഇതിലൂടെ നാടകീയപ്രഭാവം വർധിക്കുന്നു, സീത കാത്തിരിപ്പിന്റെ യാതന സഹിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘മഹാജിഹ്വം’ (നീണ്ട നാവുള്ളവൻ) എന്ന വിദ്യുജ്ജിഹ്വന്റെ വിശേഷണം അവന്റെ പേരിന്റെ അർഥം (മിന്നൽപോലുള്ള നാവുള്ളവൻ) തെളിയിക്കുന്നു. വില്ല് ‘മൂന്നുലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധം’ എന്ന് രാവണൻതന്നെ പറയുന്നു — ശത്രുവിന്റെ വില്ലിന്റെ കീർത്തി അവനും അറിയാം. ‘ജ്യാസമാവൃതം’ (ഞാണേറ്റിയത്) — വില്ല് ഞാണേറ്റിയ നിലയിൽത്തന്നെയാണ് കൊണ്ടുവന്നത്, അതായത് രാമൻ യുദ്ധത്തിനു സജ്ജനായിരുന്നു; എന്നിട്ടും ഉറങ്ങിക്കിടക്കുമ്പോൾ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന കഥയിലെ വൈരുധ്യം സൂക്ഷ്മമാണ്. ‘മേ വശാനുഗാ ഭവ’ (എനിക്കു വശംവദയാകൂ) എന്ന അവസാനവാക്യം ഈ കപടത്തിന്റെയെല്ലാം ഉദ്ദേശ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

The king's spies went to Rāvaṇa in Laṅkā and reported that Rāghava, whose army nothing could shake, was encamped on Mount Suvela. Hearing from them that the mighty Rāma had arrived, Rāvaṇa grew somewhat anxious and said to his ministers, "Let all my counsellors come at once, with their minds collected. Rākṣasas, the time for our council has come." At his command the ministers hurried in, and he took counsel with them. When the invincible king had deliberated with them on what was fitting, he dismissed them and went into his own palace. Then he took with him a rākṣasa named Vidyujjihva, mighty, a master of illusion and great in magic, and went into the pleasure-grove where Maithilī was kept. The lord of the rākṣasas said to Vidyujjihva, who knew the arts of illusion: "The two of us will bewilder Sītā, Janaka's daughter, with an illusion. Make a head by magic, night-rover — the head of Rāghava — and come to me with it, bringing a great bow and arrows too." The opening lines almost repeat those that began the previous sarga, picking up the thread of the story where it left off. What was said in the council is not told, but its fruit is plain: before the battle, an illusion to break Sītā's spirit. Even after consulting his ministers, Rāvaṇa devises the deceit himself; he abandons true valour and takes refuge in trickery. Vidyujjihva is twice described by words for illusion — deceit is his only quality. The bow and arrows matter because Rāma's bow is his very emblem, so it too must be conjured up. The ministers are summoned in haste and dismissed in haste, which suggests the council was a mere formality and the real decision was Rāvaṇa's alone; and this attempt to break the mind of his enemy's wife before the fighting even begins shows how impatient he is.

"So be it," said the night-rover Vidyujjihva, and he showed Rāvaṇa the illusion, skilfully made. Pleased with his craft, the king gave him one of his own ornaments. Then, eager to see Sītā, the mighty lord of the night-rovers went into the Aśoka grove. There the younger brother of Kubera, lord of wealth, saw Sītā, wretched though wretchedness was never meant for her: her face was cast down, she was sunk in grief and sat on the bare ground, and though she was in the Aśoka grove, she thought only of her husband. Not far off, fearsome rākṣasīs kept watch on her. Rāvaṇa went up to her full of delight, loudly proclaiming his own name, and spoke these brazen words to Janaka's daughter: "Good lady, you whom I tried so often to win over with gentle words — the one you relied on when you scorned me..." "Wretched though she did not deserve it" is a poignant phrase: Sītā was not made for misery, but her circumstances had made her miserable. There is irony in the very name of the grove, for aśoka means "free of sorrow," and in it she is sunk in sorrow. Rāvaṇa's delight is out of place, since he comes to show off a victory won by deceit, not by truth, and the word "brazen" marks his shamelessness. The poet sets Sītā's silent, fixed thought against Rāvaṇa's loud rejoicing. His gift of an ornament to Vidyujjihva shows that he takes the success of his trick for granted, and announcing his own name is like a proclamation of his own glory. Sītā's downcast face and her sitting on the ground suggest the life of an ascetic: she will not accept the comforts of the palace. The rākṣasīs around her are a reminder of her captivity, for they always surround her, guard her and threaten her.

"...your husband Rāghava, the slayer of Khara, has been killed in battle. Your root has been cut away entirely, and I have struck down your pride. Through your own misfortune, Sītā, you will become my wife. Give up this notion, you foolish woman; what will you do with a dead man? Be mistress of all my wives, good lady. Hear, you woman of little merit, whose hope is at an end, you fool who think yourself so wise, how your husband was killed — a slaying as dreadful as Vṛtra's. Rāghava, they say, came to the shore of the ocean to kill me, surrounded by a great army that the monkey king had brought. He camped with that great army, pressing upon the ocean's northern shore, as the sun was setting. Then, at midnight, when the army was worn out from the march and sound asleep, my spies went first and scouted it. After that my great army, led by Prahasta, fell upon his army in the night, where Rāma was with Lakṣmaṇa, and destroyed it. The rākṣasas raised again and again and brought down upon the monkeys spears, iron bars, discuses, lances, staves and great weapons, showers of arrows, darts, gleaming hammers and maces, clubs, javelins, pikes, discs and pestles." Rāvaṇa's story is cunningly built: first he announces the outcome — her husband is dead — and then the cause, an attack on sleeping men. When he calls her "you who think yourself so wise," he mocks her steadiness, for she had been confident that Rāma would win. Comparing the killing with Vṛtra's shows his arrogance, for he likens himself to Indra. To attack men asleep at night is no warrior's way, yet Rāvaṇa does not hide this wrong even in his invented story; his question to the spies in the previous sarga, "how does he sleep, how does he keep watch?", now finds its meaning, for killing a sleeping man is exactly what he imagines. The long list of weapons is there to make the tale seem believable: Rāvaṇa wants to make a lie look true by piling on details.

"Then, as Rāma lay asleep, Prahasta, crusher of foes, whose hand never misses, cut off his head cleanly with a great sword. Vibhīṣaṇa leapt up and happened to be captured, and Lakṣmaṇa was driven off in all directions with the monkey troops. Sugrīva, lord of the monkeys, lies with his neck broken, Sītā; Hanūmān, his jaw smashed, has been killed by the rākṣasas. Jāmbavān, as he sprang up on his knees, was cut down in battle, hacked by many spears, like a felled tree. Mainda and Dvivida, those bulls among monkeys, slayers of their foes, lie stretched out, gasping and weeping, drenched in blood, cut through the middle with a sword. Panasa lies breathing his last on the ground like a split, overripe jackfruit. Darīmukha lies in a cave, pierced by many iron arrows, and Kumuda of great energy has fallen, struck by arrows, without a cry. Aṅgada was cut down by many arrows and fell to the ground spewing blood all around. Monkeys lie crushed by elephants and by masses of chariots, scattered like clouds by the force of the wind. Others fled in terror, struck down from behind, chased by the rākṣasas as great elephants are chased by lions. Some fell into the sea, others took to the sky, and the bears climbed trees, behaving like monkeys. On the shores of the ocean, on the mountains and in the forests, the hideous-eyed rākṣasas killed many tawny monkeys. So your husband has been killed along with his army by my forces, and here is his head, wet with blood and fouled with dust." Each hero's death is invented to fit his name: Hanūmān's jaw (hanu), Sugrīva's neck (grīvā), Jāmbavān's knees (jānu), Darīmukha falling into a cave (darī), and Panasa, whose name means jackfruit, split open like the fruit; Rāvaṇa is mocking their very names. The reader knows all this is invented, but Sītā hears it as truth, and that is the depth of her pain. The order of the story is deliberate: first Rāma's death, then his allies — Vibhīṣaṇa, Lakṣmaṇa, Sugrīva, Hanūmān — then Jāmbavān and the others, and last the ordinary monkeys; one by one he cuts away the roots of all her hopes. Vibhīṣaṇa, he says, was captured alive, because Rāvaṇa wants to punish his brother himself; by inventing Lakṣmaṇa's flight he mocks his courage too. There is irony in the bears climbing trees "like monkeys," taking the monkeys' road of flight. Tawny is the monkeys' colour, hideous-eyed the rākṣasas' epithet, and the shore, the mountains and the forests together show how widespread the slaughter was — no one anywhere was left alive. Panasa "breathing his last" draws slow, dying breaths; Kumuda dies silently; Aṅgada falls spewing blood on every side. Through Rāvaṇa's own mouth the poet paints the horror of the war — yet the whole picture is the future turned inside out, for in truth it is the rākṣasas who will die like this. And the tale ends with its proof, "here is his head," so that Sītā has no room for disbelief.

Then Rāvaṇa, the unassailable lord of the rākṣasas, said to a rākṣasī, while Sītā listened, "Bring the rākṣasa Vidyujjihva of cruel deeds, who himself brought Rāghava's head from the battlefield." Vidyujjihva came carrying the head and the bow, bowed his head in greeting and stood before Rāvaṇa. The king said to the long-tongued Vidyujjihva, who stood waiting close by, "Quickly set the head of Daśaratha's son in front of Sītā. Let the poor woman have a good look at her husband's final state." The rākṣasa set down that beloved head near Sītā and at once vanished. And Rāvaṇa threw down the great gleaming bow, famous in the three worlds, saying, "This is Rāma's. This is your Rāma's bow, still strung; Prahasta brought it here after killing that man in the night." Then, having thrown the head and the bow down on the ground, Rāvaṇa said to the glorious daughter of the king of Videha, "Now submit to my will." The word "beloved" is heartbreaking: the face dearest to Sītā has been made by magic into the cause of her grief. With "her husband's final state" Rāvaṇa's cruelty reaches its height. Vidyujjihva's vanishing fits the nature of an illusion — the trickster disappears before questions can be asked. The bow completes the proof, so that Sītā should have no doubt. Rāvaṇa has a rākṣasī fetch the head rather than going himself, which heightens the drama and makes Sītā endure the torment of waiting. "Long-tongued" spells out the meaning of Vidyujjihva's name, "lightning-tongue." Rāvaṇa himself says the bow is famous in the three worlds, for he too knows the renown of his enemy's weapon. And the bow comes still strung, which means Rāma was ready for battle — a quiet contradiction of the story that he was killed asleep. Rāvaṇa's last words, "submit to my will," reveal the purpose of the whole deception. The sarga ends without Sītā's reply; her lament comes in the next.