चाराः लङ्काधिपतये रावणाय सुवेलशैले निविष्टम् अक्षोभ्यबलं राघवं न्यवेदयन्। चाराणां मुखात् महाबलं रामं प्राप्तं श्रुत्वा रावणः किञ्चित् जातोद्वेगः अभवत्, शार्दूलं च इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘निशाचर, तव वर्णः यथापूर्वं न दृश्यते, त्वं दीनः इव असि। कच्चित् त्वं क्रुद्धानाम् अमित्राणां वशं न आगतः?’ राज्ञः एवं पृष्टः भयविक्लवः शार्दूलः मन्दं वाचम् उदीरयन् राक्षसशार्दूलं रावणम् अब्रवीत् — ‘राजन्, ते वानरपुङ्गवाः चारयितुं न शक्याः; ते विक्रान्ताः, बलवन्तः, राघवेण च रक्षिताः। तैः सह सम्भाषितुम् अपि न शक्यते, तत्र प्रश्नस्य अवकाशः एव न लभ्यते; पर्वतोपमैः वानरैः सर्वतः मार्गः रक्ष्यते।’ शार्दूलस्य मुखस्य विवर्णता एव तस्य अनुभवस्य साक्ष्यम् — रावणः तं दृष्ट्वा एव अनुमिनोति यत् किमपि अशुभं जातम्। ‘शार्दूलः’ इति चारस्य नाम, ‘राक्षसशार्दूलः’ इति रावणस्य विशेषणम् — कविः एकस्मिन् एव पादे नामशब्दयोः क्रीडां करोति। वानराणां मार्गरक्षणं पर्वतैः इव कृतम् इति उपमा तेषां दृढं व्यूहं दर्शयति। चारकर्म प्रच्छन्नतया परस्य सेनायां प्रवेशः; तत् अपि रामस्य सेनायां असम्भवम् इति शार्दूलः स्वीकरोति। एवं रामस्य सेनायाः अनुशासनं सावधानता च शत्रोः मुखात् एव प्रकाश्यते। समीक्षितसंस्करणे चतुर्थे श्लोके ‘भयविह्वलः’ इति पाठः, मुद्रणे ‘भयविक्लवः’। रावणस्य प्रश्ने अपि तस्य स्वस्य भयं प्रतिबिम्बितम् — ‘कच्चित्’ इति पदं आशङ्कां सूचयति।

शार्दूलः स्वस्य अनुभवं कथयति — ‘तस्मिन् बले प्रविष्टमात्रः एव, यावत् अहं विचारयामि, तावत् अहं ज्ञातः; रक्षोभिः विभीषणस्य सहचरैः बलात् गृहीतः, बहुधा इतः ततः विचारितः च। अमर्षणैः वानरैः जानुभिः मुष्टिभिः दन्तैः तलैः च भृशम् अभिहतः, बलमध्ये सर्वत्र परिणीतः अस्मि। सर्वत्र परिणीय अहं रामसंसदि नीतः — रुधिरस्राविदीनाङ्गः, विह्वलः, चलितेन्द्रियः। हरिभिः वध्यमानः याचमानः कृताञ्जलिः अहं राघवेण ‘मा मा’ इति उक्त्वा यदृच्छया परित्रातः। एषः रामः शैलशिलाभिः महार्णवं पूरयित्वा लङ्काया द्वारम् आश्रित्य सायुधः तिष्ठति। गरुडव्यूहम् आस्थाय हरिभिः सर्वतः वृतः सः महातेजाः मां विसृज्य लङ्काम् एव अभिवर्तते। यावत् सः प्राकारं न आयाति, तावत् क्षिप्रम् एकतरं कुरु — सीतां वा शीघ्रं प्रयच्छ, युद्धं वा प्रदीयताम्।’ तत् श्रुत्वा राक्षसाधिपः मनसा तत् तदा प्रेक्ष्य शार्दूलं सुमहत् वाक्यम् उवाच। शार्दूलस्य कथा पूर्वसर्गस्य संक्षिप्तवर्णनं विस्तारयति — तत्र केवलं ग्रहणम् उक्तं, अत्र ताडनस्य रामस्य करुणायाः च सूक्ष्मं चित्रम्। ‘मा मा’ इति रामस्य वचनं तस्य करुणां दर्शयति; शत्रोः चारम् अपि सः रक्षति। गरुडव्यूहः — गरुडस्य आकारेण सेनायाः रचना, यत्र पक्षौ चञ्चुः पुच्छं च सैन्यविभागाः। शार्दूलस्य अन्तिमः उपदेशः स्पष्टः — द्वौ एव मार्गौ, सन्धिः युद्धं वा; मध्यमः मार्गः नास्ति। अस्य उपदेशस्य साहसम् अपि उल्लेखनीयम्, यतः पूर्वसर्गे एव शुकसारणौ सत्यवचनेन निष्कासितौ। विभीषणस्य अनुचराः राक्षसाः एव शार्दूलम् अभिजानन्ति, अतः रावणस्य चारकर्म तस्य एव भ्रातुः कारणात् निष्फलम्। ‘बहुधा विचारितः’ इति पदं सूचयति यत् सः बहुवारं परीक्षितः, प्रश्नैः पीडितः च। शार्दूलः स्वस्य दुर्दशां निःसङ्कोचं कथयति, येन तस्य सत्यवादिता ज्ञायते। रामस्य सेतुबन्धनं, लङ्काद्वारे स्थितिः, गरुडव्यूहः च इति त्रयं रावणस्य कृते आसन्नस्य सङ्कटस्य सूचकम्।

रावणः दृढं वदति — ‘यदि देवगन्धर्वदानवाः अपि मां प्रतियुध्यन्ते, सर्वलोकभयात् अपि अहं सीतां न एव प्रदास्यामि।’ एवम् उक्त्वा महातेजाः रावणः पुनः अब्रवीत् — ‘भवता सा सेना चरिता; तत्र के शूराः प्लवंगमाः? ये दुरासदाः वानराः, ते किंप्रभाः कीदृशाः, सौम्य? तेषां कस्य पुत्राः पौत्राः च — एतत् तत्त्वतः आख्याहि, राक्षस। तेषां बलाबलं ज्ञात्वा अहं तथा अत्र प्रतिपत्स्यामि; युद्धम् इच्छता अवश्यं शत्रूणां संख्यानं कर्तव्यम्।’ अथ रावणेन एवम् उक्तः उत्तमः चरः शार्दूलः रावणस्य संनिधौ इदं वचनं वक्तुम् आरेभे। रावणस्य निश्चयः अत्र अपरिवर्तनीयः — सर्वलोकभयम् अपि तस्य कृते न्यूनम्। किन्तु सः युद्धस्य नीतिं जानाति — शत्रुबलस्य गणना प्रथमं कर्तव्या। तस्य प्रश्नाः त्रिविधाः — प्रभावः, स्वरूपं, वंशः च। वंशस्य प्रश्नः विशेषतः अर्थपूर्णः, यतः वानराः देवानां पुत्राः इति श्रुत्वा सः तेषां बलस्य मूलं ज्ञातुम् इच्छति। पूर्वं सः शुकसारणौ शत्रुप्रशंसायै निन्दितवान्, इदानीं तु स्वयं शत्रूणां विवरणं याचते — तस्य मनसः अस्थिरता स्पष्टा। ‘सौम्य’ इति सम्बोधनम् अपि ध्येयम् — शुकसारणयोः प्रति कठोरः सः शार्दूलं प्रति मृदुः, यतः तस्य भयम् अन्तः वर्धते।

शार्दूलः कथयति — ‘राजन्, ऋक्षरजसः पुत्रः युधि सुदुर्जयः; गद्गदस्य पुत्रः जाम्बवान् इति विश्रुतः। गद्गदस्य अन्यः पुत्रः अपि अत्र अस्ति — हिन्दीभाष्यानुसारं तस्य नाम धूम्रः। शतक्रतोः गुरोः बृहस्पतेः पुत्रः केसरी, यस्य पुत्रेण हनूमता एकेन एव रक्षसां कदनं कृतम्। धर्मात्मा वीर्यवान् सुषेणः धर्मस्य पुत्रः; सौम्यः दधिमुखः कपिः सोमस्य आत्मजः। सुमुखः, दुर्मुखः, वेगदर्शी च वानराः मृत्योः पुत्राः — नूनं स्वयम्भुवा मृत्युः एव वानररूपेण सृष्टः। सेनापतिः नीलः स्वयं हुतवहस्य अग्नेः पुत्रः; हनूमान् इति विश्रुतः अनिलस्य पुत्रः। शक्रस्य नप्ता दुर्धर्षः बलवान् युवा अङ्गदः; बलिनौ मैन्दद्विविदौ अश्विनोः सम्भवौ। गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः इति पञ्च कालान्तकोपमाः वैवस्वतस्य यमस्य पुत्राः। युद्धकाङ्क्षिणां श्रीमतां देवपुत्राणां शूराणां वानराणां दश कोट्यः; शेषान् आख्यातुम् अहं न उत्सहे। दशरथस्य पुत्रः एषः सिंहसंहननः युवा रामः, येन दूषणः, खरः, त्रिशिराः च निहताः।’ मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां सूच्यते — अत्र वानराणां जन्मवर्णनं बालकाण्डस्य सप्तदशसर्गात् भिद्यते, यत्र सुषेणः वरुणात्, शरभः पर्जन्यात्, गन्धमादनः कुबेरात् जातः इति उक्तम्; तस्य विरोधस्य परिहारः — अत्र वर्णिताः सुषेणादयः अन्ये एव। ‘गद्गदस्य पुत्रः’ इति वाक्यद्वयं समीक्षिते अपि दृश्यते; जाम्बवतः पितुः नाम गद्गदः इति एतस्य सर्गस्य विशेषः। सप्तविंशाष्टाविंशौ श्लोकौ समीक्षिते एकोनत्रिंशत्रिंशयोः स्थाने। एवं शार्दूलस्य वर्णने प्रायः सर्वे देवाः — इन्द्रः, बृहस्पतिः, धर्मः, सोमः, मृत्युः, अग्निः, वायुः, अश्विनौ, यमः, सूर्यः, वरुणः, विश्वकर्मा, वसुः च — वानरेषु स्वांशेन उपस्थिताः। अतः रावणस्य युद्धं केवलं वानरैः सह न, अपितु सर्वैः देवैः सह इति सूच्यते। पूर्वं रावणः देवान् अजयत्; इदानीं ते एव वानररूपेण तस्य विरुद्धं समागताः। ‘मृत्युर्वानररूपेण’ इति वाक्यं विशेषतः भयङ्करम् — मृत्युः एव स्वयं वानरवेषेण आगतः इति शार्दूलः वदति। ‘शेषान् आख्यातुं न उत्सहे’ इति वचनेन सेनायाः अगण्यता पुनः सूच्यते।

‘भुवि विक्रमे रामस्य सदृशः कश्चन नास्ति; येन विराधः अन्तकोपमः कबन्धः च निहतौ। रामस्य गुणान् वक्तुं क्षितौ कश्चित् नरः न शक्तः; येन जनस्थाने गताः तावन्तः राक्षसाः हताः। अत्र धर्मात्मा लक्ष्मणः अपि, मातङ्गानाम् ऋषभः इव; यस्य बाणपथं प्राप्य वासवः अपि न जीवेत्। अत्र श्वेतः ज्योतिर्मुखः च भास्करस्य आत्मसम्भवौ; वरुणस्य पुत्रः हेमकूटः प्लवंगमः। विश्वकर्मणः सुतः वीरः प्लवगसत्तमः नलः; विक्रान्तः वेगवान् दुर्धरः वसोः पुत्रः। राक्षसानां वरिष्ठः तव भ्राता विभीषणः लङ्कां पुरीं प्रतिगृह्य राघवस्य हिते रतः। इति सर्वं सुवेले अधिष्ठितं वानरं बलं मया समाख्यातम्; शेषकार्ये भवान् एव गतिः।’ द्वात्रिंशत्रयस्त्रिंशौ श्लोकौ समीक्षिते सप्तविंशाष्टाविंशयोः स्थाने, अर्थात् श्लोकद्वयस्य स्थानविपर्ययः। शार्दूलस्य अन्तिमं वचनं ‘शेषकार्ये भवान् गतिः’ इति विनीतम् — सः निर्णयं राज्ञे एव त्यजति, न तु उपदेशं ददाति। विभीषणस्य उल्लेखः अपि अर्थगर्भः — लङ्कां प्रतिगृह्य इति, अर्थात् सः रामेण राजा कृतः इति पुनः स्मार्यते। रामस्य पराक्रमस्य उदाहरणानि — विराधः, कबन्धः, जनस्थानस्य चतुर्दशसहस्राणि राक्षसाः — रावणस्य स्वजनानां एव वधः, अतः तस्य कृते अतीव कटूनि। लक्ष्मणस्य बाणपथे इन्द्रः अपि न जीवेत् इति अतिशयोक्तिः तस्य धनुर्विद्यायाः उत्कर्षं दर्शयति। शार्दूलः रामं ‘सिंहसंहननः युवा’ इति वर्णयति — शारीरिकं बलं, यौवनं, पराक्रमः च तस्मिन् एकत्र। एवं सर्गः रावणस्य हठस्य वानरबलस्य च मध्ये तनावं स्थापयित्वा समाप्यते।

క్షోభింపజేయరాని బలం గల రాఘవుడు సువేల పర్వతం మీద విడిది చేశాడని చారులు లంకాధిపతి రావణునికి నివేదించారు. మహాబలుడైన రాముడు వచ్చేశాడని చారుల నోట విని రావణుడు కొంత కలవరపడ్డాడు; శార్దూలునితో ఈ మాట అన్నాడు: ‘నిశాచరా, నీ ముఖవర్ణం మునుపటిలా కనిపించడం లేదు, నీవు దీనునిలా ఉన్నావు. కోపించిన శత్రువుల వశంలో పడలేదు కదా?’ రాజు ఇలా అడగగా భయంతో తల్లడిల్లిన శార్దూలుడు మెల్లగా మాట పలుకుతూ రాక్షసశార్దూలుడైన రావణునితో అన్నాడు: ‘రాజా, ఆ వానరశ్రేష్ఠుల మధ్య గూఢచర్యం చేయడం సాధ్యం కాదు; వారు విక్రమవంతులు, బలవంతులు, రాఘవుని రక్షణలో ఉన్నారు. వారితో మాట్లాడటం కూడా సాధ్యం కాదు, అక్కడ ప్రశ్నించడానికి అవకాశమే దొరకదు; పర్వతాల వంటి వానరులు దారిని అన్నివైపుల నుంచీ కాపాడుతున్నారు.’ శార్దూలుని ముఖం వెలవెలబోవడమే అతని అనుభవానికి సాక్ష్యం — అతనిని చూడగానే ఏదో అశుభం జరిగిందని రావణుడు ఊహిస్తాడు. ‘శార్దూలః’ అన్నది చారుని పేరు, ‘రాక్షసశార్దూలః’ (రాక్షసులలో పులి వంటివాడు) అన్నది రావణుని విశేషణం — కవి ఒకే పాదంలో ఈ పేరుతో, పదంతో క్రీడిస్తున్నాడు. వానరులు దారిని పర్వతాల వలె కాపాడుతున్నారన్న ఉపమానం వారి దృఢమైన వ్యూహాన్ని చూపుతుంది. గూఢచర్యం అంటే రహస్యంగా పరసేనలో ప్రవేశించడం; రాముని సేనలో అది కూడా అసాధ్యమని శార్దూలుడు అంగీకరిస్తున్నాడు. ఈ విధంగా రాముని సేన క్రమశిక్షణా జాగ్రత్తా శత్రువు నోటనే బయటపడుతున్నాయి. నాలుగవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘భయవిహ్వలః’ అనే పాఠం, ముద్రణలో ‘భయవిక్లవః’ (రెండిటికీ భయంతో తల్లడిల్లినవాడని అర్థం). రావణుని ప్రశ్నలో కూడా అతని సొంత భయమే ప్రతిబింబిస్తోంది — ‘కచ్చిత్’ (కాదు కదా) అనే పదం అనుమానాన్ని సూచిస్తుంది.

శార్దూలుడు తన అనుభవాన్ని చెబుతాడు: ‘ఆ సేనలో ప్రవేశించానో లేదో, నేను ఇంకా పరిశీలిస్తుండగానే నన్ను గుర్తుపట్టారు; విభీషణుని అనుచరులైన రాక్షసులు నన్ను బలవంతంగా పట్టుకుని అటూ ఇటూ పలువిధాలుగా విచారించారు. సహనం లేని వానరులు మోకాళ్ళతో, పిడికిళ్ళతో, పళ్ళతో, అరచేతులతో నన్ను గట్టిగా కొట్టి, సేన మధ్యలో అంతటా తిప్పారు. అంతటా తిప్పి నన్ను రాముని సభకు తీసుకుపోయారు — రక్తం కారుతూ దీనంగా ఉన్న అవయవాలతో, తల్లడిల్లుతూ, ఇంద్రియాలు చెదరిపోయి ఉన్నాను. వానరులు కొడుతుండగా చేతులు జోడించి వేడుకుంటున్న నన్ను రాఘవుడు ‘వద్దు, వద్దు’ అని యాదృచ్ఛికంగా కాపాడాడు. ఈ రాముడు పర్వతశిలలతో మహాసముద్రాన్ని నింపి, లంక ద్వారాన్ని ఆశ్రయించి ఆయుధాలతో నిలిచి ఉన్నాడు. గరుడవ్యూహం పన్ని, అన్నివైపులా వానరులతో చుట్టబడి, ఆ మహాతేజస్వి నన్ను విడిచిపెట్టి లంక వైపే వస్తున్నాడు. అతడు ప్రాకారం దగ్గరకు రాకముందే త్వరగా ఏదో ఒకటి చేయి — సీతను వెంటనే అప్పగించు, లేదా యుద్ధం ఇవ్వు.’ అది విని రాక్షసాధిపతి అప్పుడు దానిని మనసులో పరిశీలించి శార్దూలునితో చాలా గొప్ప మాట అన్నాడు. శార్దూలుని కథ పూర్వసర్గలోని సంక్షిప్త వర్ణనను విస్తరిస్తుంది — అక్కడ పట్టుకోవడం మాత్రమే చెప్పబడింది, ఇక్కడ కొట్టడం, రాముని కరుణ — వీటి సూక్ష్మచిత్రం ఉంది. ‘మా మా’ (వద్దు, వద్దు) అనే రాముని మాట అతని కరుణను చూపుతుంది; శత్రువు చారుని కూడా అతడు రక్షిస్తాడు. గరుడవ్యూహం అంటే — గరుడుని ఆకారంలో సేనను నిలపడం; అందులో రెక్కలు, ముక్కు, తోక సైన్యవిభాగాలు. శార్దూలుని చివరి సలహా స్పష్టం — రెండే మార్గాలు, సంధి లేదా యుద్ధం; మధ్యేమార్గం లేదు. ఈ సలహా ఇవ్వడంలోని సాహసం కూడా చెప్పుకోదగినది, ఎందుకంటే పూర్వసర్గలోనే శుకసారణులు సత్యం పలికినందుకు వెళ్ళగొట్టబడ్డారు. విభీషణుని అనుచరులైన రాక్షసులే శార్దూలుని గుర్తుపట్టారు, కాబట్టి రావణుని గూఢచర్యం అతని సోదరుని కారణంగానే నిష్ఫలమైంది. ‘బహుధా విచారితః’ (పలువిధాలుగా విచారించబడ్డాను) అనే పదం అతడు పలుమార్లు పరీక్షించబడ్డాడని, ప్రశ్నలతో పీడించబడ్డాడని సూచిస్తుంది. శార్దూలుడు తన దుర్దశను సంకోచం లేకుండా చెబుతాడు; దానివల్ల అతని సత్యవాదిత్వం తెలుస్తుంది. రాముడు సేతువు కట్టడం, లంకాద్వారం దగ్గర నిలవడం, గరుడవ్యూహం — ఈ మూడూ రావణునికి సమీపిస్తున్న సంకటానికి సూచనలు.

రావణుడు దృఢంగా అంటాడు: ‘దేవతలూ గంధర్వులూ దానవులూ నాతో యుద్ధం చేసినా, సర్వలోకాల భయం ఉన్నా, నేను సీతను ఎన్నటికీ ఇవ్వను.’ ఇలా అని మహాతేజస్వి రావణుడు మళ్ళీ అన్నాడు: ‘ఆ సేనలో నీవు తిరిగావు; అక్కడ శూరులైన వానరులెవరు? సౌమ్యుడా, ఎదిరించరాని ఆ వానరులు ఎంత ప్రభావం గలవారు, ఎలాంటివారు? వారు ఎవరి పుత్రులు, ఎవరి పౌత్రులు — ఇది యథార్థంగా చెప్పు, రాక్షసా. వారి బలాబలాలను తెలుసుకుని నేను దానికి తగినట్లు ఇక్కడ వ్యవహరిస్తాను; యుద్ధం కోరేవాడు తప్పకుండా శత్రువులను లెక్కించాలి.’ రావణుడు ఇలా అనగా ఉత్తమ చారుడైన శార్దూలుడు రావణుని సన్నిధిలో ఈ మాట చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు. ఇక్కడ రావణుని నిశ్చయం మార్చలేనిది — సర్వలోకాల భయం కూడా అతనికి తక్కువే. కాని అతనికి యుద్ధనీతి తెలుసు — శత్రుబలాన్ని మొదట లెక్కించాలి. అతని ప్రశ్నలు మూడు విధాలు — ప్రభావం, స్వరూపం, వంశం. వంశం గురించిన ప్రశ్న ప్రత్యేకంగా అర్థవంతమైనది, ఎందుకంటే వానరులు దేవతల పుత్రులని విని అతడు వారి బలానికి మూలాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు. ఇంతకుముందు శత్రువులను పొగిడినందుకు అతడు శుకసారణులను నిందించాడు, ఇప్పుడు తానే శత్రువుల వివరాలు అడుగుతున్నాడు — అతని మనసులోని అస్థిరత స్పష్టం. ‘సౌమ్య’ అనే సంబోధన కూడా గమనించదగినది — శుకసారణుల పట్ల కఠినంగా ఉన్నవాడు శార్దూలుని పట్ల మృదువుగా ఉన్నాడు, ఎందుకంటే అతని భయం లోలోపల పెరుగుతోంది.

శార్దూలుడు చెబుతాడు: ‘రాజా, యుద్ధంలో జయించడానికి చాలా కష్టమైనవాడు ఋక్షరజసుని కుమారుడు; గద్గదుని కుమారుడు జాంబవంతుడని ప్రసిద్ధుడు. గద్గదుని మరొక కుమారుడు కూడా ఇక్కడ ఉన్నాడు — హిందీ భాష్యం ప్రకారం అతని పేరు ధూమ్రుడు. శతక్రతువైన ఇంద్రుని గురువు బృహస్పతి కుమారుడు కేసరి; అతని కుమారుడైన హనుమంతుడు ఒక్కడే రాక్షసులను సంహరించాడు. ధర్మాత్ముడూ వీర్యవంతుడూ అయిన సుషేణుడు ధర్ముని కుమారుడు; సౌమ్యుడైన దధిముఖుడనే వానరుడు సోముని కుమారుడు. సుముఖుడు, దుర్ముఖుడు, వేగదర్శి అనే వానరులు మృత్యువు కుమారులు — నిశ్చయంగా స్వయంభువైన బ్రహ్మ మృత్యువునే వానరరూపంలో సృష్టించాడు. సేనాపతి నీలుడు స్వయంగా హుతవహుడైన అగ్ని కుమారుడు; హనుమంతుడని ప్రసిద్ధుడైనవాడు వాయువు కుమారుడు. ఇంద్రుని మనుమడు, ఎదిరించరానివాడు, బలవంతుడైన యువకుడు అంగదుడు; బలశాలులైన మైందద్వివిదులు అశ్వినీదేవతల వల్ల పుట్టినవారు. గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, శరభుడు, గంధమాదనుడు — కాలుని, అంతకుని వంటి ఈ ఐదుగురు వివస్వంతుని కుమారుడైన యముని పుత్రులు. యుద్ధం కోరే, శ్రీమంతులైన, దేవపుత్రులైన శూర వానరులు పది కోట్లు; మిగిలినవారిని చెప్పడానికి నాకు శక్యం కాదు. సింహం వంటి దృఢమైన దేహం గల ఈ యువకుడు దశరథుని కుమారుడు రాముడు; ఇతడే దూషణుని, ఖరుని, త్రిశిరుని చంపాడు.’ ముద్రణ పాదటిప్పణిలో ఇలా సూచించబడింది — ఇక్కడి వానరుల జన్మవర్ణన బాలకాండలోని పదిహేడవ సర్గకు భిన్నంగా ఉంది; అక్కడ సుషేణుడు వరుణుని వల్ల, శరభుడు పర్జన్యుని వల్ల, గంధమాదనుడు కుబేరుని వల్ల పుట్టారని చెప్పబడింది; ఈ విరోధానికి పరిహారం — ఇక్కడ వర్ణించిన సుషేణాదులు వేరే వ్యక్తులు. ‘గద్గదుని కుమారుడు’ అనే రెండు వాక్యాలూ సమీక్షిత సంస్కరణలో కూడా కనిపిస్తాయి; జాంబవంతుని తండ్రి పేరు గద్గదుడని చెప్పడం ఈ సర్గ ప్రత్యేకత. ఇరవై ఏడు, ఇరవై ఎనిమిది శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇరవై తొమ్మిది, ముప్పై శ్లోకాల స్థానంలో ఉన్నాయి. ఈ విధంగా శార్దూలుని వర్ణనలో దాదాపు దేవతలందరూ — ఇంద్రుడు, బృహస్పతి, ధర్ముడు, సోముడు, మృత్యువు, అగ్ని, వాయువు, అశ్వినీదేవతలు, యముడు, సూర్యుడు, వరుణుడు, విశ్వకర్మ, వసువు — తమ అంశతో వానరులలో ఉన్నారు. అందువల్ల రావణుని యుద్ధం కేవలం వానరులతో కాదు, దేవతలందరితో అని సూచించబడుతోంది. ఇంతకుముందు రావణుడు దేవతలను జయించాడు; ఇప్పుడు వారే వానరరూపంలో అతనికి వ్యతిరేకంగా కూడివచ్చారు. ‘మృత్యుర్వానరరూపేణ’ (మృత్యువే వానరరూపంలో) అనే వాక్యం ప్రత్యేకంగా భయంకరమైనది — మృత్యువే స్వయంగా వానరవేషంలో వచ్చిందని శార్దూలుడు అంటున్నాడు. ‘మిగిలినవారిని చెప్పడానికి నాకు శక్యం కాదు’ అనే మాటతో సేన లెక్కకు అందనిదని మళ్ళీ సూచించబడుతోంది.

‘భూమిపై పరాక్రమంలో రామునికి సాటి ఎవరూ లేరు; అతడే అంతకుని వంటి విరాధుని, కబంధుని చంపాడు. రాముని గుణాలను చెప్పగల మనిషి భూమిపై ఎవరూ లేరు; అతడే జనస్థానానికి వెళ్ళిన అంతమంది రాక్షసులను చంపాడు. ఏనుగులలో శ్రేష్ఠమైన మదగజం వంటి ధర్మాత్ముడు లక్ష్మణుడు కూడా ఇక్కడ ఉన్నాడు; అతని బాణమార్గంలోకి వస్తే ఇంద్రుడు కూడా బ్రతకడు. ఇక్కడ శ్వేతుడు, జ్యోతిర్ముఖుడు అనే సూర్యపుత్రులు ఉన్నారు; హేమకూటుడనే వానరుడు వరుణుని కుమారుడు. విశ్వకర్మ కుమారుడు, వీరుడు, వానరశ్రేష్ఠుడు నలుడు; విక్రమశాలి, వేగవంతుడు అయిన దుర్ధరుడు వసువు కుమారుడు. రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడైన నీ సోదరుడు విభీషణుడు లంకాపురిని పొంది రాఘవుని హితంలో నిమగ్నుడై ఉన్నాడు. ఈ విధంగా సువేలం మీద నిలిచిన వానరసేన అంతటినీ నేను వివరించాను; మిగిలిన కార్యంలో నీవే గతి.’ ముప్పై రెండు, ముప్పై మూడు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇరవై ఏడు, ఇరవై ఎనిమిది శ్లోకాల స్థానంలో ఉన్నాయి, అంటే రెండు శ్లోకాల స్థానాలు తారుమారయ్యాయి. ‘శేషకార్యే భవాన్ గతిః’ (మిగిలిన కార్యంలో నీవే గతి) అనే శార్దూలుని చివరి మాట వినయంతో కూడినది — అతడు నిర్ణయాన్ని రాజుకే వదిలిపెడతాడు, సలహా ఇవ్వడు. విభీషణుని ప్రస్తావన కూడా అర్థగర్భితం — ‘లంకను పొంది’ అంటే, రాముడు అతనిని రాజుగా చేశాడని మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతోంది. రాముని పరాక్రమానికి ఉదాహరణలు — విరాధుడు, కబంధుడు, జనస్థానంలోని పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు — రావణుని స్వజనుల వధే, కాబట్టి అవి అతనికి చాలా చేదైనవి. లక్ష్మణుని బాణమార్గంలో ఇంద్రుడు కూడా బ్రతకడు అనే అతిశయోక్తి అతని ధనుర్విద్య ఉత్కర్షను చూపుతుంది. శార్దూలుడు రాముని ‘సింహసంహననః యువా’ (సింహం వంటి దృఢశరీరం గల యువకుడు) అని వర్ణిస్తాడు — శారీరకబలం, యౌవనం, పరాక్రమం అతనిలో ఒక్కచోట ఉన్నాయి. ఈ విధంగా సర్గ రావణుని మొండితనానికీ వానరబలానికీ మధ్య ఉద్రిక్తతను నిలిపి ముగుస్తుంది.

கலக்க முடியாத படையுடைய ராகவன் சுவேல மலையில் முகாமிட்டிருப்பதை ஒற்றர்கள் இலங்கை அரசனான ராவணனிடம் தெரிவித்தனர். பெருவலிமையுடைய ராமன் வந்துவிட்டான் என்று ஒற்றர்களின் வாயிலாகக் கேட்டு ராவணன் சற்றே கலக்கமுற்றான்; சார்தூலனிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘இரவில் உலவுபவனே, உன் நிறம் முன்போல இல்லை; நீ வருந்தியவன் போலத் தோன்றுகிறாய். சினங்கொண்ட பகைவர்களின் பிடியில் நீ சிக்கவில்லையே?’ அரசனால் இவ்வாறு கேட்கப்பட்ட சார்தூலன், அச்சத்தால் நடுங்கியவனாய், மெல்லிய குரலில் ராக்ஷசர்களில் புலி போன்ற ராவணனிடம் சொன்னான்: ‘அரசே, அந்த வானரச் சிறந்தோரிடையே ஒற்று வேலை செய்ய முடியாது; அவர்கள் பராக்கிரமசாலிகள், வலிமைமிக்கவர்கள், ராகவனால் காக்கப்படுபவர்கள். அவர்களோடு பேசவும் முடியாது; கேள்வி கேட்க வாய்ப்பே கிடைப்பதில்லை; மலை போன்ற வானரர்களால் வழி எல்லாப் பக்கங்களிலும் காக்கப்படுகிறது.’ சார்தூலனின் முகம் நிறம் இழந்திருந்ததே அவனுடைய அனுபவத்துக்குச் சான்று — அவனைப் பார்த்த உடனேயே ஏதோ தீங்கு நேர்ந்திருக்கிறது என்று ராவணன் ஊகிக்கிறான். ‘சார்தூலன்’ (புலி) என்பது ஒற்றனின் பெயர்; ‘ராக்ஷசசார்தூலன்’ (ராக்ஷசர்களில் புலி) என்பது ராவணனின் அடைமொழி — ஒரே அடியில் கவி இந்தப் பெயர்ச்சொற்களைக் கொண்டு விளையாடுகிறார். வானரர்கள் மலைகள் போல நின்று வழியைக் காக்கிறார்கள் என்ற உவமை அவர்களுடைய உறுதியான அணிவகுப்பைக் காட்டுகிறது. ஒற்று வேலை என்பது மறைவாகப் பகைவனின் படைக்குள் நுழைவது; ராமனின் படையில் அதுவும் இயலாது என்று சார்தூலன் ஒப்புக்கொள்கிறான். இவ்வாறு ராமனின் படையின் கட்டுப்பாடும் விழிப்பும் பகைவனின் வாயாலேயே வெளிப்படுகின்றன. திறனாய்வுப் பதிப்பில் நான்காம் சுலோகத்தில் ‘பயவிஹ்வல:’ என்பது பாடம்; அச்சுப் பதிப்பில் ‘பயவிக்லவ:’ — இரண்டும் அச்சத்தால் நிலைகுலைந்தவன் என்ற பொருளே. ராவணனின் கேள்வியிலும் அவனுடைய சொந்த அச்சம் பிரதிபலிக்கிறது — ‘கச்சித்’ (…இல்லையே?) என்ற சொல் ஐயத்தைச் சுட்டுகிறது.

சார்தூலன் தன் அனுபவத்தைக் கூறுகிறான்: ‘அந்தப் படைக்குள் நான் நுழைந்தவுடனேயே, நான் ஆராயத் தொடங்குவதற்குள்ளேயே, அடையாளம் காணப்பட்டேன்; விபீஷணனின் தோழர்களான ராக்ஷசர்களால் வலுக்கட்டாயமாகப் பிடிக்கப்பட்டு, இங்குமங்கும் பலவாறு விசாரிக்கப்பட்டேன். பொறுமையற்ற வானரர்கள் முழங்கால்களாலும் முஷ்டிகளாலும் பற்களாலும் உள்ளங்கைகளாலும் என்னைக் கடுமையாக அடித்து, படையின் நடுவே எல்லா இடங்களிலும் இழுத்துச் சென்றனர். எல்லா இடங்களிலும் இழுத்துச் சென்றபின், இரத்தம் வழியும் வாடிய உடலுடன், நிலைகுலைந்து, புலன்கள் கலங்கிய நிலையில் நான் ராமனின் அவைக்குக் கொண்டு செல்லப்பட்டேன். வானரர்களால் அடிக்கப்பட்டு, கைகூப்பி இரந்துகொண்டிருந்த என்னை ராகவன் ‘வேண்டாம், வேண்டாம்’ என்று சொல்லித் தற்செயலாகக் காப்பாற்றினான். இந்த ராமன் மலைப்பாறைகளால் பெருங்கடலை நிரப்பி, இலங்கையின் வாயிலை அடைந்து ஆயுதங்களுடன் நிற்கிறான். கருட வியூகம் அமைத்து, எல்லாப் பக்கங்களிலும் வானரர்களால் சூழப்பட்ட அந்தப் பேரொளியாளன் என்னை விடுவித்துவிட்டு இலங்கையை நோக்கியே வருகிறான். அவன் மதிலை அடைவதற்குள் விரைவில் இரண்டில் ஒன்றைச் செய் — சீதையை உடனே திருப்பிக் கொடு; அல்லது போர் கொடுக்கப்படட்டும்.’ அதைக் கேட்டு ராக்ஷசத் தலைவன் அப்போது மனத்தில் அதை ஆராய்ந்து சார்தூலனிடம் மிகப் பெரிய சொல்லைச் சொன்னான். சார்தூலனின் கதை முந்தைய சர்க்கத்தின் சுருக்கமான வருணனையை விரிவாக்குகிறது — அங்கே பிடிபட்டது மட்டுமே சொல்லப்பட்டது; இங்கே அடியும் ராமனின் கருணையும் நுட்பமாகச் சித்திரிக்கப்படுகின்றன. ராமனின் ‘வேண்டாம், வேண்டாம்’ என்ற சொல் அவனுடைய கருணையைக் காட்டுகிறது; பகைவனின் ஒற்றனையும் அவன் காக்கிறான். கருட வியூகம் — கருடனின் வடிவில் அமைந்த படை அணிவகுப்பு; அதில் இரு சிறகுகளும் அலகும் வாலும் படைப்பிரிவுகள். சார்தூலனின் இறுதி அறிவுரை தெளிவானது — இரண்டே வழிகள்: சமாதானம் அல்லது போர்; நடுவழி இல்லை. இந்த அறிவுரையின் துணிவும் குறிப்பிடத்தக்கது; ஏனெனில் முந்தைய சர்க்கத்திலேயே சுகனும் சாரணனும் உண்மை சொன்னதற்காக வெளியேற்றப்பட்டார்கள். விபீஷணனைப் பின்தொடர்ந்த ராக்ஷசர்களே சார்தூலனை அடையாளம் காண்கிறார்கள்; ஆகவே ராவணனின் ஒற்று முயற்சி அவனுடைய சொந்தத் தம்பியின் காரணமாகவே பயனற்றுப் போகிறது. ‘பஹுதா விசாரித:’ (பலவாறு விசாரிக்கப்பட்டவன்) என்ற சொல், அவன் பலமுறை சோதிக்கப்பட்டு கேள்விகளால் துன்புறுத்தப்பட்டான் என்பதைச் சுட்டுகிறது. சார்தூலன் தன் இழிநிலையைத் தயக்கமின்றிச் சொல்கிறான்; அதனால் அவனுடைய உண்மை பேசும் தன்மை புலனாகிறது. ராமனின் அணைகட்டுதல், இலங்கை வாயிலில் அவன் நிற்பது, கருட வியூகம் — இந்த மூன்றும் ராவணனுக்கு நெருங்கிவரும் ஆபத்தின் அறிகுறிகள்.

ராவணன் உறுதியாகச் சொல்கிறான்: ‘தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் தானவர்களும் என்னை எதிர்த்துப் போரிட்டாலும், எல்லா உலகங்களின் அச்சத்துக்கு அஞ்சியும் நான் சீதையைத் திருப்பிக் கொடுக்கவே மாட்டேன்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுப் பேரொளியுடைய ராவணன் மீண்டும் சொன்னான்: ‘நீ அந்தப் படையில் உலவி வந்திருக்கிறாய்; அங்கே வீரர்களான வானரர்கள் யார்? அணுகுதற்கரிய அந்த வானரர்கள் எத்தகைய வல்லமையுடையவர்கள், எப்படிப்பட்டவர்கள், அன்பனே? அவர்கள் யாருடைய மக்கள், யாருடைய பேரர்கள் — இதை உள்ளபடியே சொல், ராக்ஷசனே. அவர்களுடைய வலிமையையும் வலிமையின்மையையும் அறிந்து நான் அதற்கேற்ப இங்கே செயல்படுவேன்; போரை விரும்புபவன் பகைவர்களைக் கணக்கிடுவது இன்றியமையாதது.’ ராவணனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட சிறந்த ஒற்றனான சார்தூலன் ராவணனின் முன்னிலையில் இந்தச் சொல்லைச் சொல்லத் தொடங்கினான். ராவணனின் முடிவு இங்கே மாற்ற முடியாதது — எல்லா உலகங்களின் அச்சமும் அவனுக்குச் சிறியதே. ஆனால் போரின் நீதியை அவன் அறிவான் — பகைவரின் வலிமையை முதலில் கணக்கிட வேண்டும். அவனுடைய கேள்விகள் மூவகையானவை — வல்லமை, இயல்பு, குலம். குலம் பற்றிய கேள்வி சிறப்பாகப் பொருள் பொதிந்தது; ஏனெனில் வானரர்கள் தேவர்களின் மக்கள் என்று கேட்டு, அவர்களுடைய வலிமையின் மூலத்தை அறிய அவன் விரும்புகிறான். முன்பு பகைவரைப் புகழ்ந்ததற்காக அவன் சுகனையும் சாரணனையும் பழித்தான்; இப்போதோ தானே பகைவர்களின் விவரத்தைக் கேட்கிறான் — அவன் மனத்தின் நிலையின்மை தெளிவாகிறது. ‘ஸௌம்ய’ (அன்பனே) என்ற விளிப்பும் கவனிக்கத்தக்கது — சுக சாரணர்களிடம் கடுமையாக இருந்த அவன் சார்தூலனிடம் மென்மையாக இருக்கிறான்; ஏனெனில் அவனுடைய அச்சம் உள்ளுக்குள் வளர்கிறது.

சார்தூலன் கூறுகிறான்: ‘அரசே, ருக்ஷரஜஸின் மகன் (சுக்ரீவன்) போரில் வெல்லுதற்கு மிக அரியவன்; ஜாம்பவான் என்று புகழ்பெற்றவன் கத்கதனின் மகன். கத்கதனின் மற்றொரு மகனும் இங்கே இருக்கிறான் — இந்தி உரையின்படி அவன் பெயர் தூம்ரன். நூறு வேள்விகள் செய்த இந்திரனின் குருவான பிருஹஸ்பதியின் மகன் கேசரி; அவனுடைய மகனான அனுமன் ஒருவனாலேயே ராக்ஷசர்களின் படுகொலை செய்யப்பட்டது. தர்மாத்மாவும் வீரமுடையவனுமான சுஷேணன் தர்மதேவனின் மகன்; சாந்தமான ததிமுகன் என்ற வானரன் சோமனின் மைந்தன். சுமுகன், துர்முகன், வேகதர்சி ஆகிய வானரர்கள் மிருத்யுவின் (சாவின்) மக்கள் — சுயம்புவான பிரமனால் சாவே வானர உருவில் படைக்கப்பட்டிருக்கிறது என்பது உறுதி. படைத்தலைவனான நீலன் வேள்வித் தீயைச் சுமக்கும் அக்னியின் சொந்த மகன்; அனுமான் என்று புகழ்பெற்றவன் வாயுவின் மகன். இந்திரனின் பேரனும் எதிர்க்க முடியாதவனும் வலிமையுடைய இளைஞனுமானவன் அங்கதன்; வலிமைமிக்க மைந்தனும் த்விவிதனும் அசுவினிதேவர்களிடமிருந்து பிறந்தவர்கள். கஜன், கவாக்ஷன், கவயன், சரபன், கந்தமாதனன் ஆகிய ஐவரும் ஊழிக்கால யமனுக்கு நிகரானவர்கள்; விவஸ்வானின் மகனான யமனின் மக்கள். போரை விரும்பும் சீர்மிக்க தேவமைந்தர்களான வீர வானரர்கள் பத்துக் கோடிப் பேர்; மீதமுள்ளவர்களைச் சொல்ல எனக்கு இயலாது. சிங்கம் போன்ற உடற்கட்டுடைய இளைஞனான இந்த ராமன் தசரதனின் மகன்; இவனால்தான் தூஷணனும் கரனும் திரிசிரஸும் கொல்லப்பட்டனர்.’ அச்சுப் பதிப்பின் அடிக்குறிப்பு சுட்டுகிறது — இங்குள்ள வானரர்களின் பிறப்பு வருணனை பால காண்டத்தின் பதினேழாம் சர்க்கத்திலிருந்து வேறுபடுகிறது; அங்கே சுஷேணன் வருணனிடமிருந்தும், சரபன் பர்ஜன்யனிடமிருந்தும், கந்தமாதனன் குபேரனிடமிருந்தும் பிறந்ததாகச் சொல்லப்பட்டுள்ளது; அந்த முரணுக்குத் தீர்வு — இங்கே வருணிக்கப்படும் சுஷேணன் முதலானோர் வேறு நபர்களே. ‘கத்கதனின் மகன்’ என்ற இரு வாக்கியங்களும் திறனாய்வுப் பதிப்பிலும் காணப்படுகின்றன; ஜாம்பவானின் தந்தையின் பெயர் கத்கதன் என்பது இந்தச் சர்க்கத்தின் தனிச்சிறப்பு. இருபத்தேழாம், இருபத்தெட்டாம் சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இருபத்தொன்பதாம், முப்பதாம் இடங்களில் உள்ளன. இவ்வாறு சார்தூலனின் வருணனையில் ஏறக்குறைய எல்லாத் தேவர்களும் — இந்திரன், பிருஹஸ்பதி, தர்மன், சோமன், மிருத்யு, அக்னி, வாயு, அசுவினிதேவர்கள், யமன், சூரியன், வருணன், விசுவகர்மா, வசு — தம் அம்சத்தால் வானரர்களிடையே இருக்கிறார்கள். ஆகவே ராவணனின் போர் வானரர்களோடு மட்டுமல்ல, எல்லாத் தேவர்களோடும் என்று சுட்டப்படுகிறது. முன்பு ராவணன் தேவர்களை வென்றான்; இப்போது அவர்களே வானர உருவில் அவனுக்கு எதிராகத் திரண்டிருக்கிறார்கள். ‘ம்ருத்யுர்வானரரூபேண’ (சாவே வானர உருவில்) என்ற வாக்கியம் சிறப்பாக அச்சமூட்டுவது — சாவே தானாக வானர வேடத்தில் வந்திருக்கிறது என்கிறான் சார்தூலன். ‘மீதமுள்ளவர்களைச் சொல்ல இயலாது’ என்ற சொல்லால் படையின் எண்ணற்ற தன்மை மீண்டும் சுட்டப்படுகிறது.

‘பூமியில் பராக்கிரமத்தில் ராமனுக்கு நிகரானவன் எவனும் இல்லை; அவனால்தான் விராதனும் யமனுக்கு நிகரான கபந்தனும் கொல்லப்பட்டனர். ராமனின் குணங்களைச் சொல்ல நிலத்தில் எந்த மனிதனாலும் இயலாது; ஜனஸ்தானத்துக்குச் சென்றிருந்த அத்தனை ராக்ஷசர்களும் அவனால் கொல்லப்பட்டனர். இங்கே யானைகளில் சிறந்த காளை போன்ற தர்மாத்மாவான லக்ஷ்மணனும் இருக்கிறான்; அவனுடைய அம்பின் வழியில் அகப்பட்டால் இந்திரனும் உயிர் பிழைக்க மாட்டான். இங்கே சூரியனின் மைந்தர்களான ஸ்வேதனும் ஜ்யோதிர்முகனும் இருக்கிறார்கள்; வருணனின் மகனான ஹேமகூடன் என்ற வானரனும் இருக்கிறான். விசுவகர்மாவின் மகனான வீரன் நளன் வானரருள் சிறந்தவன்; பராக்கிரமமும் வேகமும் உடைய துர்தரன் வசுவின் மகன். ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனான உன் தம்பி விபீஷணன் இலங்கை நகரைப் பெற்றுக்கொண்டு ராகவனின் நன்மையில் ஈடுபட்டிருக்கிறான். இவ்வாறு சுவேல மலையில் நிலைகொண்டிருக்கும் வானரப் படை முழுவதையும் நான் விவரித்துவிட்டேன்; மீதமுள்ள காரியத்தில் தாங்களே கதி.’ முப்பத்திரண்டாம், முப்பத்து மூன்றாம் சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இருபத்தேழாம், இருபத்தெட்டாம் இடங்களில் உள்ளன; அதாவது இரண்டு சுலோகங்களின் இடம் மாறியுள்ளது. ‘மீதமுள்ள காரியத்தில் தாங்களே கதி’ என்ற சார்தூலனின் இறுதிச் சொல் பணிவானது — அவன் அறிவுரை கூறாமல், முடிவை அரசனிடமே விட்டுவிடுகிறான். விபீஷணனைப் பற்றிய குறிப்பும் பொருள் பொதிந்தது — ‘இலங்கையைப் பெற்றுக்கொண்டு’ என்பதால், ராமன் அவனை அரசனாக்கிவிட்டான் என்பது மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது. ராமனின் பராக்கிரமத்துக்கான எடுத்துக்காட்டுகள் — விராதன், கபந்தன், ஜனஸ்தானத்தின் பதினாலாயிரம் ராக்ஷசர்கள் — ராவணனின் சொந்த மக்களின் அழிவே; ஆகவே அவனுக்கு மிகவும் கசப்பானவை. லக்ஷ்மணனின் அம்பின் வழியில் இந்திரனும் பிழைக்கமாட்டான் என்ற உயர்வுநவிற்சி அவனுடைய வில்வித்தையின் மேன்மையைக் காட்டுகிறது. சார்தூலன் ராமனை ‘சிங்கம் போன்ற உடற்கட்டுடைய இளைஞன்’ என்று வருணிக்கிறான் — உடல்வலிமை, இளமை, பராக்கிரமம் ஆகிய மூன்றும் அவனிடம் ஒருசேர உள்ளன. இவ்வாறு ராவணனின் பிடிவாதத்துக்கும் வானரப் படையின் வலிமைக்கும் இடையே பதற்றத்தை நிறுவிச் சர்க்கம் நிறைவடைகிறது.

ಸುವೇಲಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಅಲುಗಿಸಲಾಗದ ಸೇನೆಯೊಡನೆ ರಾಘವನು ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ಚಾರರು ಲಂಕಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಚಾರರ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಸ್ವಲ್ಪ ಉದ್ವೇಗಗೊಂಡನು; ಶಾರ್ದೂಲನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿಶಾಚರನೇ, ನಿನ್ನ ಮುಖದ ಬಣ್ಣ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ನೀನು ದೀನನಂತಿದ್ದೀಯೆ. ಕೋಪಗೊಂಡ ಶತ್ರುಗಳ ವಶಕ್ಕೆ ನೀನು ಸಿಕ್ಕಿಬೀಳಲಿಲ್ಲ ತಾನೇ?’ ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಭಯದಿಂದ ಕಂಗಾಲಾದ ಶಾರ್ದೂಲನು ಮೆಲ್ಲನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತ ರಾಕ್ಷಸಶಾರ್ದೂಲ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಮೇಲೆ ಗೂಢಚಾರಿಕೆ ನಡೆಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಅವರು ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು, ಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಮತ್ತು ರಾಘವನಿಂದ ರಕ್ಷಿತರು. ಅವರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುವ ಅವಕಾಶವೇ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಪರ್ವತಗಳಂತಹ ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ದಾರಿಯನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಶಾರ್ದೂಲನ ಮುಖ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡಿರುವುದೇ ಅವನ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ — ಅವನನ್ನು ನೋಡಿದ ಕೂಡಲೇ ಏನೋ ಅಶುಭ ನಡೆದಿದೆ ಎಂದು ರಾವಣನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಾರ್ದೂಲ’ ಎಂಬುದು ಚಾರನ ಹೆಸರು, ‘ರಾಕ್ಷಸಶಾರ್ದೂಲ’ (ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಹುಲಿಯಂಥವನು) ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣ — ಕವಿಯು ಒಂದೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡು ಶಬ್ದಗಳೊಡನೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ದಾರಿಯನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವರ ದೃಢವಾದ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಗೂಢಚಾರಿಕೆ ಎಂದರೆ ಮರೆಯಾಗಿ ಶತ್ರುಸೇನೆಯೊಳಗೆ ನುಸುಳುವುದು; ರಾಮನ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಅದೂ ಅಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಶಾರ್ದೂಲನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಸೇನೆಯ ಶಿಸ್ತೂ ಎಚ್ಚರವೂ ಶತ್ರುವಿನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭಯವಿಹ್ವಲಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಯವಿಕ್ಲವಃ’. ರಾವಣನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲೂ ಅವನ ಸ್ವಂತ ಭಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸಿದೆ — ‘ಕಚ್ಚಿತ್’ (…ಅಲ್ಲ ತಾನೇ?) ಎಂಬ ಪದ ಆಶಂಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಶಾರ್ದೂಲನು ತನ್ನ ಅನುಭವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಕೂಡಲೇ, ನಾನು ಇನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ, ನನ್ನ ಗುರುತು ಸಿಕ್ಕಿಹೋಯಿತು; ವಿಭೀಷಣನ ಸಹಚರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ನನ್ನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿದರು, ಅತ್ತಿತ್ತ ಎಳೆದಾಡಿ ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಕೋಪಿಷ್ಠರಾದ ವಾನರರು ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದ, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ, ಅಂಗೈಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಡಿದರು; ಸೇನೆಯ ನಡುವೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ನನ್ನನ್ನು ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡಿಸಿದರು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತಾಡಿಸಿದ ಮೇಲೆ ನನ್ನನ್ನು ರಾಮನ ಸಭೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದರು — ಆಗ ನನ್ನ ಅಂಗಾಂಗಗಳಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತಿತ್ತು, ನಾನು ದೀನನೂ ವಿಹ್ವಲನೂ ಆಗಿದ್ದೆ, ನನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕದಡಿದ್ದವು. ವಾನರರು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿರಲು ಕೈಮುಗಿದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ರಾಘವನು ‘ಬೇಡ, ಬೇಡ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಕಾಪಾಡಿದನು. ಈ ರಾಮನು ಪರ್ವತಶಿಲೆಗಳಿಂದ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ತುಂಬಿಸಿ, ಲಂಕೆಯ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಆಯುಧಸಹಿತನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಗರುಡವ್ಯೂಹವನ್ನು ರಚಿಸಿಕೊಂಡು ವಾನರರಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟು ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೇ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಕೋಟೆಗೋಡೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬರುವುದರೊಳಗೆ ಬೇಗನೆ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಮಾಡು — ಸೀತೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸು, ಇಲ್ಲವೇ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡು.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಆಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಶಾರ್ದೂಲನಿಗೆ ಬಹಳ ಮಹತ್ವದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಶಾರ್ದೂಲನ ಕಥನ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಹೊಡೆತದ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಕರುಣೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಚಿತ್ರವಿದೆ. ‘ಬೇಡ, ಬೇಡ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತು ಅವನ ಕರುಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಶತ್ರುವಿನ ಗೂಢಚಾರನನ್ನೂ ಅವನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗರುಡವ್ಯೂಹ ಎಂದರೆ ಗರುಡನ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ರಚನೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ರೆಕ್ಕೆಗಳು, ಕೊಕ್ಕು ಮತ್ತು ಬಾಲ ಸೇನೆಯ ವಿಭಾಗಗಳು. ಶಾರ್ದೂಲನ ಕೊನೆಯ ಉಪದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಎರಡೇ ದಾರಿಗಳು, ಸಂಧಿ ಅಥವಾ ಯುದ್ಧ; ನಡುವಿನ ದಾರಿ ಇಲ್ಲ. ಈ ಉಪದೇಶದ ಧೈರ್ಯವೂ ಗಮನಾರ್ಹ, ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ಶುಕ-ಸಾರಣರು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರು. ವಿಭೀಷಣನ ಅನುಚರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೇ ಶಾರ್ದೂಲನನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಗೂಢಚಾರಿಕೆ ಅವನ ತಮ್ಮನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬಹುಧಾ ವಿಚಾರಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಅವನನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಾಯಿತು, ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದ ಪೀಡಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾರ್ದೂಲನು ತನ್ನ ದುರ್ದಶೆಯನ್ನು ಸಂಕೋಚವಿಲ್ಲದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಸೇತುಬಂಧನ, ಲಂಕೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಅವನ ನಿಲುವು, ಗರುಡವ್ಯೂಹ — ಈ ಮೂರೂ ರಾವಣನಿಗೆ ಹತ್ತಿರ ಬಂದಿರುವ ಸಂಕಟದ ಸೂಚಕಗಳು.

ರಾವಣನು ದೃಢವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ದಾನವರೇ ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದರೂ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಭಯವೇ ಎದುರಾದರೂ, ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾವಣನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಆ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದ್ದೀಯೆ; ಅಲ್ಲಿ ಶೂರರಾದ ವಾನರರು ಯಾರು? ಸೌಮ್ಯನೇ, ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಆ ವಾನರರು ಎಂತಹ ಪ್ರಭಾವದವರು, ಎಂತಹವರು? ಅವರು ಯಾರ ಮಕ್ಕಳು, ಯಾರ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು — ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಇದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳು. ಅವರ ಬಲಾಬಲವನ್ನು ತಿಳಿದು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಶತ್ರುಗಳ ಲೆಕ್ಕವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.’ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಉತ್ತಮ ಚಾರನಾದ ಶಾರ್ದೂಲನು ರಾವಣನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ರಾವಣನ ನಿಶ್ಚಯ ಇಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗದ್ದು — ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಭಯವೂ ಅವನಿಗೆ ಕಡಿಮೆಯೇ. ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧನೀತಿ ತಿಳಿದಿದೆ — ಮೊದಲು ಶತ್ರುಬಲವನ್ನು ಎಣಿಸಬೇಕು. ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂರು ಬಗೆಯವು — ಪ್ರಭಾವ, ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ವಂಶ. ವಂಶದ ಪ್ರಶ್ನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾನರರು ದೇವತೆಗಳ ಮಕ್ಕಳು ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದ ಅವನು ಅವರ ಬಲದ ಮೂಲವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹೊಗಳಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಶುಕ-ಸಾರಣರನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದ್ದನು, ಈಗ ತಾನೇ ಶತ್ರುಗಳ ವಿವರವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಸ್ಥಿರತೆ ಸ್ಪಷ್ಟ. ‘ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಶುಕ-ಸಾರಣರ ಕಡೆಗೆ ಕಠೋರನಾಗಿದ್ದ ಅವನು ಶಾರ್ದೂಲನ ಕಡೆಗೆ ಮೃದುವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಒಳಗಿನ ಭಯ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ.

ಶಾರ್ದೂಲನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜನೇ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಿಸಲು ಅತಿ ಕಷ್ಟನಾದ ಋಕ್ಷರಜಸನ ಮಗನು ಇದ್ದಾನೆ; ಗದ್ಗದನ ಮಗನು ಜಾಂಬವಂತನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಗದ್ಗದನ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಮಗನೂ ಇಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಅವನ ಹೆಸರು ಧೂಮ್ರ. ಶತಕ್ರತು ಇಂದ್ರನ ಗುರುವಾದ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಮಗನು ಕೇಸರಿ; ಅವನ ಮಗನಾದ ಹನುಮಂತನೊಬ್ಬನೇ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಸುಷೇಣನು ಧರ್ಮನ ಮಗನು; ಸೌಮ್ಯನಾದ ದಧಿಮುಖನೆಂಬ ಕಪಿ ಸೋಮನ ಮಗನು. ಸುಮುಖ, ದುರ್ಮುಖ ಮತ್ತು ವೇಗದರ್ಶಿ ಎಂಬ ವಾನರರು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಮಕ್ಕಳು — ಸ್ವಯಂಭುವು ಮೃತ್ಯುವನ್ನೇ ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯ. ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಹುತವಹನಾದ ಅಗ್ನಿಯ ಮಗನು; ಹನುಮಂತನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನು ಅನಿಲನ (ವಾಯುವಿನ) ಮಗನು. ದುರ್ಧರ್ಷನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಯುವಕನೂ ಆದ ಅಂಗದನು ಶಕ್ರನ (ಇಂದ್ರನ) ಮೊಮ್ಮಗನು; ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳಿಂದ ಜನಿಸಿದವರು. ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ — ಕಾಲಾಂತಕನಂತಿರುವ ಈ ಐವರು ವೈವಸ್ವತ ಯಮನ ಮಕ್ಕಳು. ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವ, ಶ್ರೀಮಂತರಾದ, ದೇವಪುತ್ರರಾದ ಶೂರ ವಾನರರು ಹತ್ತು ಕೋಟಿ; ಉಳಿದವರನ್ನು ಹೇಳಲು ನನಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲ. ಸಿಂಹದಂತಹ ದೃಢಕಾಯನಾದ ಈ ಯುವಕ ರಾಮನು ದಶರಥನ ಮಗನು; ಅವನಿಂದ ದೂಷಣ, ಖರ, ತ್ರಿಶಿರಸ್ ಹತರಾದರು.’ ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಸೂಚಿಸುವಂತೆ — ಇಲ್ಲಿನ ವಾನರರ ಜನ್ಮವರ್ಣನೆ ಬಾಲಕಾಂಡದ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸುಷೇಣನು ವರುಣನಿಂದ, ಶರಭನು ಪರ್ಜನ್ಯನಿಂದ, ಗಂಧಮಾದನನು ಕುಬೇರನಿಂದ ಜನಿಸಿದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಈ ವಿರೋಧದ ಪರಿಹಾರ — ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತರಾದ ಸುಷೇಣ ಮೊದಲಾದವರು ಬೇರೆಯವರೇ. ‘ಗದ್ಗದನ ಮಗನು’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಾಕ್ಯಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಜಾಂಬವಂತನ ತಂದೆಯ ಹೆಸರು ಗದ್ಗದ ಎಂಬುದು ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಶೇಷ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿವೆ. ಹೀಗೆ ಶಾರ್ದೂಲನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ — ಇಂದ್ರ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಧರ್ಮ, ಸೋಮ, ಮೃತ್ಯು, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು, ಯಮ, ಸೂರ್ಯ, ವರುಣ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮ, ವಸು — ತಮ್ಮ ಅಂಶದಿಂದ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಯುದ್ಧ ಕೇವಲ ವಾನರರೊಡನೆ ಅಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ರಾವಣನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವರೇ ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿರುದ್ಧ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ್ದಾರೆ. ‘ಮೃತ್ಯುರ್ವಾನರರೂಪೇಣ’ (ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಯಂಕರ — ಮೃತ್ಯುವೇ ಸ್ವತಃ ವಾನರವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ ಶಾರ್ದೂಲ. ‘ಉಳಿದವರನ್ನು ಹೇಳಲು ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೇನೆ ಎಣಿಕೆಗೆ ಮೀರಿದ್ದು ಎಂಬುದು ಮತ್ತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಅವನಿಂದ ವಿರಾಧನೂ ಯಮನಂತಿದ್ದ ಕಬಂಧನೂ ಹತರಾದರು. ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಶಕ್ತನಲ್ಲ; ಅವನಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದ ಅಷ್ಟೊಂದು ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಇದ್ದಾನೆ, ಆನೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸಲಗದಂತೆ; ಅವನ ಬಾಣದ ದಾರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕರೆ ವಾಸವನೂ (ಇಂದ್ರನೂ) ಬದುಕಲಾರ. ಇಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಶ್ವೇತ ಮತ್ತು ಜ್ಯೋತಿರ್ಮುಖರಿದ್ದಾರೆ; ವರುಣನ ಮಗನಾದ ಹೇಮಕೂಟನೆಂಬ ವಾನರನಿದ್ದಾನೆ. ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಮಗನಾದ ವೀರ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ನಳನಿದ್ದಾನೆ; ವಸುವಿನ ಮಗನಾದ ವಿಕ್ರಮಿ, ವೇಗಶಾಲಿ ದುರ್ಧರನಿದ್ದಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ರಾಘವನ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸುವೇಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಇಡೀ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ನಾನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತಾವೇ ಗತಿ.’ ಮೂವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿವೆ, ಅಂದರೆ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸ್ಥಾನ ಅದಲುಬದಲಾಗಿದೆ. ‘ಶೇಷಕಾರ್ಯೇ ಭವಾನ್ ಗತಿಃ’ (ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತಾವೇ ಗತಿ) ಎಂಬ ಶಾರ್ದೂಲನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ವಿನೀತವಾದುದು — ಅವನು ಉಪದೇಶ ಕೊಡದೆ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ರಾಜನಿಗೇ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತ — ‘ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ’ ಎಂದರೆ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಉದಾಹರಣೆಗಳು — ವಿರಾಧ, ಕಬಂಧ, ಜನಸ್ಥಾನದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು — ರಾವಣನ ಸ್ವಜನರದೇ ವಧೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ಅವನಿಗೆ ಬಹಳ ಕಹಿಯಾದವು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನೂ ಬದುಕಲಾರ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಅವನ ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾರ್ದೂಲನು ರಾಮನನ್ನು ‘ಸಿಂಹಸಂಹನನಃ ಯುವಾ’ (ಸಿಂಹದಂತಹ ಮೈಕಟ್ಟಿನ ಯುವಕ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೈಹಿಕ ಬಲ, ಯೌವನ, ಪರಾಕ್ರಮ ಮೂರೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿವೆ. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಹಠ ಮತ್ತು ವಾನರಬಲದ ನಡುವೆ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

സുവേലപർവതത്തിൽ താവളമടിച്ചിരിക്കുന്ന, ആർക്കും ഇളക്കാനാവാത്ത സൈന്യത്തോടുകൂടിയ രാഘവനെക്കുറിച്ച് ചാരന്മാർ ലങ്കാധിപതിയായ രാവണനെ അറിയിച്ചു. മഹാബലനായ രാമൻ എത്തിയിരിക്കുന്നുവെന്ന് ചാരന്മാരുടെ വായിൽനിന്നു കേട്ടപ്പോൾ രാവണൻ അൽപം ഉദ്വിഗ്നനായി; അവൻ ശാർദൂലനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നിശാചരാ, നിന്റെ മുഖവർണം പഴയപോലെ കാണുന്നില്ല, നീ ദീനനെപ്പോലെയിരിക്കുന്നു. നീ ക്രുദ്ധരായ ശത്രുക്കളുടെ പിടിയിൽ പെട്ടുപോയില്ലല്ലോ?’ രാജാവ് ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ ഭയംകൊണ്ടു തളർന്ന ശാർദൂലൻ പതുക്കെ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് രാക്ഷസശാർദൂലനായ രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെ ചാരവൃത്തികൊണ്ടു നിരീക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല; അവർ പരാക്രമികളും ബലവാന്മാരും രാഘവനാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നവരുമാണ്. അവരോടു സംസാരിക്കാൻപോലും സാധ്യമല്ല, അവിടെ ചോദ്യം ചോദിക്കാനുള്ള അവസരംപോലും കിട്ടുന്നില്ല; പർവതസമാനരായ വാനരന്മാർ എല്ലാ ഭാഗത്തും വഴി കാത്തുനിൽക്കുന്നു.’ ശാർദൂലന്റെ മുഖത്തെ വിവർണതതന്നെ അവന്റെ അനുഭവത്തിനു സാക്ഷ്യമാണ് — അവനെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ എന്തോ അശുഭം സംഭവിച്ചുവെന്ന് രാവണൻ ഊഹിക്കുന്നു. ‘ശാർദൂലൻ’ എന്നത് ചാരന്റെ പേര്, ‘രാക്ഷസശാർദൂലൻ’ (രാക്ഷസരിൽ കടുവ) എന്നത് രാവണന്റെ വിശേഷണം — ഒരേ പാദത്തിൽ കവി ഈ രണ്ടു ശബ്ദങ്ങൾകൊണ്ടു കളിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ പർവതങ്ങളെപ്പോലെ വഴി കാക്കുന്നു എന്ന ഉപമ അവരുടെ ദൃഢമായ വ്യൂഹത്തെ കാണിക്കുന്നു. ചാരവൃത്തി എന്നാൽ ഒളിവിൽ മറ്റൊരാളുടെ സേനയിൽ കടക്കലാണ്; രാമന്റെ സേനയിൽ അതുപോലും അസാധ്യമാണെന്ന് ശാർദൂലൻ സമ്മതിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമസേനയുടെ അച്ചടക്കവും ജാഗ്രതയും ശത്രുവിന്റെ വായിൽനിന്നുതന്നെ വെളിപ്പെടുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഭയവിഹ്വലഃ’ എന്നാണ് പാഠം, അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ഭയവിക്ലവഃ’. രാവണന്റെ ചോദ്യത്തിലും അവന്റെ സ്വന്തം ഭയം പ്രതിഫലിക്കുന്നു — ‘കച്ചിത്’ (…ഇല്ലല്ലോ) എന്ന പദം ആശങ്ക സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ശാർദൂലൻ തന്റെ അനുഭവം പറയുന്നു: ‘ആ സൈന്യത്തിൽ കടന്നതേയുള്ളൂ, ഞാൻ ചിന്തിച്ചുതുടങ്ങുമ്പോഴേക്കും എന്നെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു; വിഭീഷണന്റെ സഹചരരായ രാക്ഷസന്മാർ ബലമായി പിടികൂടി, പല തരത്തിൽ അങ്ങുമിങ്ങും ചോദ്യം ചെയ്തു. ക്ഷമയില്ലാത്ത വാനരന്മാർ കാൽമുട്ടുകൊണ്ടും മുഷ്ടികൊണ്ടും പല്ലുകൊണ്ടും കൈത്തലംകൊണ്ടും എന്നെ കഠിനമായി അടിച്ചു; സൈന്യത്തിന്റെ നടുവിലൂടെ എല്ലായിടത്തും എന്നെ കൊണ്ടുനടന്നു. എല്ലായിടത്തും കൊണ്ടുനടന്നശേഷം എന്നെ രാമന്റെ സഭയിലെത്തിച്ചു — ചോരയൊലിക്കുന്ന ദയനീയമായ അവയവങ്ങളോടെ, വിഹ്വലനായി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഇളകിയവനായി. വാനരന്മാർ അടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ കൂപ്പുകൈകളോടെ യാചിച്ച എന്നെ രാഘവൻ ‘വേണ്ട, വേണ്ട’ എന്നു പറഞ്ഞ് യാദൃച്ഛികമായി രക്ഷിച്ചു. ഈ രാമൻ പർവതശിലകൾകൊണ്ടു മഹാസമുദ്രം നികത്തി, ലങ്കയുടെ കവാടത്തിനരികിൽ ആയുധങ്ങളോടെ നിൽക്കുന്നു. ഗരുഡവ്യൂഹം രചിച്ച്, എല്ലാ ഭാഗത്തും വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ മഹാതേജസ്വി എന്നെ വിട്ടയച്ച് ലങ്കയ്ക്കുനേരെതന്നെ മുന്നേറുന്നു. അവൻ കോട്ടമതിലിനടുത്ത് എത്തുന്നതിനുമുൻപ് വേഗം ഏതെങ്കിലും ഒന്നു ചെയ്യുക — ഒന്നുകിൽ സീതയെ ഉടനെ തിരികെ കൊടുക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധം നൽകുക.’ ഇതു കേട്ട് രാക്ഷസാധിപൻ അപ്പോൾ മനസ്സുകൊണ്ട് അതെല്ലാം ആലോചിച്ച് ശാർദൂലനോട് അതിഗംഭീരമായ ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു. മുൻ സർഗത്തിലെ സംക്ഷിപ്തവർണനയെ ശാർദൂലന്റെ കഥ വിസ്തരിക്കുന്നു — അവിടെ പിടികൂടിയതു മാത്രമേ പറഞ്ഞുള്ളൂ, ഇവിടെ അടിയുടെയും രാമന്റെ കരുണയുടെയും സൂക്ഷ്മചിത്രമുണ്ട്. ‘വേണ്ട, വേണ്ട’ എന്ന രാമന്റെ വാക്ക് അവന്റെ കരുണ കാണിക്കുന്നു; ശത്രുവിന്റെ ചാരനെപ്പോലും അവൻ രക്ഷിക്കുന്നു. ഗരുഡവ്യൂഹം — ഗരുഡന്റെ ആകൃതിയിലുള്ള സേനാവിന്യാസം; അതിൽ ചിറകുകളും കൊക്കും വാലും സേനാവിഭാഗങ്ങളാണ്. ശാർദൂലന്റെ അവസാനത്തെ ഉപദേശം വ്യക്തമാണ് — രണ്ടു വഴികളേയുള്ളൂ, സന്ധിയോ യുദ്ധമോ; നടുവിലൊരു വഴിയില്ല. ഈ ഉപദേശത്തിന്റെ ധൈര്യവും എടുത്തുപറയേണ്ടതാണ്, കാരണം മുൻ സർഗത്തിൽത്തന്നെ സത്യം പറഞ്ഞതിനാണ് ശുകസാരണന്മാർ പുറത്താക്കപ്പെട്ടത്. വിഭീഷണന്റെ അനുചരരായ രാക്ഷസന്മാരാണ് ശാർദൂലനെ തിരിച്ചറിയുന്നത്; അതിനാൽ രാവണന്റെ ചാരപ്രവർത്തനം അവന്റെ സ്വന്തം സഹോദരൻ കാരണംതന്നെ നിഷ്ഫലമാകുന്നു. ‘ബഹുധാ വിചാരിതഃ’ (പല തരത്തിൽ ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെട്ടു) എന്ന പദം അവൻ പലവട്ടം പരിശോധിക്കപ്പെട്ടുവെന്നും ചോദ്യങ്ങൾകൊണ്ടു പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ടുവെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശാർദൂലൻ തന്റെ ദുർദശ സങ്കോചമില്ലാതെ വിവരിക്കുന്നു; അതിൽനിന്ന് അവന്റെ സത്യസന്ധത അറിയാം. രാമന്റെ സേതുബന്ധനം, ലങ്കാകവാടത്തിലെ നിൽപ്പ്, ഗരുഡവ്യൂഹം — ഈ മൂന്നും രാവണനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അടുത്തുവരുന്ന ആപത്തിന്റെ സൂചനകളാണ്.

രാവണൻ ദൃഢമായി പറയുന്നു: ‘ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ദാനവന്മാരും എന്നോട് എതിർത്തു യുദ്ധം ചെയ്താലും, സകലലോകങ്ങളെയും ഭയന്നാലും, ഞാൻ സീതയെ ഒരിക്കലും തിരികെ കൊടുക്കുകയില്ല.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാതേജസ്വിയായ രാവണൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘നീ ആ സൈന്യത്തിലൂടെ സഞ്ചരിച്ചുവല്ലോ; അവിടെ ശൂരരായ വാനരന്മാർ ആരെല്ലാം? സൗമ്യാ, സമീപിക്കാൻ ദുഷ്കരരായ ആ വാനരന്മാർക്ക് എന്തു പ്രഭാവമാണ്, അവർ എങ്ങനെയുള്ളവരാണ്? അവർ ആരുടെ പുത്രന്മാരും പൗത്രന്മാരുമാണ് — രാക്ഷസാ, ഇതെല്ലാം യഥാർഥത്തിൽ പറയുക. അവരുടെ ബലാബലം അറിഞ്ഞിട്ട് ഇക്കാര്യത്തിൽ ഞാൻ അതനുസരിച്ചു പ്രവർത്തിക്കും; യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ശത്രുക്കളുടെ കണക്കെടുപ്പ് തീർച്ചയായും നടത്തണം.’ രാവണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ചാരശ്രേഷ്ഠനായ ശാർദൂലൻ രാവണന്റെ സന്നിധിയിൽ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞുതുടങ്ങി. രാവണന്റെ നിശ്ചയം ഇവിടെ മാറ്റമില്ലാത്തതാണ് — സകലലോകങ്ങളുടെയും ഭയംപോലും അവന് നിസ്സാരം. എങ്കിലും യുദ്ധനീതി അവനറിയാം — ശത്രുബലത്തിന്റെ കണക്കെടുപ്പാണ് ആദ്യം ചെയ്യേണ്ടത്. അവന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ മൂന്നുവിധമാണ് — പ്രഭാവം, സ്വരൂപം, വംശം. വംശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം പ്രത്യേകിച്ചും അർഥവത്താണ്; വാനരന്മാർ ദേവന്മാരുടെ പുത്രന്മാരാണെന്നു കേട്ടതിനാൽ അവരുടെ ബലത്തിന്റെ മൂലം അറിയാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. മുൻപ് ശത്രുക്കളെ പ്രശംസിച്ചതിന് അവൻ ശുകസാരണന്മാരെ നിന്ദിച്ചു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ സ്വയം ശത്രുക്കളുടെ വിവരണം ആവശ്യപ്പെടുന്നു — അവന്റെ മനസ്സിന്റെ അസ്ഥിരത വ്യക്തമാണ്. ‘സൗമ്യാ’ എന്ന സംബോധനയും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ശുകസാരണന്മാരോടു കഠിനനായിരുന്ന അവൻ ശാർദൂലനോടു മൃദുവാണ്, കാരണം അവന്റെ ഭയം ഉള്ളിൽ വളരുകയാണ്.

ശാർദൂലൻ പറയുന്നു: ‘രാജാവേ, ഋക്ഷരജസ്സിന്റെ പുത്രൻ (സുഗ്രീവൻ) യുദ്ധത്തിൽ ഒട്ടും ജയിക്കാനാവാത്തവനാണ്; ഗദ്ഗദന്റെ പുത്രൻ ജാംബവാൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനാണ്. ഗദ്ഗദന്റെ മറ്റൊരു പുത്രനും ഇവിടെയുണ്ട് — ഹിന്ദിഭാഷ്യമനുസരിച്ച് അവന്റെ പേര് ധൂമ്രൻ. ശതക്രതുവായ ഇന്ദ്രന്റെ ഗുരുവായ ബൃഹസ്പതിയുടെ പുത്രനാണ് കേസരി; അവന്റെ പുത്രനായ ഹനുമാൻ ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ രാക്ഷസന്മാരെ കൂട്ടക്കൊല ചെയ്തു. ധർമാത്മാവും വീര്യവാനുമായ സുഷേണൻ ധർമദേവന്റെ പുത്രനാണ്; സൗമ്യനായ ദധിമുഖൻ എന്ന വാനരൻ സോമന്റെ പുത്രനാണ്. സുമുഖൻ, ദുർമുഖൻ, വേഗദർശി എന്നീ വാനരന്മാർ മൃത്യുവിന്റെ പുത്രന്മാരാണ് — തീർച്ചയായും സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവ് മൃത്യുവിനെത്തന്നെയാണ് വാനരരൂപത്തിൽ സൃഷ്ടിച്ചത്. സേനാപതിയായ നീലൻ ഹവിസ്സു വഹിക്കുന്ന അഗ്നിയുടെ സ്വന്തം പുത്രനാണ്; ഹനുമാൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായവൻ വായുവിന്റെ പുത്രനാണ്. ശക്രന്റെ പൗത്രനാണ് ആർക്കും എതിർക്കാനാവാത്ത ബലവാനായ യുവാവ് അംഗദൻ; ബലശാലികളായ മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും അശ്വിനീദേവന്മാരിൽനിന്നു ജനിച്ചവരാണ്. ഗജൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, ശരഭൻ, ഗന്ധമാദനൻ എന്നീ അഞ്ചുപേർ കാലാന്തകനു തുല്യരും വൈവസ്വതനായ യമന്റെ പുത്രന്മാരുമാണ്. യുദ്ധം കൊതിക്കുന്നവരും ശ്രീമാന്മാരും ദേവപുത്രന്മാരും ശൂരരുമായ വാനരന്മാർ പത്തുകോടിയുണ്ട്; ബാക്കിയുള്ളവരെ വിവരിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയുന്നില്ല. ദശരഥന്റെ പുത്രനും സിംഹത്തിന്റേതുപോലുള്ള ശരീരഘടനയുള്ളവനുമായ യുവാവ് — ഇതാണ് രാമൻ; അവനാണ് ദൂഷണനെയും ഖരനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും കൊന്നത്.’ അച്ചടിപ്പതിപ്പിന്റെ അടിക്കുറിപ്പിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇവിടെ വാനരന്മാരുടെ ജന്മവർണന ബാലകാണ്ഡത്തിലെ പതിനേഴാം സർഗത്തിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ്; അവിടെ സുഷേണൻ വരുണനിൽനിന്നും ശരഭൻ പർജന്യനിൽനിന്നും ഗന്ധമാദനൻ കുബേരനിൽനിന്നും ജനിച്ചുവെന്നാണ് പറയുന്നത്; ആ വിരോധത്തിന്റെ പരിഹാരം — ഇവിടെ വർണിക്കുന്ന സുഷേണൻ മുതലായവർ വേറെ ആളുകളാണ്. ‘ഗദ്ഗദന്റെ പുത്രൻ’ എന്ന രണ്ടു വാക്യങ്ങളും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും കാണാം; ജാംബവാന്റെ പിതാവിന്റെ പേര് ഗദ്ഗദൻ എന്നു പറയുന്നത് ഈ സർഗത്തിന്റെ പ്രത്യേകതയാണ്. ഇരുപത്തേഴും ഇരുപത്തെട്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇരുപത്തൊമ്പതിന്റെയും മുപ്പതിന്റെയും സ്ഥാനത്താണ്. ഇങ്ങനെ ശാർദൂലന്റെ വർണനയിൽ മിക്കവാറും എല്ലാ ദേവന്മാരും — ഇന്ദ്രൻ, ബൃഹസ്പതി, ധർമൻ, സോമൻ, മൃത്യു, അഗ്നി, വായു, അശ്വിനീദേവന്മാർ, യമൻ, സൂര്യൻ, വരുണൻ, വിശ്വകർമാവ്, വസു — തങ്ങളുടെ അംശത്താൽ വാനരന്മാരിൽ സന്നിഹിതരാണ്. അതിനാൽ രാവണന്റെ യുദ്ധം വെറും വാനരന്മാരോടല്ല, സകലദേവന്മാരോടുമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മുൻപ് രാവണൻ ദേവന്മാരെ ജയിച്ചു; ഇപ്പോൾ അവർതന്നെ വാനരരൂപത്തിൽ അവനെതിരെ ഒത്തുകൂടിയിരിക്കുന്നു. ‘മൃത്യുർവാനരരൂപേണ’ (മൃത്യു വാനരരൂപത്തിൽ) എന്ന വാക്യം പ്രത്യേകിച്ചും ഭയങ്കരമാണ് — മൃത്യുതന്നെ വാനരവേഷത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നുവെന്നാണ് ശാർദൂലൻ പറയുന്നത്. ‘ബാക്കിയുള്ളവരെ വിവരിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയുന്നില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ സേനയുടെ എണ്ണിത്തീർക്കാനാവാത്ത വലിപ്പം വീണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘പരാക്രമത്തിൽ ഭൂമിയിൽ രാമനു തുല്യനായി ആരുമില്ല; അന്തകനു തുല്യരായ വിരാധനെയും കബന്ധനെയും കൊന്നത് അവനാണ്. രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ പറഞ്ഞുതീർക്കാൻ ഭൂമിയിൽ ഒരു മനുഷ്യനും കഴിയില്ല; ജനസ്ഥാനത്ത് അത്രയേറെ രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്നത് അവനാണ്. ഇവിടെ ആനകളിലെ ഒറ്റയാനെപ്പോലെ ധർമാത്മാവായ ലക്ഷ്മണനുമുണ്ട്; അവന്റെ ബാണപഥത്തിൽ പെട്ടാൽ വാസവനായ ഇന്ദ്രൻപോലും ജീവിച്ചിരിക്കില്ല. ഇവിടെ ശ്വേതനും ജ്യോതിർമുഖനും — സൂര്യന്റെ പുത്രന്മാർ; വരുണന്റെ പുത്രനാണ് ഹേമകൂടൻ എന്ന വാനരൻ. വിശ്വകർമാവിന്റെ പുത്രനാണ് വീരനും വാനരശ്രേഷ്ഠനുമായ നളൻ; പരാക്രമിയും വേഗവാനുമായ ദുർധരൻ വസുവിന്റെ പുത്രനാണ്. രാക്ഷസരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അങ്ങയുടെ സഹോദരൻ വിഭീഷണൻ ലങ്കാനഗരം സ്വീകരിച്ച് രാഘവന്റെ ഹിതത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സുവേലത്തിൽ താവളമടിച്ചിരിക്കുന്ന വാനരസൈന്യത്തെക്കുറിച്ചെല്ലാം ഞാൻ വിവരിച്ചു; ഇനി ചെയ്യേണ്ടതിൽ അങ്ങുതന്നെയാണ് ആശ്രയം.’ മുപ്പത്തിരണ്ടും മുപ്പത്തിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇരുപത്തേഴിന്റെയും ഇരുപത്തെട്ടിന്റെയും സ്ഥാനത്താണ്; അതായത് രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളുടെ സ്ഥാനം പരസ്പരം മാറിയിരിക്കുന്നു. ‘ഇനി ചെയ്യേണ്ടതിൽ അങ്ങാണ് ആശ്രയം’ എന്ന ശാർദൂലന്റെ അവസാനവാക്ക് വിനയപൂർണമാണ് — അവൻ ഉപദേശിക്കുന്നില്ല, തീരുമാനം രാജാവിനുതന്നെ വിടുന്നു. വിഭീഷണനെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശവും അർഥഗർഭമാണ് — ‘ലങ്കയെ സ്വീകരിച്ച്’ എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ, രാമൻ അവനെ രാജാവാക്കിക്കഴിഞ്ഞുവെന്ന് വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ പരാക്രമത്തിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങൾ — വിരാധൻ, കബന്ധൻ, ജനസ്ഥാനത്തെ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാർ — രാവണന്റെ സ്വജനങ്ങളുടെതന്നെ വധമാണ്; അതിനാൽ അവനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അവ ഏറെ കയ്പേറിയവയാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ ബാണപഥത്തിൽ ഇന്ദ്രൻപോലും ജീവിക്കില്ല എന്ന അതിശയോക്തി അവന്റെ ധനുർവിദ്യയുടെ ഉൽക്കർഷം കാണിക്കുന്നു. ശാർദൂലൻ രാമനെ ‘സിംഹസംഹനനനായ യുവാവ്’ (സിംഹത്തിന്റേതുപോലുള്ള ദൃഢശരീരമുള്ള യുവാവ്) എന്നു വർണിക്കുന്നു — ശാരീരികബലവും യൗവനവും പരാക്രമവും അവനിൽ ഒത്തുചേരുന്നു. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ ശാഠ്യത്തിനും വാനരബലത്തിനും ഇടയിൽ ഒരു പിരിമുറുക്കം സ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ട് സർഗം അവസാനിക്കുന്നു.

The spies reported to the lord of Laṅkā that Rāghava, whose army nothing could shake, was encamped on Mount Suvela. Hearing from them that the mighty Rāma had arrived, Rāvaṇa grew somewhat anxious, and he said to Śārdūla, "Your colour is not what it was, night-rover; you look wretched. You have not fallen into the hands of our angry enemies, have you?" Shaken with fear at the king's question, Śārdūla answered that tiger among rākṣasas in a low voice: "Those bulls among monkeys cannot be spied upon, my king. They are valiant and strong, and Rāghava protects them. One cannot even talk with them, so there is no chance to ask questions, and monkeys like mountains guard the road on every side." The pallor of Śārdūla's face is itself the evidence of what he has been through: Rāvaṇa guesses from one look that something has gone wrong, and the anxious "have you?" of his question mirrors his own fear. The poet plays on names in a single line, for the spy is called Śārdūla, "tiger," and Rāvaṇa is addressed as "tiger among rākṣasas." The image of monkeys guarding the road like mountains shows how firm their array was. Spying means slipping unseen into the enemy's army, and Śārdūla admits that in Rāma's army even this is impossible; so the discipline and vigilance of that army are made known from the enemy's own mouth.

Then Śārdūla told what had happened to him. "The moment I entered that army, while I was still looking about, I was recognised. Rākṣasas — Vibhīṣaṇa's companions — seized me by force and questioned me over and over. The furious monkeys beat me hard with their knees, fists, teeth and palms and dragged me all through the army. After dragging me everywhere they brought me into Rāma's assembly, blood streaming from my battered limbs, dazed, my senses reeling. As the monkeys went on beating me and I begged with joined palms, Rāghava happened to save me, saying, 'Stop, stop.' This Rāma has filled the great ocean with mountains and rocks, and now he stands armed at the very gate of Laṅkā. He has drawn up his army in the shape of Garuḍa, with monkeys surrounding him on every side, and now that he has let me go, that mighty one is advancing on Laṅkā. Before he reaches the ramparts, quickly do one thing or the other: either give Sītā back at once, or give battle." When he heard this, the lord of the rākṣasas weighed it in his mind and gave Śārdūla a weighty answer. Śārdūla's story fills out the brief account of the previous sarga, which told only of his capture; here we see the beating and Rāma's mercy in detail. Rāma's "stop, stop" shows his compassion: he protects even an enemy spy. The Garuḍa array is a formation in the shape of the divine bird, its wings, beak and tail made of divisions of the army. Śārdūla's closing advice is blunt — there are only two roads, peace or war, and no middle way — and it takes courage, since in the previous sarga Śuka and Sāraṇa had been driven out for telling the truth. It was Vibhīṣaṇa's rākṣasa followers who recognised him, so Rāvaṇa's spying failed because of his own brother. "Questioned over and over" suggests he was tested many times and tormented with questions, and the frankness with which he tells of his own humiliation shows he is telling the truth. The bridge across the sea, Rāma standing at Laṅkā's gate, and the Garuḍa array together signal to Rāvaṇa that danger is upon him.

Rāvaṇa's answer was firm: "Even if gods, gandharvas and dānavas were to fight against me, I would never give Sītā back, not even out of fear of all the worlds." Then the mighty Rāvaṇa went on: "You have moved through that army. Which of the monkeys there are heroes? Those monkeys who are so hard to overcome — what is their power, my good friend, and what are they like? Whose sons and grandsons are they? Tell me the truth, rākṣasa. When I know their strength and their weakness, I will take my measures accordingly; whoever wants war must certainly take stock of the enemy." At this Śārdūla, the best of spies, began to speak in Rāvaṇa's presence. Rāvaṇa's resolve cannot be moved: even the fear of all the worlds counts for nothing with him. Yet he knows the rule of war, that the enemy's strength must be counted first. His questions are of three kinds — their power, their nature and their lineage — and the question of lineage is especially telling: having heard that the monkeys are sons of gods, he wants to know the source of their strength. A little earlier he had rebuked Śuka and Sāraṇa for praising the enemy; now he himself asks for a description of that enemy, and the unsteadiness of his mind is plain. Notice too how he addresses Śārdūla as "my good friend": harsh with Śuka and Sāraṇa, he is gentle now, because fear is growing within him.

Śārdūla said: "There, my king, is the son of Ṛkṣarajas, very hard to conquer in battle; and there is the son of Gadgada, renowned as Jāmbavān. Here is another son of Gadgada. There is the son of Bṛhaspati, guru of Indra, and it was that monkey's son, Hanūmān, who alone made a slaughter of the rākṣasas. Here is the righteous and valiant Suṣeṇa, son of Dharma, and here the gentle monkey Dadhimukha, son of Soma, the Moon. Sumukha, Durmukha and the monkey Vegadarśin are sons of Death — surely the Self-born Creator has made Death himself in the form of monkeys. Here is Nīla, the commander of the army, son of the Fire himself, and here the son of the Wind, renowned as Hanūmān. Young Aṅgada, mighty and unassailable, is Indra's grandson, and the strong Mainda and Dvivida were born of the Aśvins. Five sons of Vaivasvata, Yama, are there, like Time and Death: Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Śarabha and Gandhamādana. There are ten crores of heroic monkeys eager for battle, glorious sons of the gods; the rest I cannot even attempt to describe. And this is the son of Daśaratha, Rāma, a youth built like a lion, who killed Dūṣaṇa, Khara and Triśiras." In Śārdūla's account almost every god — Indra, Bṛhaspati, Dharma, Soma, Death, Fire, Wind, the Aśvins, Yama, and as the list goes on the Sun, Varuṇa, Viśvakarman and the Vasu — is present among the monkeys in a share of his own being. The hint is that Rāvaṇa's war is not with monkeys alone but with all the gods. Once he had conquered the gods; now they have gathered against him in the form of monkeys. The line "Death himself made in the form of monkeys" is especially frightening: Death in person, says Śārdūla, has come dressed as a monkey. And "the rest I cannot describe" once again suggests an army past counting.

"No one on earth equals Rāma in valour — he killed Virādha, and Kabandha, who was like Death himself. No man on earth could tell all Rāma's virtues; he killed all those rākṣasas who were in Janasthāna. Here too is the righteous Lakṣmaṇa, like a bull among elephants; once within the range of his arrows even Indra could not live. Here are Śveta and Jyotirmukha, sons of the Sun, and Hemakūṭa, the monkey who is Varuṇa's son. Here is heroic Nala, son of Viśvakarman, best of monkeys, and the valiant and swift Durdhara, son of the Vasu. And your brother Vibhīṣaṇa, foremost of rākṣasas, who has received the city of Laṅkā, is devoted to Rāghava's cause. So I have described to you the whole monkey army stationed on Mount Suvela. What remains to be done is for you to decide." Śārdūla's last words are humble: he leaves the decision to the king and offers no advice. His mention of Vibhīṣaṇa is pointed — "having received Laṅkā" reminds Rāvaṇa once again that Rāma has made his brother king. The examples of Rāma's valour — Virādha, Kabandha, the fourteen thousand rākṣasas of Janasthāna — were all Rāvaṇa's own kind, and so were bitter for him to hear. To say that not even Indra could survive within range of Lakṣmaṇa's arrows is exaggeration that shows the height of his archery. Śārdūla had called Rāma "a youth built like a lion," and in him bodily strength, youth and valour are joined. So the sarga ends, holding the tension between Rāvaṇa's obstinacy and the strength of the monkey army.