शुकेन निर्दिष्टान् तान् हरियूथपान् रावणः स्वयं प्रासादात् अपश्यत्। रामस्य दक्षिणं भुजम् इव स्थितं महावीर्यं लक्ष्मणं, रामस्य समीपस्थं स्वभ्रातरं विभीषणं, सर्ववानरराजं भीमविक्रमं सुग्रीवं, वज्रहस्तस्य इन्द्रस्य पौत्रं बलिनम् अङ्गदं, विक्रान्तं हनूमन्तं, दुर्जयं जाम्बवन्तं च सः ददर्श। तथा सुषेणं, कुमुदं, नीलं, प्लवगर्षभं नलं, गजं, गवाक्षं, शरभं, मैन्दं, द्विविदं च सः अवलोकितवान्। एतान् सर्वान् एकत्र दृष्ट्वा रावणस्य हृदयं किञ्चित् आविग्नम् अभवत्, क्रोधः च उत्पन्नः। कथायाः अन्ते सः शुकसारणौ वीरौ तीक्ष्णैः वचनैः भर्त्सयामास। अत्र ‘किंचिदाविग्नहृदयः’ इति पदं सूक्ष्मम् — रावणः भयं स्वीकर्तुं न इच्छति, किन्तु तस्य मनः विचलितम् एव। भयस्य स्थाने क्रोधः प्रकटते — एषः दुर्बलस्य स्वभावः यः स्वदौर्बल्यं परस्मिन् आरोपयति। प्रथमयोः श्लोकयोः अर्धानां क्रमः समीक्षितात् भिन्नः — तत्र विभीषणस्य उल्लेखः प्रथमं, लक्ष्मणस्य अनन्तरम्; मुद्रणे तु लक्ष्मणः प्रथमम्। तृतीयचतुर्थौ श्लोकौ, येषु अङ्गदादयः गण्यन्ते, वुल्गेटमात्रौ। वीराणां नामावली पुनः एकवारं रावणस्य नेत्रयोः पुरतः सर्वां सेनां स्थापयति, येन तस्य क्रोधस्य कारणं स्पष्टं भवति। एषा नामावली सारणशुकयोः वर्णनस्य सारः इव। शुकस्य विस्तृतं वर्णनं श्रुत्वा एव रावणः प्रत्यक्षं तान् दृष्टवान्, अतः तस्य भयं द्विगुणम् अभवत्।

शुकसारणौ विनीतौ अधोमुखौ प्रणतौ च तिष्ठतः स्म। तदा रावणः रोषगद्गदया वाचा संरब्धः परुषं वचनम् अब्रवीत् — ‘सचिवैः उपजीविभिः राज्ञः पुरतः अप्रियं वक्तुं न युक्तम्, यतः राजा एव निग्रहे अनुग्रहे च प्रभुः। प्रतिकूलानां युद्धार्थम् आगतानां रिपूणाम् अप्रस्तावे स्तुतिः युवयोः सदृशी न। युवाभ्यां आचार्याः गुरवः वृद्धाः च वृथा उपासिताः, यतः राजशास्त्राणां यः सारः अनुजीव्यः, सः युवाभ्यां न गृहीतः। यदि गृहीतः, तर्हि विस्मृतः; युवाभ्याम् अज्ञानस्य भारः एव वाह्यते। एतादृशैः मूर्खैः सचिवैः युक्तः अहं दिष्ट्या एव राज्यं धारयामि। यस्य शासतः मम जिह्वा शुभम् अशुभं च प्रयच्छति, तस्य मम पुरतः परुषं वक्तुं किं युवयोः मृत्युभयं नास्ति? दावाग्निं स्पृष्ट्वा अपि वने वृक्षाः कदाचित् तिष्ठन्ति, किन्तु राजदण्डेन परामृष्टाः अपराधिनः न तिष्ठन्ति। शत्रुपक्षप्रशंसिनौ पापौ युवां हन्याम् एव, यदि पूर्वोपकारैः मम क्रोधः मृदुतां न व्रजेत्। इतः मम संनिकर्षात् अपध्वंसत, नश्यत; युवयोः उपकारान् स्मरन् अहं युवां न हन्मि। मयि स्नेहपराङ्मुखौ कृतघ्नौ युवां हतौ एव।’ एवम् उक्तौ सव्रीडौ शुकसारणौ रावणं जयशब्देन प्रतिनन्द्य निर्गतौ। चतुर्दशः श्लोकः षट्पादः। रावणस्य वचनेषु राजनीतेः शब्दाः सन्ति, किन्तु तस्य उपयोगः विपरीतः — सत्यवादिनः एव दण्ड्यन्ते। दावाग्नेः उपमा राजदण्डस्य अनिवार्यतां दर्शयति। रावणस्य आक्षेपः त्रिविधः — प्रथमं सः तौ अविनयिनौ इति वदति, यतः राज्ञः पुरतः अप्रियं उक्तम्; द्वितीयं तौ अज्ञौ इति, यतः गुरूणां सेवा निष्फला; तृतीयं तौ कृतघ्नौ इति, यतः तौ शत्रूणां स्तुतिं कुर्वन्तौ स्वामिनः स्नेहं त्यक्तवन्तौ। किन्तु वस्तुतः शुकसारणौ केवलं राज्ञा पृष्टं सत्यम् एव निवेदितवन्तौ; तयोः अपराधः अस्ति चेत् सः केवलं सत्यकथनम्। ‘दिष्ट्या धराम्यहम्’ इति वचनं रावणस्य अहङ्कारं दर्शयति — सः स्वस्य एव सामर्थ्येन राज्यं रक्षति इति मन्यते, मन्त्रिणां बुद्धिं न गणयति। ‘जिह्वा प्रयच्छति शुभाशुभम्’ इति पदेन राज्ञः वाक्यस्य एव दण्डरूपत्वम् उच्यते — तस्य एकं वचनम् एव जीवनं मरणं वा ददाति। पूर्वोपकाराणां स्मरणेन सः तौ न हन्ति, किन्तु राजसभायाः निष्कासनम् अपि सेवकस्य कृते मरणतुल्यम् एव, अतः ‘हतौ एव’ इति सः वदति। शुकसारणयोः मौनं जयशब्दः च तयोः सेवकधर्मं दर्शयति — अपमानिताः अपि तौ स्वामिनं प्रणम्य एव निर्गच्छतः।

ततः दशग्रीवः समीपस्थं महोदरम् अब्रवीत् — ‘शीघ्रं मे चारान् उपस्थापय।’ एवम् उक्तः महोदरः शीघ्रं चरान् आज्ञापयत्। ततः पार्थिवस्य शासनात् त्वरिताः प्राप्ताः चाराः प्राञ्जलयः उपस्थिताः, जयाशिषः उक्त्वा राजानं वर्धयामासुः। तान् प्रत्यायिकान् विश्वसनीयान् शूरान् धीरान् विगतसाध्वसान् चारान् राक्षसाधिपः रावणः अब्रवीत् — ‘इतः गच्छत, रामस्य व्यवसायं परीक्षितुम्। ये तस्य अभ्यन्तराः मन्त्रेषु, ये च प्रीत्या तेन समागताः, तेषाम् अपि निश्चयं ज्ञातुं यतध्वम्। सः कथं स्वपिति, कथं जागर्ति, अद्य किं करिष्यति — एतत् सर्वं निपुणं विज्ञाय अशेषतः आगन्तव्यम्। चारेण विदितः शत्रुः पण्डितैः वसुधाधिपैः युद्धे स्वल्पेन यत्नेन समासाद्य निरस्यते।’ ते चाराः ‘तथा’ इति उक्त्वा प्रहृष्टाः शार्दूलम् अग्रे कृत्वा राक्षसेश्वरं प्रदक्षिणं चक्रुः। षोडशः श्लोकः षट्पादः, तस्य तृतीयः अर्धः वुल्गेटमात्रः। रावणः पूर्वचाराणां सत्यं निवेदनं न सहते, किन्तु पुनः चारान् एव प्रेषयति — तस्य विरोधाभासः स्पष्टः। ‘चारेण विदितः शत्रुः’ इति नीतिवाक्यं सत्यम्, किन्तु रावणः तस्य फलं श्रोतुं न इच्छति। शयनं जागरणं च ज्ञातुं रावणस्य इच्छा सूचयति यत् सः छलेन सुप्तं शत्रुं हन्तुम् अपि विचारयति — अग्रिमे सर्गे मायया रामस्य सुप्तस्य वधस्य कल्पितकथा अस्य एव प्रतिध्वनिः। शार्दूलः अस्मिन् चारसमूहे प्रमुखः; पूर्वम् अपि सः वानरसेनां दृष्टवान् इति पूर्वसर्गेषु उक्तम्। प्रदक्षिणं राज्ञः प्रति सम्मानस्य शुभयात्रायाः च चिह्नम्।

ते चाराः राक्षससत्तमं महात्मानं रावणं प्रदक्षिणं कृत्वा यत्र रामः सलक्ष्मणः आसीत्, तत्र जग्मुः। सुवेलस्य शैलस्य समीपे ते प्रच्छन्नाः सन्तः ससुग्रीवविभीषणौ रामलक्ष्मणौ ददृशुः। तां महतीं चमूं प्रेक्षमाणाः ते भयविह्वलाः अभवन्। धर्मात्मना राक्षसेन्द्रेण विभीषणेन ते राक्षसाः तत्र स्थिताः दृष्टाः, यदृच्छया निगृहीताः च। ‘अयं पापः’ इति शार्दूलः एकः विशेषेण ग्राहितः। प्लवंगमैः वध्यमानः सः अपि रामेण मोचितः; अन्ये राक्षसाः अपि रामस्य आनृशंस्येन मुक्ताः। विक्रान्तैः लघुविक्रमैः वानरैः अर्दिताः ते श्वसन्तः नष्टचेतसः पुनः लङ्काम् अनुप्राप्ताः। ततः बहिर्नित्यचराः महाबलाः ते चाराः दशग्रीवम् उपस्थिताः सन्तः सुवेलगिरेः समीपे निविष्टं रामबलं न्यवेदयन्। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तः। द्वाविंशाद् आरभ्य सप्तविंशपर्यन्तं बहवः अर्धाः वुल्गेटमात्राः — शार्दूलस्य ग्रहणस्य कथा समीक्षिते संक्षिप्ता। रामस्य करुणा पुनः दृश्यते — शत्रोः चारान् अपि सः न हन्ति। विभीषणस्य जागरूकता अपि स्पष्टा — सः राक्षसानां रूपं जानाति, अतः तान् सुलभम् अभिजानाति। एवं रावणस्य द्वितीयः चारप्रयोगः अपि भयम् एव आनयति। शार्दूलस्य विशेषेण ग्रहणं ‘पापोऽयम्’ इति कारणेन — सः पूर्वम् अपि चारकर्म कृतवान्, अतः वानराः तं अभिजानन्ति स्म इति हिन्दीभाष्यम् अपि सूचयति। तं वानराः ताडयन्ति, किन्तु रामः ‘मा मा’ इति निवार्य तं मोचयति — दूताः चाराः च अवध्याः इति धर्मः तेन पालितः। ‘श्वसन्तः नष्टचेतसः’ इति पदाभ्यां तेषां भयस्य आधिक्यं दृश्यते। अन्ते ते केवलं सेनायाः स्थानं निवेदयन्ति, रामस्य व्यवसायं ज्ञातुं न शक्ताः — रावणस्य उद्देशः अपूर्णः एव। सुवेलः लङ्कायाः समीपस्थः पर्वतः, यत्र रामः सेनया सह निविष्टः।

శుకుడు చూపిన ఆ వానర యూథపతులను రావణుడు స్వయంగా ప్రాసాదం మీది నుంచి చూశాడు. రాముని కుడిభుజంలా నిలిచిన మహావీర్యుడైన లక్ష్మణుని, రాముని సమీపంలో ఉన్న తన సోదరుడు విభీషణుని, వానరులందరికీ రాజైన భయంకర పరాక్రమశాలి సుగ్రీవుని, వజ్రహస్తుడైన ఇంద్రుని మనుమడైన బలశాలి అంగదుని, విక్రమశాలి హనుమంతుని, జయించరాని జాంబవంతుని అతడు చూశాడు. అలాగే సుషేణుని, కుముదుని, నీలుని, వానరశ్రేష్ఠుడైన నలుని, గజుని, గవాక్షుని, శరభుని, మైందుని, ద్వివిదుని కూడా అతడు పరికించాడు. వీరందరినీ ఒక్కచోట చూసి రావణుని హృదయం కొంత కలవరపడింది, క్రోధమూ పుట్టింది. కథనం ముగిసిన తరువాత అతడు వీరులైన శుకసారణులను తీక్ష్ణమైన మాటలతో నిందించాడు. ఇక్కడ ‘కించిదావిగ్నహృదయః’ (కొంత కలవరపడిన హృదయం గలవాడు) అనే పదం సూక్ష్మమైనది — రావణుడు భయాన్ని ఒప్పుకోవడానికి ఇష్టపడడు, కాని అతని మనసు చలించిందన్నది నిజం. భయానికి బదులు క్రోధం బయటపడుతుంది — తన బలహీనతను ఇతరులపై మోపడం బలహీనుని స్వభావం. మొదటి రెండు శ్లోకాలలో అర్ధభాగాల క్రమం సమీక్షిత సంస్కరణకు భిన్నంగా ఉంది — అక్కడ విభీషణుని ప్రస్తావన మొదట, లక్ష్మణునిది తరువాత; ముద్రణలో మాత్రం లక్ష్మణుడు మొదట. అంగదుడు మొదలైనవారిని లెక్కించే మూడవ, నాలుగవ శ్లోకాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి. వీరుల నామావళి మరొకసారి సేన అంతటినీ రావణుని కళ్ళముందు నిలుపుతుంది; దానితో అతని క్రోధానికి కారణం స్పష్టమవుతుంది. ఈ నామావళి సారణశుకుల వర్ణనకు సారాంశం వంటిది. శుకుని విస్తారమైన వర్ణన విన్న తరువాతే రావణుడు వారిని ప్రత్యక్షంగా చూశాడు, అందువల్ల అతని భయం రెట్టింపయింది.

శుకసారణులు వినయంతో తలవంచుకుని నమస్కరిస్తూ నిలిచి ఉన్నారు. అప్పుడు రావణుడు రోషంతో గద్గదమైన గొంతుతో ఆవేశపడి కఠినమైన మాట అన్నాడు: ‘రాజాశ్రయంతో జీవించే సచివులు రాజు ఎదుట అప్రియం పలకడం తగదు, ఎందుకంటే నిగ్రహించడానికీ అనుగ్రహించడానికీ రాజే ప్రభువు. ప్రతికూలులై యుద్ధానికి వచ్చిన శత్రువులను సందర్భం లేకుండా పొగడటం మీకు తగదు. మీరు ఆచార్యులనూ గురువులనూ వృద్ధులనూ వ్యర్థంగానే సేవించారు, ఎందుకంటే ఆశ్రితులు అనుసరించవలసిన రాజశాస్త్రాల సారాన్ని మీరు గ్రహించలేదు. గ్రహించి ఉంటే మరిచిపోయారు; మీరు మోస్తున్నది అజ్ఞానపు భారం మాత్రమే. ఇలాంటి మూర్ఖులైన సచివులు ఉన్నప్పటికీ నేను రాజ్యాన్ని నిలుపుకుంటున్నానంటే అదృష్టమే. శాసించే నా నాలుక శుభాన్నీ అశుభాన్నీ ప్రసాదిస్తుంది; అలాంటి నా ఎదుట పరుషంగా మాట్లాడటానికి మీకు మృత్యుభయం లేదా? దావాగ్ని తాకినా అడవిలో చెట్లు ఒకప్పుడు నిలిచి ఉండవచ్చు, కాని రాజదండం తాకిన అపరాధులు నిలువలేరు. శత్రుపక్షాన్ని పొగిడే పాపులైన మిమ్మల్ని నేను చంపేవాడినే — మీ పూర్వోపకారాలు నా క్రోధాన్ని మెత్తబరచకపోతే. ఇక్కడి నుంచి, నా సన్నిధి నుంచి తొలగిపోండి, నశించండి; మీ ఉపకారాలను తలచుకుని నేను మిమ్మల్ని చంపను. నాపట్ల స్నేహం విడిచిన కృతఘ్నులైన మీరు చచ్చినవారితో సమానమే.’ ఇలా అనిపించుకున్న శుకసారణులు సిగ్గుపడి రావణుని ‘జయము’ అని అభినందించి వెళ్ళిపోయారు. పద్నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. రావణుని మాటలలో రాజనీతి పదాలు ఉన్నాయి, కాని వాటి వినియోగం విపరీతం — సత్యం పలికినవారే దండించబడుతున్నారు. దావాగ్ని ఉపమానం రాజదండం తప్పించుకోలేనిదని చూపుతుంది. రావణుని ఆక్షేపణ మూడు విధాలు — మొదట, రాజు ఎదుట అప్రియం పలికారు కాబట్టి వారు అవినయులు అంటాడు; రెండవది, గురుసేవ నిష్ఫలమైంది కాబట్టి వారు అజ్ఞులు అంటాడు; మూడవది, శత్రువులను పొగిడి స్వామి స్నేహాన్ని వదిలారు కాబట్టి వారు కృతఘ్నులు అంటాడు. కాని నిజానికి శుకసారణులు రాజు అడిగిన సత్యాన్నే నివేదించారు; వారిది అపరాధమంటూ ఉంటే అది సత్యం చెప్పడం ఒక్కటే. ‘దిష్ట్యా ధరామ్యహమ్’ (అదృష్టవశాత్తు నేను రాజ్యాన్ని నిలుపుకుంటున్నాను) అనే మాట రావణుని అహంకారాన్ని చూపుతుంది — తన సామర్థ్యంతోనే రాజ్యాన్ని రక్షిస్తున్నానని అతడు భావిస్తాడు, మంత్రుల బుద్ధిని లెక్కచేయడు. ‘జిహ్వా ప్రయచ్ఛతి శుభాశుభమ్’ (నాలుక శుభాశుభాలను ఇస్తుంది) అనే పదంతో రాజు మాటే దండరూపమని చెప్పబడింది — అతని ఒక్క మాటే జీవితాన్నో మరణాన్నో ఇస్తుంది. పూర్వోపకారాలను తలచుకుని అతడు వారిని చంపడు, కాని రాజసభ నుంచి వెళ్ళగొట్టబడటం కూడా సేవకునికి మరణంతో సమానమే; అందుకే ‘చచ్చినవారే’ అంటాడు. శుకసారణుల మౌనమూ జయశబ్దమూ వారి సేవకధర్మాన్ని చూపుతాయి — అవమానించబడినా వారు స్వామికి నమస్కరించే వెళ్ళిపోతారు.

తరువాత దశగ్రీవుడు సమీపంలో ఉన్న మహోదరునితో ‘వెంటనే నా గూఢచారులను నా ఎదుట నిలుపు’ అన్నాడు. ఇలా ఆజ్ఞాపించబడిన మహోదరుడు వెంటనే చారులను ఆదేశించాడు. అప్పుడు రాజాజ్ఞతో త్వరగా వచ్చిన చారులు చేతులు జోడించి నిలిచి, జయాశీస్సులు పలికి రాజును అభినందించారు. నమ్మదగినవారూ విశ్వసనీయులూ శూరులూ ధీరులూ భయం లేనివారూ అయిన ఆ చారులతో రాక్షసాధిపతి రావణుడు ఇలా అన్నాడు: ‘రాముని సంకల్పాన్ని పరీక్షించడానికి ఇక్కడి నుంచి వెళ్ళండి. మంత్రాలోచనలలో అతనికి ఆంతరంగికులైనవారు, ప్రీతితో అతనితో కలిసినవారు — వారి నిశ్చయాన్ని కూడా తెలుసుకోవడానికి ప్రయత్నించండి. అతడు ఎలా నిద్రిస్తాడు, ఎలా మేలుకుంటాడు, ఈ రోజు ఏమి చేయబోతున్నాడు — ఇదంతా నైపుణ్యంతో పూర్తిగా తెలుసుకుని రావాలి. చారుల ద్వారా తెలిసిన శత్రువును వివేకులైన రాజులు యుద్ధంలో కొద్దిపాటి ప్రయత్నంతోనే ఎదుర్కొని తొలగిస్తారు.’ ఆ చారులు ‘అలాగే’ అని సంతోషంతో శార్దూలుని ముందుంచుకుని రాక్షసేశ్వరునికి ప్రదక్షిణం చేశారు. పదహారవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; దాని మూడవ అర్ధభాగం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. రావణుడు పూర్వపు చారుల సత్యనివేదనను సహించడు, అయినా మళ్ళీ చారులనే పంపుతాడు — అతని వైరుధ్యం స్పష్టం. ‘చారేణ విదితః శత్రుః’ (చారుల ద్వారా తెలిసిన శత్రువు) అనే నీతివాక్యం సత్యమే, కాని రావణుడు దాని ఫలాన్ని వినడానికి ఇష్టపడడు. రాముని నిద్రనూ మేలుకొనుటనూ తెలుసుకోవాలనే రావణుని కోరిక, నిద్రిస్తున్న శత్రువును మోసంతో చంపాలని కూడా అతడు ఆలోచిస్తున్నాడని సూచిస్తుంది — తరువాతి సర్గలో మాయతో నిద్రిస్తున్న రాముని వధించినట్లు కల్పించిన కథ దీని ప్రతిధ్వనే. ఈ చారుల సమూహంలో శార్దూలుడు ప్రముఖుడు; అతడు ఇంతకుముందు కూడా వానరసేనను చూశాడని పూర్వసర్గలలో చెప్పబడింది. ప్రదక్షిణం రాజు పట్ల గౌరవానికీ శుభయాత్రకూ చిహ్నం.

ఆ చారులు రాక్షసశ్రేష్ఠుడూ మహాత్ముడూ అయిన రావణునికి ప్రదక్షిణం చేసి, లక్ష్మణసహితుడైన రాముడు ఉన్నచోటికి వెళ్ళారు. సువేల పర్వతం దగ్గర వారు దాగి ఉండి సుగ్రీవ విభీషణులతో కూడిన రామలక్ష్మణులను చూశారు. ఆ మహాసేనను చూస్తూ వారు భయంతో వణికిపోయారు. ధర్మాత్ముడైన రాక్షసేంద్రుడు విభీషణుడు అక్కడ ఉన్న ఆ రాక్షసులను చూశాడు, అనుకోకుండా వారు పట్టుబడ్డారు. ‘ఇతడు పాపి’ అని శార్దూలుడు ఒక్కడూ ప్రత్యేకంగా పట్టించబడ్డాడు. వానరులు కొడుతుండగా రాముడు అతనిని కూడా విడిపించాడు; మిగిలిన రాక్షసులు కూడా రాముని దయవల్ల విడుదలయ్యారు. విక్రమవంతులూ వేగంగా పరాక్రమించేవారూ అయిన వానరుల చేత బాధించబడి, ఆయాసపడుతూ, స్పృహ కోల్పోయినట్లై వారు మళ్ళీ లంకకు చేరుకున్నారు. తరువాత ఎప్పుడూ బయట తిరిగే ఆ మహాబలులైన చారులు దశగ్రీవుని దగ్గరకు వచ్చి, సువేల పర్వతం దగ్గర విడిది చేసిన రాముని సేనను గురించి నివేదించారు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో ఉంది. ఇరవై రెండవ శ్లోకం నుంచి ఇరవై ఏడవ శ్లోకం వరకు చాలా అర్ధభాగాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి — శార్దూలుడు పట్టుబడిన కథ సమీక్షిత సంస్కరణలో సంక్షిప్తంగా ఉంది. రాముని కరుణ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది — శత్రువు పంపిన చారులను కూడా అతడు చంపడు. విభీషణుని జాగరూకత కూడా స్పష్టం — అతనికి రాక్షసుల రూపం తెలుసు, అందుకే వారిని సులభంగా గుర్తుపడతాడు. ఈ విధంగా రావణుని రెండవ చారప్రయోగం కూడా భయాన్నే తెచ్చిపెడుతుంది. శార్దూలుని ప్రత్యేకంగా పట్టుకోవడానికి కారణం ‘పాపోఽయమ్’ (ఇతడు పాపి) అన్నదే — అతడు ఇంతకుముందు కూడా చారకర్మ చేశాడు, అందుకే వానరులు అతనిని గుర్తుపట్టారని హిందీ భాష్యం కూడా సూచిస్తుంది. వానరులు అతనిని కొడతారు, కాని రాముడు ‘వద్దు, వద్దు’ అని వారించి అతనిని విడిపిస్తాడు — దూతలూ చారులూ అవధ్యులన్న ధర్మాన్ని అతడు పాటించాడు. ‘శ్వసంతః నష్టచేతసః’ (ఆయాసపడుతూ, స్పృహ కోల్పోయి) అనే పదాలలో వారి భయాతిశయం కనిపిస్తుంది. చివరికి వారు సేన ఉన్న స్థలాన్ని మాత్రమే నివేదిస్తారు, రాముని సంకల్పాన్ని తెలుసుకోలేకపోయారు — రావణుని ఉద్దేశం అసంపూర్ణంగానే మిగిలింది. సువేలం లంకకు సమీపంలోని పర్వతం; అక్కడే రాముడు సేనతో విడిది చేశాడు.

சுகன் சுட்டிக்காட்டிய அந்த வானரப் படைத்தலைவர்களை ராவணன் தானே மாளிகையிலிருந்து பார்த்தான். ராமனின் வலக்கரம் போல நின்ற பெருவீரனான லக்ஷ்மணனையும், ராமனின் அருகில் இருந்த தன் தம்பி விபீஷணனையும், எல்லா வானரர்களுக்கும் அரசனும் அஞ்சத்தக்க வீரமுடையவனுமான சுக்ரீவனையும், வஜ்ராயுதம் ஏந்திய இந்திரனின் பேரனான வலிமைமிக்க அங்கதனையும், பராக்கிரமசாலியான அனுமனையும், வெல்லுதற்கரிய ஜாம்பவானையும் அவன் கண்டான். அவ்வாறே சுஷேணன், குமுதன், நீலன், வானரருள் சிறந்த நளன், கஜன், கவாக்ஷன், சரபன், மைந்தன், த்விவிதன் ஆகியோரையும் அவன் நோக்கினான். இவர்கள் அனைவரையும் ஒருசேரக் கண்டதும் ராவணனின் இதயம் சற்றே கலங்கியது; சினமும் எழுந்தது. பேச்சின் முடிவில் அவன் வீரர்களான சுகனையும் சாரணனையும் கூரிய சொற்களால் கடிந்துகொண்டான். இங்கே ‘கிஞ்சிதாவிக்னஹ்ருதய:’ (இதயம் சற்றே கலங்கியவன்) என்ற சொல் நுட்பமானது — ராவணன் அச்சத்தை ஒப்புக்கொள்ள விரும்பவில்லை, ஆனால் அவன் மனம் நிலைகுலைந்தது உண்மையே. அச்சத்தின் இடத்தில் சினம் வெளிப்படுகிறது — தன் பலவீனத்தைப் பிறர்மேல் சுமத்துவது பலவீனனின் இயல்பு. முதல் இரண்டு சுலோகங்களின் பாதிகளின் வரிசை திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து வேறுபடுகிறது — அங்கே விபீஷணன் முதலில் குறிப்பிடப்படுகிறான், லக்ஷ்மணன் அதன்பின்; அச்சுப் பதிப்பிலோ லக்ஷ்மணன் முதலில். அங்கதன் முதலானோர் எண்ணப்படும் மூன்றாம், நான்காம் சுலோகங்கள் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன. வீரர்களின் இந்தப் பெயர்ப் பட்டியல் மீண்டும் ஒருமுறை முழுப் படையையும் ராவணனின் கண்முன் நிறுத்துகிறது; அதனால் அவனுடைய சினத்தின் காரணம் தெளிவாகிறது. இந்தப் பட்டியல் சாரணனும் சுகனும் செய்த வருணனையின் சாரம் போன்றது. சுகனின் விரிவான வருணனையைக் கேட்ட பிறகே ராவணன் அவர்களை நேரில் கண்டான்; ஆகவே அவனுடைய அச்சம் இருமடங்காயிற்று.

சுகனும் சாரணனும் பணிவுடன் தலைகுனிந்து வணங்கி நின்றனர். அப்போது ராவணன் சினத்தால் தழுதழுத்த குரலில், கொதிப்புடன் கடுஞ்சொல் சொன்னான்: ‘அரசனைச் சார்ந்து வாழும் அமைச்சர்கள் அரசன் முன்னிலையில் விரும்பத்தகாததைச் சொல்வது தகாது; ஏனெனில் தண்டிப்பதற்கும் அருள்புரிவதற்கும் அரசனே தலைவன். எதிர்த்துப் போர்புரிய வந்திருக்கும் பகைவர்களைத் தகாத நேரத்தில் புகழ்வது உங்களுக்குப் பொருந்தாது. நீங்கள் ஆசிரியர்களையும் குருமார்களையும் முதியோர்களையும் வீணாகவே பணிந்திருக்கிறீர்கள்; ஏனெனில் அரசநூல்களின் எந்தச் சாரத்தைப் பற்றி வாழ வேண்டுமோ, அதை நீங்கள் கற்றுக்கொள்ளவில்லை. கற்றிருந்தாலும் மறந்துவிட்டீர்கள்; நீங்கள் அறியாமையின் சுமையையே சுமக்கிறீர்கள். இத்தகைய மூட அமைச்சர்களைக் கொண்ட நான் நல்வாய்ப்பால்தான் அரசைத் தாங்குகிறேன். ஆட்சி செய்யும் என் நாவே நன்மையையும் தீமையையும் வழங்குகிறது; அத்தகைய என் முன்னிலையில் கடுஞ்சொல் பேச உங்களுக்குச் சாவின் அச்சம் இல்லையா? காட்டுத்தீ தீண்டிய பின்னும் காட்டில் மரங்கள் சில வேளை நிலைத்திருக்கலாம்; ஆனால் அரசதண்டனையால் தீண்டப்பட்ட குற்றவாளிகள் நிலைப்பதில்லை. பகைவர் தரப்பைப் புகழும் பாவிகளான உங்களை நான் கொன்றே இருப்பேன் — முன்பு நீங்கள் செய்த உதவிகளால் என் சினம் தணியாமல் இருந்திருந்தால். என் அருகிலிருந்து விலகுங்கள், ஒழிந்துபோங்கள்; உங்கள் உதவிகளை நினைத்து நான் உங்களைக் கொல்லவில்லை. என்மீதான அன்பிலிருந்து முகம் திருப்பிய நன்றிகெட்டவர்களான நீங்கள் கொல்லப்பட்டவர்களுக்கே சமம்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட சுகனும் சாரணனும் நாணத்துடன் ராவணனை ‘வெற்றி உண்டாகுக’ என்று வாழ்த்திவிட்டு வெளியேறினர். பதினான்காம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது. ராவணனின் சொற்களில் அரசியல் நீதியின் சொற்கள் உள்ளன; ஆனால் அவற்றின் பயன்பாடு தலைகீழானது — உண்மை பேசுபவர்களே தண்டிக்கப்படுகிறார்கள். காட்டுத்தீயின் உவமை அரசதண்டனையின் தவிர்க்க முடியாமையைக் காட்டுகிறது. ராவணனின் குற்றச்சாட்டு மூவகையானது — முதலாவதாக, அரசன் முன் விரும்பத்தகாததைச் சொன்னதால் அவர்கள் பணிவற்றவர்கள் என்கிறான்; இரண்டாவதாக, குருமார்களுக்குச் செய்த பணிவிடை பயனற்றுப் போனதால் அவர்கள் அறிவிலிகள் என்கிறான்; மூன்றாவதாக, பகைவர்களைப் புகழ்ந்து தலைவனின் அன்பைக் கைவிட்டதால் அவர்கள் நன்றிகெட்டவர்கள் என்கிறான். ஆனால் உண்மையில் சுகனும் சாரணனும் அரசன் கேட்ட உண்மையையே தெரிவித்தார்கள்; அவர்களிடம் குற்றம் உண்டென்றால் அது உண்மை சொன்னது மட்டுமே. ‘திஷ்ட்யா தராம்யஹம்’ (நல்வாய்ப்பால் நான் அரசைத் தாங்குகிறேன்) என்ற சொல் ராவணனின் அகந்தையைக் காட்டுகிறது — தன் சொந்த வல்லமையாலேயே அரசைக் காப்பதாக அவன் நினைக்கிறான், அமைச்சர்களின் அறிவைப் பொருட்படுத்துவதில்லை. ‘ஜிஹ்வா ப்ரயச்சதி ஶுபாஶுபம்’ (நாவே நன்மை தீமையை வழங்குகிறது) என்ற சொற்றொடரால் அரசனின் சொல்லே தண்டனையின் வடிவம் என்று கூறப்படுகிறது — அவனுடைய ஒரு சொல்லே வாழ்வையோ சாவையோ தருகிறது. முன் உதவிகளை நினைத்து அவன் அவர்களைக் கொல்லவில்லை; ஆனால் அரசவையிலிருந்து வெளியேற்றப்படுவதும் ஒரு பணியாளனுக்குச் சாவுக்கு நிகரே; அதனால்தான் ‘கொல்லப்பட்டவர்களே’ என்கிறான். சுக சாரணர்களின் மௌனமும் வெற்றி வாழ்த்தும் அவர்களுடைய பணியாளர் தர்மத்தைக் காட்டுகின்றன — அவமதிக்கப்பட்டும் அவர்கள் தலைவனை வணங்கிவிட்டே வெளியேறுகிறார்கள்.

பின்னர் பத்துத்தலையன் அருகில் இருந்த மகோதரனிடம், ‘என் ஒற்றர்களை விரைவில் என்முன் கொண்டு வா’ என்றான். இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட மகோதரன் உடனே ஒற்றர்களுக்கு ஆணையிட்டான். அரசனின் கட்டளைப்படி விரைந்து வந்த ஒற்றர்கள் கைகூப்பி நின்று, வெற்றி வாழ்த்துச் சொல்லி அரசனைப் போற்றினர். நம்பிக்கைக்குரியவர்களும் வீரர்களும் உறுதியானவர்களும் அச்சமற்றவர்களுமான அந்த ஒற்றர்களிடம் ராக்ஷசத் தலைவன் ராவணன் சொன்னான்: ‘இங்கிருந்து சென்று ராமனின் நோக்கத்தை ஆராயுங்கள். ஆலோசனைகளில் அவனுக்கு நெருக்கமானவர்கள் யார், அன்பால் அவனோடு சேர்ந்தவர்கள் யார் — அவர்களுடைய முடிவையும் அறிய முயலுங்கள். அவன் எப்படித் தூங்குகிறான், எப்படி விழித்திருக்கிறான், இன்று என்ன செய்யப்போகிறான் — இவை அனைத்தையும் நுட்பமாக அறிந்து முழுமையாகத் திரும்பி வாருங்கள். ஒற்றன் மூலம் அறியப்பட்ட பகைவனை, அறிவுள்ள மன்னர்கள் போரில் சிறு முயற்சியாலேயே நெருங்கி வீழ்த்திவிடுகிறார்கள்.’ அந்த ஒற்றர்கள் ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி, மகிழ்ச்சியுடன் சார்தூலனை முன்னிட்டுக்கொண்டு ராக்ஷசேசுவரனை வலம் வந்தனர். பதினாறாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது; அதன் மூன்றாம் பாதி வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. முந்தைய ஒற்றர்களின் உண்மையான அறிக்கையை ராவணன் பொறுக்கவில்லை; ஆனாலும் மீண்டும் ஒற்றர்களையே அனுப்புகிறான் — அவனுடைய முரண்பாடு தெளிவாகத் தெரிகிறது. ‘ஒற்றன் மூலம் அறியப்பட்ட பகைவன்’ என்ற நீதிவாக்கியம் உண்மையே; ஆனால் அதன் பலனைக் கேட்க ராவணன் விரும்பவில்லை. ராமனின் உறக்கத்தையும் விழிப்பையும் அறிய ராவணன் விரும்புவது, தூங்கும் பகைவனை வஞ்சகத்தால் கொல்லவும் அவன் எண்ணுகிறான் என்பதைச் சுட்டுகிறது — அடுத்த சர்க்கத்தில் மாயையால் தூங்கும் ராமன் கொல்லப்பட்டதாகப் புனையப்படும் கதை இதன் எதிரொலியே. இந்த ஒற்றர் கூட்டத்தில் சார்தூலன் தலைமையானவன்; அவன் முன்பும் வானரப் படையைப் பார்த்திருக்கிறான் என்று முந்தைய சர்க்கங்களில் சொல்லப்பட்டுள்ளது. வலம் வருதல் அரசன்மீதான மரியாதையின் அடையாளமும், நல்ல பயணத்துக்கான மங்கலச் சின்னமும் ஆகும்.

அந்த ஒற்றர்கள், ராக்ஷசர்களில் சிறந்த மகாத்மாவான ராவணனை வலம் வந்து, லக்ஷ்மணனுடன் ராமன் இருந்த இடத்துக்குச் சென்றனர். சுவேல மலையின் அருகே மறைந்திருந்து அவர்கள் சுக்ரீவனோடும் விபீஷணனோடும் இருந்த ராம லக்ஷ்மணர்களைக் கண்டனர். அந்தப் பெரும் படையைப் பார்த்து அவர்கள் அச்சத்தால் நிலைகுலைந்தனர். அங்கே நின்றிருந்த அந்த ராக்ஷசர்களை, தர்மாத்மாவான ராக்ஷசேந்திரன் விபீஷணன் கண்டான்; தற்செயலாக அவர்கள் பிடிபட்டனர். ‘இவன் பாவி’ என்று சார்தூலன் ஒருவன் மட்டும் சிறப்பாகப் பிடித்துக் கொடுக்கப்பட்டான். வானரர்களால் அடிக்கப்பட்டுக்கொண்டிருந்த அவனையும் ராமன் விடுவித்தான்; மற்ற ராக்ஷசர்களும் ராமனின் இரக்கத்தால் விடுவிக்கப்பட்டனர். பராக்கிரமமும் விரைந்த வீரமும் உடைய வானரர்களால் துன்புறுத்தப்பட்ட அவர்கள், மூச்சிரைத்தபடி, நினைவிழந்தவர்களாய், மீண்டும் இலங்கையை அடைந்தனர். பின்னர் எப்போதும் வெளியில் உலவுபவர்களும் பெருவலிமையுடையவர்களுமான அந்த ஒற்றர்கள் பத்துத்தலையனிடம் சென்று, சுவேல மலையின் அருகே ராமனின் படை முகாமிட்டிருப்பதைத் தெரிவித்தனர். இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தது. இருபத்திரண்டாம் சுலோகம் முதல் இருபத்தேழாம் சுலோகம் வரை பல பாதிகள் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன — சார்தூலன் பிடிபட்ட கதை திறனாய்வுப் பதிப்பில் சுருக்கமாக உள்ளது. ராமனின் கருணை மீண்டும் தெரிகிறது — பகைவனின் ஒற்றர்களையும் அவன் கொல்வதில்லை. விபீஷணனின் விழிப்புணர்வும் தெளிவாகிறது — ராக்ஷசர்களின் உருவத்தை அவன் அறிவான்; அதனால் அவர்களை எளிதில் அடையாளம் காண்கிறான். இவ்வாறு ராவணனின் இரண்டாவது ஒற்று முயற்சியும் அச்சத்தையே கொண்டுவருகிறது. ‘பாபோ(அ)யம்’ (இவன் பாவி) என்ற காரணத்தால் சார்தூலன் சிறப்பாகப் பிடிக்கப்படுகிறான் — அவன் முன்பும் ஒற்றுவேலை செய்திருந்ததால் வானரர்கள் அவனை அடையாளம் கண்டுகொண்டார்கள் என்று இந்தி உரையும் சுட்டுகிறது. வானரர்கள் அவனை அடிக்கிறார்கள்; ஆனால் ராமன் ‘வேண்டாம், வேண்டாம்’ என்று தடுத்து அவனை விடுவிக்கிறான் — தூதர்களும் ஒற்றர்களும் கொல்லத்தகாதவர்கள் என்ற தர்மத்தை அவன் காத்தான். ‘மூச்சிரைத்தபடி, நினைவிழந்தவர்களாய்’ என்ற சொற்களால் அவர்களுடைய அச்சத்தின் மிகுதி தெரிகிறது. இறுதியில் அவர்கள் படையின் இருப்பிடத்தை மட்டுமே தெரிவிக்கிறார்கள்; ராமனின் நோக்கத்தை அறிய அவர்களால் முடியவில்லை — ராவணனின் நோக்கம் நிறைவேறாமலே போகிறது. சுவேலம் இலங்கைக்கு அருகில் உள்ள மலை; அங்கே ராமன் படையோடு முகாமிட்டிருக்கிறான்.

ಶುಕನು ತೋರಿಸಿದ ಆ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಅರಮನೆಯಿಂದ ನೋಡಿದನು. ರಾಮನ ಬಲಗೈಯಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು, ರಾಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ತನ್ನ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು, ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ರಾಜನಾದ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು, ವಜ್ರಧಾರಿ ಇಂದ್ರನ ಮೊಮ್ಮಗನಾದ ಬಲಶಾಲಿ ಅಂಗದನನ್ನು, ವಿಕ್ರಮಿಯಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಮತ್ತು ಜಯಿಸಲಾಗದ ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಹಾಗೆಯೇ ಸುಷೇಣ, ಕುಮುದ, ನೀಲ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ನಳ, ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಶರಭ, ಮೈಂದ ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದರನ್ನೂ ಅವನು ನೋಡಿದನು. ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಕಂಡು ರಾವಣನ ಹೃದಯ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಳವಳಗೊಂಡಿತು, ಕೋಪವೂ ಉಕ್ಕಿತು. ವರ್ಣನೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ವೀರರಾದ ಶುಕ-ಸಾರಣರನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಗದರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಿಂಚಿದಾವಿಗ್ನಹೃದಯಃ’ (ಸ್ವಲ್ಪ ಕಳವಳಗೊಂಡ ಹೃದಯವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ರಾವಣನು ಭಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಅಲುಗಾಡಿರುವುದು ನಿಜ. ಭಯದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕೋಪ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಇತರರ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸುವುದು ದುರ್ಬಲನ ಸ್ವಭಾವ. ಮೊದಲ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಅರ್ಧಗಳ ಕ್ರಮ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಉಲ್ಲೇಖ ಮೊದಲು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನದು ಆಮೇಲೆ; ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಾದರೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಮೊದಲು. ಅಂಗದನೇ ಮೊದಲಾದವರನ್ನು ಎಣಿಸುವ ಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ವೀರರ ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಇಡೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ರಾವಣನ ಕಣ್ಣೆದುರು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿ ಸಾರಣ-ಶುಕರ ವರ್ಣನೆಯ ಸಾರಾಂಶದಂತಿದೆ. ಶುಕನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆಯೇ ರಾವಣನು ಅವರನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಭಯ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಯಿತು.

ಶುಕ-ಸಾರಣರು ವಿನಯದಿಂದ, ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ, ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಆಗ ಕೆರಳಿದ ರಾವಣನು ರೋಷದಿಂದ ಗದ್ಗದವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿದನು — ‘ರಾಜನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬದುಕುವ ಸಚಿವರು ರಾಜನ ಎದುರು ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿಯುವುದು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿಗ್ರಹಕ್ಕೂ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೂ ರಾಜನೇ ಒಡೆಯ. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆಂದು ಬಂದ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂದರ್ಭವಿಲ್ಲದೆ ಹೊಗಳುವುದು ನಿಮಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ನೀವು ಆಚಾರ್ಯರನ್ನೂ ಗುರುಗಳನ್ನೂ ಹಿರಿಯರನ್ನೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಸೇವಿಸಿದಿರಿ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಯಾವ ಸಾರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಬಾಳಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ನೀವು ಗ್ರಹಿಸಲೇ ಇಲ್ಲ. ಗ್ರಹಿಸಿದ್ದರೂ ಮರೆತಿದ್ದೀರಿ; ನೀವು ಅಜ್ಞಾನದ ಹೊರೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೊತ್ತಿದ್ದೀರಿ. ಇಂತಹ ಮೂರ್ಖ ಸಚಿವರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ನಾನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಅದೃಷ್ಟದಿಂದಲೇ. ಆಳುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ನಾಲಿಗೆಯೇ ಶುಭವನ್ನೂ ಅಶುಭವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಅಂಥ ನನ್ನ ಎದುರು ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲು ನಿಮಗೆ ಸಾವಿನ ಭಯವಿಲ್ಲವೇ? ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚು ಸೋಕಿದರೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮರಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ರಾಜದಂಡ ಸೋಕಿದ ಅಪರಾಧಿಗಳು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ನೀವು ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಕೋಪ ಮೆದುವಾಗದಿದ್ದರೆ, ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನು ಹೊಗಳುವ ಪಾಪಿಗಳಾದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನಾನು ಕೊಂದೇ ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ನನ್ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದ ತೊಲಗಿ, ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿ; ನಿಮ್ಮ ಉಪಕಾರಗಳನ್ನು ನೆನೆದು ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹಕ್ಕೆ ಬೆನ್ನುಹಾಕಿದ ಕೃತಘ್ನರಾದ ನೀವು ಸತ್ತಂತೆಯೇ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿಸಿಕೊಂಡ ಶುಕ-ಸಾರಣರು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ‘ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ರಾವಣನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ ಹೊರಟುಹೋದರು. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳುಳ್ಳದ್ದು. ರಾವಣನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜನೀತಿಯ ಶಬ್ದಗಳಿವೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಬಳಕೆ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿದೆ — ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದವರೇ ದಂಡನೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನ ಉಪಮೆ ರಾಜದಂಡದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಆಕ್ಷೇಪ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ರಾಜನ ಎದುರು ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿದುದರಿಂದ ಅವರು ಅವಿನಯಿಗಳು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಗುರುಸೇವೆ ನಿಷ್ಫಲವಾದುದರಿಂದ ಅವರು ಅಜ್ಞರು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಮೂರನೆಯದಾಗಿ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹೊಗಳಿ ಸ್ವಾಮಿಯ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೊರೆದುದರಿಂದ ಅವರು ಕೃತಘ್ನರು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶುಕ-ಸಾರಣರು ರಾಜನು ಕೇಳಿದ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ನಿವೇದಿಸಿದ್ದರು; ಅವರದು ಅಪರಾಧವೆಂದಾದರೆ ಅದು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದು ಮಾತ್ರ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ ಧರಾಮ್ಯಹಮ್’ (ಅದೃಷ್ಟದಿಂದ ನಾನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾವಣನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದಲೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮಂತ್ರಿಗಳ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಜಿಹ್ವಾ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ ಶುಭಾಶುಭಮ್’ (ನಾಲಿಗೆ ಶುಭಾಶುಭಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ಮಾತೇ ದಂಡರೂಪವಾದುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅವನ ಒಂದೇ ಮಾತು ಜೀವನವನ್ನಾಗಲಿ ಮರಣವನ್ನಾಗಲಿ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಉಪಕಾರಗಳ ನೆನಪಿನಿಂದ ಅವನು ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ರಾಜಸಭೆಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಡುವುದೂ ಸೇವಕನಿಗೆ ಮರಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನವೇ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ‘ಸತ್ತಂತೆಯೇ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಶುಕ-ಸಾರಣರ ಮೌನವೂ ಜಯಘೋಷವೂ ಅವರ ಸೇವಕಧರ್ಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಅಪಮಾನಿತರಾದರೂ ಅವರು ಸ್ವಾಮಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ.

ಆಮೇಲೆ ದಶಗ್ರೀವನು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹೋದರನಿಗೆ ‘ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ಕರೆತಾ’ ಎಂದನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿಸಿಕೊಂಡ ಮಹೋದರನು ಕೂಡಲೇ ಚಾರರಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಮಾಡಿದನು. ಆಗ ರಾಜನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಅವಸರದಿಂದ ಬಂದ ಚಾರರು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತು, ಜಯಾಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ನುಡಿದು ರಾಜನನ್ನು ವರ್ಧಿಸಿದರು. ನಂಬಿಕಸ್ಥರೂ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹರೂ ಶೂರರೂ ಧೀರರೂ ಭಯವಿಲ್ಲದವರೂ ಆದ ಆ ಚಾರರಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗಿ ರಾಮನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ. ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಪ್ತರಾದವರು ಯಾರು, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸೇರಿಕೊಂಡವರು ಯಾರು — ಅವರ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿ. ಅವನು ಹೇಗೆ ಮಲಗುತ್ತಾನೆ, ಹೇಗೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಇಂದು ಏನು ಮಾಡಲಿದ್ದಾನೆ — ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕುಶಲತೆಯಿಂದ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದು ಬನ್ನಿ. ಗೂಢಚಾರರಿಂದ ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಶತ್ರುವನ್ನು ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ರಾಜರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ಎದುರಿಸಿ ನಿರಸನಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ.’ ಆ ಚಾರರು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹರ್ಷದಿಂದ, ಶಾರ್ದೂಲನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳುಳ್ಳದ್ದು; ಅದರ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ರಾವಣನು ಹಿಂದಿನ ಚಾರರ ಸತ್ಯನಿವೇದನೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಮತ್ತೆ ಚಾರರನ್ನೇ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಸ್ಪಷ್ಟ. ‘ಚಾರೇಣ ವಿದಿತಃ ಶತ್ರುಃ’ (ಚಾರರಿಂದ ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಶತ್ರು) ಎಂಬ ನೀತಿವಾಕ್ಯ ಸತ್ಯವೇ, ಆದರೆ ರಾವಣನು ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಶತ್ರುವಿನ ನಿದ್ರೆ-ಎಚ್ಚರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂಬ ರಾವಣನ ಇಚ್ಛೆ, ಮಲಗಿರುವ ಶತ್ರುವನ್ನು ಮೋಸದಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವುದನ್ನೂ ಅವನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಕೊಂದನೆಂಬ ಕಟ್ಟುಕಥೆ ಇದರದೇ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ. ಈ ಚಾರರ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಶಾರ್ದೂಲನು ಪ್ರಮುಖ; ಅವನು ಹಿಂದೆಯೂ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದನೆಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ರಾಜನ ಕಡೆಗಿನ ಗೌರವದ ಮತ್ತು ಶುಭಯಾತ್ರೆಯ ಚಿಹ್ನೆ.

ಆ ಚಾರರು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾವಣನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರು. ಸುವೇಲಪರ್ವತದ ಬಳಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಅವರು ಸುಗ್ರೀವ-ವಿಭೀಷಣರೊಡನಿದ್ದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕಂಡರು. ಆ ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅವರು ಭಯದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ವಿಭೀಷಣನು ಕಂಡನು, ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ‘ಇವನು ಪಾಪಿ’ ಎಂದು ಶಾರ್ದೂಲನೊಬ್ಬನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಿಡಿಸಲಾಯಿತು. ವಾನರರಿಂದ ಹೊಡೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನೂ ರಾಮನು ಬಿಡಿಸಿದನು; ಉಳಿದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ರಾಮನ ದಯೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದರು. ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಚುರುಕಾಗಿ ಚಲಿಸುವವರೂ ಆದ ವಾನರರಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಅವರು ಏದುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತ, ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟವರಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಸದಾ ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಆ ಮಹಾಬಲರಾದ ಚಾರರು ದಶಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಸುವೇಲಗಿರಿಯ ಬಳಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿರುವ ರಾಮನ ಸೇನೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳರವರೆಗಿನ ಅನೇಕ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶಾರ್ದೂಲನನ್ನು ಹಿಡಿದ ಕಥೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ. ರಾಮನ ಕರುಣೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಗೂಢಚಾರರನ್ನೂ ಅವನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನ ಎಚ್ಚರವೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸರ ರೂಪ ಗೊತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಎರಡನೆಯ ಗೂಢಚಾರಪ್ರಯೋಗವೂ ಭಯವನ್ನೇ ತರುತ್ತದೆ. ಶಾರ್ದೂಲನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಿಡಿದುದು ‘ಪಾಪೋಽಯಮ್’ (ಇವನು ಪಾಪಿ) ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ — ಅವನು ಹಿಂದೆಯೂ ಗೂಢಚಾರಿಕೆ ಮಾಡಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರು ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ್ದರು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ರಾಮನು ‘ಬೇಡ, ಬೇಡ’ ಎಂದು ತಡೆದು ಅವನನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೂತರೂ ಚಾರರೂ ಅವಧ್ಯರು ಎಂಬ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅವನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶ್ವಸಂತಃ ನಷ್ಟಚೇತಸಃ’ (ಏದುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತ, ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವರ ಭಯದ ತೀವ್ರತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಅವರು ಸೇನೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅವರಿಂದಾಗಲಿಲ್ಲ — ರಾವಣನ ಉದ್ದೇಶ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸುವೇಲವು ಲಂಕೆಯ ಸಮೀಪದ ಪರ್ವತ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.

ശുകൻ ചൂണ്ടിക്കാണിച്ച ആ വാനരയൂഥപന്മാരെ രാവണൻ തന്നെ പ്രാസാദത്തിൽനിന്നു നോക്കിക്കണ്ടു. രാമന്റെ വലംകൈപോലെ നിൽക്കുന്ന മഹാവീര്യനായ ലക്ഷ്മണനെയും, രാമന്റെ അരികിൽ നിൽക്കുന്ന തന്റെ സ്വന്തം സഹോദരനായ വിഭീഷണനെയും, സകല വാനരന്മാരുടെയും രാജാവും ഭീമപരാക്രമനുമായ സുഗ്രീവനെയും, വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രന്റെ പൗത്രനും ബലവാനുമായ അംഗദനെയും, വിക്രമിയായ ഹനുമാനെയും, ആർക്കും ജയിക്കാനാവാത്ത ജാംബവാനെയും അവൻ കണ്ടു. അതുപോലെ സുഷേണൻ, കുമുദൻ, നീലൻ, വാനരശ്രേഷ്ഠനായ നളൻ, ഗജൻ, ഗവാക്ഷൻ, ശരഭൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ എന്നിവരെയും അവൻ നോക്കി. ഇവരെയെല്ലാം ഒന്നിച്ചു കണ്ടപ്പോൾ രാവണന്റെ ഹൃദയം അൽപം ഉദ്വിഗ്നമായി, ക്രോധവും ഉണർന്നു. വിവരണം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ വീരന്മാരായ ശുകനെയും സാരണനെയും മൂർച്ചയുള്ള വാക്കുകൾകൊണ്ടു ശകാരിച്ചു. ഇവിടെ ‘കിഞ്ചിദാവിഗ്നഹൃദയഃ’ (ഹൃദയം അൽപം കലങ്ങിയവൻ) എന്ന പദം സൂക്ഷ്മമാണ് — ഭയം സമ്മതിക്കാൻ രാവണന് ഇഷ്ടമില്ല, എങ്കിലും അവന്റെ മനസ്സ് ഇളകിയിരിക്കുന്നു. ഭയത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ക്രോധം പ്രകടമാകുന്നു — തന്റെ ദൗർബല്യം മറ്റൊരാളിൽ ആരോപിക്കുന്ന ദുർബലന്റെ സ്വഭാവമാണിത്. ആദ്യത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലെ അർധങ്ങളുടെ ക്രമം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് — അവിടെ വിഭീഷണനെ ആദ്യം പരാമർശിക്കുന്നു, ലക്ഷ്മണനെ പിന്നീട്; അച്ചടിപ്പതിപ്പിലാകട്ടെ ലക്ഷ്മണനാണ് ആദ്യം. അംഗദൻ മുതലായവരെ എണ്ണുന്ന മൂന്നും നാലും ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. വീരന്മാരുടെ ഈ നാമാവലി ഒരിക്കൽക്കൂടി സേനയെ മുഴുവൻ രാവണന്റെ കണ്മുന്നിൽ നിർത്തുന്നു; അതോടെ അവന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ കാരണം വ്യക്തമാകുന്നു. ഈ നാമാവലി സാരണന്റെയും ശുകന്റെയും വർണനയുടെ സാരം പോലെയാണ്. ശുകന്റെ വിസ്തൃതമായ വർണന കേട്ടശേഷമാണ് രാവണൻ അവരെ നേരിട്ടു കണ്ടത്; അതിനാൽ അവന്റെ ഭയം ഇരട്ടിച്ചു.

ശുകനും സാരണനും വിനയത്തോടെ തലകുനിച്ചു വണങ്ങി നിൽക്കുകയായിരുന്നു. അപ്പോൾ രോഷംകൊണ്ട് ഇടറിയ സ്വരത്തിൽ ക്ഷുഭിതനായ രാവണൻ പരുഷമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവിനെ ആശ്രയിച്ചു ജീവിക്കുന്ന സചിവന്മാർ അവന്റെ മുന്നിൽ അപ്രിയം പറയുന്നത് ഉചിതമല്ല; കാരണം നിഗ്രഹിക്കാനും അനുഗ്രഹിക്കാനും പ്രഭു രാജാവുതന്നെയാണ്. പ്രതികൂലരായി യുദ്ധത്തിനു വന്നിരിക്കുന്ന ശത്രുക്കളെ അനവസരത്തിൽ സ്തുതിക്കുന്നത് നിങ്ങൾക്കു ചേർന്നതല്ല. നിങ്ങൾ ആചാര്യന്മാരെയും ഗുരുക്കന്മാരെയും വൃദ്ധന്മാരെയും സേവിച്ചതു വെറുതെയായി; കാരണം രാജശാസ്ത്രങ്ങളിൽ അനുസരിച്ചു ജീവിക്കേണ്ട സാരം നിങ്ങൾ ഗ്രഹിച്ചിട്ടില്ല. ഗ്രഹിച്ചിരുന്നെങ്കിൽത്തന്നെ മറന്നുപോയി; നിങ്ങൾ ചുമക്കുന്നത് അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഭാരം മാത്രമാണ്. ഇത്തരം മൂഢരായ സചിവന്മാരോടുകൂടിയ ഞാൻ ഭാഗ്യംകൊണ്ടു മാത്രമാണ് രാജ്യം നിലനിർത്തുന്നത്. ശാസിക്കുന്ന എന്റെ നാവ് ശുഭവും അശുഭവും നൽകുന്നു; അങ്ങനെയുള്ള എന്റെ മുന്നിൽ പരുഷം പറയാൻ നിങ്ങൾക്കു മരണഭയമില്ലേ? കാട്ടുതീ തൊട്ടാലും കാട്ടിലെ മരങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ നിലനിന്നേക്കാം; എന്നാൽ രാജദണ്ഡം സ്പർശിച്ച അപരാധികൾ നിലനിൽക്കുകയില്ല. ശത്രുപക്ഷത്തെ പുകഴ്ത്തുന്ന പാപികളായ നിങ്ങളെ ഞാൻ കൊല്ലുകതന്നെ ചെയ്യുമായിരുന്നു, മുൻപു ചെയ്ത ഉപകാരങ്ങൾ എന്റെ ക്രോധത്തെ മയപ്പെടുത്തിയിരുന്നില്ലെങ്കിൽ. എന്റെ സമീപത്തുനിന്ന് ഇറങ്ങിപ്പോകുവിൻ, ഒഴിഞ്ഞുപോകുവിൻ; നിങ്ങളുടെ ഉപകാരങ്ങൾ ഓർത്ത് ഞാൻ നിങ്ങളെ കൊല്ലുന്നില്ല. എന്നോടുള്ള സ്നേഹത്തിൽനിന്നു മുഖംതിരിച്ച കൃതഘ്നരായ നിങ്ങൾ മരിച്ചവർക്കു തുല്യർതന്നെ.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ശുകനും സാരണനും ലജ്ജിതരായി ‘ജയ’ എന്ന ശബ്ദത്തോടെ രാവണനെ അഭിനന്ദിച്ചു പുറത്തുപോയി. പതിനാലാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. രാവണന്റെ വാക്കുകളിൽ രാജനീതിയുടെ ശബ്ദങ്ങളുണ്ട്, എന്നാൽ അതിന്റെ പ്രയോഗം വിപരീതമാണ് — സത്യം പറയുന്നവരാണ് ശിക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്. കാട്ടുതീയുടെ ഉപമ രാജദണ്ഡത്തിന്റെ അനിവാര്യത കാണിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ആക്ഷേപം മൂന്നുവിധമാണ് — ഒന്നാമത്, രാജാവിന്റെ മുന്നിൽ അപ്രിയം പറഞ്ഞതിനാൽ അവർ വിനയമില്ലാത്തവരാണെന്ന് അവൻ പറയുന്നു; രണ്ടാമത്, ഗുരുസേവ നിഷ്ഫലമായതിനാൽ അവർ അജ്ഞരാണെന്ന്; മൂന്നാമത്, ശത്രുക്കളെ സ്തുതിച്ച് സ്വാമിയുടെ സ്നേഹം ഉപേക്ഷിച്ചതിനാൽ അവർ കൃതഘ്നരാണെന്ന്. എന്നാൽ വാസ്തവത്തിൽ ശുകനും സാരണനും രാജാവു ചോദിച്ച സത്യം മാത്രമാണ് അറിയിച്ചത്; അവർക്ക് ഒരപരാധമുണ്ടെങ്കിൽ അതു സത്യം പറഞ്ഞതു മാത്രമാണ്. ‘ദിഷ്ട്യാ ധരാമ്യഹം’ (ഭാഗ്യംകൊണ്ടാണ് ഞാൻ രാജ്യം നിലനിർത്തുന്നത്) എന്ന വാക്ക് രാവണന്റെ അഹങ്കാരം കാണിക്കുന്നു — തന്റെ സ്വന്തം സാമർഥ്യംകൊണ്ടാണ് രാജ്യം രക്ഷിക്കുന്നതെന്ന് അവൻ കരുതുന്നു, മന്ത്രിമാരുടെ ബുദ്ധിയെ അവൻ വിലവയ്ക്കുന്നില്ല. ‘ജിഹ്വാ പ്രയച്ഛതി ശുഭാശുഭം’ (നാവ് ശുഭവും അശുഭവും നൽകുന്നു) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാജാവിന്റെ വാക്കുതന്നെ ദണ്ഡരൂപമാണെന്നു പറയുന്നു — അവന്റെ ഒരൊറ്റ വാക്കുതന്നെ ജീവനോ മരണമോ നൽകുന്നു. മുൻ ഉപകാരങ്ങൾ ഓർത്ത് അവൻ അവരെ കൊല്ലുന്നില്ല; എങ്കിലും രാജസഭയിൽനിന്നുള്ള നിഷ്കാസനവും സേവകനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം മരണതുല്യംതന്നെ; അതുകൊണ്ടാണ് ‘മരിച്ചവർതന്നെ’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നത്. ശുകസാരണന്മാരുടെ മൗനവും ജയശബ്ദവും അവരുടെ സേവകധർമം കാണിക്കുന്നു — അപമാനിതരായിട്ടും അവർ സ്വാമിയെ വണങ്ങിയിട്ടാണ് പുറത്തുപോകുന്നത്.

പിന്നീട് ദശഗ്രീവൻ അരികിൽ നിന്നിരുന്ന മഹോദരനോടു പറഞ്ഞു: ‘വേഗം എന്റെ ചാരന്മാരെ ഇവിടെ ഹാജരാക്കുക.’ ഇങ്ങനെ കല്പിക്കപ്പെട്ട മഹോദരൻ ഉടനെ ചാരന്മാർക്ക് ആജ്ഞ നൽകി. തുടർന്ന് രാജശാസനപ്രകാരം തിടുക്കത്തിൽ വന്നെത്തിയ ചാരന്മാർ കൂപ്പുകൈകളോടെ മുന്നിൽ നിന്ന് ജയാശിസ്സുകൾ ചൊല്ലി രാജാവിനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു. വിശ്വസ്തരും ആശ്രയിക്കാവുന്നവരും ശൂരരും ധീരരും ഭയമില്ലാത്തവരുമായ ആ ചാരന്മാരോട് രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ പറഞ്ഞു: ‘ഇവിടെനിന്നു പോകുവിൻ, രാമന്റെ ഉദ്ദേശ്യം പരിശോധിക്കാൻ. മന്ത്രാലോചനകളിൽ അവന്റെ ഉള്ളറിയുന്നവരും, സ്നേഹത്താൽ അവനോടു ചേർന്നവരും ആരെല്ലാമോ, അവരുടെ നിശ്ചയവും അറിയാൻ ശ്രമിക്കുവിൻ. അവൻ എങ്ങനെ ഉറങ്ങുന്നു, എങ്ങനെ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു, ഇന്ന് എന്തു ചെയ്യാൻ പോകുന്നു — ഇതെല്ലാം സമർഥമായി മുഴുവനും അറിഞ്ഞിട്ടു മടങ്ങിവരണം. ചാരൻ മുഖേന അറിയപ്പെട്ട ശത്രുവിനെ ബുദ്ധിമാന്മാരായ രാജാക്കന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ അൽപപ്രയത്നംകൊണ്ടു നേരിട്ടു തുരത്തുന്നു.’ ആ ചാരന്മാർ ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് സന്തോഷത്തോടെ ശാർദൂലനെ മുന്നിൽ നിർത്തി രാക്ഷസേശ്വരനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു. പതിനാറാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ മൂന്നാമത്തെ അർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. മുൻ ചാരന്മാരുടെ സത്യമായ റിപ്പോർട്ട് രാവണൻ സഹിക്കുന്നില്ല, എന്നിട്ടും വീണ്ടും ചാരന്മാരെത്തന്നെ അയയ്ക്കുന്നു — അവന്റെ വൈരുധ്യം വ്യക്തമാണ്. ‘ചാരേണ വിദിതഃ ശത്രുഃ’ (ചാരനിലൂടെ അറിയപ്പെട്ട ശത്രു) എന്ന നീതിവാക്യം സത്യമാണ്, പക്ഷേ അതിന്റെ ഫലം കേൾക്കാൻ രാവണന് ഇഷ്ടമില്ല. ഉറക്കവും ഉണർച്ചയും അറിയാനുള്ള രാവണന്റെ ആഗ്രഹം, ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന ശത്രുവിനെ ചതിയിൽ കൊല്ലാൻപോലും അവൻ ആലോചിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഉറങ്ങുന്ന രാമനെ മായകൊണ്ടു വധിച്ചു എന്ന കെട്ടുകഥ ഇതിന്റെതന്നെ പ്രതിധ്വനിയാണ്. ഈ ചാരസംഘത്തിൽ ശാർദൂലനാണ് പ്രമുഖൻ; മുൻപും അവൻ വാനരസേനയെ കണ്ടിട്ടുണ്ടെന്ന് മുൻ സർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. പ്രദക്ഷിണം രാജാവിനോടുള്ള ആദരവിന്റെയും ശുഭയാത്രയുടെയും അടയാളമാണ്.

ആ ചാരന്മാർ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനും മഹാത്മാവുമായ രാവണനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, ലക്ഷ്മണനോടുകൂടി രാമൻ എവിടെയായിരുന്നോ അവിടേക്കു പോയി. സുവേലപർവതത്തിന്റെ സമീപത്ത് ഒളിച്ചിരുന്നുകൊണ്ട് അവർ സുഗ്രീവനോടും വിഭീഷണനോടുംകൂടിയ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കണ്ടു. ആ മഹാസൈന്യത്തെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കെ അവർ ഭയവിഹ്വലരായി. ധർമാത്മാവായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ വിഭീഷണൻ അവിടെ നിൽക്കുന്ന ആ രാക്ഷസന്മാരെ കാണുകയും യാദൃച്ഛികമായി പിടികൂടുകയും ചെയ്തു. ‘ഇവൻ പാപിയാണ്’ എന്നു പറഞ്ഞ് ശാർദൂലനെ മാത്രം പ്രത്യേകം പിടിപ്പിച്ചു. വാനരന്മാർ അടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അവനെയും രാമൻ മോചിപ്പിച്ചു; മറ്റു രാക്ഷസന്മാരും രാമന്റെ ദയാശീലത്താൽ മോചിതരായി. പരാക്രമികളും വേഗമേറിയ നീക്കമുള്ളവരുമായ വാനരന്മാരാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട അവർ കിതച്ചുകൊണ്ട്, ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടവരെപ്പോലെ വീണ്ടും ലങ്കയിലെത്തി. പിന്നീട് എപ്പോഴും പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്നവരും മഹാബലരുമായ ആ ചാരന്മാർ ദശഗ്രീവന്റെ മുന്നിൽ ചെന്ന്, സുവേലഗിരിയുടെ സമീപത്ത് രാമന്റെ സൈന്യം താവളമടിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്ന് അറിയിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ഇരുപത്തിരണ്ടു മുതൽ ഇരുപത്തേഴുവരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിലെ പല അർധങ്ങളും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ് — ശാർദൂലനെ പിടികൂടിയ കഥ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ സംക്ഷിപ്തമാണ്. രാമന്റെ കരുണ വീണ്ടും കാണുന്നു — ശത്രുവിന്റെ ചാരന്മാരെപ്പോലും അവൻ കൊല്ലുന്നില്ല. വിഭീഷണന്റെ ജാഗ്രതയും വ്യക്തമാണ് — രാക്ഷസന്മാരുടെ രൂപം അവന് അറിയാം, അതിനാൽ അവരെ എളുപ്പം തിരിച്ചറിയുന്നു. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ രണ്ടാമത്തെ ചാരപ്രയോഗവും ഭയം മാത്രമാണ് കൊണ്ടുവരുന്നത്. ‘പാപോഽയം’ (ഇവൻ പാപിയാണ്) എന്ന കാരണത്താലാണ് ശാർദൂലനെ പ്രത്യേകം പിടികൂടുന്നത് — അവൻ മുൻപും ചാരപ്പണി ചെയ്തിട്ടുണ്ട്, അതിനാൽ വാനരന്മാർ അവനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞിരുന്നു എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ അവനെ അടിക്കുന്നു, എന്നാൽ രാമൻ ‘വേണ്ട, വേണ്ട’ എന്നു തടഞ്ഞ് അവനെ മോചിപ്പിക്കുന്നു — ദൂതന്മാരും ചാരന്മാരും വധിക്കപ്പെട്ടുകൂടാ എന്ന ധർമം അവൻ പാലിച്ചു. ‘ശ്വസന്തഃ നഷ്ടചേതസഃ’ (കിതച്ചുകൊണ്ട്, ബോധംകെട്ട്) എന്ന പദങ്ങളിൽ അവരുടെ ഭയത്തിന്റെ ആധിക്യം കാണാം. ഒടുവിൽ അവർ സേനയുടെ സ്ഥാനം മാത്രമാണ് അറിയിക്കുന്നത്, രാമന്റെ ഉദ്ദേശ്യം അറിയാൻ അവർക്കു കഴിഞ്ഞില്ല — രാവണന്റെ ലക്ഷ്യം അപൂർണമായിത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു. സുവേലം ലങ്കയ്ക്കു സമീപമുള്ള ഒരു പർവതമാണ്; അവിടെയാണ് രാമൻ സേനയോടൊപ്പം താവളമടിച്ചിരിക്കുന്നത്.

From his palace Rāvaṇa now looked for himself at the monkey troop-leaders Śuka had pointed out. He saw Lakṣmaṇa of great valour, standing like Rāma's right arm; his own brother Vibhīṣaṇa, close beside Rāma; Sugrīva of fearsome prowess, king of all the monkeys; mighty Aṅgada, grandson of Indra who wields the thunderbolt; valiant Hanūmān and invincible Jāmbavān. He saw Suṣeṇa, Kumuda, Nīla and Nala, bull among monkeys, and Gaja, Gavākṣa, Śarabha, Mainda and Dvivida as well. Seeing them all together, Rāvaṇa's heart was somewhat shaken and his anger was roused, and when the account was over he turned on the two heroes, Śuka and Sāraṇa, with cutting words. The phrase "his heart somewhat shaken" is subtle: Rāvaṇa will not admit fear, yet his mind is plainly unsettled, and in place of fear it is anger that shows — the way of a weak man who pins his own weakness on others. The roll of names sets the whole army before Rāvaṇa's eyes once more and is like a summary of the spies' account; he had heard Śuka's long description and now saw them with his own eyes, so his fear was doubled, and the cause of his fury becomes clear.

Śuka and Sāraṇa stood with bowed heads and downcast faces. Rāvaṇa, in a rage, spoke harshly to them, his voice choked with fury. "Ministers who live by their king have no business saying what displeases him, for it is the king who has the power to punish and to reward. Is it fitting for you two to praise, at such a time, enemies who are hostile to us and have come to make war? You served your teachers, your elders and the old in vain, for you never grasped the heart of the science of kingship, the thing a servant lives by. Or if you grasped it, you have forgotten it, and all you carry is a load of ignorance. It is sheer luck that I still hold my kingdom with fools like you for ministers. Have you no fear of death, speaking harshly to me, whose tongue, as I rule, deals out good and ill? Trees may still stand in a forest after a forest fire has touched them, but offenders touched by the king's rod do not survive. I would kill you both, you wretches who praise the enemy's side, if your past services did not soften my anger. Get out of my sight and be gone! Remembering what you once did for me, I will not kill you; but you are ungrateful, you have turned away from your loyalty to me, and you are as good as dead." Ashamed, Śuka and Sāraṇa hailed Rāvaṇa with cries of victory and went out. Rāvaṇa speaks the language of statecraft, but turns it upside down: it is the truthful who are punished. His charge is threefold. They are insolent, for they said unwelcome things before the king; they are ignorant, for their service to their teachers bore no fruit; and they are ungrateful, for in praising the enemy they abandoned their master's affection. In truth the two had only reported the facts the king himself had asked for, and if they were guilty of anything it was of telling the truth. "By good fortune I hold my kingdom" shows his pride — he believes he guards his realm by his own power alone and counts his ministers' judgment for nothing. The forest-fire image stresses that the king's punishment cannot be escaped, and "my tongue deals out good and ill" means that a single word from the king is itself the sentence, giving life or death. For their old services he does not kill them, but for a servant banishment from the royal court is as bad as death, and so he calls them "as good as dead." Their silence and their cries of victory show their loyalty: humiliated as they are, they bow to their master before they leave.

Then ten-necked Rāvaṇa said to Mahodara, who stood near him, "Bring me spies at once." Mahodara quickly summoned them, and at the king's command the spies came in haste and stood before him with joined palms, wishing him victory. To those spies — trusted, brave, steady and fearless — Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, said: "Go from here and find out what Rāma intends, and try to learn the minds of those who are close to him in counsel and have joined him out of friendship. How he sleeps, how he keeps watch, what he means to do today — learn all of this thoroughly and come back with the whole of it. When an enemy's ways are known through spies, a wise king overcomes him in battle with little effort." The spies said, "So be it," and gladly, with Śārdūla at their head, they walked around the lord of the rākṣasas, keeping him on their right. The contradiction in Rāvaṇa is plain: he cannot bear the truthful report of his last spies, yet he sends out spies again. The maxim he quotes is sound, but he does not want to hear what spying yields. His wish to know how Rāma sleeps and keeps watch suggests he is even thinking of killing his enemy asleep, by some trick; the story in the next sarga of a conjured head of Rāma, supposedly slain in his sleep, is an echo of this. Śārdūla leads this band of spies; the earlier sargas told how he had already seen the monkey army before. Walking around the king on the right is a mark of respect and of a journey begun under good auspices.

Having circled the great chief of the rākṣasas, the spies went to where Rāma was with Lakṣmaṇa. Hiding near Mount Suvela, they saw Rāma and Lakṣmaṇa together with Sugrīva and Vibhīṣaṇa, and as they gazed at that vast army they were overcome with fear. The righteous Vibhīṣaṇa, lord of the rākṣasas, noticed them there, and they were caught as it happened; Śārdūla alone was singled out and seized as "this one is a villain." As the monkeys were beating him, Rāma set him free, and out of Rāma's compassion the other rākṣasas were let go too. Harried by the valiant, quick-striking monkeys, they made their way back to Laṅkā, panting and out of their wits. Then those mighty spies, night-rovers who were always abroad, came before ten-necked Rāvaṇa and reported that Rāma's army was encamped near Mount Suvela. Rāma's compassion shows once more: he will not kill even the enemy's spies. Vibhīṣaṇa's vigilance shows too — he knows the ways and forms of the rākṣasas and so easily recognises them. Śārdūla was singled out as a villain because he had done this spying before and the monkeys knew him; when they beat him, Rāma stopped them and set him free, keeping the rule of dharma that envoys and spies are not to be killed. "Panting and out of their wits" shows how great their fear was. In the end they can report only where the army is camped; Rāma's intentions they could not discover, and Rāvaṇa's purpose remained unfulfilled. So his second use of spies, like the first, brought back only fear. Suvela is the mountain near Laṅkā where Rāma had camped with his army.