सारणः यदा वानरसेनायाः प्रधानान् दर्शयित्वा तूष्णीम् अभवत्, तदा तस्य वचनं श्रुत्वा शुकः तत् सर्वं बलम् अङ्गुल्या निर्दिश्य राक्षसाधिपं रावणम् इदं वाक्यम् अब्रवीत्। पूर्वसर्गे सारणेन यत् आरब्धं, तत् एव शुकः अस्मिन् सर्गे पूरयति; उभौ अपि रावणस्य चारौ, रामेण कृपया मुक्तौ च। ‘राजन्, यान् एतान् स्थितान् पश्यसि — मत्तान् महाद्विपान् इव, गङ्गातीरे जातान् महान्यग्रोधान् इव, हिमालये उद्भूतान् सालवृक्षान् इव — ते दुष्प्रसहाः, बलिनः, कामरूपिणः च। ते दैत्यदानवसदृशाः, युद्धे च देवानां इव पराक्रमं दर्शयन्ति। एषां संख्या नव पञ्च सप्त च कोटिसहस्राणि, तथा शङ्कुसहस्राणि, वृन्दशतानि च। एते सुग्रीवस्य सचिवाः, ये सदा किष्किन्धायां निवसन्ति; ते देवैः गन्धर्वैः च उत्पन्नाः, इच्छया यत् किमपि रूपं धारयितुं समर्थाः।’ ततः सः द्वौ विशिष्टौ कुमारौ दर्शयति — ‘यौ देवरूपिणौ तिष्ठन्तौ पश्यसि, तौ मैन्दः द्विविदः च। युद्धे ताभ्यां समः कोऽपि नास्ति। ब्रह्मणः अनुज्ञया तौ अमृतं पीतवन्तौ, अतः अमरौ इव; तौ स्वेन ओजसा लङ्कां मर्दितुम् आशंसेते।’ मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां सूच्यते यत् एतासां कोटिशङ्कुवृन्दादीनां संख्यानां स्पष्टीकरणं सर्गान्ते दत्तायाः परिभाषायाः अनुसारेण द्रष्टव्यम्। शुकस्य वचनेषु भयं स्पष्टं दृश्यते — सः प्रत्येकं वीरं रावणस्य दृष्ट्या महत्तरं करोति, येन राजा सावधानः भवेत्। उपमात्रयं — गजाः, न्यग्रोधाः, सालाः — वानराणां गुरुत्वं, विस्तारं, स्थैर्यं च एकत्र दर्शयति। समीक्षितसंस्करणे सुमुखविमुखौ अपि अत्र वर्णितौ, मुद्रणे तु तत् अर्धद्वयं नास्ति। सुग्रीवस्य सचिवानां देवगन्धर्वेभ्यः उत्पत्तिः बालकाण्डस्य कथां स्मारयति, यत्र देवाः रामस्य साहाय्याय वानररूपेण पुत्रान् असृजन्।

ततः शुकः सर्वेषां परिचितं वानरं दर्शयति — ‘यं प्रभिन्नं मत्तं कुञ्जरम् इव तिष्ठन्तं पश्यसि, यः क्रुद्धः सन् स्वबलेन समुद्रम् अपि क्षोभयितुं समर्थः, सः एव वानरः पूर्वं लङ्काम् आगत्य वैदेहीं त्वां च अभिगतवान्। पुरा दृष्टम् एनं पुनः आगतं पश्य। सः केसरिणः ज्येष्ठः पुत्रः, वातात्मजः इति श्रुतः, हनूमान् इति नाम्ना विख्यातः, येन महासागरः लङ्घितः। सः कामरूपः, हरिश्रेष्ठः, बलेन रूपेण च समन्वितः; तस्य गतिः सततगस्य वायोः इव अनिवार्या, सर्वत्र अप्रतिहता प्रसरति।’ ततः शुकः तस्य अद्भुतां बाल्यकथां कथयति — ‘यदा एषः बालः आसीत्, तदा बुभुक्षितः सन् उद्यन्तं भास्करं दृष्ट्वा फलम् इति अमन्यत। ‘आदित्यम् आहरिष्यामि, अन्यथा मे क्षुत् न निवर्तिष्यते’ इति मनसा निश्चित्य बलदर्पितः सः त्रियोजनसहस्रं मार्गम् आकाशे उत्पपात। किन्तु देवैः ऋषिभिः राक्षसैः अपि अनाधृष्यं तं सूर्यदेवम् अप्राप्य एव सः उदयगिरौ पपात। शिलातले पतितस्य अस्य कपेः एका हनुः किञ्चित् भिन्ना, ततः दृढा च अभवत्; अतः सः हनूमान् इति नाम्ना ख्यातः। विश्वसनीयानां जनानां सम्पर्कात् मया एतत् सत्यं ज्ञातम्; अस्य बलं रूपं प्रभावः च वचनैः वक्तुं न शक्यते। एषः एकः एव स्वेन ओजसा लङ्कां मथितुम् इच्छति। येन पुच्छे निहितेन अग्निना तव लङ्का दग्धा, यस्य कारणात् अद्य अपि धूमकेतुः ज्वलति इव, यः च लङ्कायां बद्धः अपि मुक्तः, तं कपिं कथं विस्मरसि?’ सप्तदशः श्लोकः षट्पादः; तस्य अन्तिमौ अर्धौ समीक्षिते न स्तः। अत्र शुकः रावणस्य अपमानस्य स्मरणं कारयति — लङ्कादाहः तस्य हृदये अद्यापि व्रणवत् तिष्ठति। बाल्यकथा च दर्शयति यत् एषः जन्मना एव असाधारणः, यः सूर्यम् अपि ग्रसितुम् ऐच्छत्। हिन्दीभाष्यम् ‘आगम’ इति पदं विश्वसनीयव्यक्तयः इति व्याचष्टे। शुकः ‘पुरा दृष्टं पुनरागतम्’ इति वदन् रावणस्य स्मृतिं प्रति सावधानं करोति — एकः एव वानरः पूर्वं सर्वान् राक्षसान् अभ्यभवत्, इदानीं तु सः सहस्रशः वानरैः सह आगतः। हनुमतः वेगः वायोः इव इति उपमा तस्य पितुः सम्बन्धम् अपि सूचयति, यतः सः वायुपुत्रः। बाल्ये एव यः सूर्यं प्रति उत्पपात, तस्य समुद्रलङ्घनं न आश्चर्यम् इति शुकस्य तर्कः। सप्तदशे श्लोके धूमकेतोः उल्लेखः लङ्काया दाहस्य अवशिष्टं चिह्नं दर्शयति, येन रावणस्य अपमानः पुनः नूतनः भवति।

ततः शुकः सेनायाः नायकं दर्शयति — ‘हनूमतः अनन्तरं यः शूरः श्यामवर्णः पद्मनिभेक्षणः तिष्ठति, सः इक्ष्वाकूणाम् अतिरथः, लोके विश्रुतपौरुषः। यस्मिन् धर्मः कदापि न चलति, यः च धर्मं न अतिक्रामति, यः ब्राह्मम् अस्त्रं वेदान् च सम्यक् वेत्ति, सः वेदविदां श्रेष्ठः। यः बाणैः गगनम् अपि भिन्द्यात्, मेदिनीम् अपि विदारयेत्; यस्य क्रोधः मृत्योः इव भयङ्करः, पराक्रमः शक्रस्य इव अप्रतिमः। यस्य भार्या सीता त्वया जनस्थानात् हृता, सः एषः रामः, राजन्, त्वया सह योद्धुं समभिवर्तते।’ ततः लक्ष्मणस्य वर्णनम् — ‘यः अस्य दक्षिणे पार्श्वे शुद्धजाम्बूनदप्रभः, विशालवक्षाः, ताम्राक्षः, नीलकुञ्चितमूर्धजः तिष्ठति, सः लक्ष्मणः नाम, भ्रातुः प्रिये हिते च सदा रतः, नये युद्धे च कुशलः, सर्वशस्त्रभृतां वरः। अमर्षी, दुर्जयः, जेता, विक्रान्तः, जयी, बली च सः रामस्य दक्षिणः बाहुः, शरीरात् बहिश्चरः प्राणः इव। सः राघवस्य कृते स्वजीवितं न रक्षति; युद्धे सर्वान् राक्षसान् हन्तुम् इच्छति।’ शुकः शत्रून् अपि तेषां गुणैः एव वर्णयति — अतः तस्य वचनं केवलं स्तुतिः न, अपितु रावणाय सत्यस्य दर्पणम्। ‘बहिश्चरः प्राणः’ इति उपमा भ्रात्रोः ऐक्यं मार्मिकतया दर्शयति — लक्ष्मणः रामात् भिन्नः अपि तस्य जीवनम् एव। रामस्य वर्णने ‘यस्य भार्या त्वया हृता’ इति वाक्यं युद्धस्य मूलकारणं रावणस्य एव अपराधम् इति स्मारयति। रामस्य धर्मनिष्ठा, वेदज्ञता, अस्त्रबलं च इति त्रयम् एकत्र उक्तम्, येन सः केवलं वीरः न, अपि तु धर्मात्मा राजा इति ज्ञायते। लक्ष्मणस्य वर्णने षड्विशेषणानि — अमर्षी, दुर्जयः, जेता, विक्रान्तः, जयी, बली — एकस्मिन् एव पादे सङ्गृहीतानि, येन तस्य वीरता पुञ्जीभूता इव दृश्यते। ‘नये युद्धे च कुशलः’ इति पदेन सः केवलं योद्धा न, नीतिज्ञः अपि इति सूच्यते। शुकः रामलक्ष्मणौ एकत्र वर्णयन् तयोः अविभाज्यतां दर्शयति।

ततः शुकः रामस्य वामपार्श्वं दर्शयति — ‘यः रामस्य सव्यं पक्षम् आश्रित्य राक्षसगणैः परिवृतः तिष्ठति, सः राजा विभीषणः, तव एव भ्राता। श्रीमता राजराजेन रामेण सः लङ्कायाः राज्ये अभिषिक्तः; त्वां प्रति संरब्धः सः युद्धाय अभिवर्तते।’ अत्र तीक्ष्णा विडम्बना दृश्यते — रावणः यस्मिन् सिंहासने इदानीम् आसीनः, तत्र एव रामेण विभीषणः पूर्वम् एव अभिषिक्तः। ततः सः सेनामध्यं दर्शयति — ‘यं तु मध्ये अचलं गिरिम् इव तिष्ठन्तं पश्यसि, सः सर्वशाखामृगेन्द्राणां भर्ता, अमितौजाः सुग्रीवः। तेजसा, यशसा, बुद्ध्या, बलेन, अभिजनेन च सः सर्वान् कपीन् अतिशेते, यथा हिमवान् सर्वान् पर्वतान्। सः गहनद्रुमां, दुर्गां, पर्वतैः दुर्गम्यां किष्किन्धां गुहां प्रधानैः यूथपैः सह अध्यास्ते। यस्य कण्ठे शतपुष्करा काञ्चनी माला शोभते, या देवानां मनुष्याणां च कान्ता, यस्यां लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता — ताम् एतां मालां, तारां, शाश्वतं कपिराज्यं च वालिनं हत्वा रामः सुग्रीवाय प्रत्यपादयत्।’ एवं शुकः सुग्रीवस्य वैभवं रामस्य उपकारेण सह सम्बद्धं दर्शयति — वानरराजः रामस्य कृते कृतज्ञतया प्राणान् अपि दास्यति इति तस्य आशयः। वालिवधस्य स्मरणम् अपि अर्थगर्भम् — येन रामेण महाबलः वाली हतः, सः रावणम् अपि हन्तुं शक्नोति इति सूच्यते। काञ्चनमाला राज्यलक्ष्म्याः चिह्नम्, या इदानीं सुग्रीवस्य कण्ठे शोभते। विभीषणस्य उल्लेखः रावणस्य कृते अतीव कटुः, यतः सः तस्य सहोदरः, यः तेन एव सभायाः निष्कासितः। सुग्रीवस्य हिमवता सह तुलना तस्य श्रेष्ठत्वं स्थैर्यं च दर्शयति। किष्किन्धायाः दुर्गमत्वं वर्णयन् शुकः वानराणां स्वदेशस्य बलम् अपि सूचयति।

ततः शुकः सुग्रीवसेनायाः परिमाणं स्पष्टं वक्तुं संख्यानां परिभाषां करोति, यतः सामान्याः संख्याः तस्याः वर्णनाय न पर्याप्ताः। ‘शतं शतसहस्राणि कोटिः इति मनीषिणः आहुः; शतं कोटिसहस्राणि शङ्कुः इति अभिधीयते। शतं शङ्कुसहस्राणि महाशङ्कुः इति स्मृतः; शतं महाशङ्कुसहस्राणि वृन्दम् इति उच्यते। शतं वृन्दसहस्राणि महावृन्दम्; शतं महावृन्दसहस्राणि पद्मम्। शतं पद्मसहस्राणि महापद्मम्; शतं महापद्मसहस्राणि खर्वम्। शतं खर्वसहस्राणि महाखर्वम्; महाखर्वसहस्राणि समुद्रः; शतं समुद्रसहस्राणि ओघः; शतम् ओघसहस्राणि महौघः इति विश्रुतः।’ प्रत्येकं पदं पूर्वस्मात् लक्षगुणम् इति हिन्दीभाष्यम् अपि विवृणोति। ‘एवं कोटिसहस्रेण, शङ्कूनां शतेन, महाशङ्कुसहस्रेण, वृन्दशतेन, महावृन्दसहस्रेण, पद्मशतेन, महापद्मसहस्रेण, खर्वशतेन, समुद्रेण, महौघेन, समुद्रसदृशेन कोटिमहौघेन च सैन्येन, वीरेण विभीषणेन सचिवैः च परिवृतः महाबलपराक्रमः वानरेन्द्रः सुग्रीवः युद्धार्थं त्वाम् अनुवर्तते।’ अन्ते शुकः वंशस्थवृत्तेन हितं उपदिशति — ‘महाराज, प्रज्वलितग्रहोपमाम् इमाम् उपस्थितां वाहिनीं समीक्ष्य परमः प्रयत्नः विधीयताम्, यथा तव जयः स्यात्, परैः पराभवः न स्यात्।’ त्रयस्त्रिंशात् एकचत्वारिंशपर्यन्तं संख्यापरिभाषायाः श्लोकाः प्रायः वुल्गेटमात्राः; समीक्षिते केवलं ‘एवं कोटिसहस्रेण’ इति अर्धं ‘सुग्रीवो वानरेन्द्रस्त्वाम्’ इति अर्धं च दृश्येते। एताः संख्याः अतिशयोक्त्या सेनायाः अनन्ततां दर्शयन्ति — गणयितुम् अशक्यं बलम् इति भावः। शुकः गणनया एव रावणस्य मनसि भयं जनयितुम् इच्छति, किन्तु अन्तिमे श्लोके सः सेवकस्य धर्मं न त्यजति — पराजयात् रक्षणाय प्रयत्नम् एव उपदिशति, न तु सन्धिम्। एवं सर्गः चारस्य निवेदनेन समाप्यते, निर्णयः तु रावणस्य हस्ते तिष्ठति। संख्यानां परिभाषा प्राचीनगणितस्य परम्परां दर्शयति — कोटेः उपरि शङ्कुः, वृन्दम्, पद्मम्, खर्वम्, समुद्रः, ओघः इति नामानि क्रमेण वर्धन्ते। एतादृशी परिभाषा काव्ये विरला, अत एव मुद्रणस्य सम्पादकः पादटिप्पण्या पाठकस्य ध्यानम् आकर्षति। चत्वारिंशे श्लोके ‘तेनैव’ इति पदं सूचयति यत् पूर्वोक्ताः एव समुद्रमहौघादयः संख्याः अत्र अभिप्रेताः। एकचत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः — तत्र विभीषणः, सचिवाः, सुग्रीवः, तस्य महाबलं च इति चत्वारि अङ्गानि एकस्मिन् वाक्ये समाहृतानि। द्विचत्वारिंशे श्लोके ‘प्रज्वलितग्रहोपमाम्’ इति उपमा उत्पातस्य सूचिका — प्रज्वलितः ग्रहः लोके अमङ्गलस्य चिह्नं मन्यते। अतः शुकः परोक्षतया रावणस्य विनाशं सूचयति, यद्यपि स्पष्टं न वदति।

సారణుడు వానరసైన్యపు ప్రధానులను చూపించి మౌనం వహించగానే, అతని మాట విని శుకుడు ఆ సైన్యమంతటినీ వేలితో చూపిస్తూ రాక్షసాధిపతి రావణునితో ఇలా అన్నాడు. పూర్వసర్గలో సారణుడు మొదలుపెట్టినదానినే ఈ సర్గలో శుకుడు పూర్తిచేస్తాడు; ఇద్దరూ రావణుని గూఢచారులే, రాముడు దయతో విడిచిపెట్టినవారే. ‘రాజా, నిలిచి ఉన్నట్టు నీవు చూస్తున్న వీరు — మదించిన మహాగజాల వలె, గంగాతీరంలో పెరిగిన మహావటవృక్షాల వలె, హిమాలయంలో పుట్టిన సాలవృక్షాల వలె ఉన్నవారు — సహించరానివారు, బలవంతులు, కోరిన రూపం ధరించగలవారు. వారు దైత్యదానవుల వంటివారు, యుద్ధంలో దేవతల వంటి పరాక్రమాన్ని చూపుతారు. వీరి సంఖ్య తొమ్మిది, ఐదు, ఏడు వేల కోట్లు, అలాగే వేలాది శంకువులు, వందలాది బృందాలు. వీరు సుగ్రీవుని సచివులు, ఎల్లప్పుడూ కిష్కింధలో నివసిస్తారు; వారు దేవతల వల్లా గంధర్వుల వల్లా పుట్టినవారు, ఇచ్ఛానుసారం ఏ రూపమైనా ధరించగల సమర్థులు.’ తరువాత అతడు ఇద్దరు విశిష్టమైన కుమారులను చూపిస్తాడు: ‘దేవరూపులై నిలిచి ఉన్నట్టు నీవు చూస్తున్న ఆ ఇద్దరూ మైందుడూ ద్వివిదుడూ. యుద్ధంలో వారితో సమానుడు ఎవడూ లేడు. బ్రహ్మ అనుజ్ఞతో వారు అమృతం తాగారు, కాబట్టి అమరుల వంటివారు; తమ ఓజస్సుతో లంకను మర్దించాలని వారు ఆశిస్తున్నారు.’ ఈ కోటి, శంకువు, బృందం మొదలైన సంఖ్యల వివరణను సర్గ చివరలో ఇచ్చిన పరిభాష ప్రకారం చూడాలని ముద్రణలోని పాదటిప్పణి సూచిస్తుంది. శుకుని మాటలలో భయం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది — రాజు జాగ్రత్తపడేలా అతడు ప్రతి వీరుని రావణుని దృష్టిలో మరింత గొప్పవానిగా చేస్తాడు. ఏనుగులు, వటవృక్షాలు, సాలవృక్షాలు అనే మూడు ఉపమలు వానరుల బరువునూ విస్తారాన్నీ స్థైర్యాన్నీ ఒకేచోట చూపుతాయి. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ సుముఖ విముఖులు కూడా వర్ణించబడ్డారు, ముద్రణలో మాత్రం ఆ రెండు అర్ధభాగాలు లేవు. సుగ్రీవుని సచివులు దేవగంధర్వుల నుండి పుట్టడం బాలకాండ కథను గుర్తుచేస్తుంది, అక్కడ దేవతలు రామునికి సహాయం చేయడానికి వానరరూపంలో పుత్రులను సృష్టించారు.

తరువాత శుకుడు అందరికీ పరిచితుడైన వానరుని చూపిస్తాడు: ‘మదజలం స్రవిస్తున్న మత్తగజంలా నిలిచి ఉన్నట్టు నీవు చూస్తున్నవాడు, కోపిస్తే తన బలంతో సముద్రాన్ని కూడా కల్లోలపరచగలవాడు — ఆ వానరుడే ఇంతకుముందు లంకకు వచ్చి వైదేహినీ నిన్నూ కలిశాడు. ఇంతకుముందు చూసిన ఇతడు మళ్ళీ రావడం చూడు. ఇతడు కేసరి పెద్దకుమారుడు, వాయుపుత్రుడని ప్రసిద్ధుడు, హనుమంతుడనే పేరుతో విఖ్యాతుడు, ఇతడే మహాసముద్రాన్ని లంఘించాడు. ఇతడు కామరూపుడు, వానరశ్రేష్ఠుడు, బలమూ రూపమూ గలవాడు; ఇతని గమనం నిరంతరం వీచే వాయువులా అనివార్యమైనది, అంతటా అప్రతిహతంగా సాగుతుంది.’ తరువాత శుకుడు అతని అద్భుతమైన బాల్యకథను చెబుతాడు: ‘ఇతడు బాలుడై ఉన్నప్పుడు ఆకలితో ఉదయిస్తున్న సూర్యుని చూసి పండని భావించాడు. “సూర్యుని తెచ్చుకుంటాను, లేకపోతే నా ఆకలి తీరదు” అని మనస్సులో నిశ్చయించుకుని, బలగర్వంతో ఆకాశంలో మూడు వేల యోజనాల దూరం ఎగిరాడు. కాని దేవతలకూ ఋషులకూ రాక్షసులకూ కూడా అందని ఆ సూర్యదేవుని చేరుకోకుండానే అతడు ఉదయగిరిపై పడ్డాడు. రాతిపై పడిన ఈ కపి దవడ ఒకవైపు కొంచెం చీలి, తరువాత దృఢమైంది; అందువల్ల ఇతడు హనుమంతుడనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడయ్యాడు. నమ్మదగిన వ్యక్తుల ద్వారా నేను ఈ సత్యాన్ని తెలుసుకున్నాను; ఇతని బలమూ రూపమూ ప్రభావమూ మాటలతో చెప్పలేము. ఇతడొక్కడే తన ఓజస్సుతో లంకను మథించాలని కోరుతున్నాడు. తోకకు అంటించిన నిప్పుతో నీ లంకను దహించినవాడు, దానివల్ల ఇప్పటికీ ధూమకేతువు మండుతున్నట్టున్నాడు, లంకలో బంధింపబడి కూడా విడివడినవాడు — ఆ కపిని నీవు ఎలా మరచిపోగలవు?’ పదిహేడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలు గలది; దాని చివరి రెండు అర్ధభాగాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. ఇక్కడ శుకుడు రావణుని అవమానాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — లంకాదహనం అతని హృదయంలో ఇప్పటికీ గాయంలా నిలిచి ఉంది. బాల్యకథ ఇతడు పుట్టుకతోనే అసాధారణుడని, సూర్యుని కూడా మింగాలనుకున్నాడని చూపుతుంది. హిందీ భాష్యం ‘ఆగమ’ అనే పదాన్ని ‘నమ్మదగిన వ్యక్తులు’ అని వివరిస్తుంది. ‘పురా దృష్టం పునరాగతమ్’ (ఇంతకుముందు చూసిన ఇతడు మళ్ళీ వచ్చాడు) అని చెప్పడం ద్వారా శుకుడు రావణుని జ్ఞాపకాన్ని హెచ్చరిస్తాడు — ఒక్క వానరుడే ఇంతకుముందు రాక్షసులందరినీ అధిగమించాడు, ఇప్పుడు వేలాది వానరులతో కలిసి వచ్చాడు. హనుమంతుని వేగం వాయువు వంటిదనే ఉపమ అతని తండ్రితో ఉన్న సంబంధాన్ని కూడా సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే అతడు వాయుపుత్రుడు. బాల్యంలోనే సూర్యుని వైపు ఎగిరినవానికి సముద్రాన్ని లంఘించడం ఆశ్చర్యం కాదని శుకుని తర్కం. పదిహేడవ శ్లోకంలో ధూమకేతువు ప్రస్తావన లంకాదహనపు మిగిలిన గుర్తును చూపుతుంది, దానివల్ల రావణుని అవమానం మళ్ళీ కొత్తదవుతుంది.

తరువాత శుకుడు సైన్యపు నాయకుని చూపిస్తాడు: ‘హనుమంతుని తరువాత నిలిచి ఉన్న శూరుడు, శ్యామవర్ణుడు, తామరరేకుల వంటి కళ్ళు గలవాడు, ఇక్ష్వాకులలో అతిరథుడు, లోకంలో ప్రసిద్ధమైన పౌరుషం గలవాడు. ఎవనిలో ధర్మం ఎన్నడూ చలించదో, ఎవడు ధర్మాన్ని అతిక్రమించడో, ఎవడు బ్రహ్మాస్త్రాన్నీ వేదాలనూ చక్కగా ఎరుగునో, అతడు వేదవిదులలో శ్రేష్ఠుడు. బాణాలతో ఆకాశాన్ని కూడా భేదించగలవాడు, భూమిని కూడా చీల్చగలవాడు; ఎవని కోపం మృత్యువులా భయంకరమో, పరాక్రమం ఇంద్రునిలా సాటిలేనిదో — ఎవని భార్య సీతను నీవు జనస్థానం నుండి అపహరించావో — రాజా, ఆ రాముడే నీతో యుద్ధం చేయడానికి వస్తున్నాడు.’ తరువాత లక్ష్మణుని వర్ణన: ‘ఇతని కుడిపక్కన నిలిచి ఉన్నవాడు, శుద్ధమైన బంగారం వంటి కాంతి గలవాడు, విశాలమైన వక్షస్సు గలవాడు, ఎర్రని కళ్ళు గలవాడు, నల్లని ఉంగరాల జుట్టు గలవాడు — అతడు లక్ష్మణుడు, అన్నకు ప్రియమైనదానిలోనూ హితమైనదానిలోనూ ఎల్లప్పుడూ నిమగ్నుడు, నీతిలోనూ యుద్ధంలోనూ నేర్పరి, శస్త్రధారులందరిలో శ్రేష్ఠుడు. అసహనుడూ, జయించరానివాడూ, జేతా, విక్రాంతుడూ, జయశీలుడూ, బలవంతుడూ అయిన అతడు రాముని కుడిభుజం, శరీరం వెలుపల సంచరించే ప్రాణం వంటివాడు. అతడు రాఘవుని కోసం తన ప్రాణాలను కాపాడుకోడు; యుద్ధంలో రాక్షసులందరినీ చంపాలని కోరుకుంటున్నాడు.’ శుకుడు శత్రువులను కూడా వారి గుణాలతోనే వర్ణిస్తాడు — కాబట్టి అతని మాట కేవలం స్తుతి కాదు, రావణునికి సత్యాన్ని చూపే దర్పణం. ‘బహిశ్చరః ప్రాణః’ (శరీరం వెలుపల సంచరించే ప్రాణం) అనే ఉపమ సోదరుల ఐక్యాన్ని మర్మస్పర్శిగా చూపుతుంది — లక్ష్మణుడు రాముని నుండి వేరైనా ఆయన జీవితమే. రాముని వర్ణనలోని ‘యస్య భార్యా త్వయా హృతా’ (ఎవని భార్యను నీవు అపహరించావో) అనే వాక్యం యుద్ధానికి మూలకారణం రావణుని అపరాధమేనని గుర్తుచేస్తుంది. రాముని ధర్మనిష్ఠ, వేదజ్ఞత, అస్త్రబలం — ఈ మూడూ ఒకేచోట చెప్పబడ్డాయి, దానివల్ల ఆయన కేవలం వీరుడు కాదు, ధర్మాత్ముడైన రాజు అని తెలుస్తుంది. లక్ష్మణుని వర్ణనలో ఆరు విశేషణాలు — అమర్షీ, దుర్జయః, జేతా, విక్రాంతః, జయీ, బలీ — ఒకే పాదంలో సంగ్రహించబడ్డాయి, దానివల్ల అతని వీరత్వం పుంజీభూతమైనట్టు కనిపిస్తుంది. ‘నయే యుద్ధే చ కుశలః’ (నీతిలోనూ యుద్ధంలోనూ నేర్పరి) అనే పదంతో అతడు కేవలం యోధుడు కాదు, నీతిజ్ఞుడు కూడా అని సూచించబడింది. రామలక్ష్మణులను కలిపి వర్ణించడం ద్వారా శుకుడు వారి అవిభాజ్యతను చూపుతాడు.

తరువాత శుకుడు రాముని ఎడమపక్కను చూపిస్తాడు: ‘రాముని ఎడమపక్కను ఆశ్రయించి రాక్షసగణాలతో చుట్టుముట్టబడి నిలిచి ఉన్నవాడు రాజు విభీషణుడు, నీ సోదరుడే. శ్రీమంతుడూ రాజరాజూ అయిన రాముడు అతనిని లంకారాజ్యంలో అభిషేకించాడు; నీపై ఆవేశంతో అతడు యుద్ధానికి వస్తున్నాడు.’ ఇక్కడ తీక్ష్ణమైన వ్యంగ్యం కనిపిస్తుంది — రావణుడు ఇప్పుడు కూర్చున్న సింహాసనంపైనే రాముడు విభీషణుని ముందుగానే అభిషేకించాడు. తరువాత అతడు సైన్యపు మధ్యభాగాన్ని చూపిస్తాడు: ‘మధ్యలో కదలని పర్వతంలా నిలిచి ఉన్నట్టు నీవు చూస్తున్నవాడు వానరేంద్రులందరికీ ప్రభువు, అమితమైన ఓజస్సు గల సుగ్రీవుడు. తేజస్సులో, యశస్సులో, బుద్ధిలో, బలంలో, వంశంలో అతడు, హిమవంతుడు అన్ని పర్వతాలనూ మించినట్టు, కపులందరినీ మించినవాడు. దట్టమైన చెట్లు గల, దుర్గమమైన, పర్వతాలతో చేరరానిదైన కిష్కింధ అనే గుహలో అతడు ప్రధాన యూథపతులతో కలిసి నివసిస్తాడు. ఎవని కంఠంలో వంద తామరలు గల బంగారుమాల శోభిస్తోందో, అది దేవతలకూ మనుష్యులకూ ప్రియమైనది, అందులో లక్ష్మి ప్రతిష్ఠితమై ఉంది — ఆ మాలనూ, తారనూ, శాశ్వతమైన కపిరాజ్యాన్నీ రాముడు వాలిని చంపి సుగ్రీవునికి అప్పగించాడు.’ ఇలా శుకుడు సుగ్రీవుని వైభవాన్ని రాముని ఉపకారంతో ముడిపెట్టి చూపుతాడు — వానరరాజు కృతజ్ఞతతో రాముని కోసం ప్రాణాలు కూడా ఇస్తాడని అతని ఆశయం. వాలివధ స్మరణ కూడా అర్థగర్భితమైనది — మహాబలుడైన వాలిని చంపిన రాముడు రావణుని కూడా చంపగలడని సూచించబడింది. బంగారుమాల రాజ్యలక్ష్మికి చిహ్నం, అది ఇప్పుడు సుగ్రీవుని కంఠంలో శోభిస్తోంది. విభీషణుని ప్రస్తావన రావణునికి మిక్కిలి కటువైనది, ఎందుకంటే అతడు తన సహోదరుడు, తానే సభ నుండి బహిష్కరించినవాడు. హిమవంతునితో సుగ్రీవుని పోలిక అతని శ్రేష్ఠత్వాన్నీ స్థైర్యాన్నీ చూపుతుంది. కిష్కింధ దుర్గమత్వాన్ని వర్ణిస్తూ శుకుడు వానరుల స్వదేశపు బలాన్ని కూడా సూచిస్తాడు.

తరువాత శుకుడు సుగ్రీవుని సైన్యపు పరిమాణాన్ని స్పష్టంగా చెప్పడానికి సంఖ్యల పరిభాషను ఇస్తాడు, ఎందుకంటే సాధారణ సంఖ్యలు దానిని వర్ణించడానికి చాలవు. ‘వంద లక్షలను కోటి అని పండితులు చెబుతారు; వంద వేల కోట్లను శంకువు అంటారు. వంద వేల శంకువులు మహాశంకువు అని చెప్పబడింది; వంద వేల మహాశంకువులను బృందం అంటారు. వంద వేల బృందాలు మహాబృందం; వంద వేల మహాబృందాలు పద్మం. వంద వేల పద్మాలు మహాపద్మం; వంద వేల మహాపద్మాలు ఖర్వం. వంద వేల ఖర్వాలు మహాఖర్వం; వేల మహాఖర్వాలు సముద్రం; వంద వేల సముద్రాలు ఓఘం; వంద వేల ఓఘాలు మహౌఘమని ప్రసిద్ధం.’ ప్రతి పదమూ ముందటిదానికి లక్ష రెట్లు అని హిందీ భాష్యం కూడా వివరిస్తుంది. ‘ఇలా వేయి కోట్లతో, వంద శంకువులతో, వేయి మహాశంకువులతో, వంద బృందాలతో, వేయి మహాబృందాలతో, వంద పద్మాలతో, వేయి మహాపద్మాలతో, వంద ఖర్వాలతో, సముద్రంతో, మహౌఘంతో, సముద్రం వంటి కోటి మహౌఘాలతో కూడిన సైన్యంతో, వీరుడైన విభీషణునితో, సచివులతో చుట్టుముట్టబడి, మహాబలపరాక్రమం గల వానరేంద్రుడు సుగ్రీవుడు యుద్ధం కోసం నీ వైపు వస్తున్నాడు.’ చివరలో శుకుడు వంశస్థ వృత్తంలో హితోపదేశం చేస్తాడు: ‘మహారాజా, మండుతున్న గ్రహం వంటి ఈ సమీపించిన సైన్యాన్ని చూసి, నీకు జయం కలిగేలా, శత్రువుల చేతిలో పరాభవం కలగకుండా పరమ ప్రయత్నం చేయి.’ ముప్పై మూడు నుండి నలభై ఒకటి వరకు ఉన్న సంఖ్యాపరిభాష శ్లోకాలు దాదాపు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఏవం కోటిసహస్రేణ’ అనే అర్ధభాగమూ ‘సుగ్రీవో వానరేంద్రస్త్వామ్’ అనే అర్ధభాగమూ మాత్రమే కనిపిస్తాయి. ఈ సంఖ్యలు అతిశయోక్తితో సైన్యపు అనంతతను చూపుతాయి — లెక్కించలేని బలం అని భావం. శుకుడు లెక్కింపుతోనే రావణుని మనస్సులో భయాన్ని పుట్టించాలనుకుంటాడు, కాని చివరి శ్లోకంలో సేవకధర్మాన్ని విడిచిపెట్టడు — పరాజయం నుండి రక్షణ కోసం ప్రయత్నాన్నే ఉపదేశిస్తాడు, సంధిని కాదు. ఇలా సర్గ గూఢచారి నివేదనతో ముగుస్తుంది, నిర్ణయం మాత్రం రావణుని చేతిలోనే ఉంటుంది. సంఖ్యల పరిభాష ప్రాచీన గణితపు పరంపరను చూపుతుంది — కోటికి పైన శంకువు, బృందం, పద్మం, ఖర్వం, సముద్రం, ఓఘం అనే పేర్లు క్రమంగా పెరుగుతాయి. ఇలాంటి పరిభాష కావ్యంలో అరుదు, అందుకే ముద్రణ సంపాదకుడు పాదటిప్పణితో పాఠకుని దృష్టిని ఆకర్షిస్తాడు. నలభైవ శ్లోకంలోని ‘తేనైవ’ (దానితోనే) అనే పదం ముందు చెప్పిన సముద్రం, మహౌఘం మొదలైన సంఖ్యలే ఇక్కడ అభిప్రేతమని సూచిస్తుంది. నలభై ఒకటవ శ్లోకం ఆరు పాదాలు గలది — అందులో విభీషణుడు, సచివులు, సుగ్రీవుడు, అతని మహాబలం అనే నాలుగు అంగాలు ఒకే వాక్యంలో సమాహరించబడ్డాయి. నలభై రెండవ శ్లోకంలోని ‘ప్రజ్వలితగ్రహోపమామ్’ (మండుతున్న గ్రహం వంటిది) అనే ఉపమ ఉత్పాతానికి సూచిక — మండుతున్న గ్రహం లోకంలో అమంగళ చిహ్నంగా భావించబడుతుంది. కాబట్టి శుకుడు స్పష్టంగా చెప్పకపోయినా పరోక్షంగా రావణుని వినాశాన్ని సూచిస్తాడు.

சாரணன் வானரப் படையின் முதன்மையானவர்களைக் காட்டிவிட்டு மௌனமானபோது, அவனுடைய சொல்லைக் கேட்ட சுகன், அந்தப் படை முழுவதையும் விரலால் சுட்டிக்காட்டி ராக்ஷச அரசன் ராவணனிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான். முந்தைய சர்க்கத்தில் சாரணன் தொடங்கியதையே சுகன் இந்தச் சர்க்கத்தில் நிறைவு செய்கிறான்; இருவருமே ராவணனின் ஒற்றர்கள், இருவருமே ராமனால் கருணையுடன் விடுவிக்கப்பட்டவர்கள். ‘அரசே, மதம் கொண்ட பெரும் யானைகள் போலவும், கங்கைக் கரையில் வளர்ந்த பெரும் ஆலமரங்கள் போலவும், இமயத்தில் தோன்றிய சால மரங்கள் போலவும் நிற்பவர்களாக நீ காணும் இவர்கள் தாங்க முடியாதவர்கள், வலிமையுடையவர்கள், விரும்பிய உருவம் எடுப்பவர்கள். அவர்கள் தைத்தியர்களுக்கும் தானவர்களுக்கும் நிகரானவர்கள்; போரில் தேவர்களைப் போலப் பராக்கிரமம் காட்டுபவர்கள். இவர்களுடைய எண்ணிக்கை ஒன்பதும் ஐந்தும் ஏழும் ஆயிரம் கோடிகள்; அதுபோலவே ஆயிரக்கணக்கான சங்குகள், நூற்றுக்கணக்கான விருந்தங்கள். இவர்கள் சுக்ரீவனின் அமைச்சர்கள்; எப்போதும் கிஷ்கிந்தையில் வாழ்பவர்கள்; தேவர்களாலும் கந்தர்வர்களாலும் பிறப்பிக்கப்பட்டவர்கள்; விருப்பப்படி எந்த உருவத்தையும் எடுக்க வல்லவர்கள்.’ பிறகு அவன் இரண்டு சிறப்பான குமாரர்களைக் காட்டுகிறான்: ‘தேவ உருவுடையவர்களாக நிற்பவர்களாக நீ காணும் அவர்கள் இருவரும் மைந்தனும் த்விவிதனும். போரில் அவர்களுக்கு நிகரானவர் எவருமில்லை. பிரம்மனின் அனுமதியால் அவர்கள் அமுதம் பருகியவர்கள்; ஆகவே சாவற்றவர்கள் போன்றவர்கள்; அவர்கள் தம் ஆற்றலால் இலங்கையை நசுக்க விரும்புகிறார்கள்.’ கோடி, சங்கு, விருந்தம் முதலிய இந்த எண்களின் விளக்கத்தைச் சர்க்கத்தின் இறுதியில் தரப்பட்டுள்ள வரையறையின்படி காண வேண்டும் என்று அச்சுப் பதிப்பின் அடிக்குறிப்பு சுட்டுகிறது. சுகனின் சொற்களில் அச்சம் தெளிவாகத் தெரிகிறது — ராவணன் எச்சரிக்கையாக இருக்கும் பொருட்டு அவன் ஒவ்வொரு வீரனையும் ராவணனின் பார்வையில் பெரியவனாக்குகிறான். மூன்று உவமைகள் — யானைகள், ஆலமரங்கள், சால மரங்கள் — வானரர்களின் கனத்தையும், பரப்பையும், உறுதியையும் ஒருசேரக் காட்டுகின்றன. திறனாய்வுப் பதிப்பில் சுமுகனும் விமுகனும் இங்கே வருணிக்கப்படுகிறார்கள்; அச்சுப் பதிப்பிலோ அந்த இரண்டு அரையடிகள் இல்லை. சுக்ரீவனின் அமைச்சர்கள் தேவர்களிடமிருந்தும் கந்தர்வர்களிடமிருந்தும் பிறந்தது பால காண்டத்தின் கதையை நினைவூட்டுகிறது; அங்கே தேவர்கள் ராமனுக்கு உதவுவதற்காக வானர உருவில் மக்களைப் படைத்தார்கள்.

பிறகு சுகன் அனைவருக்கும் அறிமுகமான வானரனைக் காட்டுகிறான்: ‘மதம் பொழியும் மதயானை போல நிற்பவனாக நீ காணும் இவன், சினம் கொண்டால் தன் வலிமையால் கடலையும் கலக்க வல்லவன்; இதே வானரன்தான் முன்பு இலங்கைக்கு வந்து வைதேகியையும் உன்னையும் சந்தித்தவன். முன்பு கண்டவனே மீண்டும் வந்திருப்பதைப் பார். அவன் கேசரியின் மூத்த மகன், வாயுவின் மைந்தன் என்று அறியப்படுபவன், அனுமன் என்ற பெயரால் புகழ்பெற்றவன்; பெருங்கடலைத் தாண்டியவன் அவனே. அவன் விரும்பிய உருவம் எடுப்பவன், வானரர்களில் சிறந்தவன், வலிமையும் அழகும் உடையவன்; எப்போதும் இயங்கும் காற்றைப் போல அவனுடைய போக்கைத் தடுக்க முடியாது, எங்கும் தடையின்றிப் பரவுகிறது.’ பிறகு சுகன் அவனுடைய அற்புதமான குழந்தைப் பருவக் கதையைச் சொல்கிறான்: ‘இவன் குழந்தையாக இருந்தபோது, பசியுடன் உதிக்கும் சூரியனைக் கண்டு அதைப் பழம் என்று கருதினான். “சூரியனைப் பறித்து வருவேன், இல்லாவிட்டால் என் பசி தீராது” என்று மனத்தில் உறுதிகொண்டு, வலிமைச் செருக்குடன் மூவாயிரம் யோஜனை வழி வானில் பாய்ந்தான். ஆனால் தேவர்களாலும் முனிவர்களாலும் ராக்ஷசர்களாலும்கூட அணுக முடியாத அந்தச் சூரிய தேவனை அடையாமலேயே அவன் உதயகிரியில் விழுந்தான். பாறையின் மேல் விழுந்த இந்த வானரனின் ஒரு தாடை (ஹனு) சற்றே உடைந்தது, பிறகு உறுதியாயிற்று; ஆகவே அவன் அனுமன் (ஹனுமான்) என்ற பெயரால் புகழ்பெற்றான். நம்பத்தகுந்த மனிதர்களின் தொடர்பால் இந்த உண்மையை நான் அறிந்தேன்; இவனுடைய வலிமையையும் உருவையும் ஆற்றலையும் சொற்களால் சொல்ல முடியாது. இவன் ஒருவனே தன் ஆற்றலால் இலங்கையைக் கலக்க விரும்புகிறான். எவன் வாலில் வைக்கப்பட்ட நெருப்பால் உன் இலங்கை எரிக்கப்பட்டதோ, எதன் காரணமாக இன்றும் தூமகேது எரிவது போல உள்ளதோ, எவன் இலங்கையில் கட்டப்பட்டும் விடுபட்டானோ, அந்த வானரனை நீ எப்படி மறக்கிறாய்?’ பதினேழாம் சுலோகம் ஆறு அடிகள் உடையது; அதன் இறுதி இரண்டு அரையடிகள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. இங்கே சுகன் ராவணனுக்கு அவனுடைய அவமானத்தை நினைவூட்டுகிறான் — இலங்கை எரிந்தது அவனுடைய இதயத்தில் இன்னும் காயம் போல நிற்கிறது. குழந்தைப் பருவக் கதையும் இவன் பிறப்பிலேயே அசாதாரணமானவன், சூரியனையே விழுங்க விரும்பியவன் என்று காட்டுகிறது. இந்தி உரை ‘ஆகம’ என்ற சொல்லை ‘நம்பத்தகுந்த மனிதர்கள்’ என்று விளக்குகிறது. ‘முன்பு கண்டவனே மீண்டும் வந்திருக்கிறான்’ என்று சொல்லிச் சுகன் ராவணனின் நினைவை விழிப்படையச் செய்கிறான் — ஒரே ஒரு வானரன் முன்பு ராக்ஷசர்கள் அனைவரையும் வென்றான்; இப்போதோ அவன் ஆயிரக்கணக்கான வானரர்களோடு வந்திருக்கிறான். அனுமனின் வேகம் காற்றைப் போன்றது என்ற உவமை அவனுடைய தந்தையுடனான உறவையும் சுட்டுகிறது, ஏனெனில் அவன் வாயுவின் மைந்தன். குழந்தைப் பருவத்திலேயே சூரியனை நோக்கிப் பாய்ந்தவனுக்குக் கடலைத் தாண்டியது வியப்பல்ல என்பது சுகனின் வாதம். பதினேழாம் சுலோகத்தில் தூமகேது பற்றிய குறிப்பு இலங்கை எரிந்ததன் எஞ்சிய அடையாளத்தைக் காட்டுகிறது; இதனால் ராவணனின் அவமானம் மீண்டும் புதிதாகிறது.

பிறகு சுகன் படையின் தலைவனைக் காட்டுகிறான்: ‘அனுமனுக்கு அடுத்து நிற்கும் வீரனும், கருநீல நிறமுடையவனும், தாமரை போன்ற கண்களுடையவனுமான இவன் இக்ஷ்வாகு குலத்தின் அதிரதன், உலகில் புகழ்பெற்ற ஆண்மை உடையவன். எவனிடம் அறம் ஒருபோதும் அசைவதில்லையோ, எவன் அறத்தை மீறுவதில்லையோ, எவன் பிரம்மாஸ்திரத்தையும் வேதங்களையும் நன்கு அறிவானோ, அவன் வேதமறிந்தவர்களில் சிறந்தவன். எவன் அம்புகளால் வானத்தையும் பிளக்கக்கூடுமோ, பூமியையும் பிளந்துவிடக்கூடுமோ, எவனுடைய சினம் சாவைப் போல அச்சந்தருவதோ, பராக்கிரமம் இந்திரனுடையதைப் போல ஒப்பற்றதோ — எவனுடைய மனைவி சீதையை நீ ஜனஸ்தானத்திலிருந்து கவர்ந்தாயோ, அந்த ராமன் இவனே; அரசே, உன்னோடு போரிட வருகிறான்.’ பிறகு லக்ஷ்மணனின் வருணனை: ‘இவனுடைய வலப்பக்கத்தில் தூய புடம்போட்ட பொன்னின் ஒளியுடையவனாய், அகன்ற மார்பும், செம்பு நிறக் கண்களும், கரிய சுருண்ட தலைமயிரும் உடையவனாய் நிற்பவன் லக்ஷ்மணன் என்பவன்; அண்ணனுக்கு இனியதிலும் நன்மையிலும் எப்போதும் ஈடுபாடு உடையவன், நீதியிலும் போரிலும் வல்லவன், எல்லா ஆயுதம் தாங்குபவர்களிலும் சிறந்தவன். பொறுக்காதவன், வெல்லுதற்கரியவன், வெல்பவன், பராக்கிரமம் உடையவன், வெற்றியாளன், வலிமையுடையவன் — அவன் ராமனின் வலக்கை, உடலுக்கு வெளியே திரியும் உயிர் போன்றவன். ராகவனுக்காக அவன் தன் உயிரைப் பொருட்படுத்துவதில்லை; போரில் எல்லா ராக்ஷசர்களையும் கொல்ல விரும்புகிறான்.’ சுகன் பகைவர்களையும் அவர்களுடைய பண்புகளாலேயே வருணிக்கிறான் — ஆகவே அவனுடைய சொல் வெறும் புகழ்ச்சியல்ல, ராவணனுக்கு உண்மையைக் காட்டும் கண்ணாடி. ‘வெளியே திரியும் உயிர்’ என்ற உவமை உடன்பிறந்தோர் இருவரின் ஒற்றுமையை நெஞ்சைத் தொடும் வகையில் காட்டுகிறது — லக்ஷ்மணன் ராமனிடமிருந்து வேறானவனாக இருந்தும் அவனுடைய உயிரே. ராமனின் வருணனையில் ‘எவனுடைய மனைவியை நீ கவர்ந்தாயோ’ என்ற வாக்கியம் போரின் மூலகாரணம் ராவணனின் குற்றமே என்று நினைவூட்டுகிறது. ராமனின் அறப்பற்று, வேதஞானம், அஸ்திர வலிமை என்ற மூன்றும் ஒருசேரச் சொல்லப்படுகின்றன; இதனால் அவன் வெறும் வீரன் மட்டுமல்ல, அறவுள்ளம் கொண்ட அரசனும் என்று அறியப்படுகிறான். லக்ஷ்மணனின் வருணனையில் ஆறு அடைமொழிகள் — பொறுக்காதவன், வெல்லுதற்கரியவன், வெல்பவன், பராக்கிரமம் உடையவன், வெற்றியாளன், வலிமையுடையவன் — ஒரே அடியில் தொகுக்கப்பட்டுள்ளன; இதனால் அவனுடைய வீரம் குவிக்கப்பட்டது போலத் தோன்றுகிறது. ‘நீதியிலும் போரிலும் வல்லவன்’ என்ற சொல்லால் அவன் வெறும் போர்வீரன் அல்லன், நீதியும் அறிந்தவன் என்று சுட்டப்படுகிறது. சுகன் ராம லக்ஷ்மணர்களை ஒருசேர வருணித்து அவர்களுடைய பிரிக்க முடியாத தன்மையைக் காட்டுகிறான்.

பிறகு சுகன் ராமனின் இடப்பக்கத்தைக் காட்டுகிறான்: ‘ராமனின் இடப்பக்கத்தைச் சார்ந்து ராக்ஷசக் கூட்டங்களால் சூழப்பட்டு நிற்பவன் அரசன் விபீஷணன், உன் உடன்பிறந்தவனே. செல்வமுடைய அரசர்க்கரசனான ராமனால் அவன் இலங்கை அரசில் முடிசூட்டப்பட்டான்; உன்மீது சினம் கொண்டு அவன் போருக்கு வருகிறான்.’ இங்கே கூர்மையான நயம் தெரிகிறது — ராவணன் இப்போது அமர்ந்திருக்கும் அதே அரியணையில் ராமன் விபீஷணனை முன்பே முடிசூட்டிவிட்டான். பிறகு அவன் படையின் நடுவைக் காட்டுகிறான்: ‘நடுவில் அசையாத மலை போல நிற்பவனாக நீ காண்பவன், எல்லா வானரத் தலைவர்களுக்கும் தலைவனான, அளவற்ற ஆற்றலுடைய சுக்ரீவன். ஒளியாலும், புகழாலும், அறிவாலும், வலிமையாலும், குலத்தாலும் அவன், இமயம் எல்லா மலைகளையும் விஞ்சுவது போல, எல்லா வானரர்களையும் விஞ்சுகிறான். அடர்ந்த மரங்களுடைய, கோட்டை போன்ற, மலைகளால் அணுகுதற்கரிய கிஷ்கிந்தை என்ற குகையில் அவன் முதன்மையான படைத்தலைவர்களுடன் வாழ்கிறான். தேவர்களுக்கும் மனிதர்களுக்கும் விருப்பமானதும், திருமகள் நிலைகொண்டதுமான, நூறு தாமரைகள் உடைய பொன்மாலை எவனுடைய கழுத்தில் ஒளிர்கிறதோ — அந்த மாலையையும், தாரையையும், நிலையான வானர அரசையும், வாலியைக் கொன்று ராமன் சுக்ரீவனுக்கு அளித்தான்.’ இவ்வாறு சுகன் சுக்ரீவனின் பெருமையை ராமன் செய்த உதவியோடு இணைத்துக் காட்டுகிறான் — வானர அரசன் ராமனுக்காக நன்றியுணர்வால் உயிரையும் தருவான் என்பது அவனுடைய கருத்து. வாலியின் வதத்தை நினைவூட்டுவதும் பொருள் பொதிந்தது — பெருவலிமையுடைய வாலியைக் கொன்ற ராமனால் ராவணனையும் கொல்ல முடியும் என்று சுட்டப்படுகிறது. பொன்மாலை அரசுச் செல்வத்தின் அடையாளம்; அது இப்போது சுக்ரீவனின் கழுத்தில் ஒளிர்கிறது. விபீஷணனைக் குறிப்பிடுவது ராவணனுக்கு மிகக் கசப்பானது, ஏனெனில் அவன் அவனுடைய உடன்பிறந்தவன், அவனாலேயே அவையிலிருந்து வெளியேற்றப்பட்டவன். சுக்ரீவனை இமயத்தோடு ஒப்பிடுவது அவனுடைய மேன்மையையும் உறுதியையும் காட்டுகிறது. கிஷ்கிந்தையின் அணுகுதற்கரிய தன்மையை வருணிப்பதன் மூலம் சுகன் வானரர்களின் சொந்த நாட்டின் வலிமையையும் சுட்டுகிறான்.

பிறகு சுக்ரீவனின் படையின் அளவைத் தெளிவாகச் சொல்வதற்காகச் சுகன் எண்களுக்கு வரையறை தருகிறான், ஏனெனில் சாதாரண எண்கள் அதை வருணிக்கப் போதுமானவை அல்ல. ‘நூறு லட்சத்தைக் கோடி என்று அறிஞர்கள் சொல்கிறார்கள்; நூறாயிரம் கோடி சங்கு என்று அழைக்கப்படுகிறது. நூறாயிரம் சங்கு மகாசங்கு என்று நினைக்கப்படுகிறது; நூறாயிரம் மகாசங்கு விருந்தம் என்று சொல்லப்படுகிறது. நூறாயிரம் விருந்தம் மகாவிருந்தம்; நூறாயிரம் மகாவிருந்தம் பத்மம். நூறாயிரம் பத்மம் மகாபத்மம்; நூறாயிரம் மகாபத்மம் கர்வம். நூறாயிரம் கர்வம் மகாகர்வம்; ஆயிரம் மகாகர்வம் சமுத்திரம்; நூறாயிரம் சமுத்திரம் ஓகம்; நூறாயிரம் ஓகம் மகௌகம் என்று புகழ்பெற்றது.’ ஒவ்வொரு எண்ணும் முந்தையதைவிட லட்சம் மடங்கு என்று இந்தி உரையும் விளக்குகிறது. ‘இவ்வாறு ஆயிரம் கோடி, நூறு சங்கு, ஆயிரம் மகாசங்கு, நூறு விருந்தம், ஆயிரம் மகாவிருந்தம், நூறு பத்மம், ஆயிரம் மகாபத்மம், நூறு கர்வம், சமுத்திரம், மகௌகம், கடலுக்கு நிகரான கோடி மகௌகம் அளவுடைய படையாலும், வீரனான விபீஷணனாலும் அமைச்சர்களாலும் சூழப்பட்டு, பெருவலிமையும் பராக்கிரமமும் உடைய வானர அரசன் சுக்ரீவன் போருக்காக உன்னை நோக்கி வருகிறான்.’ இறுதியில் சுகன் வம்சஸ்த யாப்பில் நன்மையான அறிவுரை கூறுகிறான்: ‘மகாராஜா, எரியும் கோளைப் போன்ற, இங்கே வந்து நிற்கும் இந்தப் படையைக் கண்டு, உனக்கு வெற்றி உண்டாகும்படியும், பகைவர்களால் தோல்வி நேராதபடியும் பெரு முயற்சி செய்யப்படட்டும்.’ முப்பத்து மூன்று முதல் நாற்பத்தொன்று வரையிலான எண் வரையறைச் சுலோகங்கள் பெரும்பாலும் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளவை; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஏவம் கோடிஸஹஸ்ரேண’ என்ற அரையடியும் ‘ஸுக்ரீவோ வானரேந்த்ரஸ்த்வாம்’ என்ற அரையடியும் மட்டுமே காணப்படுகின்றன. இந்த எண்கள் மிகைக் கூற்றால் படையின் எல்லையின்மையைக் காட்டுகின்றன — எண்ண முடியாத வலிமை என்பது கருத்து. சுகன் கணக்கீட்டாலேயே ராவணனின் மனத்தில் அச்சத்தை உண்டாக்க விரும்புகிறான்; ஆனால் இறுதிச் சுலோகத்தில் அவன் பணியாளனின் அறத்தைக் கைவிடவில்லை — தோல்வியிலிருந்து காத்துக்கொள்ள முயற்சி செய்யும்படியே அறிவுறுத்துகிறான், சமாதானத்தை அல்ல. இவ்வாறு சர்க்கம் ஒற்றனின் அறிவிப்போடு முடிகிறது; முடிவு ராவணனின் கையில் இருக்கிறது. எண்களின் வரையறை பண்டைக் கணிதத்தின் மரபைக் காட்டுகிறது — கோடிக்கு மேல் சங்கு, விருந்தம், பத்மம், கர்வம், சமுத்திரம், ஓகம் என்று பெயர்கள் வரிசையாக வளர்கின்றன. இத்தகைய வரையறை காவியத்தில் அரிது; ஆகவேதான் அச்சுப் பதிப்பின் பதிப்பாசிரியர் அடிக்குறிப்பால் வாசகரின் கவனத்தை ஈர்க்கிறார். நாற்பதாம் சுலோகத்தில் ‘தேனைவ’ (அதனாலேயே) என்ற சொல், முன்பு சொல்லப்பட்ட சமுத்திரம், மகௌகம் முதலிய எண்களே இங்கே கருதப்படுகின்றன என்று சுட்டுகிறது. நாற்பத்தொன்றாம் சுலோகம் ஆறு அடிகள் உடையது — அதில் விபீஷணன், அமைச்சர்கள், சுக்ரீவன், அவனுடைய பெரும் படை என்ற நான்கு கூறுகள் ஒரே வாக்கியத்தில் தொகுக்கப்பட்டுள்ளன. நாற்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘எரியும் கோளைப் போன்ற’ என்ற உவமை கெடுகுறியைச் சுட்டுகிறது — எரியும் கோள் உலகில் அமங்கலத்தின் அடையாளமாகக் கருதப்படுகிறது. ஆகவே சுகன், வெளிப்படையாகச் சொல்லாவிட்டாலும், மறைமுகமாக ராவணனின் அழிவைச் சுட்டுகிறான்.

ಸಾರಣನು ವಾನರಸೇನೆಯ ಪ್ರಮುಖರನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಮೌನವಾದಾಗ, ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಶುಕನು ಆ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬೆರಳಿನಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾರಣನು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದನ್ನೇ ಶುಕನು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಬ್ಬರೂ ರಾವಣನ ಗೂಢಚಾರರು, ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ರಾಮನು ಕೃಪೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ‘ರಾಜನೇ, ಮದಿಸಿದ ಮಹಾಗಜಗಳಂತೆ, ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಮಹಾ ಆಲದ ಮರಗಳಂತೆ, ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳಂತೆ ನಿಂತಿರುವ ಯಾರನ್ನು ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೋ — ಅವರು ಎದುರಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯರು, ಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಇಚ್ಛಿಸಿದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲವರು. ಅವರು ದೈತ್ಯ-ದಾನವರಿಗೆ ಸಮಾನರು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಒಂಬತ್ತು, ಐದು ಮತ್ತು ಏಳು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಸಾವಿರಾರು ಶಂಕುಗಳು, ನೂರಾರು ವೃಂದಗಳು. ಇವರು ಸದಾ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವರು; ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಗಂಧರ್ವರಿಂದಲೂ ಹುಟ್ಟಿದವರು, ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಯಾವ ರೂಪವನ್ನಾದರೂ ಧರಿಸಲು ಸಮರ್ಥರು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಇಬ್ಬರು ವಿಶಿಷ್ಟ ಕುಮಾರರನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವರೂಪಿಗಳಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಯಾರಿಬ್ಬರನ್ನು ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೋ, ಅವರು ಮೈಂದ ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸಮಾನರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಅವರು ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿದಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಮರರಂತಿದ್ದಾರೆ; ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವ ಆಶೆ ಅವರದು.’ ಈ ಕೋಟಿ, ಶಂಕು, ವೃಂದ ಮುಂತಾದ ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಪರಿಭಾಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶುಕನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಭಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾಜನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಲೆಂದು ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವೀರನನ್ನೂ ರಾವಣನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವನಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆನೆಗಳು, ಆಲದ ಮರಗಳು, ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು ಎಂಬ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳು ವಾನರರ ಭಾರವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮುಖ ಮತ್ತು ವಿಮುಖ ಎಂಬುವವರೂ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಆ ಎರಡು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಿಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವರು ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು ಎಂಬುದು ಬಾಲಕಾಂಡದ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು.

ಅನಂತರ ಶುಕನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪರಿಚಿತನಾದ ವಾನರನನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮದೋದಕ ಸುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಮದಗಜದಂತೆ ನಿಂತಿರುವ ಯಾರನ್ನು ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೋ, ಕೋಪಗೊಂಡರೆ ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನೇ ಕಲಕಬಲ್ಲವನು ಯಾರೋ, ಆ ವಾನರನೇ ಹಿಂದೆ ಲಂಕೆಗೆ ಬಂದು ವೈದೇಹಿಯನ್ನೂ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಕಂಡು ಹೋದವನು. ಹಿಂದೆ ನೋಡಿದ್ದ ಇವನು ಮತ್ತೆ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು. ಇವನು ಕೇಸರಿಯ ಹಿರಿಯ ಮಗ, ವಾಯುಪುತ್ರನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಹನುಮಂತನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವಿಖ್ಯಾತ — ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿದವನು ಇವನೇ. ಇವನು ಇಚ್ಛಿಸಿದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲವನು, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಲದಿಂದಲೂ ರೂಪದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದವನು; ಸದಾ ಸಂಚರಿಸುವ ವಾಯುವಿನಂತೆ ಇವನ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗದು, ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹರಡುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ಶುಕನು ಅವನ ಅದ್ಭುತವಾದ ಬಾಲ್ಯದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನು ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದಾಗ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಉದಯಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಕಂಡು ಅದು ಹಣ್ಣೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. “ಆದಿತ್ಯನನ್ನು ತಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಹಸಿವು ನೀಗುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಬಲದ ಗರ್ವದಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ದಾರಿ ಹಾರಿದನು. ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಋಷಿಗಳಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಎಟುಕದ ಆ ಸೂರ್ಯದೇವನನ್ನು ತಲುಪಲಾಗದೆ ಉದಯಗಿರಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು. ಬಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಈ ಕಪಿಯ ಒಂದು ದವಡೆ (ಹನು) ಸ್ವಲ್ಪ ಒಡೆದು, ಅನಂತರ ಗಟ್ಟಿಯಾಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇವನು ಹನುಮಂತನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹರಾದ ಜನರ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ನಾನು ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ; ಇವನ ಬಲ, ರೂಪ, ಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನು ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗದು. ಇವನೊಬ್ಬನೇ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮಥಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾರ ಬಾಲದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಲಂಕೆ ಸುಟ್ಟುಹೋಯಿತೋ, ಯಾರಿಂದಾಗಿ ಇಂದಿಗೂ ಧೂಮಕೇತುವು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದೆಯೋ, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿಯೂ ಯಾರು ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋದನೋ, ಆ ಕಪಿಯನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ಮರೆಯುತ್ತೀಯೆ?’ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳುಳ್ಳದ್ದು; ಅದರ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಶುಕನು ರಾವಣನಿಗೆ ಅವನ ಅಪಮಾನವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಲಂಕಾದಹನವು ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಹುಣ್ಣಿನಂತೆ ಉಳಿದಿದೆ. ಬಾಲ್ಯದ ಕಥೆಯು, ಸೂರ್ಯನನ್ನೇ ನುಂಗಲು ಬಯಸಿದ ಇವನು ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಅಸಾಧಾರಣನೆಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಆಗಮ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪುರಾ ದೃಷ್ಟಂ ಪುನರಾಗತಮ್’ (ಹಿಂದೆ ನೋಡಿದ್ದವನು ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಶುಕನು ರಾವಣನ ನೆನಪನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಒಬ್ಬನೇ ವಾನರನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಸೋಲಿಸಿದ್ದನು, ಈಗಲಾದರೋ ಅವನು ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರೊಡನೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ವೇಗ ವಾಯುವಿನಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ತಂದೆಯೊಡನೆಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ವಾಯುಪುತ್ರ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಸೂರ್ಯನತ್ತ ಹಾರಿದವನಿಗೆ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಶುಕನ ತರ್ಕ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿನ ಧೂಮಕೇತುವಿನ ಉಲ್ಲೇಖ ಲಂಕಾದಹನದ ಉಳಿದ ಗುರುತನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ರಾವಣನ ಅಪಮಾನ ಮತ್ತೆ ಹಸಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಶುಕನು ಸೇನೆಯ ನಾಯಕನನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಹನುಮಂತನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಶೂರನು, ಶ್ಯಾಮವರ್ಣದವನು, ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿರಥನು, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೌರುಷಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಯಾರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಎಂದಿಗೂ ಕದಲುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರು ಧರ್ಮವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಮೀರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ವೇದಗಳನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲನೋ, ಅವನು ವೇದವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಅವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಭೇದಿಸಬಲ್ಲನು, ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಸೀಳಬಲ್ಲನು; ಅವನ ಕೋಪ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಭಯಂಕರ, ಪರಾಕ್ರಮ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಅಪ್ರತಿಮ. ಯಾರ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೀನು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿದೆಯೋ, ರಾಜನೇ, ಆ ರಾಮನೇ ಇವನು — ನಿನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಎದುರಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವರ್ಣನೆ — ‘ಇವನ ಬಲಗಡೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ, ಶುದ್ಧ ಅಪರಂಜಿ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ವಿಶಾಲವಕ್ಷದ, ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳ, ಕಪ್ಪು ಗುಂಗುರು ಕೂದಲಿನವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೆಂಬವನು — ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದರಲ್ಲೂ ಹಿತವಾದುದರಲ್ಲೂ ಸದಾ ನಿರತನು, ನೀತಿಯಲ್ಲೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಕುಶಲನು, ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಅಸಹಿಷ್ಣು, ದುರ್ಜಯ, ಜೇತಾ, ವಿಕ್ರಾಂತ, ಜಯಶೀಲ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಇವನು ರಾಮನ ಬಲಗೈ, ದೇಹದ ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಅವನ ಪ್ರಾಣದಂತಿರುವವನು. ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಇವನು ತನ್ನ ಜೀವವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.’ ಶುಕನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ಅವರ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತು ಕೇವಲ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲ, ರಾವಣನಿಗೆ ಸತ್ಯದ ಕನ್ನಡಿ. ‘ಬಹಿಶ್ಚರಃ ಪ್ರಾಣಃ’ (ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸಹೋದರರ ಐಕ್ಯವನ್ನು ಮನಮುಟ್ಟುವಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ಜೀವವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ರಾಮನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯಾರ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ನೀನು ಅಪಹರಿಸಿದೆಯೋ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಯುದ್ಧದ ಮೂಲಕಾರಣ ರಾವಣನದೇ ಅಪರಾಧ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ, ವೇದಜ್ಞಾನ, ಅಸ್ತ್ರಬಲ — ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಕೇವಲ ವೀರನಲ್ಲ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಆರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಅಮರ್ಷೀ (ಅಸಹಿಷ್ಣು), ದುರ್ಜಯ, ಜೇತಾ, ವಿಕ್ರಾಂತ, ಜಯೀ, ಬಲೀ — ಒಂದೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡಿವೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ವೀರತೆ ಒಂದೆಡೆ ರಾಶಿಯಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ನಯೇ ಯುದ್ಧೇ ಚ ಕುಶಲಃ’ (ನೀತಿಯಲ್ಲೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಕುಶಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಕೇವಲ ಯೋಧನಲ್ಲ, ನೀತಿಜ್ಞನೂ ಹೌದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ವರ್ಣಿಸುವ ಮೂಲಕ ಶುಕನು ಅವರ ಅವಿಭಾಜ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಶುಕನು ರಾಮನ ಎಡಭಾಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನ ಎಡಪಕ್ಕವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತಿರುವವನು ರಾಜ ವಿಭೀಷಣ, ನಿನ್ನದೇ ತಮ್ಮ. ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಜಾಧಿರಾಜ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಲಂಕೆಯ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವಿಡಂಬನೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾವಣನು ಈಗ ಕುಳಿತಿರುವ ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕೇ ರಾಮನು ಈಗಾಗಲೇ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಸೇನೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾದ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ನಿಂತಿರುವ ಯಾರನ್ನು ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೋ, ಅವನು ಎಲ್ಲ ವಾನರೇಂದ್ರರ ಒಡೆಯ, ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿ ಸುಗ್ರೀವ. ತೇಜಸ್ಸು, ಕೀರ್ತಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಬಲ, ಕುಲ — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಪಿಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಿಮವಂತನು ಎಲ್ಲ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿಸುವಂತೆ. ದಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ದುರ್ಗಮವಾದ, ಪರ್ವತಗಳಿಂದಾಗಿ ತಲುಪಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರಧಾನ ಯೂಥಪತಿಗಳೊಡನೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾರ ಕೊರಳಲ್ಲಿ ನೂರು ಕಮಲಗಳ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆಯೋ — ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಪ್ರಿಯವಾದ, ಲಕ್ಷ್ಮಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಆ ಮಾಲೆಯನ್ನೂ, ತಾರೆಯನ್ನೂ, ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕಪಿರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು.’ ಹೀಗೆ ಶುಕನು ಸುಗ್ರೀವನ ವೈಭವವನ್ನು ರಾಮನ ಉಪಕಾರದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾನರರಾಜನು ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ. ವಾಲಿವಧೆಯ ನೆನಪೂ ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತ — ಮಹಾಬಲಿಯಾದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದ ರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ. ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಚಿಹ್ನೆ, ಅದು ಈಗ ಸುಗ್ರೀವನ ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಉಲ್ಲೇಖ ರಾವಣನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಹಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಅವನ ಸಹೋದರ, ಅವನಿಂದಲೇ ಸಭೆಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟವನು. ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಹಿಮವಂತನೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದು ಅವನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನೂ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ದುರ್ಗಮತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಶುಕನು ವಾನರರ ಸ್ವದೇಶದ ಬಲವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಶುಕನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸೇನೆಯ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಪರಿಭಾಷೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಅದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಲವು. ‘ನೂರು ಲಕ್ಷವನ್ನು (ನೂರು ನೂರುಸಾವಿರಗಳನ್ನು) ಮನೀಷಿಗಳು ಕೋಟಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ನೂರು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳನ್ನು ಶಂಕು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ನೂರು ಸಾವಿರ ಶಂಕುಗಳು ಮಹಾಶಂಕು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ನೂರು ಸಾವಿರ ಮಹಾಶಂಕುಗಳು ವೃಂದ ಎನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನೂರು ಸಾವಿರ ವೃಂದಗಳು ಮಹಾವೃಂದ; ನೂರು ಸಾವಿರ ಮಹಾವೃಂದಗಳು ಪದ್ಮ. ನೂರು ಸಾವಿರ ಪದ್ಮಗಳು ಮಹಾಪದ್ಮ; ನೂರು ಸಾವಿರ ಮಹಾಪದ್ಮಗಳು ಖರ್ವ. ನೂರು ಸಾವಿರ ಖರ್ವಗಳು ಮಹಾಖರ್ವ; ಸಾವಿರ ಮಹಾಖರ್ವಗಳು ಸಮುದ್ರ; ನೂರು ಸಾವಿರ ಸಮುದ್ರಗಳು ಓಘ; ನೂರು ಸಾವಿರ ಓಘಗಳು ಮಹೌಘ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ.’ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಹಿಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಪಟ್ಟು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹೀಗೆ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ, ನೂರು ಶಂಕು, ಸಾವಿರ ಮಹಾಶಂಕು, ನೂರು ವೃಂದ, ಸಾವಿರ ಮಹಾವೃಂದ, ನೂರು ಪದ್ಮ, ಸಾವಿರ ಮಹಾಪದ್ಮ, ನೂರು ಖರ್ವ, ಸಮುದ್ರ, ಮಹೌಘ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದಂತಿರುವ ಕೋಟಿ ಮಹೌಘಗಳಷ್ಟು ಸೈನ್ಯದಿಂದಲೂ, ವೀರನಾದ ವಿಭೀಷಣನಿಂದಲೂ ಸಚಿವರಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಮಹಾಬಲಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶುಕನು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಹಿತವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾರಾಜ, ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಗ್ರಹದಂತೆ ಎದುರು ಬಂದು ನಿಂತಿರುವ ಈ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ನಿನಗೆ ಜಯವಾಗುವಂತೆ, ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಪರಾಭವವಾಗದಂತೆ ಪರಮ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳು.’ ಮೂವತ್ತಮೂರರಿಂದ ನಲವತ್ತೊಂದರವರೆಗಿನ ಸಂಖ್ಯಾಪರಿಭಾಷೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಬಹುತೇಕ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಏವಂ ಕೋಟಿಸಹಸ್ರೇಣ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧ ಮತ್ತು ‘ಸುಗ್ರೀವೋ ವಾನರೇಂದ್ರಸ್ತ್ವಾಮ್’ ಎಂಬ ಅರ್ಧ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಈ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೇನೆಯ ಅನಂತತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಎಣಿಸಲಾಗದ ಬಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಶುಕನು ಎಣಿಕೆಯಿಂದಲೇ ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸೇವಕನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಪರಾಜಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸಂಧಿಯನ್ನಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಗೂಢಚಾರನ ನಿವೇದನೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ನಿರ್ಣಯ ಮಾತ್ರ ರಾವಣನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಪರಿಭಾಷೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಗಣಿತದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕೋಟಿಯ ಮೇಲೆ ಶಂಕು, ವೃಂದ, ಪದ್ಮ, ಖರ್ವ, ಸಮುದ್ರ, ಓಘ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಪರಿಭಾಷೆ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿರಳ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮುದ್ರಣದ ಸಂಪಾದಕನು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯ ಮೂಲಕ ಓದುಗನ ಗಮನವನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತೇನೈವ’ (ಅದರಿಂದಲೇ) ಎಂಬ ಪದ, ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ ಸಮುದ್ರ, ಮಹೌಘ ಮುಂತಾದ ಸಂಖ್ಯೆಗಳೇ ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ದೇಶಿತ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳುಳ್ಳದ್ದು — ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣ, ಸಚಿವರು, ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಅವನ ಮಹಾಬಲ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಜ್ವಲಿತಗ್ರಹೋಪಮಾಮ್’ (ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಗ್ರಹದಂತಿರುವ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಉತ್ಪಾತದ ಸೂಚನೆ — ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಗ್ರಹವನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಮಂಗಳದ ಚಿಹ್ನೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶುಕನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳದಿದ್ದರೂ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ರಾವಣನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

വാനരസേനയിലെ പ്രധാനികളെ കാണിച്ചുകൊടുത്തശേഷം സാരണൻ മൗനം പൂണ്ടപ്പോൾ, അവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ശുകൻ ആ സൈന്യത്തെ മുഴുവൻ വിരൽകൊണ്ടു ചൂണ്ടിക്കാട്ടി രാക്ഷസാധിപനായ രാവണനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. മുൻസർഗത്തിൽ സാരണൻ ആരംഭിച്ചതുതന്നെ ഈ സർഗത്തിൽ ശുകൻ പൂർത്തിയാക്കുന്നു; ഇരുവരും രാവണന്റെ ചാരന്മാരാണ്, രാമൻ കൃപയോടെ മോചിപ്പിച്ചവരും. ‘രാജാവേ, മദിച്ച വലിയ ആനകളെപ്പോലെയും ഗംഗാതീരത്തു വളർന്ന വലിയ പേരാലുകളെപ്പോലെയും ഹിമാലയത്തിൽ മുളച്ച സാലവൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെയും നിൽക്കുന്നതായി അങ്ങ് കാണുന്ന ഇവർ നേരിടാൻ പ്രയാസമുള്ളവരും ബലവാന്മാരും ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവരുമാണ്. അവർ ദൈത്യദാനവന്മാർക്കു തുല്യരാണ്, യുദ്ധത്തിൽ ദേവന്മാരുടേതുപോലുള്ള പരാക്രമം കാണിക്കുന്നു. ഇവരുടെ സംഖ്യ ഒൻപതും അഞ്ചും ഏഴും ആയിരം കോടിയും, അതുപോലെ ആയിരക്കണക്കിനു ശങ്കുവും നൂറുകണക്കിനു വൃന്ദവുമാണ്. ഇവർ സുഗ്രീവന്റെ സചിവന്മാരാണ്, എപ്പോഴും കിഷ്കിന്ധയിൽ വസിക്കുന്നവർ; ദേവന്മാരിൽനിന്നും ഗന്ധർവന്മാരിൽനിന്നും ജനിച്ചവർ, ഇച്ഛപോലെ ഏതു രൂപവും ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവർ.’ പിന്നെ അവൻ രണ്ടു വിശിഷ്ടകുമാരന്മാരെ കാണിക്കുന്നു: ‘ദേവരൂപികളായി നിൽക്കുന്നതായി അങ്ങ് കാണുന്ന ആ രണ്ടുപേർ മൈന്ദനും ദ്വിവിദനുമാണ്. യുദ്ധത്തിൽ അവർക്കു തുല്യനായി ആരുമില്ല. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അനുവാദത്തോടെ അവർ അമൃതം പാനം ചെയ്തു, അതിനാൽ അമരന്മാരെപ്പോലെയാണ്; അവർ സ്വന്തം ഓജസ്സുകൊണ്ട് ലങ്കയെ തകർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ കോടി, ശങ്കു, വൃന്ദം മുതലായ ഈ സംഖ്യകളുടെ വിശദീകരണം സർഗാന്തത്തിൽ നൽകിയിരിക്കുന്ന നിർവചനമനുസരിച്ചു കാണണമെന്ന് അച്ചടിയിലെ അടിക്കുറിപ്പ് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശുകന്റെ വാക്കുകളിൽ ഭയം വ്യക്തമായി കാണാം — രാജാവ് ജാഗരൂകനാകാനായി അവൻ ഓരോ വീരനെയും രാവണന്റെ കണ്ണിൽ കൂടുതൽ വലുതാക്കുന്നു. മൂന്ന് ഉപമകൾ — ആനകൾ, പേരാലുകൾ, സാലങ്ങൾ — വാനരന്മാരുടെ ഗൗരവവും വിസ്താരവും സ്ഥൈര്യവും ഒരുമിച്ചു കാണിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ സുമുഖനെയും വിമുഖനെയും ഇവിടെ വർണിക്കുന്നുണ്ട്, അച്ചടിയിൽ ആ രണ്ട് അർധങ്ങളില്ല. സുഗ്രീവന്റെ സചിവന്മാർ ദേവഗന്ധർവന്മാരിൽനിന്നു ജനിച്ചവരാണെന്നത് ബാലകാണ്ഡത്തിലെ കഥയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ രാമന്റെ സഹായത്തിനായി ദേവന്മാർ വാനരരൂപത്തിൽ പുത്രന്മാരെ സൃഷ്ടിച്ചു.

അനന്തരം ശുകൻ എല്ലാവർക്കും പരിചിതനായ ഒരു വാനരനെ കാണിക്കുന്നു: ‘മദജലമൊഴുകുന്ന മത്തഗജംപോലെ നിൽക്കുന്നതായി അങ്ങ് കാണുന്നവൻ — കോപിച്ചാൽ സ്വന്തം ബലംകൊണ്ട് സമുദ്രത്തെപ്പോലും ഇളക്കിമറിക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻ — ആ വാനരൻതന്നെയാണ് മുൻപ് ലങ്കയിൽ വന്ന് വൈദേഹിയെയും അങ്ങയെയും സമീപിച്ചത്. മുൻപു കണ്ട ഇവൻ വീണ്ടും വന്നിരിക്കുന്നതു നോക്കൂ. അവൻ കേസരിയുടെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ, വായുപുത്രൻ എന്നു പ്രസിദ്ധൻ, ഹനുമാൻ എന്ന പേരിൽ വിഖ്യാതൻ; മഹാസാഗരം ലംഘിച്ചത് അവനാണ്. അവൻ ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവനും വാനരശ്രേഷ്ഠനും ബലവും രൂപവും ഒത്തവനുമാണ്; എപ്പോഴും സഞ്ചരിക്കുന്ന വായുവിനെപ്പോലെ അവന്റെ ഗതി തടുക്കാനാവാത്തതാണ്, എല്ലായിടത്തും തടസ്സമില്ലാതെ വ്യാപിക്കുന്നു.’ പിന്നെ ശുകൻ അവന്റെ അദ്ഭുതകരമായ ബാല്യകഥ പറയുന്നു: ‘ഇവൻ കുട്ടിയായിരുന്നപ്പോൾ വിശന്നിരിക്കെ ഉദിച്ചുയരുന്ന സൂര്യനെ കണ്ട് ഒരു പഴമാണെന്നു കരുതി. “ഞാൻ സൂര്യനെ പറിച്ചെടുക്കും, അല്ലെങ്കിൽ എന്റെ വിശപ്പു മാറില്ല” എന്നു മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ച്, ബലഗർവിതനായ അവൻ ആകാശത്തിൽ മൂവായിരം യോജന ദൂരം കുതിച്ചുയർന്നു. എന്നാൽ ദേവന്മാർക്കും ഋഷിമാർക്കും രാക്ഷസന്മാർക്കുംപോലും സമീപിക്കാനാവാത്ത ആ സൂര്യദേവനെ പ്രാപിക്കാതെ അവൻ ഉദയപർവതത്തിൽ വീണു. പാറപ്പുറത്തു വീണ ഈ വാനരന്റെ ഒരു താടിയെല്ല് (ഹനു) അൽപം മുറിഞ്ഞു, പിന്നീട് ഉറച്ചു; അതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ഹനുമാൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായത്. വിശ്വസനീയരായ ആളുകളുമായുള്ള സമ്പർക്കത്തിലൂടെയാണ് ഈ സത്യം ഞാൻ അറിഞ്ഞത്; അവന്റെ ബലവും രൂപവും പ്രഭാവവും വാക്കുകളാൽ പറയാനാവില്ല. ഇവൻ ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ സ്വന്തം ഓജസ്സുകൊണ്ട് ലങ്കയെ മഥിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വാലിൽ വച്ച തീയാൽ അങ്ങയുടെ ലങ്ക ദഹിപ്പിച്ചവനെ — അതുകൊണ്ട് ഇന്നും ഒരു ധൂമകേതു ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു — ലങ്കയിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിട്ടും മോചിതനായ ആ വാനരനെ അങ്ങ് എങ്ങനെ മറക്കുന്നു?’ പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്; അതിന്റെ അവസാനത്തെ രണ്ട് അർധങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. ഇവിടെ ശുകൻ രാവണനെ അവന്റെ അപമാനം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ലങ്കാദഹനം അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഇന്നും ഒരു വ്രണംപോലെ നിലനിൽക്കുന്നു. സൂര്യനെപ്പോലും വിഴുങ്ങാൻ ആഗ്രഹിച്ചവനായ ഇവൻ ജന്മനാതന്നെ അസാധാരണനാണെന്ന് ബാല്യകഥ കാണിക്കുന്നു. ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘ആഗമ’ എന്ന പദത്തെ വിശ്വസനീയരായ വ്യക്തികൾ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ‘മുൻപു കണ്ടവൻ വീണ്ടും വന്നിരിക്കുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ശുകൻ രാവണന്റെ ഓർമയെ ഉണർത്തുന്നു — ഒരൊറ്റ വാനരൻ മുൻപ് എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും കീഴടക്കി; ഇപ്പോഴാകട്ടെ അവൻ ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാരോടൊപ്പം വന്നിരിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ വേഗം വായുവിനെപ്പോലെയെന്ന ഉപമ അവന്റെ പിതൃബന്ധവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം അവൻ വായുപുത്രനാണ്. ബാല്യത്തിൽത്തന്നെ സൂര്യന്റെ നേർക്കു കുതിച്ചവന് സമുദ്രലംഘനം ആശ്ചര്യമല്ല എന്നാണ് ശുകന്റെ തർക്കം. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ധൂമകേതുവിന്റെ പരാമർശം ലങ്കാദഹനത്തിന്റെ അവശേഷിക്കുന്ന അടയാളം കാണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ രാവണന്റെ അപമാനം വീണ്ടും പുതുതാകുന്നു.

അനന്തരം ശുകൻ സൈന്യത്തിന്റെ നായകനെ കാണിക്കുന്നു: ‘ഹനുമാനു തൊട്ടടുത്തു നിൽക്കുന്ന, ശ്യാമവർണനും താമരക്കണ്ണുള്ളവനുമായ ശൂരൻ ഇക്ഷ്വാകുക്കളിലെ അതിരഥനാണ്, ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ പൗരുഷമുള്ളവൻ. ആരിൽ ധർമം ഒരിക്കലും ഇളകുന്നില്ലയോ, ആര് ധർമത്തെ ലംഘിക്കുന്നില്ലയോ, ആര് ബ്രഹ്മാസ്ത്രവും വേദങ്ങളും നന്നായി അറിയുന്നുവോ, അവൻ വേദജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനാണ്. ബാണങ്ങളാൽ ആകാശത്തെപ്പോലും പിളർക്കാനും ഭൂമിയെപ്പോലും കീറിമുറിക്കാനും കഴിയുന്നവൻ; അവന്റെ ക്രോധം മൃത്യുവിനെപ്പോലെ ഭയങ്കരം, പരാക്രമം ഇന്ദ്രന്റേതുപോലെ അതുല്യം. ആരുടെ ഭാര്യയായ സീതയെയാണോ അങ്ങ് ജനസ്ഥാനത്തുനിന്ന് അപഹരിച്ചത്, ആ രാമനാണ് ഇവൻ; രാജാവേ, അങ്ങയോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ വരുന്നു.’ പിന്നെ ലക്ഷ്മണന്റെ വർണന: ‘ഇവന്റെ വലതുവശത്തു നിൽക്കുന്ന, ശുദ്ധമായ സ്വർണത്തിന്റെ പ്രഭയുള്ളവനും വിശാലമായ മാറുള്ളവനും ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവനും കറുത്ത ചുരുണ്ട മുടിയുള്ളവനുമായ അവൻ ലക്ഷ്മണൻ എന്നു പേരുള്ളവനാണ് — സഹോദരന്റെ പ്രിയത്തിലും ഹിതത്തിലും എപ്പോഴും തത്പരൻ, നയത്തിലും യുദ്ധത്തിലും കുശലൻ, എല്ലാ ശസ്ത്രധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠൻ. അക്ഷമനും ജയിക്കാനാവാത്തവനും ജേതാവും പരാക്രമിയും വിജയിയും ബലവാനുമായ അവൻ രാമന്റെ വലംകൈയാണ്, ശരീരത്തിനു പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന പ്രാണനെപ്പോലെ. രാഘവനുവേണ്ടി അവൻ സ്വന്തം ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ നോക്കുന്നില്ല; യുദ്ധത്തിൽ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ശുകൻ ശത്രുക്കളെപ്പോലും അവരുടെ ഗുണങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ വർണിക്കുന്നു — അതിനാൽ അവന്റെ വാക്ക് വെറും സ്തുതിയല്ല, രാവണനുള്ള സത്യത്തിന്റെ ദർപ്പണമാണ്. ‘പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന പ്രാണൻ’ എന്ന ഉപമ സഹോദരന്മാരുടെ ഐക്യം മർമസ്പർശിയായി കാണിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണൻ രാമനിൽനിന്നു വേറിട്ടവനാണെങ്കിലും അവന്റെ ജീവൻതന്നെയാണ്. രാമന്റെ വർണനയിലെ ‘ആരുടെ ഭാര്യയെ അങ്ങ് അപഹരിച്ചുവോ’ എന്ന വാക്യം യുദ്ധത്തിന്റെ മൂലകാരണം രാവണന്റെതന്നെ അപരാധമാണെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ ധർമനിഷ്ഠ, വേദജ്ഞത, അസ്ത്രബലം എന്നീ മൂന്നും ഒരുമിച്ചു പറയുന്നു; അതിലൂടെ അവൻ വെറും വീരനല്ല, ധർമാത്മാവായ രാജാവാണെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ വർണനയിൽ ആറു വിശേഷണങ്ങൾ — അക്ഷമൻ, ദുർജയൻ, ജേതാവ്, പരാക്രമി, വിജയി, ബലവാൻ — ഒരൊറ്റ പാദത്തിൽ സംഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ വീരത കുന്നുകൂടിയതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ‘നയത്തിലും യുദ്ധത്തിലും കുശലൻ’ എന്ന പദത്താൽ അവൻ യോദ്ധാവു മാത്രമല്ല, നീതിജ്ഞനുമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ ഒരുമിച്ചു വർണിച്ചുകൊണ്ട് ശുകൻ അവരുടെ അവിഭാജ്യത കാണിക്കുന്നു.

അനന്തരം ശുകൻ രാമന്റെ ഇടതുവശം കാണിക്കുന്നു: ‘രാക്ഷസഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് രാമന്റെ ഇടതുവശത്തെ ആശ്രയിച്ചു നിൽക്കുന്നവൻ അങ്ങയുടെതന്നെ സഹോദരനായ വിഭീഷണരാജാവാണ്. ശ്രീമാനും രാജരാജനുമായ രാമൻ അവനെ ലങ്കയുടെ രാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തിരിക്കുന്നു; അങ്ങയോടു കോപിച്ച് അവൻ യുദ്ധത്തിനു വരുന്നു.’ ഇവിടെ മൂർച്ചയുള്ള ഒരു വിരോധാഭാസം കാണാം — രാവണൻ ഇപ്പോൾ ഇരിക്കുന്ന അതേ സിംഹാസനത്തിൽ രാമൻ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ വിഭീഷണനെ അഭിഷേകം ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു. പിന്നെ അവൻ സൈന്യത്തിന്റെ മധ്യഭാഗം കാണിക്കുന്നു: ‘നടുവിൽ ഇളകാത്ത പർവതംപോലെ നിൽക്കുന്നതായി അങ്ങ് കാണുന്നവൻ എല്ലാ വാനരേന്ദ്രന്മാരുടെയും അധിപനും അളവറ്റ ഓജസ്സുള്ളവനുമായ സുഗ്രീവനാണ്. ഹിമവാൻ എല്ലാ പർവതങ്ങളെയും എന്നപോലെ, തേജസ്സിലും യശസ്സിലും ബുദ്ധിയിലും ബലത്തിലും കുലീനതയിലും അവൻ എല്ലാ വാനരന്മാരെയും അതിശയിക്കുന്നു. ഇടതൂർന്ന മരങ്ങളുള്ളതും ദുർഗമവും പർവതങ്ങളാൽ എത്തിച്ചേരാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമായ കിഷ്കിന്ധാഗുഹയിൽ അവൻ പ്രധാനയൂഥപന്മാരോടൊപ്പം വസിക്കുന്നു. ദേവന്മാർക്കും മനുഷ്യർക്കും പ്രിയപ്പെട്ടതും ലക്ഷ്മി കുടികൊള്ളുന്നതുമായ നൂറു താമരകളുള്ള സ്വർണമാല ആരുടെ കഴുത്തിൽ ശോഭിക്കുന്നുവോ — ആ മാലയും താരയും ശാശ്വതമായ വാനരരാജ്യവും ബാലിയെ കൊന്ന് രാമൻ സുഗ്രീവനു നൽകി.’ ഇങ്ങനെ ശുകൻ സുഗ്രീവന്റെ വൈഭവത്തെ രാമന്റെ ഉപകാരവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചു കാണിക്കുന്നു — വാനരരാജൻ കൃതജ്ഞതയാൽ രാമനുവേണ്ടി പ്രാണൻപോലും നൽകും എന്നാണ് അവന്റെ ആശയം. ബാലിവധത്തിന്റെ സ്മരണയും അർഥഗർഭമാണ് — മഹാബലനായ ബാലിയെ കൊന്ന രാമന് രാവണനെയും കൊല്ലാൻ കഴിയും എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്വർണമാല രാജ്യലക്ഷ്മിയുടെ ചിഹ്നമാണ്; അത് ഇപ്പോൾ സുഗ്രീവന്റെ കഴുത്തിൽ ശോഭിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ പരാമർശം രാവണന് അത്യന്തം കയ്പേറിയതാണ്, കാരണം അവൻ തന്റെ സഹോദരനാണ്, താൻതന്നെ സഭയിൽനിന്നു പുറത്താക്കിയവൻ. സുഗ്രീവനെ ഹിമവാനോടു താരതമ്യം ചെയ്യുന്നത് അവന്റെ ശ്രേഷ്ഠതയും സ്ഥൈര്യവും കാണിക്കുന്നു. കിഷ്കിന്ധയുടെ ദുർഗമത വർണിച്ചുകൊണ്ട് ശുകൻ വാനരന്മാരുടെ സ്വദേശത്തിന്റെ ബലവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അനന്തരം സുഗ്രീവസൈന്യത്തിന്റെ വലിപ്പം വ്യക്തമായി പറയാനായി ശുകൻ സംഖ്യകളുടെ നിർവചനം നൽകുന്നു, കാരണം സാധാരണസംഖ്യകൾ അതിനെ വർണിക്കാൻ മതിയാകുന്നില്ല. ‘നൂറു ലക്ഷത്തെ കോടി എന്നു മനീഷികൾ പറയുന്നു; നൂറായിരം കോടിയെ ശങ്കു എന്നു വിളിക്കുന്നു. നൂറായിരം ശങ്കുവിനെ മഹാശങ്കു എന്നു സ്മരിക്കുന്നു; നൂറായിരം മഹാശങ്കുവിനെ വൃന്ദം എന്നു പറയുന്നു. നൂറായിരം വൃന്ദം മഹാവൃന്ദം; നൂറായിരം മഹാവൃന്ദം പദ്മം. നൂറായിരം പദ്മം മഹാപദ്മം; നൂറായിരം മഹാപദ്മം ഖർവം. നൂറായിരം ഖർവം മഹാഖർവം; മഹാഖർവത്തിന്റെ ആയിരങ്ങൾ സമുദ്രം; നൂറായിരം സമുദ്രം ഓഘം; നൂറായിരം ഓഘം മഹൗഘം എന്നു പ്രസിദ്ധം.’ ഓരോ പദവും മുൻപത്തേതിന്റെ ലക്ഷം മടങ്ങാണെന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യവും വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘ഇങ്ങനെ ആയിരം കോടി, നൂറു ശങ്കു, ആയിരം മഹാശങ്കു, നൂറു വൃന്ദം, ആയിരം മഹാവൃന്ദം, നൂറു പദ്മം, ആയിരം മഹാപദ്മം, നൂറു ഖർവം, സമുദ്രം, മഹൗഘം, സമുദ്രതുല്യമായ കോടിമഹൗഘം എന്നീ സൈന്യത്താലും വീരനായ വിഭീഷണനാലും സചിവന്മാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, മഹാബലപരാക്രമനായ വാനരേന്ദ്രൻ സുഗ്രീവൻ യുദ്ധത്തിനായി അങ്ങയുടെ നേർക്കു വരുന്നു.’ ഒടുവിൽ ശുകൻ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ ഹിതം ഉപദേശിക്കുന്നു: ‘മഹാരാജാവേ, ജ്വലിക്കുന്ന ഗ്രഹംപോലെ എത്തിയിരിക്കുന്ന ഈ സൈന്യത്തെ നോക്കി, അങ്ങേക്കു ജയമുണ്ടാകുംവിധവും ശത്രുക്കളാൽ പരാജയം ഉണ്ടാകാത്തവിധവും പരമമായ പ്രയത്നം ചെയ്താലും.’ മുപ്പത്തിമൂന്നുമുതൽ നാൽപത്തൊന്നുവരെയുള്ള സംഖ്യാനിർവചനശ്ലോകങ്ങൾ ഏറെക്കുറെ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഏവം കോടിസഹസ്രേണ’ എന്ന അർധവും ‘സുഗ്രീവോ വാനരേന്ദ്രസ്ത്വാം’ എന്ന അർധവും മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ. ഈ സംഖ്യകൾ അതിശയോക്തിയിലൂടെ സൈന്യത്തിന്റെ അനന്തത കാണിക്കുന്നു — എണ്ണാനാവാത്ത ബലം എന്നാണ് ഭാവം. എണ്ണിക്കാണിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ രാവണന്റെ മനസ്സിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കാൻ ശുകൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എന്നാൽ അവസാനശ്ലോകത്തിൽ അവൻ സേവകധർമം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല — പരാജയത്തിൽനിന്നു രക്ഷപ്പെടാനുള്ള പ്രയത്നമാണ് ഉപദേശിക്കുന്നത്, സന്ധിയല്ല. ഇങ്ങനെ ചാരന്റെ നിവേദനത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു, തീരുമാനം രാവണന്റെ കൈയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. സംഖ്യകളുടെ നിർവചനം പ്രാചീനഗണിതത്തിന്റെ പാരമ്പര്യം കാണിക്കുന്നു — കോടിക്കു മുകളിൽ ശങ്കു, വൃന്ദം, പദ്മം, ഖർവം, സമുദ്രം, ഓഘം എന്നീ പേരുകൾ ക്രമമായി വർധിക്കുന്നു. ഇത്തരമൊരു നിർവചനം കാവ്യത്തിൽ വിരളമാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് അച്ചടിയുടെ സമ്പാദകൻ അടിക്കുറിപ്പിലൂടെ വായനക്കാരന്റെ ശ്രദ്ധ ആകർഷിക്കുന്നത്. നാൽപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘തേനൈവ’ എന്ന പദം മുൻപു പറഞ്ഞ സമുദ്രം, മഹൗഘം മുതലായ സംഖ്യകൾതന്നെയാണ് ഇവിടെ ഉദ്ദേശിക്കുന്നതെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നാൽപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട് — അതിൽ വിഭീഷണൻ, സചിവന്മാർ, സുഗ്രീവൻ, അവന്റെ മഹാബലം എന്നീ നാലു ഘടകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിൽ സമാഹരിച്ചിരിക്കുന്നു. നാൽപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ജ്വലിക്കുന്ന ഗ്രഹംപോലെ’ എന്ന ഉപമ ഉത്പാതത്തിന്റെ സൂചകമാണ് — ജ്വലിക്കുന്ന ഗ്രഹം ലോകത്തിൽ അമംഗളത്തിന്റെ ചിഹ്നമായി കരുതപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ, വ്യക്തമായി പറയുന്നില്ലെങ്കിലും, ശുകൻ പരോക്ഷമായി രാവണന്റെ വിനാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

When Sāraṇa had finished pointing out the leaders of the monkey army and fallen silent, Śuka took up where he had left off. He pointed with his finger at that whole host and spoke to Rāvaṇa, lord of the rākṣasas. The two of them were Rāvaṇa's spies, whom Rāma had mercifully set free, and what Sāraṇa had begun in the previous sarga Śuka now completed. "Those you see standing there, my king," he said, "like great elephants in rut, like the huge banyans that grow on the banks of the Gaṅgā, like the sal trees of the Himalaya — they are hard to withstand, mighty, and able to take any form they please. They are like Daityas and Dānavas, and in battle they show the valour of gods. Their number runs to nine thousand crores, and five and seven more, together with thousands of śaṅkus and hundreds of vṛndas. These are Sugrīva's counsellors, who always live in Kiṣkindhā; they were born of gods and gandharvas, and can take whatever form they wish." Then he singled out two youths. "The pair you see standing there, godlike in form, are Mainda and Dvivida. No one equals them in battle. With Brahmā's leave they drank the nectar of immortality, so they are as good as deathless, and they hope to crush Laṅkā by their own might." Fear is plain in Śuka's words: he makes every hero loom larger in Rāvaṇa's eyes, so that the king will take care. His three images — elephants, banyans, sal trees — convey at once the monkeys' weight, their breadth and their steadiness. And the birth of Sugrīva's counsellors from gods and gandharvas recalls the story of the Bāla Kāṇḍa, where the gods fathered sons in monkey form to help Rāma.

Then Śuka pointed out the monkey everyone in Laṅkā knew. "The one you see standing like an elephant in rut, who in his anger could churn up even the ocean by his strength — that is the monkey who came to Laṅkā before, to Vaidehī and to you. Look at him: the one you saw before has come again. He is the eldest son of Kesarin, known as the son of the Wind, famed by the name Hanūmān — the one who leapt across the ocean. He takes any form he wants, the best of monkeys, rich in strength and beauty, and nothing can check his course; like the ever-moving wind, he goes everywhere unhindered." And Śuka told the marvellous story of his childhood. "When he was a child he was hungry, and seeing the sun rising he took it for a fruit. 'I will bring down the sun,' he resolved, 'or my hunger will not go away,' and proud of his strength he leapt three thousand yojanas up into the sky. But he never reached that god, whom not even gods, seers or rākṣasas can assail, and he fell back onto the mountain of sunrise. As he struck the rock, one of his jaws was slightly broken, and it grew strong again; that is why he is called Hanūmān, the one with the jaw. I have this on the word of people I trust, and it is true. His strength, his form and his power are beyond words. This one monkey alone hopes to crush Laṅkā by his own might. How can you forget the monkey who set your Laṅkā on fire with the flame on his tail, a fire that still seems to blaze today — the one who was bound here in Laṅkā and got free?" Śuka was reminding Rāvaṇa of his humiliation: the burning of Laṅkā was still an open wound in his heart, and the mention of the lingering fire makes the insult fresh again. The childhood story shows that Hanūmān was extraordinary from birth, a creature who wanted to swallow even the sun; for one who flew at the sun as a child, Śuka argues, leaping the ocean is no wonder. By saying "the one you saw before has come again," he puts Rāvaṇa on guard: a single monkey once got the better of all the rākṣasas, and now he has come back with thousands more. The comparison of his speed with the wind also hints at his father, for he is the Wind's son.

Next Śuka showed the leader of the whole army. "The hero standing next to Hanūmān, dark and lotus-eyed, is the great chariot-warrior of the Ikṣvākus, whose valour is famous throughout the world. Dharma never wavers in him and he never oversteps dharma. He knows the Brahmā weapon and the Vedas, the best of all who know the Vedas. With his arrows he could split the sky and tear open the earth; his anger is terrible as death's and his valour unmatched, like Śakra's. He whose wife Sītā you carried off from Janasthāna — that is Rāma, my king, and he has come to fight you." Then he described Lakṣmaṇa. "The one at his right side, bright as pure gold, broad-chested, with copper-red eyes and dark curling hair, is named Lakṣmaṇa. He is always intent on his brother's welfare and pleasure, skilled both in policy and in war, the best of all who bear arms. Unforgiving, invincible, conquering, valiant, victorious and strong, he is Rāma's right arm, his very life-breath walking about outside his body. Where Rāghava's cause is at stake he does not guard his own life, and he means to kill every rākṣasa in battle." Śuka describes even his enemies by their true virtues, so his words are not mere praise but a mirror of the truth held up to Rāvaṇa. In describing Rāma, the phrase "whose wife you carried off" reminds the king that the root cause of this war is his own crime; and Rāma's steadfastness in dharma, his knowledge of the Vedas and his mastery of weapons are named together, so that he appears not merely a warrior but a righteous king. The image of Lakṣmaṇa as Rāma's life-breath outside his body tenderly captures the unity of the brothers: separate as he is, Lakṣmaṇa is Rāma's very life. Six epithets for him are packed into a single line, so that his heroism seems heaped up in one place, and "skilled in policy and in war" shows him to be a statesman as well as a fighter. By describing Rāma and Lakṣmaṇa together, Śuka shows how inseparable they are.

Then Śuka turned to Rāma's left side. "The one standing on Rāma's left, surrounded by a band of rākṣasas, is King Vibhīṣaṇa, your own brother. The glorious Rāma, king of kings, has already consecrated him king of Laṅkā, and he comes forward, furious with you, to fight." The irony here is sharp: on the very throne where Rāvaṇa now sits, Rāma has already consecrated Vibhīṣaṇa. And the mention of Vibhīṣaṇa was bitter to Rāvaṇa, for this was his own brother, whom he himself had driven from his court. Next Śuka pointed to the middle of the army. "The one you see standing in the centre, immovable as a mountain, is the lord of all the monkey chiefs, Sugrīva of boundless energy. In splendour, fame, intelligence, strength and lineage he surpasses all the monkeys, as the Himalaya surpasses all mountains. He lives with his chief troop-leaders in Kiṣkindhā, a cave thick with trees, a fortress hard to reach among the mountains. Around his neck shines a golden garland of a hundred lotuses, dear to gods and men, in which Lakṣmī, the goddess of fortune, dwells. That garland, and Tārā, and the lasting kingship of the monkeys were all given to Sugrīva by Rāma after he killed Vālin." So Śuka links Sugrīva's glory with the service Rāma did him, implying that out of gratitude the monkey king will give even his life for Rāma. The reminder of Vālin's death carries a meaning of its own: the Rāma who killed the mighty Vālin can kill Rāvaṇa too. The golden garland is the emblem of royal fortune, and now it shines on Sugrīva's neck. The comparison with the Himalaya shows Sugrīva's pre-eminence and his steadiness, and by describing how hard Kiṣkindhā is to reach, Śuka also hints at the strength of the monkeys' homeland.

To make the size of Sugrīva's army clear, Śuka then set out a scale of numbers, since ordinary figures were not enough to describe it. "The wise call a hundred hundred-thousands a koṭi; a hundred thousand koṭis are called a śaṅku. A hundred thousand śaṅkus make a great śaṅku, and a hundred thousand great śaṅkus a vṛnda. A hundred thousand vṛndas make a great vṛnda, and a hundred thousand great vṛndas a padma. A hundred thousand padmas make a great padma, and a hundred thousand great padmas a kharva. A hundred thousand kharvas make a great kharva; a thousand great kharvas make a samudra, an ocean; a hundred thousand samudras make an ogha, a flood; and a hundred thousand oghas are known as a mahaugha, a great flood." Each name, then, stands for a vastly greater number than the one before. "So, with an army of a thousand koṭis and a hundred śaṅkus, a thousand great śaṅkus and a hundred vṛndas, a thousand great vṛndas and a hundred padmas, a thousand great padmas and a hundred kharvas, with a samudra and a mahaugha, and with a koṭi of mahaughas, vast as the ocean itself — surrounded by the heroic Vibhīṣaṇa and by his own counsellors, Sugrīva, lord of the monkeys, a king of great strength and valour, is coming against you to fight." Finally Śuka offered his counsel. "Great king, look at this army drawn up before you like a blazing planet. Let the utmost effort be made now, so that the victory is yours and you are not defeated by the enemy." These figures use exaggeration to convey an army without end, a strength that cannot be counted. Śuka wants to frighten Rāvaṇa with the counting itself, yet in his last words he does not abandon a servant's duty: he urges effort to ward off defeat, not peace. So the sarga ends with the spy's report, and the decision is left in Rāvaṇa's hands. The scale of numbers reflects an ancient tradition of reckoning, with śaṅku, vṛnda, padma, kharva, samudra and ogha rising in turn above the koṭi, and such a list is rare in poetry. Śuka's final sentence gathers Vibhīṣaṇa, the counsellors, Sugrīva and his mighty host into one breath. And the image of a blazing planet is an omen, for a flaming planet in the sky was taken as a sign of calamity: without saying it outright, Śuka hints at Rāvaṇa's ruin.