सारणः अवदत् — ‘राजन्, प्रेक्षमाणस्य ते तान् यूथपान् सम्प्रवक्ष्यामि, ये राघवार्थे पराक्रान्ताः जीवितं न रक्षन्ति। यस्य दीर्घलाङ्गूलम् आश्रिताः स्निग्धाः बहुव्यामाः ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णाः घोरकर्मणः वालाः प्रगृहीताः सूर्यस्य मरीचयः इव प्रकाशन्ते, पृथिव्यां च अनुकृष्यन्ते — एषः हरः नाम वानरः। यं पृष्ठतः शतशः सहस्रशः वानराः वृक्षान् उद्यम्य सहसा लङ्कारोहणतत्पराः अनुगच्छन्ति।’ ‘ये न रक्षन्ति जीवितम्’ इति आरम्भवाक्यं सर्वस्य सर्गस्य भावं निर्दिशति — एते यूथपाः आत्मबलिदानाय सिद्धाः। हरस्य लाङ्गूलस्य वालाः उद्धृताः सूर्यरश्मयः इव प्रकाशन्ते, भूमौ च विसर्पन्ति — एषः चित्रात्मकः वर्णनप्रकारः सारणस्य प्रत्यक्षदर्शनं प्रमाणयति। अनुचराणां ‘लङ्कारोहणतत्पराः’ इति विशेषणं तेषां लक्ष्यं स्पष्टं करोति — प्राकारम् आरुह्य नगरं प्रवेष्टुम्। अयं सर्गः पूर्वसर्गस्य अनुवृत्तिः — सारणः अद्यापि प्रासादे रावणस्य पार्श्वे स्थित्वा वानरान् निर्दिशति। पूर्वसर्गे वानराणां सेनापतयः, अस्मिन् सर्गे ऋक्षाः दिव्यजन्मानः च वानराः विशेषतः वर्णिताः। ‘प्रेक्षमाणस्य ते’ इति वचनेन सारणः रावणं प्रत्यक्षदर्शने नियोजयति — सः स्वयं पश्यतु, केवलं न शृणोतु। हरस्य अनुचराः वृक्षहस्ताः — वानराणां शस्त्राणि वृक्षाः शिलाः च, न लोहायुधानि।

‘हरिराजस्य किंकराः यूथपाः समुपस्थिताः। यान् नीलान् महामेघान् इव तिष्ठतः पश्यसि — असिताञ्जनसंकाशान् युद्धे सत्यपराक्रमान्, असंख्येयान् अनिर्देशान्, उदधेः परं पारम् इव — ये पर्वतेषु विषयेषु नदीषु च वसन्ति, राजन्, एते सुदारुणाः ऋक्षाः त्वाम् अभिवर्तन्ते। एषां मध्ये स्थितः भीमाक्षः भीमदर्शनः, जीमूतैः समन्तात् परिवारितः पर्जन्यः इव, गिरिश्रेष्ठम् ऋक्षवन्तम् अध्यास्ते, नर्मदां पिबति — एषः सर्वर्क्षाणाम् अधिपतिः धूम्रः नाम यूथपः। अस्य यवीयान् भ्राता पर्वतोपमः एनं पश्य — रूपेण भ्रात्रा समानः, पराक्रमे तु विशिष्टः।’ ऋक्षाः वानरेभ्यः पृथक् वर्णिताः — तेषां कृष्णवर्णः, मेघसदृशाः आकृतयः। ‘असंख्येयान्’ ‘परं पारम् इव उदधेः’ इति उपमाभ्यां तेषां संख्या अगणनीया इति सूच्यते। धूम्रः ऋक्षवत्पर्वते नर्मदातीरे वसति — मध्यभारतस्य स्थानम्। तस्य भ्राता अग्रिमे श्लोके नाम्ना निर्दिश्यते — जाम्बवान्। ‘पर्जन्यः इव जीमूतैः’ इति उपमा धूम्रस्य नायकत्वं सूचयति — मेघाः वर्षकर्तुः परितः यथा, तथा ऋक्षाः तस्य परितः। ‘भीमाक्षः भीमदर्शनः’ इति विशेषणद्वयं तस्य भीषणं रूपं दृढीकरोति। भ्रातृद्वयस्य तुलना — रूपे समौ, पराक्रमे कनिष्ठः विशिष्टः — जाम्बवतः महत्त्वम् अग्रे सूचयति। नर्मदायाः जलपानम् इति वचनं तस्य निवासस्य स्पष्टं चिह्नम्; ऋक्षवान् पर्वतः नर्मदायाः उद्गमस्य समीपे।

‘सः एषः जाम्बवान् नाम महायूथपयूथपः — प्रशान्तः गुरुवर्ती सम्प्रहारेषु अमर्षणः। धीमता एतेन जाम्बवता दैवासुरे युद्धे शक्रस्य महत् साह्यं कृतं, बहवः वराः च लब्धाः। अस्य सैन्याः बहवः अमितौजसः — राक्षसानां सदृशाः, पिशाचानां सदृशाः रोमशाः — पर्वताग्रेभ्यः आरुह्य महाभ्रविपुलाः शिलाः मुञ्चन्ति, विपुलाकाराः ते मृत्योः न उद्विजन्ति, विचरन्ति च। यम् अभिसंरब्धं प्लवमानम् अवस्थितं यूथपयूथपं सर्वे वानराः स्थिताः प्रेक्षन्ते, राजन्, एषः हरीश्वरः सहस्राक्षं पर्युपास्ते — बलेन बलसंयुक्तः दम्भः नाम एषः यूथपः।’ जाम्बवतः चरितं विशेषतः गौरवयुक्तम् — सः वृद्धः, प्रशान्तः, गुरूणां अनुवर्ती, परन्तु युद्धे असहिष्णुः। देवासुरयुद्धे इन्द्रस्य साह्यं कृत्वा वरान् लब्धवान् — अतः सः देवैः अपि पूजितः। तस्य सैनिकाः रोमशाः भीषणाः राक्षसपिशाचसदृशाः — शत्रोः एव उपमया ते वर्णिताः, येन रावणः तेषां भयानकत्वं स्वजनेन तुलयितुं शक्नोति। दम्भः इन्द्रस्य उपासकः — ‘सहस्राक्षं पर्युपास्ते’ — अतः सः अपि देवपक्षीयः। ‘प्रशान्तः’ ‘सम्प्रहारेषु अमर्षणः’ इति विरोधः वीरस्य आदर्शं दर्शयति — शान्तिकाले विनीतः, युद्धकाले उग्रः। जाम्बवान् रामायणे सर्वत्र वृद्धः ज्ञानी परामर्शदाता च; किष्किन्धाकाण्डे सः हनूमन्तं समुद्रलङ्घनाय प्रेरितवान्। तस्य सैनिकाः शिलाः मुञ्चन्ति — ऋक्षाणां युद्धप्रकारः। ‘मृत्योः न उद्विजन्ति’ इति तेषां निर्भयता पुनः उक्ता। दम्भस्य वर्णनं संक्षिप्तम्, परन्तु ‘सर्वे वानराः प्रेक्षन्ते’ इति वचनेन तस्य प्रभावः सूच्यते — सः सर्वेषाम् आदर्शः। ‘राक्षसानां च सदृशाः’ इति उपमया सारणः ऋक्षाणां भीषणतां रावणस्य परिचितेन रूपेण बोधयति।

‘यः गच्छन् योजने स्थितं शैलं पार्श्वेन सेवते, ऊर्ध्वं च कायेन गतः योजनं प्राप्नोति; यस्मात् परमं रूपं चतुष्पात्सु न विद्यते — सः वानराणां पितामहः संनादनः नाम श्रुतः। येन धीमता तदा रणे शक्रस्य युद्धं दत्तं, पराजयः च न प्राप्तः, सः अयं यूथपयूथपः। यस्य विक्रममाणस्य पराक्रमः शक्रस्य इव — एषः देवासुरे युद्धे त्रिदिवौकसां साह्यार्थं कृष्णवर्त्मना (अग्निना) गन्धर्वकन्यायाम् उत्पन्नः। राक्षसाधिप, यत्र तव भ्राता राजा वैश्रवणः जम्बूम् उपनिषेवते, यः बहुकिंनरसेविनां पर्वतेन्द्राणां राजा, तव भ्रातुः नित्यं विहारसुखदः — तत्र एषः श्रीमान् बलवान् वानरोत्तमः रमते, युद्धेषु नित्यम् अकत्थनः क्रथनः नाम यूथपः। कोटिसहस्रेण हरीणां वृतः समवस्थितः एषः अपि स्वेन अनीकेन लङ्कां मर्दितुम् आशंसते।’ संनादनस्य कायपरिमाणं अतिशयितम् — योजनं यावत् उन्नतः। सः इन्द्रेण सह युद्धं कृत्वा अपि अपराजितः — अतः ‘पितामहः’ इति गौरवनाम। क्रथनस्य जन्म दिव्यम् — अग्नेः गन्धर्वकन्यायां च। तस्य निवासः कैलासे, कुबेरस्य (रावणस्य भ्रातुः) राज्ये — सारणः रावणं स्मारयति यत् तस्य एव भ्रातुः प्रदेशे शत्रवः वसन्ति। ‘अकत्थनः’ इति विशेषणं विशेषतः सार्थकम् — सः आत्मश्लाघां न करोति, रावणस्य विपरीतः। संनादनस्य आकारः एव तस्य बलस्य प्रमाणम् — योजनदूरस्थं पर्वतं पार्श्वेन स्पृशति, ऊर्ध्वं योजनं प्राप्नोति। ‘वानराणां पितामहः’ इति तस्य वयः गौरवं च। इन्द्रेण सह युद्धे अपराजितः इति वचनं रावणं स्मारयति — यः इन्द्रम् अपि न पराजितः, सः रावणस्य विरुद्धं तिष्ठति। क्रथनस्य कथायां विडम्बना — रावणस्य भ्रातुः कुबेरस्य प्रदेशः, यत्र रावणः पूर्वं युद्धं कृतवान्, तत्र एव तस्य शत्रवः सुखेन वसन्ति। अग्निपुत्रत्वं क्रथनस्य तेजः सूचयति। क्रथनः ‘कोटिसहस्रेण’ वृतः — पूर्ववर्णितेभ्यः अपि अधिकः। ‘एषैवाशंसते’ इति पदावली पुनः आवृत्ता, पूर्वसर्गस्य शैलीम् अनुसरति।

‘यः हस्तिनां वानराणां च पूर्ववैरम् अनुस्मरन् गजयूथपान् त्रासयन् गङ्गाम् अनु पर्येति, एषः गिरिगुहाशयः गर्जन् यूथपतिः नेता वन्यान् गजान् रोधयते, महीरुहान् च आरुजति। हरीणां वाहिनीमुख्यः एषः हैमवतीं नदीम् अनु उशीरबीजम् आश्रित्य पर्वतोत्तमं मन्दरं, दिवि शक्रः इव स्वयं रमते। एनं शतसहस्राणां सहस्रम् अभिवर्तते। सः एषः वीर्यविक्रमदृप्तानां नर्दतां बाहुशालिनां महात्मनाम् एतेषां वानराणां नेता; राजन्, एषः दुर्धरः प्रमाथी नाम यूथपः। वातेन उद्धूतं मेघम् इव यम् एनं पश्यसि, तरस्विनां वानराणां संरब्धम् अनीकम् अपि, यत्र एतत् अरुणाभासं बहुलं रजः पवनेन समन्ततः उद्धूतं बहुशः विवर्तमानम् — एते असितमुखाः घोराः महाबलाः गोलाङ्गूलाः, शतं शतसहस्राणि, सेतुबन्धनं दृष्ट्वा, महाराज, गवाक्षं नाम गोलाङ्गूलं यूथपं परिवार्य ओजसा लङ्कां मर्दितुम् अभिनर्दन्ते।’ प्रमाथिनः गजैः सह वैरं प्राचीनम् — वानराणां हस्तिनां च पूर्ववैरस्य लोककथा अत्र सूच्यते। तस्य सेना वातोद्धूतः मेघः इव, रजसा अरुणीकृतम् आकाशं च — दृश्यस्य गतिशीलता वर्णिता। गोलाङ्गूलाः कृष्णमुखाः वानरविशेषाः; तेषां नायकः गवाक्षः। ‘सेतुबन्धनं दृष्ट्वा’ इति वचनं सूचयति यत् सेतोः दर्शनेन एव तेषाम् उत्साहः द्विगुणितः। प्रमाथिनः निवासः हिमालयस्य समीपे — गङ्गातीरे मन्दरे उशीरबीजे च। एवं वानरसेना हिमालयात् दक्षिणसमुद्रपर्यन्तं सर्वदेशेभ्यः समागता। ‘दिवि शक्रः इव’ इति उपमा तस्य आधिपत्यं दर्शयति। गोलाङ्गूलानां सेनायाः वर्णने रजः प्रधानम् — ते धावन्तः आकाशं रजसा आच्छादयन्ति; एतत् तेषां संख्यायाः वेगस्य च प्रमाणम्। ‘शतं शतसहस्राणि’ इति पुनः अतिविपुला संख्या। हस्तिवानरयोः ‘पूर्ववैरम्’ इति प्राचीना लोककथा — वनेषु गजाः वानराणां वृक्षान् भञ्जन्ति, अतः परस्परं विरोधः। प्रमाथी तत् वैरं स्मरन् गजान् रोधयति, वृक्षान् अपि आरुजति — तस्य बलस्य उभयविधं प्रदर्शनम्। तस्य अनुचराः ‘वीर्यविक्रमदृप्ताः’ — बलगर्विताः, नर्दन्तः, बाहुशालिनः। ‘वातेन इव उद्धूतं मेघम्’ इति उपमया प्रमाथिनः वेगः अस्थैर्यं च सूच्यते।

‘यत्र भ्रमराचरिताः सर्वकालफलद्रुमाः, यं तुल्यवर्णाभं पर्वतं सूर्यः अनुपर्येति, यस्य भासा तद्वर्णाः मृगपक्षिणः सदा भान्ति, यस्य प्रस्थं महात्मानः महर्षयः न त्यजन्ति, यत्र सर्वकामफलाः वृक्षाः सदा फलसमन्विताः, यस्मिन् पर्वतसत्तमे महार्हाणि मधूनि च — राजन्, तस्मिन् रम्ये काञ्चनपर्वते एषः वानरमुख्यानां मुख्यः केसरी नाम यूथपः रमते। षष्टिः गिरिसहस्राणि रम्याः काञ्चनपर्वताः; तेषां मध्ये गिरिवरः, अनघ, रक्षसां मध्ये त्वम् इव। तत्र अन्तिमगिरौ एके कपिलाः श्वेताः ताम्रास्याः मधुपिङ्गलाः तीक्ष्णदंष्ट्राः नखायुधाः वानराः निवसन्ति — सिंहाः इव चतुर्दंष्ट्राः, व्याघ्राः इव दुरासदाः, सर्वे वैश्वानरसमाः, ज्वलदाशीविषोपमाः, सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूलाः, मत्तमातङ्गसंनिभाः, महापर्वतसंकाशाः, महाजीमूतनिःस्वनाः, वृत्तपिङ्गलनेत्राः, महाभीमगतिस्वनाः। ते सर्वे लङ्कां समीक्ष्य मर्दयन्तः इव तस्थुः। एषः च एषाम् अधिपतिः मध्ये तिष्ठति वीर्यवान् — यः जयार्थी नित्यम् आदित्यम् उपतिष्ठति, राजन्, पृथिव्यां शतबलिः इति नाम्ना विख्यातः। एषः अपि स्वेन अनीकेन लङ्कां मर्दितुम् आशंसते — विक्रान्तः बलवान् शूरः स्वे पौरुषे व्यवस्थितः।’ केसरी हनूमतः पिता इति पुराणप्रसिद्धिः; तस्य निवासः सुवर्णमयः मेरुसदृशः पर्वतः, यं सूर्यः परिक्रामति। ‘रक्षसां मध्ये त्वम् इव’ इति सारणस्य उपमा रावणं प्रीणयितुं चाटु इव, परन्तु तस्य अर्थः — केसरी वानराणां मध्ये रावणतुल्यः श्रेष्ठः। शतबलेः अनुचराणां विशेषणावली दीर्घा — दंष्ट्राः, नखाः, लाङ्गूलानि, नेत्राणि, स्वनाः — सर्वम् अङ्गं भीषणम्। सूर्योपासना शतबलेः विजयकामनां सूचयति। काञ्चनपर्वतस्य वर्णनं स्वर्गसदृशम् — सर्वकालफलाः वृक्षाः, भ्रमराः, मधूनि, महर्षयः, सूर्यप्रदक्षिणा। तस्य प्रकाशेन मृगपक्षिणः अपि स्वर्णवर्णाः — एषः मेरुपर्वतस्य लक्षणम्। एवं केसरिणः निवासः दिव्यः, अतः सः अपि दिव्यः। शतबलेः सैनिकानां वर्णने दश विशेषणानि — कविः भीषणताम् उत्कर्षयितुं विशेषणानां राशिं प्रयुङ्क्ते। ‘मर्दयन्ति इव’ इति क्रियाया उत्प्रेक्षा — ते अद्यापि स्थिताः, परन्तु तेषां दृष्टिः एव लङ्कां मर्दयति। सारणः रावणं ‘अनघ’ इति सम्बोधयति, ‘त्वम् इव रक्षसां मध्ये’ इति च — एतत् चाटुवचनं सूचयति यत् सः राज्ञः क्रोधात् भीतः, अतः सत्यम् अपि मधुरवचनेन आवृणोति। ‘षष्टिः गिरिसहस्राणि’ इति पर्वतानां संख्या अपि दिव्यलोकस्य वर्णनम्। शतबलिः ‘पौरुषे स्वे व्यवस्थितः’ — सः परस्य बलं न अपेक्षते, स्वबलम् एव आश्रयति। ‘जयार्थी नित्यम् आदित्यम् उपतिष्ठति’ — शतबलेः सूर्योपासना तस्य तेजसः मूलम्।

‘रामस्य प्रियार्थं हरिः प्राणानां दयां न कुरुते। गजः, गवाक्षः, गवयः, नलः, नीलः च वानरः — योधानाम् एकैकः दशभिः कोटिभिः वृतः। तथा अन्ये विन्ध्यपर्वतवासिनः लघुविक्रमाः वानरश्रेष्ठाः बहुत्वात् संख्यातुं न शक्यन्ते। महाराज, सर्वे महाप्रभावाः, सर्वे महाशैलनिकाशकायाः, सर्वे क्षणेन पृथिवीं प्रविध्वस्तविकीर्णशैलां कर्तुं समर्थाः।’ सारणस्य उपसंहारः संक्षिप्तः परन्तु प्रबलः — सर्वे रामार्थं प्राणान् त्यक्तुं सिद्धाः; एषा भक्तिः एव तेषां परमं बलम्। ‘सर्वे’ इति पदस्य त्रिवारम् आवृत्तिः उपजातिवृत्ते — सर्वे समानाः, सर्वे बलवन्तः, सर्वे समर्थाः। एवं सर्गद्वयेन सारणः समग्रां वानरसेनां रावणस्य पुरतः स्थापयति; रावणस्य प्रतिक्रिया अग्रिमे सर्गे। गजादयः पञ्च पूर्वम् अपि निर्दिष्टाः; अत्र ते पुनः संक्षेपेण उक्ताः, दशकोटिभिः वृताः इति विशेषेण। विन्ध्यवासिनः अनन्ताः — सारणः अन्ते स्वीकरोति यत् सः सर्वान् गणयितुं न शक्तः। एषः एव तस्य निवेदनस्य सारः।

సారణుడు ఇలా అన్నాడు: ‘రాజా, నీవు చూస్తుండగానే, రాఘవుని కోసం పరాక్రమిస్తూ తమ ప్రాణాలను కాపాడుకోని ఆ యూథపతులను గురించి చెబుతాను. ఎవని పొడవైన తోకను ఆశ్రయించిన, నునుపైన, అనేక బారల పొడవైన, ఎర్రని, పసుపు, తెల్లని, ధవళమైన, చెదిరిన, భయంకరమైన పనులు చేసే వాని వెంట్రుకలు పైకెత్తబడి సూర్యకిరణాలలా ప్రకాశిస్తున్నాయో, నేలపై ఈడ్చబడుతున్నాయో — ఇతడు హరుడనే వానరుడు. ఇతని వెనుక వందలాది వేలాది వానరులు చెట్లను ఎత్తిపట్టుకుని, హఠాత్తుగా లంకను ఎక్కాలనే ఆతురతతో అనుసరిస్తున్నారు.’ ‘యే న రక్షంతి జీవితమ్’ (ప్రాణాలను కాపాడుకోనివారు) అనే ఆరంభవాక్యం ఈ సర్గ అంతటి భావాన్నీ నిర్దేశిస్తుంది — ఈ యూథపతులు ఆత్మబలిదానానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు. హరుని తోక వెంట్రుకలు పైకెత్తబడి సూర్యకిరణాలలా ప్రకాశిస్తున్నాయి, నేలపై కూడా పాకుతున్నాయి — ఈ చిత్రాత్మకమైన వర్ణనాపద్ధతి సారణుని ప్రత్యక్షదర్శనాన్ని ప్రమాణీకరిస్తుంది. అనుచరుల ‘లంకారోహణతత్పరాః’ (లంకను ఎక్కాలనే ఆతురత గలవారు) అనే విశేషణం వారి లక్ష్యాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — ప్రాకారం ఎక్కి నగరంలో ప్రవేశించడం. ఈ సర్గ పూర్వసర్గకు కొనసాగింపు — సారణుడు ఇంకా ప్రాసాదంపై రావణుని పక్కన నిలిచి వానరులను చూపిస్తున్నాడు. పూర్వసర్గలో వానరుల సేనాపతులు, ఈ సర్గలో భల్లూకులూ దివ్యజన్మ గల వానరులూ ప్రత్యేకంగా వర్ణించబడ్డారు. ‘ప్రేక్షమాణస్య తే’ (నీవు చూస్తుండగా) అనే మాటతో సారణుడు రావణుని ప్రత్యక్షదర్శనంలో నియోగిస్తాడు — అతడు కేవలం వినడం కాదు, స్వయంగా చూడాలి. హరుని అనుచరులు చెట్లు చేతబట్టినవారు — వానరుల ఆయుధాలు చెట్లూ శిలలే, ఇనుప ఆయుధాలు కావు.

‘వానరరాజు సేవకులైన యూథపతులు వచ్చి నిలిచారు. నల్లని మహామేఘాలలా నిలిచి ఉన్నట్టు నీవు చూస్తున్నవారు — నల్లని కాటుక వంటివారు, యుద్ధంలో సత్యపరాక్రములు, లెక్కించలేనివారు, నిర్దేశించలేనివారు, సముద్రపు ఆవలి తీరంలా అంతు తెలియనివారు — పర్వతాలలో, దేశాలలో, నదుల దగ్గర నివసించేవారు — రాజా, ఈ అతి భయంకరమైన భల్లూకులు నీ వైపు వస్తున్నారు. వీరి మధ్యలో నిలిచి ఉన్నవాడు, భయంకరమైన కళ్ళు గలవాడు, భయంకరంగా కనిపించేవాడు, మేఘాలచేత అన్నివైపులా చుట్టుముట్టబడిన పర్జన్యునిలా ఉన్నవాడు, పర్వతశ్రేష్ఠమైన ఋక్షవంతంపై నివసిస్తూ నర్మదానది నీరు తాగేవాడు — ఇతడు భల్లూకులందరికీ అధిపతి, ధూమ్రుడనే యూథపతి. పర్వతం వంటి ఇతని తమ్ముని చూడు — రూపంలో అన్నతో సమానుడు, పరాక్రమంలో మాత్రం విశిష్టుడు.’ భల్లూకులు వానరుల నుండి వేరుగా వర్ణించబడ్డారు — వారి నల్లని రంగు, మేఘాల వంటి ఆకారాలు. ‘అసంఖ్యేయాన్’ (లెక్కించలేనివారు), ‘పరం పారమివోదధేః’ (సముద్రపు ఆవలి తీరంలా) అనే ఉపమలతో వారి సంఖ్య లెక్కించలేనిదని సూచించబడింది. ధూమ్రుడు ఋక్షవత్పర్వతంపై నర్మదాతీరంలో నివసిస్తాడు — మధ్యభారతపు స్థలం. అతని తమ్ముడు తరువాతి శ్లోకంలో పేరుతో నిర్దేశించబడతాడు — జాంబవంతుడు. ‘పర్జన్య ఇవ జీమూతైః’ (మేఘాలచేత చుట్టుముట్టబడిన పర్జన్యునిలా) అనే ఉపమ ధూమ్రుని నాయకత్వాన్ని సూచిస్తుంది — వర్షాధిపతి చుట్టూ మేఘాలు ఉన్నట్టు, అతని చుట్టూ భల్లూకులు. ‘భీమాక్షః భీమదర్శనః’ (భయంకరమైన కళ్ళు గలవాడు, భయంకరంగా కనిపించేవాడు) అనే రెండు విశేషణాలు అతని భీషణరూపాన్ని దృఢం చేస్తాయి. అన్నదమ్ముల పోలిక — రూపంలో సమానులు, పరాక్రమంలో తమ్ముడు విశిష్టుడు — జాంబవంతుని గొప్పతనాన్ని ముందుగానే సూచిస్తుంది. నర్మదానది నీరు తాగడం అనే మాట అతని నివాసానికి స్పష్టమైన గుర్తు; ఋక్షవత్పర్వతం నర్మదా ఉద్గమానికి దగ్గరలో ఉంది.

‘ఇతడే జాంబవంతుడు, యూథపతులకు మహాయూథపతి — ప్రశాంతుడు, గురువుల మాట పాటించేవాడు, యుద్ధాలలో సహనం లేనివాడు. బుద్ధిమంతుడైన ఈ జాంబవంతుడు దేవాసుర యుద్ధంలో ఇంద్రునికి గొప్ప సహాయం చేశాడు, అనేక వరాలు పొందాడు. ఇతని సైనికులు అనేకులు, అమితమైన ఓజస్సు గలవారు — రాక్షసుల వంటివారు, పిశాచాల వంటివారు, రోమశులు — పర్వతశిఖరాలపైకి ఎక్కి మహామేఘాలంత పెద్ద శిలలను విసురుతారు, విశాలమైన ఆకారం గల వారు మృత్యువుకు భయపడకుండా సంచరిస్తారు. ఆవేశంతో ఎగురుతూ నిలిచి ఉన్న ఏ యూథపతుల యూథపతిని వానరులందరూ నిలిచి చూస్తున్నారో — రాజా, ఈ వానరేశ్వరుడు సహస్రాక్షుని (ఇంద్రుని) సేవిస్తాడు — బలంతో బలసంయుక్తుడైన ఇతడు దంభుడనే యూథపతి.’ జాంబవంతుని చరిత్ర మరీ గౌరవయుక్తమైనది — అతడు వృద్ధుడు, ప్రశాంతుడు, గురువులను అనుసరించేవాడు, కాని యుద్ధంలో సహనం లేనివాడు. దేవాసుర యుద్ధంలో ఇంద్రునికి సహాయం చేసి వరాలు పొందాడు — కాబట్టి అతడు దేవతలచేత కూడా పూజించబడినవాడు. అతని సైనికులు రోమశులు, భయంకరులు, రాక్షసపిశాచాల వంటివారు — శత్రువు ఉపమతోనే వారు వర్ణించబడ్డారు, దానివల్ల రావణుడు వారి భయానకత్వాన్ని తనవారితో పోల్చుకోగలడు. దంభుడు ఇంద్రుని ఉపాసకుడు — ‘సహస్రాక్షం పర్యుపాస్తే’ (సహస్రాక్షుని సేవిస్తాడు) — కాబట్టి అతడూ దేవపక్షీయుడే. ‘ప్రశాంతః’ (ప్రశాంతుడు), ‘సంప్రహారేషు అమర్షణః’ (యుద్ధాలలో సహనం లేనివాడు) అనే వైరుధ్యం వీరుని ఆదర్శాన్ని చూపుతుంది — శాంతికాలంలో వినీతుడు, యుద్ధకాలంలో ఉగ్రుడు. రామాయణంలో అంతటా జాంబవంతుడు వృద్ధుడు, జ్ఞాని, సలహాదారు; కిష్కింధకాండలో అతడు హనుమంతుని సముద్రలంఘనానికి ప్రేరేపించాడు. అతని సైనికులు శిలలు విసురుతారు — భల్లూకుల యుద్ధపద్ధతి. ‘మృత్యోర్నోద్విజంతే’ (మృత్యువుకు భయపడరు) అని వారి నిర్భయత మళ్ళీ చెప్పబడింది. దంభుని వర్ణన సంక్షిప్తమైనది, కాని ‘వానరులందరూ చూస్తున్నారు’ అనే మాటతో అతని ప్రభావం సూచించబడింది — అతడు అందరికీ ఆదర్శం. ‘రాక్షసానాం చ సదృశాః’ (రాక్షసుల వంటివారు) అనే ఉపమతో సారణుడు భల్లూకుల భీషణతను రావణునికి పరిచితమైన రూపంలో బోధిస్తాడు.

‘వెళుతున్నప్పుడు ఒక యోజనం దూరంలో ఉన్న పర్వతాన్ని పక్కగా తాకేవాడు, శరీరంతో పైకి ఒక యోజనం ఎత్తుకు చేరేవాడు, ఎవనికంటే గొప్ప రూపం చతుష్పాదులలో లేదో — అతడు వానరులకు పితామహుడు, సంనాదనుడని ప్రసిద్ధుడు. బుద్ధిమంతుడైన ఎవడు అప్పుడు యుద్ధంలో ఇంద్రునితో యుద్ధం చేసి పరాజయం పొందలేదో, ఆ యూథపతుల యూథపతి ఇతడే. పరాక్రమిస్తున్నప్పుడు ఎవని పరాక్రమం ఇంద్రుని పరాక్రమం వంటిదో — ఇతడు దేవాసుర యుద్ధంలో దేవతలకు సహాయం కోసం కృష్ణవర్త్ముని (అగ్ని) వల్ల గంధర్వకన్యకు పుట్టాడు. రాక్షసాధిపా, నీ సోదరుడు రాజు వైశ్రవణుడు ఎక్కడ జంబూవృక్షాన్ని సేవిస్తాడో, అనేక కిన్నరులు సేవించే పర్వతరాజులకు రాజూ, నీ సోదరునికి ఎల్లప్పుడూ విహారసుఖాన్ని ఇచ్చేదీ అయిన ఆ పర్వతంపై — శ్రీమంతుడూ బలవంతుడూ అయిన ఈ వానరోత్తముడు విహరిస్తాడు, యుద్ధాలలో ఎన్నడూ ఆత్మశ్లాఘ చేయని క్రథనుడనే యూథపతి. వేయి కోట్ల వానరులతో చుట్టుముట్టబడి నిలిచి ఉన్న ఇతడు కూడా తన సైన్యంతో లంకను మర్దించాలని ఆశిస్తున్నాడు.’ సంనాదనుని శరీరపరిమాణం అతిశయమైనది — ఒక యోజనం ఎత్తు. అతడు ఇంద్రునితో యుద్ధం చేసినా అపరాజితుడు — కాబట్టి ‘పితామహః’ అనే గౌరవనామం. క్రథనుని జన్మ దివ్యమైనది — అగ్ని వల్ల గంధర్వకన్యకు. అతని నివాసం కైలాసంలో, కుబేరుని (రావణుని సోదరుని) రాజ్యంలో — తన సోదరుని ప్రదేశంలోనే శత్రువులు నివసిస్తున్నారని సారణుడు రావణునికి గుర్తుచేస్తాడు. ‘అకత్థనః’ (ఆత్మశ్లాఘ చేయనివాడు) అనే విశేషణం మరీ సార్థకమైనది — అతడు తనను తాను పొగడుకోడు, రావణునికి విరుద్ధంగా. సంనాదనుని ఆకారమే అతని బలానికి ప్రమాణం — యోజనం దూరంలో ఉన్న పర్వతాన్ని పక్కగా తాకుతాడు, పైకి యోజనం ఎత్తుకు చేరుతాడు. ‘వానరాణాం పితామహః’ (వానరులకు పితామహుడు) అనేది అతని వయస్సునూ గౌరవాన్నీ చెబుతుంది. ఇంద్రునితో యుద్ధంలో అపరాజితుడనే మాట రావణునికి గుర్తుచేస్తుంది — ఇంద్రునిచేత కూడా ఓడించబడనివాడు రావణునికి వ్యతిరేకంగా నిలిచి ఉన్నాడు. క్రథనుని కథలో వ్యంగ్యం — రావణుడు ఇంతకుముందు యుద్ధం చేసిన అతని సోదరుడు కుబేరుని ప్రదేశంలోనే అతని శత్రువులు సుఖంగా నివసిస్తున్నారు. అగ్నిపుత్రత్వం క్రథనుని తేజస్సును సూచిస్తుంది. క్రథనుడు ‘కోటిసహస్రేణ’ (వేయి కోట్లతో) చుట్టుముట్టబడ్డాడు — ఇంతకుముందు వర్ణించినవారి కంటే కూడా ఎక్కువ. ‘ఏషైవాశంసతే’ (ఇతడు కూడా ఆశిస్తున్నాడు) అనే పదావళి మళ్ళీ ఆవృత్తమైంది, పూర్వసర్గ శైలిని అనుసరిస్తూ.

‘ఏనుగులకూ వానరులకూ ఉన్న పూర్వవైరాన్ని గుర్తుచేసుకుంటూ, ఏనుగుల యూథపతులను భయపెడుతూ గంగాతీరం వెంట సంచరించే ఇతడు, పర్వతగుహలలో పడుకునేవాడు, గర్జిస్తూ ఉండే యూథపతీ నాయకుడూ, అడవి ఏనుగులను అడ్డగిస్తాడు, చెట్లను పెకలిస్తాడు. వానరసైన్యాలలో ముఖ్యుడైన ఇతడు హిమాలయం నుండి ప్రవహించే నది వెంట, ఉశీరబీజమనే ప్రదేశాన్ని ఆశ్రయించి, పర్వతోత్తమమైన మందరంపై, స్వర్గంలో ఇంద్రునిలా స్వయంగా విహరిస్తాడు. వేయి లక్షల మంది ఇతనిని అనుసరిస్తున్నారు. వీర్యవిక్రమాలతో గర్వించిన, గర్జిస్తున్న, బాహుబలశాలులైన ఈ మహాత్ములైన వానరులకు ఇతడు నాయకుడు; రాజా, ఇతడు ఎదిరించరాని ప్రమాథి అనే యూథపతి. గాలికి ఎగసిన మేఘంలా నీవు చూస్తున్న ఇతనిని, వేగవంతులైన వానరుల ఆవేశపూరిత సైన్యాన్ని కూడా చూడు — అక్కడ ఎర్రని కాంతి గల ఈ దట్టమైన ధూళి గాలికి అన్నివైపులా ఎగసి మళ్ళీ మళ్ళీ సుడులు తిరుగుతోంది — నల్లని ముఖాలు గల, భయంకరులైన, మహాబలులైన ఈ గోలాంగూలాలు, వంద లక్షల మంది, సేతుబంధాన్ని చూసి, మహారాజా, గవాక్షుడనే గోలాంగూల యూథపతిని చుట్టుముట్టి, తమ ఓజస్సుతో లంకను మర్దించడానికి గర్జిస్తున్నారు.’ ప్రమాథికి ఏనుగులతో ఉన్న వైరం ప్రాచీనమైనది — వానరులకూ ఏనుగులకూ ఉన్న పూర్వవైరం గురించిన లోకకథ ఇక్కడ సూచించబడింది. అతని సైన్యం గాలికి ఎగసిన మేఘంలా ఉంది, ధూళితో ఆకాశం ఎర్రబడింది — దృశ్యపు గతిశీలత వర్ణించబడింది. గోలాంగూలాలు నల్లని ముఖాలు గల ఒక విశేష వానరజాతి; వారి నాయకుడు గవాక్షుడు. ‘సేతుబంధనం దృష్ట్వా’ (సేతుబంధాన్ని చూసి) అనే మాట సేతువును చూసినంతనే వారి ఉత్సాహం రెట్టింపయిందని సూచిస్తుంది. ప్రమాథి నివాసం హిమాలయానికి దగ్గరలో — గంగాతీరంలో, మందరంపై, ఉశీరబీజంలో. ఇలా వానరసైన్యం హిమాలయం నుండి దక్షిణసముద్రం వరకు అన్ని దేశాల నుండీ వచ్చి చేరింది. ‘దివి శక్ర ఇవ’ (స్వర్గంలో ఇంద్రునిలా) అనే ఉపమ అతని ఆధిపత్యాన్ని చూపుతుంది. గోలాంగూలాల సైన్యపు వర్ణనలో ధూళి ప్రధానం — వారు పరుగెత్తుతూ ఆకాశాన్ని ధూళితో కప్పుతారు; ఇది వారి సంఖ్యకూ వేగానికీ ప్రమాణం. ‘శతం శతసహస్రాణి’ (వంద లక్షలు) అని మళ్ళీ అతివిపులమైన సంఖ్య. ఏనుగులకూ వానరులకూ ‘పూర్వవైరమ్’ అనేది ప్రాచీన లోకకథ — అడవులలో ఏనుగులు వానరుల చెట్లను విరుస్తాయి, కాబట్టి పరస్పర విరోధం. ప్రమాథి ఆ వైరాన్ని గుర్తుచేసుకుంటూ ఏనుగులను అడ్డగిస్తాడు, చెట్లను కూడా పెకలిస్తాడు — అతని బలానికి రెండు విధాల ప్రదర్శన. అతని అనుచరులు ‘వీర్యవిక్రమదృప్తాః’ — బలగర్వితులు, గర్జిస్తున్నవారు, బాహుబలశాలులు. ‘వాతేనేవోద్ధూతం మేఘమ్’ (గాలికి ఎగసిన మేఘంలా) అనే ఉపమతో ప్రమాథి వేగమూ చంచలతా సూచించబడ్డాయి.

‘ఎక్కడ తుమ్మెదలు సంచరించే, అన్ని కాలాలలోనూ ఫలించే చెట్లు ఉన్నాయో, తనతో సమానమైన కాంతి గల ఏ పర్వతం చుట్టూ సూర్యుడు ప్రదక్షిణ చేస్తాడో, ఏ పర్వతపు కాంతితో అక్కడి మృగపక్షులు ఎల్లప్పుడూ అదే రంగులో ప్రకాశిస్తాయో, ఏ పర్వతపు చరియలను మహాత్ములైన మహర్షులు విడిచిపెట్టరో, ఎక్కడ కోరిన ఫలాలన్నీ ఇచ్చే చెట్లు ఎల్లప్పుడూ ఫలాలతో నిండి ఉంటాయో, ఏ పర్వతోత్తమంపై అమూల్యమైన తేనెలు ఉన్నాయో — రాజా, ఆ రమ్యమైన కాంచనపర్వతంపై వానరముఖ్యులలో ముఖ్యుడైన ఈ కేసరి అనే యూథపతి విహరిస్తాడు. అరవై వేల రమ్యమైన కాంచనపర్వతాలు ఉన్నాయి; వాటి మధ్య ఆ పర్వతం శ్రేష్ఠమైనది, పాపరహితుడా, రాక్షసుల మధ్య నీవులాగా. అక్కడ చివరి పర్వతంపై కొందరు వానరులు నివసిస్తారు — కపిలవర్ణులు, తెల్లనివారు, ఎర్రని ముఖాలు గలవారు, తేనె వంటి పింగళవర్ణులు, పదునైన కోరలు గలవారు, గోళ్ళే ఆయుధాలుగా గలవారు — సింహాల వలె నాలుగు కోరలు గలవారు, పులుల వలె సమీపించరానివారు, అందరూ అగ్నితో సమానులు, మండుతున్న విషసర్పాల వంటివారు, చాలా పొడవైన వంగిన తోకలు గలవారు, మదించిన ఏనుగుల వంటివారు, మహాపర్వతాల వంటివారు, మహామేఘాల వంటి ధ్వని గలవారు, గుండ్రని పింగళవర్ణపు కళ్ళు గలవారు, మహాభయంకరమైన నడకా ధ్వనీ గలవారు. వారందరూ లంకను చూస్తూ మర్దిస్తున్నట్టుగా నిలిచి ఉన్నారు. వీరి మధ్యలో వీరి అధిపతి వీర్యవంతుడు నిలిచి ఉన్నాడు — జయాన్ని కోరుతూ నిత్యం సూర్యుని ఉపాసించేవాడు, రాజా, భూమిపై శతబలి అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడు. విక్రాంతుడూ బలవంతుడూ శూరుడూ, తన పౌరుషంలోనే నిలిచినవాడూ అయిన ఇతడు కూడా తన సైన్యంతో లంకను మర్దించాలని ఆశిస్తున్నాడు.’ కేసరి హనుమంతుని తండ్రి అని పురాణప్రసిద్ధి; అతని నివాసం సువర్ణమయమైన, మేరువు వంటి పర్వతం, దాని చుట్టూ సూర్యుడు ప్రదక్షిణ చేస్తాడు. ‘రక్షసాం మధ్యే త్వమివ’ (రాక్షసుల మధ్య నీవులాగా) అనే సారణుని ఉపమ రావణుని ప్రసన్నుని చేయడానికి ఇచ్చకపు మాటలా ఉంది, కాని దాని అర్థం — కేసరి వానరుల మధ్య రావణునితో సమానమైన శ్రేష్ఠుడు. శతబలి అనుచరుల విశేషణావళి దీర్ఘమైనది — కోరలు, గోళ్ళు, తోకలు, కళ్ళు, ధ్వనులు — ప్రతి అంగమూ భీషణమైనది. సూర్యోపాసన శతబలి విజయకాంక్షను సూచిస్తుంది. కాంచనపర్వతపు వర్ణన స్వర్గం వంటిది — అన్ని కాలాల్లో ఫలించే చెట్లు, తుమ్మెదలు, తేనెలు, మహర్షులు, సూర్యప్రదక్షిణ. దాని కాంతితో మృగపక్షులు కూడా బంగారు రంగులో — ఇది మేరుపర్వతపు లక్షణం. ఇలా కేసరి నివాసం దివ్యమైనది, కాబట్టి అతడూ దివ్యుడే. శతబలి సైనికుల వర్ణనలో పది విశేషణాలు — భీషణతను ఉత్కర్షింపజేయడానికి కవి విశేషణాల రాశిని ప్రయోగిస్తాడు. ‘మర్దయంత ఇవ’ (మర్దిస్తున్నట్టుగా) అనే క్రియోత్ప్రేక్ష — వారు ఇంకా నిలిచే ఉన్నారు, కాని వారి చూపే లంకను మర్దిస్తోంది. సారణుడు రావణుని ‘అనఘ’ (పాపరహితుడా) అని, ‘రాక్షసుల మధ్య నీవులాగా’ అని సంబోధిస్తాడు — ఈ ఇచ్చకపు మాటలు అతడు రాజు కోపానికి భయపడ్డాడని, కాబట్టి సత్యాన్ని కూడా మధురవచనాలతో కప్పుతున్నాడని సూచిస్తాయి. ‘షష్టిః గిరిసహస్రాణి’ (అరవై వేల పర్వతాలు) అనే పర్వతాల సంఖ్య కూడా దివ్యలోక వర్ణనే. శతబలి ‘పౌరుషే స్వే వ్యవస్థితః’ (తన పౌరుషంలోనే నిలిచినవాడు) — అతడు ఇతరుల బలాన్ని ఆశించడు, తన బలాన్నే ఆశ్రయిస్తాడు. ‘జయార్థీ నిత్యమ్ ఆదిత్యమ్ ఉపతిష్ఠతి’ (జయాన్ని కోరుతూ నిత్యం సూర్యుని ఉపాసిస్తాడు) — శతబలి సూర్యోపాసనే అతని తేజస్సుకు మూలం.

‘రాముని ప్రియం కోసం ఏ వానరుడూ తన ప్రాణాలపై దయ చూపడు. గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, నలుడు, నీలుడనే వానరుడు — ఈ యోధులలో ఒక్కొక్కడూ పది కోట్ల మందితో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నాడు. అలాగే వింధ్యపర్వతంలో నివసించే, వేగంగా పరాక్రమించే ఇతర వానరశ్రేష్ఠులు ఎంతోమంది కాబట్టి లెక్కించలేము. మహారాజా, అందరూ మహాప్రభావం గలవారు, అందరూ మహాపర్వతాల వంటి శరీరాలు గలవారు, అందరూ క్షణంలో భూమిని పర్వతాలు ధ్వంసమై చెల్లాచెదురైనదిగా చేయగల సమర్థులు.’ సారణుని ఉపసంహారం సంక్షిప్తమైనదైనా ప్రబలమైనది — అందరూ రాముని కోసం ప్రాణాలు విడవడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు; ఈ భక్తే వారి పరమబలం. ఉపజాతి వృత్తంలో ‘సర్వే’ (అందరూ) అనే పదం మూడుసార్లు ఆవృత్తమైంది — అందరూ సమానులు, అందరూ బలవంతులు, అందరూ సమర్థులు. ఇలా రెండు సర్గలతో సారణుడు వానరసైన్యాన్నంతటినీ రావణుని ఎదుట నిలుపుతాడు; రావణుని ప్రతిక్రియ తరువాతి సర్గలో. గజుడు మొదలైన ఐదుగురూ ఇంతకుముందు కూడా నిర్దేశించబడ్డారు; ఇక్కడ వారు మళ్ళీ సంక్షేపంగా చెప్పబడ్డారు, పది కోట్ల మందితో చుట్టుముట్టబడినవారని విశేషంగా. వింధ్యవాసులు అనంతులు — తాను అందరినీ లెక్కించలేనని సారణుడు చివరకు అంగీకరిస్తాడు. ఇదే అతని నివేదనకు సారం.

சாரணன் சொன்னான்: ‘அரசே, ராகவனுக்காகப் பராக்கிரமம் காட்டி உயிரைப் பொருட்படுத்தாத அந்தப் படைத்தலைவர்களை, நீ பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே உனக்கு எடுத்துச் சொல்வேன். எவனுடைய நீண்ட வாலில் உள்ள, பளபளப்பான, பல வியாம நீளமுள்ள, செம்பு நிறமும் மஞ்சளும் வெளிர்நிறமும் வெண்மையுமான, சிதறிய, கொடிய செயலுடையவனின் மயிர்கள் தூக்கப்பட்டுச் சூரியனின் கதிர்கள் போல ஒளிர்கின்றனவோ, பூமியில் இழுபடுகின்றனவோ — இவன் ஹரன் என்ற வானரன். இவனுக்குப் பின்னால் நூற்றுக்கணக்கிலும் ஆயிரக்கணக்கிலும் வானரர்கள் மரங்களைத் தூக்கிக்கொண்டு, திடீரென்று இலங்கையின் மேல் ஏறுவதில் முனைப்புடன் பின்தொடர்கிறார்கள்.’ ‘உயிரைப் பொருட்படுத்தாதவர்கள்’ என்ற தொடக்க வாக்கியம் இந்தச் சர்க்கம் முழுவதின் உணர்வையும் சுட்டுகிறது — இந்தப் படைத்தலைவர்கள் தம்மைப் பலியிடவும் ஆயத்தமானவர்கள். ஹரனின் வால் மயிர்கள் தூக்கப்பட்ட சூரியக் கதிர்கள் போல ஒளிர்கின்றன, நிலத்திலும் இழுபடுகின்றன — இந்தச் சித்திரம் போன்ற வருணனை முறை சாரணன் நேரில் கண்டதை உறுதிப்படுத்துகிறது. பின்தொடர்பவர்களின் ‘இலங்கையின் மேல் ஏறுவதில் முனைப்புடையவர்கள்’ என்ற அடைமொழி அவர்களுடைய இலக்கைத் தெளிவாக்குகிறது — மதிலில் ஏறி நகருக்குள் புகுவது. இந்தச் சர்க்கம் முந்தைய சர்க்கத்தின் தொடர்ச்சி — சாரணன் இன்னும் மாளிகையில் ராவணனின் பக்கத்தில் நின்று வானரர்களைச் சுட்டிக்காட்டுகிறான். முந்தைய சர்க்கத்தில் வானரர்களின் படைத்தலைவர்கள், இந்தச் சர்க்கத்தில் கரடிகளும் தெய்வீகப் பிறப்புடைய வானரர்களும் தனிப்பட வருணிக்கப்படுகிறார்கள். ‘நீ பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே’ என்ற சொல்லால் சாரணன் ராவணனை நேரடியாகப் பார்க்கச் செய்கிறான் — அவன் தானே பார்க்கட்டும், கேட்டால் மட்டும் போதாது. ஹரனைப் பின்தொடர்பவர்கள் கைகளில் மரங்களுடன் — வானரர்களின் ஆயுதங்கள் மரங்களும் பாறைகளுமே, இரும்பு ஆயுதங்கள் அல்ல.

‘வானர அரசனின் பணியாளர்களான படைத்தலைவர்கள் இங்கே திரண்டிருக்கிறார்கள். நீல நிறப் பெரும் மேகங்கள் போல நிற்பவர்களாக நீ காண்பவர்கள் — கரிய மை போன்றவர்கள், போரில் சத்தியமான பராக்கிரமமுடையவர்கள், எண்ண முடியாதவர்கள், சுட்டிக்காட்ட முடியாதவர்கள், கடலின் அக்கரை போன்றவர்கள் — மலைகளிலும் நாடுகளிலும் ஆறுகளிலும் வாழ்பவர்கள் — அரசே, மிகக் கொடிய இந்தக் கரடிகள் உன்னை நோக்கி வருகிறார்கள். இவர்களின் நடுவில் நிற்பவன், அச்சந்தரும் கண்களும் அச்சந்தரும் தோற்றமும் உடையவன், எல்லாப் பக்கமும் மேகங்களால் சூழப்பட்ட பர்ஜன்யன் (மழைத் தெய்வம்) போன்றவன், சிறந்த மலையான ருக்ஷவானில் வாழ்பவன், நர்மதையின் நீரைப் பருகுபவன் — இவன் எல்லாக் கரடிகளுக்கும் தலைவனான தூம்ரன் என்ற படைத்தலைவன். மலை போன்ற இவனுடைய தம்பியை இதோ பார் — உருவத்தில் அண்ணனுக்குச் சமமானவன், பராக்கிரமத்திலோ அவனைவிடச் சிறந்தவன்.’ கரடிகள் வானரர்களிலிருந்து தனியாக வருணிக்கப்படுகிறார்கள் — அவர்களுடைய கருநிறம், மேகம் போன்ற உருவங்கள். ‘எண்ண முடியாதவர்கள்’, ‘கடலின் அக்கரை போன்றவர்கள்’ என்ற உவமைகளால் அவர்களுடைய எண்ணிக்கை கணக்கிட முடியாதது என்று சுட்டப்படுகிறது. தூம்ரன் ருக்ஷவான் மலையில் நர்மதைக் கரையில் வாழ்கிறான் — மத்திய இந்தியாவின் இடம். அவனுடைய தம்பி அடுத்த சுலோகத்தில் பெயரால் குறிப்பிடப்படுகிறான் — ஜாம்பவான். ‘மேகங்களால் சூழப்பட்ட பர்ஜன்யன் போல’ என்ற உவமை தூம்ரனின் தலைமையைச் சுட்டுகிறது — மழை தருபவனைச் சுற்றி மேகங்கள் இருப்பது போல, அவனைச் சுற்றிக் கரடிகள். ‘அச்சந்தரும் கண்கள், அச்சந்தரும் தோற்றம்’ என்ற இரண்டு அடைமொழிகள் அவனுடைய கொடிய உருவத்தை உறுதிப்படுத்துகின்றன. உடன்பிறந்த இருவரின் ஒப்பீடு — உருவத்தில் சமம், பராக்கிரமத்தில் இளையவன் சிறந்தவன் — ஜாம்பவானின் முக்கியத்துவத்தை முன்கூட்டியே சுட்டுகிறது. நர்மதையின் நீரைப் பருகுவது என்ற சொல் அவனுடைய வாழிடத்தின் தெளிவான அடையாளம்; ருக்ஷவான் மலை நர்மதை உற்பத்தியாகும் இடத்தின் அருகே உள்ளது.

‘அவனே இந்த ஜாம்பவான் — பெரும் படைத்தலைவர்களுக்கும் தலைவன்; அமைதியானவன், பெரியோரைப் பின்பற்றுபவன், போர்களில் பொறுக்காதவன். அறிவுடைய இந்த ஜாம்பவான் தேவாசுரப் போரில் இந்திரனுக்குப் பெரும் உதவி செய்தான்; பல வரங்களையும் பெற்றான். இவனுடைய படைவீரர்கள் பலர், அளவற்ற ஆற்றலுடையவர்கள் — ராக்ஷசர்களைப் போன்றவர்கள், பிசாசர்களைப் போன்றவர்கள், மயிர் அடர்ந்தவர்கள் — மலையுச்சிகளில் ஏறிப் பெரும் மேகங்களைப் போன்ற பரந்த பாறைகளை எறிகிறார்கள்; பெரிய உருவமுடைய அவர்கள் சாவுக்கு அஞ்சாமல் திரிகிறார்கள். சினம் பொங்கத் தாவி வந்து நிற்கும் எந்தப் படைத்தலைவர்களின் தலைவனை வானரர்கள் அனைவரும் நின்று பார்க்கிறார்களோ — அரசே, இந்த வானரத் தலைவன் ஆயிரம் கண்ணனான இந்திரனைப் பணிகிறான் — வலிமையோடு கூடிய படையுடைய தம்பன் என்ற படைத்தலைவன் இவன்.’ ஜாம்பவானின் வரலாறு தனிப்படப் பெருமை உடையது — அவன் முதியவன், அமைதியானவன், பெரியோரைப் பின்பற்றுபவன்; ஆனால் போரில் பொறுக்காதவன். தேவாசுரப் போரில் இந்திரனுக்கு உதவி செய்து வரங்கள் பெற்றான் — ஆகவே தேவர்களாலும் போற்றப்பட்டவன். அவனுடைய வீரர்கள் மயிர் அடர்ந்தவர்கள், அச்சந்தருபவர்கள், ராக்ஷசர்களையும் பிசாசர்களையும் போன்றவர்கள் — பகைவனுக்குரிய உவமையாலேயே அவர்கள் வருணிக்கப்படுகிறார்கள்; இதனால் ராவணன் அவர்களுடைய கொடுமையைத் தன் சொந்த மக்களோடு ஒப்பிட்டுப் பார்க்க முடியும். தம்பன் இந்திரனைப் பணிபவன் — ‘ஆயிரம் கண்ணனைப் பணிகிறான்’ — ஆகவே அவனும் தேவர் பக்கத்தவன். ‘அமைதியானவன்’, ‘போர்களில் பொறுக்காதவன்’ என்ற முரண் வீரனின் இலட்சியத்தைக் காட்டுகிறது — அமைதிக் காலத்தில் பணிவுடையவன், போர்க்காலத்தில் கடுமையானவன். ராமாயணம் முழுவதிலும் ஜாம்பவான் முதியவன், ஞானி, ஆலோசகன்; கிஷ்கிந்தா காண்டத்தில் அவனே அனுமனைக் கடலைத் தாண்டத் தூண்டினான். அவனுடைய வீரர்கள் பாறைகளை எறிகிறார்கள் — இது கரடிகளின் போர்முறை. ‘சாவுக்கு அஞ்சாதவர்கள்’ என்று அவர்களுடைய அச்சமின்மை மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது. தம்பனின் வருணனை சுருக்கமானது; ஆனால் ‘வானரர்கள் அனைவரும் பார்க்கிறார்கள்’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய செல்வாக்கு சுட்டப்படுகிறது — அவன் அனைவருக்கும் முன்மாதிரி. ‘ராக்ஷசர்களைப் போன்றவர்கள்’ என்ற உவமையால் சாரணன் கரடிகளின் கொடுமையை ராவணனுக்குப் பழக்கமான உருவத்தின் மூலம் புரியவைக்கிறான்.

‘நடக்கும்போது ஒரு யோஜனை தொலைவில் உள்ள மலையைப் பக்கவாட்டில் தீண்டுபவனும், உடலால் மேலே ஒரு யோஜனை உயரத்தை எட்டுபவனும், நான்கு கால் உயிரினங்களில் எவனைவிடச் சிறந்த உருவம் இல்லையோ அவனுமான — வானரர்களின் பிதாமகன் சன்னாதனன் என்று அறியப்படுபவன். அறிவுடைய எவன் அன்று போரில் இந்திரனுக்கே போர் தந்தும் தோல்வியடையவில்லையோ, அந்தப் படைத்தலைவர்களின் தலைவன் இவன். பராக்கிரமம் காட்டும்போது எவனுடைய ஆற்றல் இந்திரனுடையதைப் போன்றதோ — இவன் தேவாசுரப் போரில் தேவர்களுக்கு உதவுவதற்காக, கருவழியுடைய அக்னியால் ஒரு கந்தர்வக் கன்னியிடம் பிறந்தவன். ராக்ஷசர்களின் தலைவனே, உன் உடன்பிறந்தவனான அரசன் வைச்ரவணன் (குபேரன்) எங்கே நாவல் மரத்தைச் சார்ந்து வாழ்கிறானோ, பல கின்னரர்கள் பணியும் மலையரசர்களுக்கு அரசனும் உன் உடன்பிறந்தவனுக்கு எப்போதும் விளையாட்டு இன்பம் தருவதுமான அந்த மலையில், செல்வமும் வலிமையும் உடைய இந்தச் சிறந்த வானரன் மகிழ்ந்திருக்கிறான் — போர்களில் என்றும் தற்பெருமை பேசாத க்ரதனன் என்ற படைத்தலைவன். ஆயிரம் கோடி வானரர்களால் சூழப்பட்டு நிற்கும் இவனும் தன் படையோடு இலங்கையை நசுக்க விரும்புகிறான்.’ சன்னாதனனின் உடல் அளவு மிகைப்படுத்தப்பட்டது — ஒரு யோஜனை உயரம் வரை உயர்ந்தவன். இந்திரனோடு போரிட்டும் தோற்கவில்லை — ஆகவே ‘பிதாமகன்’ என்ற பெருமைப் பெயர். க்ரதனனின் பிறப்பு தெய்வீகமானது — அக்னியால் கந்தர்வக் கன்னியிடம். அவனுடைய வாழிடம் கைலாசத்தில், குபேரனின் (ராவணனின் உடன்பிறந்தவனின்) நாட்டில் — சாரணன் ராவணனுக்கு நினைவூட்டுகிறான், அவனுடைய உடன்பிறந்தவனின் பகுதியிலேயே பகைவர்கள் வாழ்கிறார்கள் என்று. ‘தற்பெருமை பேசாதவன்’ என்ற அடைமொழி தனிப் பொருள் பொதிந்தது — அவன் தன்னைப் புகழ்ந்துகொள்வதில்லை, ராவணனுக்கு நேர்மாறானவன். சன்னாதனனின் உருவமே அவனுடைய வலிமைக்குச் சான்று — ஒரு யோஜனை தொலைவில் உள்ள மலையைப் பக்கவாட்டில் தீண்டுகிறான், மேலே ஒரு யோஜனை எட்டுகிறான். ‘வானரர்களின் பிதாமகன்’ என்பது அவனுடைய வயதும் பெருமையும். இந்திரனோடு நடந்த போரில் தோற்கவில்லை என்ற சொல் ராவணனுக்கு நினைவூட்டுகிறது — இந்திரனாலும் தோற்கடிக்கப்படாதவன் ராவணனுக்கு எதிராக நிற்கிறான். க்ரதனனின் கதையில் ஒரு நயம் — ராவணனின் உடன்பிறந்தவனான குபேரனின் பகுதி, அங்கே ராவணன் முன்பு போர் செய்தான்; அதே இடத்தில் அவனுடைய பகைவர்கள் இன்பமாக வாழ்கிறார்கள். அக்னியின் மகன் என்பது க்ரதனனின் ஒளியைச் சுட்டுகிறது. க்ரதனன் ‘ஆயிரம் கோடி’ வானரர்களால் சூழப்பட்டவன் — முன்பு வருணிக்கப்பட்டவர்களைவிடவும் அதிகம். ‘இவனும் விரும்புகிறான்’ என்ற தொடர் மீண்டும் வருகிறது; இது முந்தைய சர்க்கத்தின் நடையைப் பின்பற்றுகிறது.

‘யானைகளுக்கும் வானரர்களுக்கும் இடையிலான பழைய பகையை நினைத்துக்கொண்டு, யானைக் கூட்டத் தலைவர்களை அச்சுறுத்தியபடி கங்கைக் கரையோரமாகத் திரிபவனும், மலைக்குகைகளில் உறங்குபவனும், முழங்கிக்கொண்டு காட்டு யானைகளைத் தடுப்பவனும், மரங்களை முறிப்பவனுமான இந்தப் படைத்தலைவன், தலைவன் — வானரர்களின் படைத்தலைவர்களில் முதன்மையான இவன், இமயத்திலிருந்து வரும் நதியின் கரையோரம் உசீரபீஜம் என்ற இடத்தைச் சார்ந்து, சிறந்த மலையான மந்தரத்தில், வானில் இந்திரனைப் போலத் தானே மகிழ்ந்திருக்கிறான். இவனை ஆயிரம் லட்சம் வானரர்கள் பின்தொடர்கிறார்கள். வீரத்தாலும் பராக்கிரமத்தாலும் செருக்குற்ற, முழங்குகின்ற, வலிய கைகளுடைய இந்த மகாத்மாக்களான வானரர்களுக்குத் தலைவன் இவனே; அரசே, இவன் தாங்க முடியாதவனான பிரமாதி என்ற படைத்தலைவன். காற்றால் அடித்துச் செல்லப்படும் மேகம் போல நீ காணும் இவனையும், வேகமுடைய வானரர்களின் சினம் பொங்கும் படையையும் பார்; அங்கே செம்மை கலந்த இந்த அடர்ந்த புழுதி காற்றால் எல்லாப் பக்கமும் தூக்கப்பட்டுப் பலமுறை சுழல்கிறது — கருமுகமுடைய, கொடிய, பெருவலிமையுடைய இந்தக் கோலாங்கூலங்கள் (கருமுகக் குரங்குகள்), நூறு லட்சம் பேர், அணை கட்டியதைக் கண்டு, மகாராஜா, கவாக்ஷன் என்ற கோலாங்கூலப் படைத்தலைவனைச் சூழ்ந்துகொண்டு, ஆற்றலுடன் இலங்கையை நசுக்க முழங்குகிறார்கள்.’ பிரமாதிக்கு யானைகளோடு உள்ள பகை பழமையானது — வானரர்களுக்கும் யானைகளுக்கும் இடையிலான பழைய பகை பற்றிய நாட்டுக்கதை இங்கே சுட்டப்படுகிறது. அவனுடைய படை காற்றால் அடித்துச் செல்லப்படும் மேகம் போன்றது; வானம் புழுதியால் செந்நிறமாகிறது — காட்சியின் இயக்கம் வருணிக்கப்படுகிறது. கோலாங்கூலங்கள் கருமுகமுடைய ஒருவகைக் குரங்குகள்; அவற்றின் தலைவன் கவாக்ஷன். ‘அணை கட்டியதைக் கண்டு’ என்ற சொல், அணையைக் கண்டதாலேயே அவர்களுடைய ஊக்கம் இரட்டிப்பானது என்று சுட்டுகிறது. பிரமாதியின் வாழிடம் இமயத்தின் அருகே — கங்கைக் கரையில், மந்தரத்தில், உசீரபீஜத்தில். இவ்வாறு வானரப் படை இமயம் முதல் தென்கடல் வரை எல்லா நாடுகளிலிருந்தும் ஒன்றுகூடியது. ‘வானில் இந்திரனைப் போல’ என்ற உவமை அவனுடைய தலைமையைக் காட்டுகிறது. கோலாங்கூலப் படையின் வருணனையில் புழுதியே முதன்மையானது — ஓடும்போது அவர்கள் வானத்தைப் புழுதியால் மூடுகிறார்கள்; இது அவர்களுடைய எண்ணிக்கைக்கும் வேகத்துக்கும் சான்று. ‘நூறு லட்சம்’ என்று மீண்டும் மிகப் பெரிய எண்ணிக்கை. யானைக்கும் வானரனுக்கும் இடையிலான ‘பழைய பகை’ ஒரு பண்டைய நாட்டுக்கதை — காடுகளில் யானைகள் வானரர்களின் மரங்களை முறிக்கின்றன, ஆகவே பரஸ்பர விரோதம். பிரமாதி அந்தப் பகையை நினைத்து யானைகளைத் தடுக்கிறான், மரங்களையும் முறிக்கிறான் — அவனுடைய வலிமையின் இருவகை வெளிப்பாடு. அவனைப் பின்தொடர்பவர்கள் ‘வீரத்தாலும் பராக்கிரமத்தாலும் செருக்குற்றவர்கள்’ — வலிமைச் செருக்குடையவர்கள், முழங்குபவர்கள், வலிய கைகளுடையவர்கள். ‘காற்றால் அடித்துச் செல்லப்படும் மேகம் போல’ என்ற உவமையால் பிரமாதியின் வேகமும் நிலையின்மையும் சுட்டப்படுகின்றன.

‘எங்கே வண்டுகள் மொய்க்கும், எல்லாக் காலத்திலும் பழம் தரும் மரங்கள் உள்ளனவோ, தனக்கு ஒத்த நிறமுடைய எந்த மலையைச் சூரியன் சுற்றி வருகிறானோ, எதன் ஒளியால் அங்குள்ள விலங்குகளும் பறவைகளும் எப்போதும் அதே நிறத்தில் ஒளிர்கின்றனவோ, எதன் சாரலை மகாத்மாக்களான பெருமுனிவர்கள் விட்டு நீங்குவதில்லையோ, எங்கே எல்லா விருப்பங்களையும் தரும் மரங்கள் எப்போதும் பழங்களோடு இருக்கின்றனவோ, எந்தச் சிறந்த மலையில் விலைமதிப்பற்ற தேன்களும் உள்ளனவோ — அரசே, அந்த அழகிய பொன்மலையில் வானரத் தலைவர்களுக்கும் தலைவனான கேசரி என்ற இந்தப் படைத்தலைவன் மகிழ்ந்திருக்கிறான். அழகிய அறுபதாயிரம் பொன்மலைகள் உள்ளன; குற்றமற்றவனே, ராக்ஷசர்களிடையே நீ போல, அவற்றின் நடுவே ஒரு சிறந்த மலை உள்ளது. அங்கே கடைசி மலையில் செம்பழுப்பும் வெண்மையும் உடைய, செம்பு நிற முகமுடைய, தேன் போன்ற மஞ்சள் நிறமுடைய, கூரிய கோரைப்பற்களும் நகங்களையே ஆயுதமாகவும் உடைய வானரர்கள் வாழ்கிறார்கள் — சிங்கங்கள் போல நான்கு கோரைப்பற்கள் உடையவர்கள், புலிகள் போல அணுகுதற்கரியவர்கள், அனைவரும் அக்னிக்கு நிகரானவர்கள், எரியும் நச்சுப் பாம்புகள் போன்றவர்கள், மிக நீண்ட வளைந்த வாலுடையவர்கள், மதயானைகள் போன்றவர்கள், பெரும் மலைகள் போன்ற உடலுடையவர்கள், பெரும் மேகம் போல முழங்குபவர்கள், உருண்ட மஞ்சள் கண்களுடையவர்கள், மிக அச்சந்தரும் நடையும் ஒலியும் உடையவர்கள். அவர்கள் அனைவரும் இலங்கையை உற்றுநோக்கி அதை நசுக்குபவர்கள் போல நிற்கிறார்கள். இவர்களுக்குத் தலைவனான வீரமுடைய இவன் நடுவில் நிற்கிறான் — வெற்றியை விரும்பி எப்போதும் சூரியனை வழிபடுபவன், அரசே, பூமியில் சதபலி என்ற பெயரால் புகழ்பெற்றவன். இவனும் தன் படையோடு இலங்கையை நசுக்க விரும்புகிறான் — பராக்கிரமமும் வலிமையும் உடைய வீரன், தன் ஆண்மையிலேயே நிலைத்திருப்பவன்.’ கேசரி அனுமனின் தந்தை என்பது புராணப் புகழ்; அவனுடைய வாழிடம் மேரு போன்ற பொன்மலை; அதைச் சூரியன் சுற்றி வருகிறான். ‘ராக்ஷசர்களிடையே நீ போல’ என்ற சாரணனின் உவமை ராவணனை மகிழ்விக்கும் முகஸ்துதி போல உள்ளது; ஆனால் அதன் பொருள் — கேசரி வானரர்களிடையே ராவணனுக்கு நிகரான சிறந்தவன். சதபலியைப் பின்தொடர்பவர்களின் அடைமொழிப் பட்டியல் நீளமானது — கோரைப்பற்கள், நகங்கள், வால்கள், கண்கள், ஒலிகள் — எல்லா உறுப்புகளும் அச்சந்தருபவை. சூரிய வழிபாடு சதபலியின் வெற்றி விருப்பத்தைச் சுட்டுகிறது. பொன்மலையின் வருணனை சுவர்க்கம் போன்றது — எல்லாக் காலத்திலும் பழம் தரும் மரங்கள், வண்டுகள், தேன்கள், பெருமுனிவர்கள், சூரியன் வலம் வருதல். அதன் ஒளியால் விலங்குகளும் பறவைகளும் பொன்னிறமாகின்றன — இது மேரு மலையின் இலக்கணம். இவ்வாறு கேசரியின் வாழிடம் தெய்வீகமானது; ஆகவே அவனும் தெய்வீகமானவன். சதபலியின் வீரர்களின் வருணனையில் பத்து அடைமொழிகள் — கொடுமையை உயர்த்திக் காட்டக் கவி அடைமொழிகளைக் குவிக்கிறார். ‘நசுக்குபவர்கள் போல’ என்ற வினையின் தற்குறிப்பேற்றம் — அவர்கள் இன்னும் நின்றுகொண்டே இருக்கிறார்கள், ஆனால் அவர்களுடைய பார்வையே இலங்கையை நசுக்குகிறது. சாரணன் ராவணனை ‘குற்றமற்றவனே’ என்றும், ‘ராக்ஷசர்களிடையே நீ போல’ என்றும் விளிக்கிறான் — இந்த முகஸ்துதிச் சொல் அவன் அரசனின் சினத்துக்கு அஞ்சுகிறான் என்றும், ஆகவே உண்மையையும் இனிய சொல்லால் மூடுகிறான் என்றும் சுட்டுகிறது. ‘அறுபதாயிரம் மலைகள்’ என்ற மலைகளின் எண்ணிக்கையும் தெய்வ உலகின் வருணனையே. சதபலி ‘தன் ஆண்மையிலேயே நிலைத்திருப்பவன்’ — அவன் பிறரின் வலிமையை எதிர்பார்ப்பதில்லை, தன் வலிமையையே சார்ந்திருக்கிறான். ‘வெற்றியை விரும்பி எப்போதும் சூரியனை வழிபடுபவன்’ — சதபலியின் சூரிய வழிபாடே அவனுடைய ஒளியின் வேர்.

‘ராமனுக்கு இனியதைச் செய்வதற்காக வானரன் தன் உயிரைப் பற்றிக் கவலைப்படுவதில்லை. கஜன், கவாக்ஷன், கவயன், நளன், நீலன் என்ற வானரன் — போர்வீரர்களில் ஒவ்வொருவனும் பத்துக் கோடியால் சூழப்பட்டவன். அதுபோலவே விந்திய மலையில் வாழும், விரைந்த பராக்கிரமமுடைய பிற சிறந்த வானரர்கள் மிகுதியாக இருப்பதால் எண்ணப்பட முடியாதவர்கள். மகாராஜா, அனைவரும் பெரும் ஆற்றல் உடையவர்கள், அனைவரும் பெரும் மலைகள் போன்ற உடலுடையவர்கள், அனைவரும் ஒரு கணத்தில் பூமியை மலைகள் தகர்க்கப்பட்டுச் சிதறியதாகச் செய்ய வல்லவர்கள்.’ சாரணனின் முடிவுரை சுருக்கமானது, ஆனால் வலிமையானது — அனைவரும் ராமனுக்காக உயிரை விட ஆயத்தமானவர்கள்; இந்தப் பற்றே அவர்களுடைய மிகச் சிறந்த வலிமை. உபஜாதி யாப்பில் ‘அனைவரும்’ என்ற சொல் மும்முறை வருகிறது — அனைவரும் சமமானவர்கள், அனைவரும் வலிமையுடையவர்கள், அனைவரும் வல்லவர்கள். இவ்வாறு இரண்டு சர்க்கங்களால் சாரணன் வானரப் படை முழுவதையும் ராவணனின் முன் நிறுத்துகிறான்; ராவணனின் எதிர்வினை அடுத்த சர்க்கத்தில். கஜன் முதலிய ஐவரும் முன்பும் குறிப்பிடப்பட்டவர்கள்; இங்கே பத்துக் கோடியால் சூழப்பட்டவர்கள் என்ற சிறப்போடு மீண்டும் சுருக்கமாகச் சொல்லப்படுகிறார்கள். விந்திய மலைவாசிகள் எண்ணற்றவர்கள் — தன்னால் அனைவரையும் எண்ண முடியாது என்று சாரணன் இறுதியில் ஒப்புக்கொள்கிறான். இதுவே அவனுடைய அறிவிப்பின் சாரம்.

ಸಾರಣನು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ಜೀವವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದ ಆ ಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು, ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ, ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಯಾರ ದೀರ್ಘವಾದ ಬಾಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ, ನುಣುಪಾದ, ಅನೇಕ ಮಾರುಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದವಾದ, ತಾಮ್ರ-ಹಳದಿ-ಬಿಳುಪು-ಶುಭ್ರ ಬಣ್ಣಗಳ, ಚೆದರಿದ ಕೂದಲುಗಳು ಮೇಲೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆಯೋ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆಯೋ — ಘೋರಕರ್ಮಿಯಾದ ಈ ವಾನರನು ಹರನೆಂಬವನು. ಇವನ ಹಿಂದೆ ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಮರಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಏರಲು ತವಕಿಸುತ್ತಾ ಹಠಾತ್ತನೆ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ‘ಯೇ ನ ರಕ್ಷಂತಿ ಜೀವಿತಮ್’ (ಜೀವವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದವರು) ಎಂಬ ಆರಂಭವಾಕ್ಯ ಇಡೀ ಸರ್ಗದ ಭಾವವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಆತ್ಮಬಲಿದಾನಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರು. ಹರನ ಬಾಲದ ಕೂದಲುಗಳು ಮೇಲೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹರಡುತ್ತವೆ — ಈ ಚಿತ್ರಾತ್ಮಕ ವರ್ಣನಶೈಲಿ ಸಾರಣನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನುಚರರ ‘ಲಂಕಾರೋಹಣತತ್ಪರಾಃ’ (ಲಂಕೆಯನ್ನು ಏರಲು ತವಕಿಸುವವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವರ ಗುರಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಕೋಟೆಗೋಡೆಯನ್ನೇರಿ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು. ಈ ಸರ್ಗ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಮುಂದುವರಿಕೆ — ಸಾರಣನು ಇನ್ನೂ ಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ವಾನರರನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಸೇನಾಪತಿಗಳು, ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕರಡಿಗಳೂ ದಿವ್ಯಜನ್ಮದ ವಾನರರೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ಪ್ರೇಕ್ಷಮಾಣಸ್ಯ ತೇ’ (ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಾರಣನು ರಾವಣನನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಕೇಳದೆ ತಾನೇ ನೋಡಲಿ. ಹರನ ಅನುಚರರು ಮರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದವರು — ವಾನರರ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಲೆಗಳು, ಲೋಹದ ಆಯುಧಗಳಲ್ಲ.

‘ವಾನರರಾಜನ ಸೇವಕರಾದ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಬಂದು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ನೀಲಿಯ ಮಹಾಮೇಘಗಳಂತೆ ನಿಂತಿರುವ ಯಾರನ್ನು ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೋ — ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯಂತೆ ಕಾಣುವ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ, ಎಣಿಸಲಾಗದ, ವಿವರಿಸಲಾಗದ, ಸಾಗರದ ಆಚೆಯ ದಡದಂತೆ (ಕಾಣದಷ್ಟು ದೂರದವರೆಗೆ ಹರಡಿರುವ) — ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲೂ ನಾಡುಗಳಲ್ಲೂ ನದಿಗಳಲ್ಲೂ ವಾಸಿಸುವ, ರಾಜನೇ, ಈ ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣರಾದ ಕರಡಿಗಳು ನಿನ್ನತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿವೆ. ಇವರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ, ಭಯಂಕರ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಮೇಘಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಪರ್ಜನ್ಯನಂತಿರುವ, ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಋಕ್ಷವಂತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ನರ್ಮದೆಯ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುವ ಇವನು — ಎಲ್ಲ ಕರಡಿಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ಧೂಮ್ರನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ. ಪರ್ವತದಂತಿರುವ ಇವನ ತಮ್ಮನನ್ನು ನೋಡು — ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಸಮಾನ, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಾದರೋ ಅವನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲು.’ ಕರಡಿಗಳನ್ನು ವಾನರರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವರ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣ, ಮೇಘಗಳಂತಹ ಆಕೃತಿಗಳು. ‘ಅಸಂಖ್ಯೇಯಾನ್’ (ಎಣಿಸಲಾಗದವರು), ‘ಪರಂ ಪಾರಮ್ ಇವ ಉದಧೇಃ’ (ಸಾಗರದ ಆಚೆಯ ದಡದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಅಗಣನೀಯ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ. ಧೂಮ್ರನು ಋಕ್ಷವಂತಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನರ್ಮದಾತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಧ್ಯಭಾರತದ ಸ್ಥಳ. ಅವನ ತಮ್ಮನನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿನಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಜಾಂಬವಂತ. ‘ಪರ್ಜನ್ಯಃ ಇವ ಜೀಮೂತೈಃ’ (ಮೇಘಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಪರ್ಜನ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಧೂಮ್ರನ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮೋಡಗಳು ಮಳೆಯ ದೇವನ ಸುತ್ತ ಇರುವಂತೆ ಕರಡಿಗಳು ಅವನ ಸುತ್ತ. ‘ಭೀಮಾಕ್ಷಃ ಭೀಮದರ್ಶನಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವನ ಭೀಷಣ ರೂಪವನ್ನು ದೃಢಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರ ಹೋಲಿಕೆ — ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಮಾನರು, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯವನು ಮಿಗಿಲು — ಜಾಂಬವಂತನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನರ್ಮದೆಯ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದು ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ನಿವಾಸದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿಹ್ನೆ; ಋಕ್ಷವಂತಪರ್ವತ ನರ್ಮದೆಯ ಉಗಮಸ್ಥಾನದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ.

‘ಆ ಇವನೇ ಜಾಂಬವಂತನೆಂಬ, ಮಹಾಯೂಥಪತಿಗಳ ಯೂಥಪತಿ — ಪ್ರಶಾಂತನು, ಗುರುಜನರನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನು, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಹಿಷ್ಣುವು. ಧೀಮಂತನಾದ ಈ ಜಾಂಬವಂತನು ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಮಹತ್ತರ ಸಹಾಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಅನೇಕ ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇವನ ಸೈನಿಕರು ಅನೇಕರು, ಅಮಿತಬಲಶಾಲಿಗಳು — ರಾಕ್ಷಸರಂತೆ, ಪಿಶಾಚರಂತೆ ಕಾಣುವ, ಮೈತುಂಬ ರೋಮವುಳ್ಳವರು — ಬೆಟ್ಟಗಳ ತುದಿಗಳನ್ನೇರಿ ಮಹಾಮೇಘಗಳಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾರೆ; ವಿಶಾಲಾಕಾರದ ಅವರು ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಹೆದರದೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆವೇಶಗೊಂಡು ನೆಗೆಯುತ್ತಾ ನಿಂತಿರುವ ಯಾವ ಯೂಥಪತಿಗಳ ಯೂಥಪತಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ನಿಂತು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೋ — ರಾಜನೇ, ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಈ ವಾನರೇಶ್ವರನು — ಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಲಶಾಲಿ ದಂಭನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ.’ ಜಾಂಬವಂತನ ಚರಿತ್ರೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗೌರವಯುತ — ಅವನು ವೃದ್ಧ, ಪ್ರಶಾಂತ, ಗುರುಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನು, ಆದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಸಹಿಷ್ಣು. ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿ ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದನು — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಪೂಜಿತ. ಅವನ ಸೈನಿಕರು ರೋಮಭರಿತರು, ಭೀಷಣರು, ರಾಕ್ಷಸ-ಪಿಶಾಚರಂತಿರುವವರು — ಶತ್ರುವಿನದೇ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವರನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ರಾವಣನು ಅವರ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನು ತನ್ನವರೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಿ ಗ್ರಹಿಸಬಲ್ಲನು. ದಂಭನು ಇಂದ್ರನ ಉಪಾಸಕ — ‘ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಂ ಪರ್ಯುಪಾಸ್ತೇ’ (ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ) — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೂ ದೇವಪಕ್ಷದವನು. ‘ಪ್ರಶಾಂತಃ’, ‘ಸಂಪ್ರಹಾರೇಷು ಅಮರ್ಷಣಃ’ (ಪ್ರಶಾಂತನು, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಹಿಷ್ಣು) ಎಂಬ ವೈರುಧ್ಯ ವೀರನ ಆದರ್ಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಶಾಂತಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿನೀತ, ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಗ್ರ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಜಾಂಬವಂತನು ವೃದ್ಧನೂ ಜ್ಞಾನಿಯೂ ಸಲಹೆಗಾರನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸಮುದ್ರಲಂಘನಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು. ಅವನ ಸೈನಿಕರು ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾರೆ — ಕರಡಿಗಳ ಯುದ್ಧರೀತಿ. ‘ಮೃತ್ಯೋಃ ನ ಉದ್ವಿಜಂತಿ’ (ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂದು ಅವರ ನಿರ್ಭಯತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ದಂಭನ ವರ್ಣನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ‘ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ಸೂಚಿತ — ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆದರ್ಶ. ‘ರಾಕ್ಷಸಾನಾಂ ಚ ಸದೃಶಾಃ’ (ರಾಕ್ಷಸರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸಾರಣನು ಕರಡಿಗಳ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ಪರಿಚಿತವಾದ ರೂಪದಲ್ಲೇ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ನಡೆಯುವಾಗ ಒಂದು ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಪಕ್ಕದಿಂದಲೇ ತಾಕುವ, ದೇಹದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಒಂದು ಯೋಜನವನ್ನು ತಲುಪುವ, ಯಾರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ರೂಪ ಚತುಷ್ಪಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೋ ಅವನು — ವಾನರರ ಪಿತಾಮಹನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಸಂನಾದನನು. ಧೀಮಂತನಾದ ಯಾವನು ಹಿಂದೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸೋಲನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲವೋ, ಅವನೇ ಈ ಯೂಥಪತಿಗಳ ಯೂಥಪತಿ. ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವಾಗ ಯಾರ ಪರಾಕ್ರಮ ಇಂದ್ರನಂತಿರುವುದೋ — ಇವನು ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೃಷ್ಣವರ್ತ್ಮನಾದ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು. ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಜ ವೈಶ್ರವಣನು ಎಲ್ಲಿ ಜಂಬೂವೃಕ್ಷವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೋ, ಯಾವುದು ಅನೇಕ ಕಿನ್ನರರು ಸೇವಿಸುವ ಪರ್ವತೇಂದ್ರಗಳ ರಾಜನೋ, ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಸದಾ ವಿಹಾರಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವುದೋ — ಅಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಾನರೋತ್ತಮನು ವಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳದ ಕ್ರಥನನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ. ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತಿರುವ ಇವನೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.’ ಸಂನಾದನನ ದೇಹಪರಿಮಾಣ ಅತಿಶಯವಾಗಿದೆ — ಒಂದು ಯೋಜನದಷ್ಟು ಎತ್ತರ. ಅವನು ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿಯೂ ಅಪರಾಜಿತನಾದನು — ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಪಿತಾಮಹ’ ಎಂಬ ಗೌರವನಾಮ. ಕ್ರಥನನ ಜನ್ಮ ದಿವ್ಯ — ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆಯಲ್ಲಿ. ಅವನ ನಿವಾಸ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ, ಕುಬೇರನ (ರಾವಣನ ಅಣ್ಣನ) ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ — ಅವನದೇ ಅಣ್ಣನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾರಣನು ರಾವಣನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಕತ್ಥನಃ’ (ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾರ್ಥಕ — ಅವನು ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ರಾವಣನಿಗೆ ವಿರುದ್ಧ. ಸಂನಾದನನ ಆಕಾರವೇ ಅವನ ಬಲದ ಪ್ರಮಾಣ — ಒಂದು ಯೋಜನ ದೂರದ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಪಕ್ಕದಿಂದ ತಾಕುತ್ತಾನೆ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಒಂದು ಯೋಜನವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ‘ವಾನರಾಣಾಂ ಪಿತಾಮಹಃ’ (ವಾನರರ ಪಿತಾಮಹ) ಎಂಬುದು ಅವನ ವಯಸ್ಸು ಮತ್ತು ಗೌರವ. ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಪರಾಜಿತ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾವಣನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರನಿಂದಲೂ ಸೋಲದವನು ರಾವಣನ ವಿರುದ್ಧ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಕ್ರಥನನ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ರಾವಣನು ಹಿಂದೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದ್ದ ಅವನ ಅಣ್ಣ ಕುಬೇರನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲೇ ಅವನ ಶತ್ರುಗಳು ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಗ್ನಿಪುತ್ರತ್ವ ಕ್ರಥನನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕ್ರಥನನು ‘ಕೋಟಿಸಹಸ್ರೇಣ’ (ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಯಿಂದ) ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದಾನೆ — ಹಿಂದೆ ವರ್ಣಿತರಾದವರಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು. ‘ಏಷೈವಾಶಂಸತೇ’ (ಇವನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಪದಾವಳಿ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದೆ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಆನೆಗಳ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಹಳೆಯ ವೈರವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಗಜಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ ಗಂಗೆಯ ದಡದುದ್ದಕ್ಕೂ ಸಂಚರಿಸುವ ಯಾವನಿದ್ದಾನೋ — ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗುವ ಈ ಯೂಥಪತಿ ನಾಯಕನು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಕಾಡಾನೆಗಳನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ. ವಾನರಸೇನೆಗಳ ಮುಖ್ಯನಾದ ಇವನು ಹಿಮಾಲಯದ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಉಶೀರಬೀಜಪರ್ವತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಪರ್ವತೋತ್ತಮವಾದ ಮಂದರದಲ್ಲಿ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಂತೆ, ತಾನೇ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇವನನ್ನು ಸಾವಿರ ಲಕ್ಷ ವಾನರರು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವೀರ್ಯ-ವಿಕ್ರಮಗಳಿಂದ ದರ್ಪಿತರಾದ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ, ತೋಳ್ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಈ ಮಹಾತ್ಮ ವಾನರರ ನಾಯಕನು ಇವನು; ರಾಜನೇ, ಇವನು ದುರ್ಧರನಾದ ಪ್ರಮಾಥಿ ಎಂಬ ಯೂಥಪತಿ. ಗಾಳಿಯಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಘದಂತೆ ನೀನು ಯಾವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೋ, ವೇಗಶಾಲಿ ವಾನರರ ಆವೇಶಗೊಂಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೋ, ಎಲ್ಲಿ ಕೆಂಪುಬಣ್ಣದ ಈ ದಟ್ಟವಾದ ಧೂಳು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ಎಬ್ಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಸುಳಿಸುಳಿಯಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತಿದೆಯೋ — ಕಪ್ಪುಮುಖದ, ಘೋರರಾದ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಈ ಗೋಲಾಂಗೂಲ ವಾನರರು, ನೂರು ಲಕ್ಷ ಸಂಖ್ಯೆಯವರು, ಸೇತುಬಂಧವನ್ನು ಕಂಡು, ಮಹಾರಾಜನೇ, ಗವಾಕ್ಷನೆಂಬ ಗೋಲಾಂಗೂಲ ಯೂಥಪತಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ತಮ್ಮ ಬಲದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಪ್ರಮಾಥಿಗೆ ಆನೆಗಳೊಡನೆ ಇರುವ ವೈರ ಪ್ರಾಚೀನ — ವಾನರರ ಮತ್ತು ಆನೆಗಳ ಹಳೆಯ ವೈರದ ಲೋಕಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತ. ಅವನ ಸೈನ್ಯ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಘದಂತಿದೆ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಆಕಾಶ ಕೆಂಪಾಗಿದೆ — ದೃಶ್ಯದ ಚಲನಶೀಲತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಗೋಲಾಂಗೂಲರು ಕಪ್ಪುಮುಖದ ವಿಶೇಷ ವಾನರರು; ಅವರ ನಾಯಕ ಗವಾಕ್ಷ. ‘ಸೇತುಬಂಧನಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ (ಸೇತುಬಂಧವನ್ನು ಕಂಡು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಅವರ ಉತ್ಸಾಹ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮಾಥಿಯ ನಿವಾಸ ಹಿಮಾಲಯದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ — ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ, ಮಂದರದಲ್ಲಿ, ಉಶೀರಬೀಜದಲ್ಲಿ. ಹೀಗೆ ವಾನರಸೇನೆ ಹಿಮಾಲಯದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಸಮುದ್ರದವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದೆ. ‘ದಿವಿ ಶಕ್ರಃ ಇವ’ (ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ಆಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಗೋಲಾಂಗೂಲರ ಸೇನೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಧೂಳು ಪ್ರಧಾನ — ಅವರು ಓಡುತ್ತಾ ಆಕಾಶವನ್ನು ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಮತ್ತು ವೇಗದ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಶತಂ ಶತಸಹಸ್ರಾಣಿ’ (ನೂರು ಲಕ್ಷ) ಎಂಬುದು ಮತ್ತೆ ಅತಿವಿಪುಲ ಸಂಖ್ಯೆ. ಆನೆ-ವಾನರರ ‘ಪೂರ್ವವೈರಮ್’ (ಹಳೆಯ ವೈರ) ಪ್ರಾಚೀನ ಲೋಕಕಥೆ — ವನಗಳಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳು ವಾನರರ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧ. ಪ್ರಮಾಥಿ ಆ ವೈರವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಆನೆಗಳನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಮರಗಳನ್ನೂ ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಬಲದ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನ. ಅವನ ಅನುಚರರು ‘ವೀರ್ಯವಿಕ್ರಮದೃಪ್ತಾಃ’ — ಬಲಗರ್ವಿತರು, ಗರ್ಜಿಸುವವರು, ತೋಳ್ಬಲಶಾಲಿಗಳು. ‘ವಾತೇನ ಇವ ಉದ್ಧೂತಂ ಮೇಘಮ್’ (ಗಾಳಿಯಿಂದ ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಘದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಪ್ರಮಾಥಿಯ ವೇಗವೂ ಚಂಚಲತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ.

‘ಎಲ್ಲಿ ದುಂಬಿಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲೂ ಫಲ ಕೊಡುವ ಮರಗಳಿವೆಯೋ, ತನ್ನದೇ ಬಣ್ಣದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಯಾವ ಪರ್ವತವನ್ನು ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಯಾವುದರ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿನ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಅದೇ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆಯೋ, ಯಾವುದರ ತಪ್ಪಲನ್ನು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಎಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನೂ ಈಡೇರಿಸುವ ಮರಗಳು ಸದಾ ಫಲಭರಿತವಾಗಿವೆಯೋ, ಯಾವ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠದಲ್ಲಿ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಜೇನುಗಳೂ ಇವೆಯೋ — ರಾಜನೇ, ಆ ರಮ್ಯವಾದ ಕಾಂಚನಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾನರಮುಖ್ಯರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದ ಈ ಕೇಸರಿ ಎಂಬ ಯೂಥಪತಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ರಮ್ಯವಾದ ಕಾಂಚನಪರ್ವತಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ಆ ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠ, ಅನಘನೇ, ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ನೀನಿರುವಂತೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಕೊನೆಯ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವಾನರರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ — ಕಪಿಲವರ್ಣದವರು, ಬಿಳುಪಿನವರು, ತಾಮ್ರಮುಖದವರು, ಜೇನಿನಂತೆ ಹೊಂಬಣ್ಣದವರು, ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವರು, ಉಗುರುಗಳೇ ಆಯುಧವಾದವರು — ಸಿಂಹಗಳಂತೆ ನಾಲ್ಕು ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವರು, ಹುಲಿಗಳಂತೆ ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದವರು, ಎಲ್ಲರೂ ಅಗ್ನಿಗೆ ಸಮಾನರು, ಉರಿಯುವ ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹವರು, ಅತಿದೀರ್ಘವಾಗಿ ಬಾಗಿದ ಬಾಲಗಳುಳ್ಳವರು, ಮದಗಜಗಳಂತಹವರು, ಮಹಾಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಕಾಣುವವರು, ಮಹಾಮೇಘಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವವರು, ದುಂಡಗಿನ ಹೊಂಬಣ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವರು, ಮಹಾಭೀಕರ ನಡೆ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳವರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ಮರ್ದಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ವೀರ್ಯವಂತನೇ ಇವರ ಅಧಿಪತಿ — ಜಯವನ್ನು ಬಯಸಿ ನಿತ್ಯವೂ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುವವನು, ರಾಜನೇ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶತಬಲಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವಿಖ್ಯಾತನು. ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಶೂರನೂ ತನ್ನ ಪೌರುಷದಲ್ಲೇ ನೆಲೆನಿಂತವನೂ ಆದ ಇವನೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.’ ಕೇಸರಿ ಹನುಮಂತನ ತಂದೆ ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧಿ; ಅವನ ನಿವಾಸ ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವ, ಮೇರುವಿನಂತಹ ಸುವರ್ಣಮಯ ಪರ್ವತ. ‘ರಕ್ಷಸಾಂ ಮಧ್ಯೇ ತ್ವಮ್ ಇವ’ (ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ನೀನಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಸಾರಣನ ಉಪಮೆ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಆಡಿದ ಮುಖಸ್ತುತಿಯಂತಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಅರ್ಥ — ವಾನರರ ನಡುವೆ ಕೇಸರಿ ರಾವಣನಂತೆಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಶತಬಲಿಯ ಅನುಚರರ ವಿಶೇಷಣಾವಳಿ ದೀರ್ಘ — ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳು, ಉಗುರುಗಳು, ಬಾಲಗಳು, ಕಣ್ಣುಗಳು, ಧ್ವನಿಗಳು — ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಭೀಷಣ. ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆ ಶತಬಲಿಯ ವಿಜಯಕಾಮನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಂಚನಪರ್ವತದ ವರ್ಣನೆ ಸ್ವರ್ಗಸದೃಶ — ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಫಲ ಕೊಡುವ ಮರಗಳು, ದುಂಬಿಗಳು, ಜೇನುಗಳು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಸೂರ್ಯಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ. ಅದರ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಸುವರ್ಣವರ್ಣದವು — ಇದು ಮೇರುಪರ್ವತದ ಲಕ್ಷಣ. ಹೀಗೆ ಕೇಸರಿಯ ನಿವಾಸ ದಿವ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೂ ದಿವ್ಯ. ಶತಬಲಿಯ ಸೈನಿಕರ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳಿವೆ — ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಉತ್ಕರ್ಷಿಸಲು ಕವಿ ವಿಶೇಷಣಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮರ್ದಯಂತಿ ಇವ’ (ಮರ್ದಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬುದು ಕ್ರಿಯೆಯ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ — ಅವರು ಇನ್ನೂ ನಿಂತೇ ಇದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸಾರಣನು ರಾವಣನನ್ನು ‘ಅನಘ’ ಎಂದೂ, ‘ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ನೀನಿರುವಂತೆ’ ಎಂದೂ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಮುಖಸ್ತುತಿಯ ಮಾತು ಅವನು ರಾಜನ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಹೆದರಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ಯವನ್ನೂ ಮಧುರವಚನದಿಂದ ಮುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಷಷ್ಟಿಃ ಗಿರಿಸಹಸ್ರಾಣಿ’ (ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪರ್ವತಗಳು) ಎಂಬ ಪರ್ವತಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ದಿವ್ಯಲೋಕದ ವರ್ಣನೆ. ಶತಬಲಿ ‘ಪೌರುಷೇ ಸ್ವೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ’ (ತನ್ನ ಪೌರುಷದಲ್ಲೇ ನೆಲೆನಿಂತವನು) — ಅವನು ಇತರರ ಬಲವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಬಲವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಜಯಾರ್ಥೀ ನಿತ್ಯಮ್ ಆದಿತ್ಯಮ್ ಉಪತಿಷ್ಠತಿ’ (ಜಯವನ್ನು ಬಯಸಿ ನಿತ್ಯವೂ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ) — ಶತಬಲಿಯ ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆಯೇ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮೂಲ.

‘ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ವಾನರನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ಕನಿಕರ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ನಳ, ವಾನರ ನೀಲ — ಈ ಯೋಧರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ, ಶೀಘ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಇತರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಎಣಿಸಲಾಗದವರು. ಮಹಾರಾಜನೇ, ಎಲ್ಲರೂ ಮಹಾಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ಮಹಾಪರ್ವತಗಳಂತಹ ದೇಹವುಳ್ಳವರು, ಎಲ್ಲರೂ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪರ್ವತಗಳು ಧ್ವಂಸವಾಗಿ ಚೆದರಿಹೋದಂತೆ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥರು.’ ಸಾರಣನ ಉಪಸಂಹಾರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ಪ್ರಬಲ — ಎಲ್ಲರೂ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಸಿದ್ಧರು; ಈ ಭಕ್ತಿಯೇ ಅವರ ಪರಮ ಬಲ. ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವೇ’ (ಎಲ್ಲರೂ) ಎಂಬ ಪದದ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ — ಎಲ್ಲರೂ ಸಮಾನರು, ಎಲ್ಲರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ಸಮರ್ಥರು. ಹೀಗೆ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರಣನು ಇಡೀ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ರಾವಣನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ಗಜ ಮೊದಲಾದ ಐವರನ್ನು ಮೊದಲೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವರು ಎಂಬ ವಿಶೇಷದೊಡನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಿಂಧ್ಯವಾಸಿಗಳು ಅನಂತರು — ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಎಣಿಸಲು ತನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸಾರಣನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ನಿವೇದನೆಯ ಸಾರ.

സാരണൻ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, രാഘവനുവേണ്ടി പരാക്രമം കാണിക്കുന്ന, ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ നോക്കാത്ത ആ യൂഥപന്മാരെ അങ്ങ് നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കെ ഞാൻ വിവരിക്കാം. നീണ്ട വാലിൽ ആശ്രയിച്ചുനിൽക്കുന്ന, മിനുസമുള്ളതും അനേകം കൈയളവു നീളമുള്ളതും ചെമ്പിച്ചതും മഞ്ഞയും വെളുപ്പും നിറമുള്ളതും ചിതറിക്കിടക്കുന്നതുമായ, ഘോരകർമിയായ ഇവന്റെ രോമങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുമ്പോൾ സൂര്യരശ്മികൾപോലെ പ്രകാശിക്കുകയും ഭൂമിയിൽ ഇഴയുകയും ചെയ്യുന്നു — ഇവൻ ഹരൻ എന്ന വാനരനാണ്. ഇവന്റെ പിന്നാലെ നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും വാനരന്മാർ മരങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, പെട്ടെന്ന് ലങ്കയിൽ കയറാൻ ഉത്സുകരായി അനുഗമിക്കുന്നു.’ ‘യേ ന രക്ഷന്തി ജീവിതം’ (ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ നോക്കാത്തവർ) എന്ന ആരംഭവാക്യം സർഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഭാവവും നിർദേശിക്കുന്നു — ഈ യൂഥപന്മാർ ആത്മബലിക്കു സന്നദ്ധരാണ്. ഹരന്റെ വാലിലെ രോമങ്ങൾ ഉയർത്തുമ്പോൾ സൂര്യരശ്മികൾപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു, നിലത്ത് ഇഴയുകയും ചെയ്യുന്നു — ഈ ചിത്രാത്മകമായ വർണനാരീതി സാരണന്റെ പ്രത്യക്ഷദർശനത്തെ സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു. അനുചരന്മാരുടെ ‘ലങ്കയിൽ കയറാൻ ഉത്സുകർ’ എന്ന വിശേഷണം അവരുടെ ലക്ഷ്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു — പ്രാകാരം കയറി നഗരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുക. ഈ സർഗം മുൻസർഗത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണ് — സാരണൻ ഇപ്പോഴും പ്രാസാദത്തിൽ രാവണന്റെ അരികിൽനിന്ന് വാനരന്മാരെ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. മുൻസർഗത്തിൽ വാനരസേനാപതിമാർ, ഈ സർഗത്തിൽ ഋക്ഷന്മാരും ദിവ്യജന്മാക്കളായ വാനരന്മാരും വിശേഷിച്ചു വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പ്രേക്ഷമാണസ്യ തേ’ (അങ്ങ് നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കെ) എന്ന വാക്കിലൂടെ സാരണൻ രാവണനെ പ്രത്യക്ഷദർശനത്തിൽ ഏർപ്പെടുത്തുന്നു — കേൾക്കുക മാത്രമല്ല, സ്വയം കാണട്ടെ. ഹരന്റെ അനുചരന്മാർ കൈയിൽ മരങ്ങളേന്തിയവരാണ് — വാനരന്മാരുടെ ആയുധങ്ങൾ മരങ്ങളും പാറകളുമാണ്, ഇരുമ്പായുധങ്ങളല്ല.

‘വാനരരാജന്റെ കിങ്കരന്മാരായ യൂഥപന്മാർ എത്തിയിരിക്കുന്നു. വലിയ കാർമേഘങ്ങളെപ്പോലെ നിൽക്കുന്നതായി അങ്ങ് കാണുന്ന ഇവർ — കറുത്ത അഞ്ജനംപോലുള്ളവരും യുദ്ധത്തിൽ സത്യപരാക്രമികളും എണ്ണാനാവാത്തവരും ചൂണ്ടിക്കാണിക്കാനാവാത്തവരും, സമുദ്രത്തിന്റെ അക്കരെയെന്നപോലെ അറ്റം കാണാത്തവരും, പർവതങ്ങളിലും ദേശങ്ങളിലും നദികളിലും വസിക്കുന്നവരും — രാജാവേ, അതിദാരുണരായ ഈ ഋക്ഷന്മാർ അങ്ങയുടെ നേർക്കു വരുന്നു. ഇവരുടെ നടുവിൽ, ചുറ്റും മേഘങ്ങളാൽ വലയം ചെയ്യപ്പെട്ട പർജന്യനെപ്പോലെ നിൽക്കുന്ന, ഭയങ്കരമായ കണ്ണുകളും ഭയങ്കരമായ രൂപവുമുള്ളവൻ — പർവതശ്രേഷ്ഠമായ ഋക്ഷവാനിൽ വസിക്കുന്നവൻ, നർമദയിലെ ജലം കുടിക്കുന്നവൻ — എല്ലാ ഋക്ഷന്മാരുടെയും അധിപതിയായ ധൂമ്രൻ എന്ന യൂഥപനാണിവൻ. ഇവന്റെ അനുജനായ പർവതതുല്യനായ ഇവനെ നോക്കൂ — രൂപത്തിൽ സഹോദരനു തുല്യൻ, പരാക്രമത്തിലാകട്ടെ വിശിഷ്ടൻ.’ ഋക്ഷന്മാരെ വാനരന്മാരിൽനിന്നു വേറിട്ടാണു വർണിക്കുന്നത് — അവരുടെ കറുത്ത നിറം, മേഘസദൃശമായ ആകൃതി. ‘എണ്ണാനാവാത്തവർ’, ‘സമുദ്രത്തിന്റെ അക്കരെയെന്നപോലെ’ എന്നീ ഉപമകളാൽ അവരുടെ സംഖ്യ കണക്കാക്കാനാവാത്തതാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ധൂമ്രൻ ഋക്ഷവാൻപർവതത്തിൽ നർമദാതീരത്തു വസിക്കുന്നു — മധ്യഭാരതത്തിലെ സ്ഥലം. അവന്റെ സഹോദരനെ അടുത്ത ശ്ലോകത്തിൽ പേരെടുത്തു പറയുന്നു — ജാംബവാൻ. ‘മേഘങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട പർജന്യനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ധൂമ്രന്റെ നായകത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മഴദേവന്റെ ചുറ്റും മേഘങ്ങളെന്നപോലെ അവന്റെ ചുറ്റും ഋക്ഷന്മാർ. ‘ഭീമാക്ഷൻ, ഭീമദർശനൻ’ എന്ന വിശേഷണദ്വയം അവന്റെ ഭീകരരൂപത്തെ ദൃഢമാക്കുന്നു. സഹോദരന്മാരുടെ താരതമ്യം — രൂപത്തിൽ തുല്യർ, പരാക്രമത്തിൽ അനുജൻ വിശിഷ്ടൻ — ജാംബവാന്റെ മഹത്ത്വം മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നർമദയിലെ ജലപാനം എന്ന വാക്ക് അവന്റെ വാസസ്ഥലത്തിന്റെ വ്യക്തമായ അടയാളമാണ്; ഋക്ഷവാൻപർവതം നർമദയുടെ ഉദ്ഭവസ്ഥാനത്തിനടുത്താണ്.

‘ആ ഇവൻ ജാംബവാൻ എന്ന മഹായൂഥപന്മാരുടെ യൂഥപനാണ് — പ്രശാന്തനും ഗുരുജനങ്ങളെ അനുസരിക്കുന്നവനും യുദ്ധങ്ങളിൽ അക്ഷമനും. ബുദ്ധിമാനായ ഈ ജാംബവാൻ ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രനു വലിയ സഹായം ചെയ്തു, അനേകം വരങ്ങൾ നേടുകയും ചെയ്തു. ഇവന്റെ സൈനികർ അനേകരും അളവറ്റ ഓജസ്സുള്ളവരുമാണ് — രാക്ഷസന്മാരെപ്പോലെയും പിശാചന്മാരെപ്പോലെയുമുള്ള, രോമം നിറഞ്ഞവർ — അവർ മലമുകളുകളിൽ കയറി വലിയ മേഘങ്ങളോളം വലിപ്പമുള്ള പാറകൾ എറിയുന്നു; വിപുലാകാരരായ അവർ മരണത്തെ ഭയക്കാതെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. കോപിച്ചു ചാടിനടന്നുനിൽക്കുന്ന ഏതു യൂഥപയൂഥപനെയാണോ എല്ലാ വാനരന്മാരും നിന്നുനോക്കുന്നത് — രാജാവേ, സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രനെ ഉപാസിക്കുന്ന ഈ വാനരേശ്വരൻ, ബലത്താൽ ബലസമന്വിതനായ ദംഭൻ എന്ന യൂഥപനാണ്.’ ജാംബവാന്റെ ചരിതം വിശേഷിച്ചും ഗൗരവമുള്ളതാണ് — അവൻ വൃദ്ധനും പ്രശാന്തനും ഗുരുജനങ്ങളെ അനുസരിക്കുന്നവനുമാണ്, എന്നാൽ യുദ്ധത്തിൽ അസഹിഷ്ണുവും. ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രനെ സഹായിച്ച് വരങ്ങൾ നേടി — അതിനാൽ ദേവന്മാർപോലും അവനെ ആദരിക്കുന്നു. അവന്റെ സൈനികർ രോമം നിറഞ്ഞവരും ഭീകരരും രാക്ഷസപിശാചസദൃശരുമാണ് — ശത്രുവിന്റെതന്നെ ഉപമയാൽ അവർ വർണിക്കപ്പെടുന്നു, അതിനാൽ രാവണന് അവരുടെ ഭയാനകതയെ സ്വന്തക്കാരോടു താരതമ്യം ചെയ്യാം. ദംഭൻ ഇന്ദ്രന്റെ ഉപാസകനാണ് — ‘സഹസ്രാക്ഷനെ ഉപാസിക്കുന്നു’ — അതിനാൽ അവനും ദേവപക്ഷക്കാരനാണ്. ‘പ്രശാന്തൻ’, ‘യുദ്ധങ്ങളിൽ അക്ഷമൻ’ എന്ന വൈരുദ്ധ്യം വീരന്റെ ആദർശം കാണിക്കുന്നു — സമാധാനകാലത്തു വിനീതൻ, യുദ്ധകാലത്ത് ഉഗ്രൻ. രാമായണത്തിലുടനീളം ജാംബവാൻ വൃദ്ധനും ജ്ഞാനിയും ഉപദേഷ്ടാവുമാണ്; കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ സമുദ്രലംഘനത്തിനു ഹനുമാനെ പ്രേരിപ്പിച്ചത് അവനാണ്. അവന്റെ സൈനികർ പാറകൾ എറിയുന്നു — ഋക്ഷന്മാരുടെ യുദ്ധരീതി. ‘മരണത്തെ ഭയക്കാത്തവർ’ എന്ന് അവരുടെ നിർഭയത്വം വീണ്ടും പറയുന്നു. ദംഭന്റെ വർണന സംക്ഷിപ്തമാണ്, എന്നാൽ ‘എല്ലാ വാനരന്മാരും നിന്നുനോക്കുന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവന്റെ പ്രഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ എല്ലാവരുടെയും ആദർശമാണ്. ‘രാക്ഷസാനാം ച സദൃശാഃ’ (രാക്ഷസന്മാരെപ്പോലെയുള്ളവർ) എന്ന ഉപമയാൽ സാരണൻ ഋക്ഷന്മാരുടെ ഭീകരത രാവണനു പരിചിതമായ രൂപത്തിൽ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു.

‘നടക്കുമ്പോൾ ഒരു യോജന അകലെയുള്ള പർവതത്തെ വശംകൊണ്ടു സ്പർശിക്കുന്നവനും ശരീരംകൊണ്ട് മുകളിലേക്ക് ഒരു യോജന ഉയരമെത്തുന്നവനും, നാൽക്കാലികളിൽ ഇവനെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായ രൂപം ഇല്ലാത്തവനും — അവൻ വാനരന്മാരുടെ പിതാമഹനായ സന്നാദനൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനാണ്. ബുദ്ധിമാനായ ഇവൻ പണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രനോടു യുദ്ധം ചെയ്തു, എന്നിട്ടും പരാജയപ്പെട്ടില്ല; ആ ഇവനാണ് ഈ യൂഥപയൂഥപൻ. പരാക്രമം കാണിക്കുമ്പോൾ ഇന്ദ്രന്റേതുപോലെ പരാക്രമമുള്ള ഇവൻ — ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ ദേവന്മാരെ സഹായിക്കാനായി അഗ്നിയാൽ ഒരു ഗന്ധർവകന്യകയിൽ ജനിച്ചവനാണ്. രാക്ഷസാധിപാ, അങ്ങയുടെ സഹോദരനായ വൈശ്രവണരാജാവ് ഞാവൽമരത്തിനരികിൽ വസിക്കുന്നിടത്ത് — അനേകം കിന്നരന്മാർ സേവിക്കുന്ന പർവതേന്ദ്രന്മാരുടെ രാജാവും അങ്ങയുടെ സഹോദരന് എന്നും വിഹാരസുഖം നൽകുന്നതുമായ ആ പർവതത്തിൽ — ശ്രീമാനും ബലവാനും വാനരോത്തമനും യുദ്ധങ്ങളിൽ എന്നും വീമ്പു പറയാത്തവനുമായ ക്രഥനൻ എന്ന യൂഥപൻ രമിക്കുന്നു. ആയിരം കോടി വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്ന ഇവനും സ്വന്തം സൈന്യത്താൽ ലങ്കയെ തകർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ സന്നാദനന്റെ ശരീരവലിപ്പം അതിശയോക്തിപരമാണ് — ഒരു യോജന ഉയരം. ഇന്ദ്രനോടു യുദ്ധം ചെയ്തിട്ടും അപരാജിതൻ — അതിനാൽ ‘പിതാമഹൻ’ എന്ന ഗൗരവനാമം. ക്രഥനന്റെ ജന്മം ദിവ്യമാണ് — അഗ്നിയിൽനിന്ന് ഗന്ധർവകന്യകയിൽ. അവന്റെ വാസം കൈലാസത്തിൽ, കുബേരന്റെ (രാവണന്റെ സഹോദരന്റെ) രാജ്യത്തിലാണ് — രാവണന്റെ സ്വന്തം സഹോദരന്റെ പ്രദേശത്തുതന്നെ ശത്രുക്കൾ വസിക്കുന്നു എന്ന് സാരണൻ രാവണനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘അകത്ഥനൻ’ (വീമ്പു പറയാത്തവൻ) എന്ന വിശേഷണം വിശേഷിച്ചും അർഥവത്താണ് — അവൻ ആത്മപ്രശംസ ചെയ്യുന്നില്ല, രാവണന്റെ വിപരീതം. സന്നാദനന്റെ ആകാരംതന്നെ അവന്റെ ബലത്തിന്റെ തെളിവാണ് — യോജന അകലെയുള്ള പർവതത്തെ വശംകൊണ്ടു സ്പർശിക്കുന്നു, മുകളിലേക്കു യോജന ഉയരമെത്തുന്നു. ‘വാനരന്മാരുടെ പിതാമഹൻ’ എന്നത് അവന്റെ പ്രായവും ഗൗരവവുമാണ്. ഇന്ദ്രനോടുള്ള യുദ്ധത്തിൽ അപരാജിതൻ എന്ന വാക്ക് രാവണനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രനാൽപോലും തോൽപ്പിക്കപ്പെടാത്തവൻ രാവണനെതിരേ നിൽക്കുന്നു. ക്രഥനന്റെ കഥയിൽ ഒരു വിരോധാഭാസമുണ്ട് — രാവണൻ മുൻപു യുദ്ധം ചെയ്ത, അവന്റെ സഹോദരൻ കുബേരന്റെ പ്രദേശത്തുതന്നെ അവന്റെ ശത്രുക്കൾ സുഖമായി വസിക്കുന്നു. അഗ്നിപുത്രത്വം ക്രഥനന്റെ തേജസ്സ് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ക്രഥനൻ ‘ആയിരം കോടി’ വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനാണ് — മുൻപു വർണിച്ചവരെക്കാളും അധികം. ‘ഏഷൈവാശംസതേ’ എന്ന പദാവലി വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു, മുൻസർഗത്തിന്റെ ശൈലി പിന്തുടർന്ന്.

‘ആനകളും വാനരന്മാരും തമ്മിലുള്ള പഴയ വൈരം ഓർമിച്ചുകൊണ്ട്, ആനക്കൂട്ടങ്ങളുടെ നായകന്മാരെ പേടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഗംഗയുടെ തീരത്തുകൂടി ചുറ്റിനടക്കുന്നവൻ — മലഗുഹകളിൽ കിടക്കുന്ന, ഗർജിക്കുന്ന ഈ യൂഥപതിയായ നേതാവ് കാട്ടാനകളെ തടയുകയും മരങ്ങളെ പിഴുതെറിയുകയും ചെയ്യുന്നു. വാനരസൈന്യങ്ങളുടെ മുഖ്യനായ ഇവൻ ഹിമവാനിൽനിന്നുള്ള നദിയുടെ തീരത്ത്, ഉശീരബീജത്തെ ആശ്രയിച്ച്, പർവതോത്തമമായ മന്ദരത്തിൽ, സ്വർഗത്തിൽ ഇന്ദ്രനെന്നപോലെ സ്വയം രമിക്കുന്നു. ആയിരം ലക്ഷം (പത്തു കോടി) വാനരന്മാർ ഇവനെ അനുഗമിക്കുന്നു. വീര്യവും പരാക്രമവുംകൊണ്ടു ഗർവിതരും ഗർജിക്കുന്നവരും കരബലമുള്ളവരുമായ ഈ മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാരുടെ നേതാവ് ഇവനാണ്; രാജാവേ, നേരിടാൻ പ്രയാസമുള്ള പ്രമാഥി എന്ന യൂഥപനാണിവൻ. കാറ്റിനാൽ ഉയർത്തപ്പെട്ട മേഘംപോലെ അങ്ങ് കാണുന്ന ഇവനെയും, വേഗമുള്ള വാനരന്മാരുടെ ക്ഷുഭിതമായ സൈന്യത്തെയും നോക്കൂ — അവിടെ ചുവപ്പുനിറമുള്ള ഈ ധാരാളം പൊടി കാറ്റിനാൽ എല്ലായിടത്തും പറത്തപ്പെട്ട് പലവിധത്തിൽ ചുഴലുന്നു — കറുത്ത മുഖമുള്ളവരും ഘോരരും മഹാബലരുമായ ഈ ഗോലാംഗൂലന്മാർ, ഒരു കോടി പേർ, സേതുബന്ധനം കണ്ട്, മഹാരാജാവേ, ഗവാക്ഷൻ എന്ന ഗോലാംഗൂലയൂഥപനെ ചുറ്റിനിന്ന് ഓജസ്സോടെ ലങ്കയെ തകർക്കാനായി ഗർജിക്കുന്നു.’ പ്രമാഥിക്ക് ആനകളോടുള്ള വൈരം പ്രാചീനമാണ് — വാനരന്മാരും ആനകളും തമ്മിലുള്ള പഴയ വൈരത്തിന്റെ ലോകകഥ ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവന്റെ സൈന്യം കാറ്റിൽ ഉയർന്ന മേഘംപോലെ, പൊടിയാൽ ചുവന്ന ആകാശവും — ദൃശ്യത്തിന്റെ ചലനാത്മകത വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഗോലാംഗൂലന്മാർ കറുത്ത മുഖമുള്ള ഒരുതരം വാനരന്മാരാണ്; അവരുടെ നായകൻ ഗവാക്ഷൻ. ‘സേതുബന്ധനം കണ്ട്’ എന്ന വാക്ക് സേതു കണ്ടതുകൊണ്ടുതന്നെ അവരുടെ ഉത്സാഹം ഇരട്ടിച്ചു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പ്രമാഥിയുടെ വാസം ഹിമാലയത്തിനടുത്താണ് — ഗംഗാതീരത്ത്, മന്ദരത്തിൽ, ഉശീരബീജത്തിൽ. ഇങ്ങനെ വാനരസൈന്യം ഹിമാലയംമുതൽ ദക്ഷിണസമുദ്രംവരെയുള്ള എല്ലാ ദേശങ്ങളിൽനിന്നും ഒത്തുചേർന്നതാണ്. ‘സ്വർഗത്തിൽ ഇന്ദ്രനെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ അവന്റെ ആധിപത്യം കാണിക്കുന്നു. ഗോലാംഗൂലസൈന്യത്തിന്റെ വർണനയിൽ പൊടിക്കാണ് പ്രാധാന്യം — ഓടുന്ന അവർ ആകാശത്തെ പൊടിയാൽ മൂടുന്നു; ഇത് അവരുടെ സംഖ്യയുടെയും വേഗത്തിന്റെയും തെളിവാണ്. ‘ഒരു കോടി’ എന്ന് വീണ്ടും അതിവിപുലമായ സംഖ്യ. ആനകളും വാനരന്മാരും തമ്മിലുള്ള ‘പഴയ വൈരം’ ഒരു പ്രാചീന ലോകകഥയാണ് — കാടുകളിൽ ആനകൾ വാനരന്മാരുടെ മരങ്ങൾ ഒടിക്കുന്നു, അതിനാൽ പരസ്പരവിരോധം. ആ വൈരം ഓർമിച്ച് പ്രമാഥി ആനകളെ തടയുന്നു, മരങ്ങളെയും പിഴുതെറിയുന്നു — അവന്റെ ബലത്തിന്റെ ഇരട്ടപ്രദർശനം. അവന്റെ അനുചരന്മാർ ‘വീര്യപരാക്രമഗർവിതർ’ — ബലഗർവമുള്ളവർ, ഗർജിക്കുന്നവർ, കരബലമുള്ളവർ. ‘കാറ്റിനാൽ ഉയർത്തപ്പെട്ട മേഘംപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ പ്രമാഥിയുടെ വേഗവും അസ്ഥിരതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘വണ്ടുകൾ ചുറ്റിനടക്കുന്ന, എല്ലാ കാലത്തും ഫലം തരുന്ന മരങ്ങളുള്ളത്; തനിക്കു തുല്യമായ നിറത്തോടെ ശോഭിക്കുന്ന ആ പർവതത്തെ സൂര്യൻ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു; അതിന്റെ പ്രഭയാൽ മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും എപ്പോഴും അതേ നിറത്തിൽ ശോഭിക്കുന്നു; മഹാത്മാക്കളായ മഹർഷിമാർ അതിന്റെ താഴ്വര വിട്ടുപോകുന്നില്ല; അവിടെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഫലിപ്പിക്കുന്ന മരങ്ങൾ എപ്പോഴും ഫലം നിറഞ്ഞവയാണ്; ആ പർവതശ്രേഷ്ഠത്തിൽ വിലയേറിയ തേനുകളുമുണ്ട് — രാജാവേ, രമണീയമായ ആ കാഞ്ചനപർവതത്തിൽ വാനരമുഖ്യന്മാരിൽ മുഖ്യനായ കേസരി എന്ന ഈ യൂഥപൻ രമിക്കുന്നു. രമണീയമായ അറുപതിനായിരം കാഞ്ചനപർവതങ്ങളുണ്ട്; അനഘാ, രാക്ഷസന്മാരുടെ ഇടയിൽ അങ്ങ് എന്നപോലെ, അവയുടെ നടുവിൽ ഒരു പർവതശ്രേഷ്ഠമുണ്ട്. അവിടെ അവസാനത്തെ പർവതത്തിൽ ചില വാനരന്മാർ വസിക്കുന്നു — കപിലവർണരും വെളുത്തവരും ചെമ്പിച്ച മുഖമുള്ളവരും തേൻനിറമുള്ളവരും മൂർച്ചയുള്ള ദംഷ്ട്രകളുള്ളവരും നഖങ്ങൾ ആയുധമാക്കിയവരും — സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ നാലു ദംഷ്ട്രകളുള്ളവർ, കടുവകളെപ്പോലെ സമീപിക്കാനാവാത്തവർ, എല്ലാവരും അഗ്നിതുല്യർ, ജ്വലിക്കുന്ന വിഷസർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ളവർ, ഏറെ നീണ്ട് ചുരുണ്ട വാലുള്ളവർ, മദിച്ച ആനകളെപ്പോലുള്ളവർ, മഹാപർവതങ്ങളെപ്പോലുള്ളവർ, വലിയ മേഘങ്ങളുടേതുപോലുള്ള ശബ്ദമുള്ളവർ, ഉരുണ്ട മഞ്ഞക്കണ്ണുകളുള്ളവർ, അതിഭീകരമായ നടപ്പും ശബ്ദവുമുള്ളവർ. അവരെല്ലാവരും ലങ്കയെ നോക്കി തകർക്കുന്നതുപോലെ നിൽക്കുന്നു. അവരുടെ അധിപനായ ഈ വീര്യവാൻ നടുവിൽ നിൽക്കുന്നു — ജയം ആഗ്രഹിച്ച് എന്നും സൂര്യനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ, രാജാവേ, ഭൂമിയിൽ ശതബലി എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധൻ. ഇവനും സ്വന്തം സൈന്യത്താൽ ലങ്കയെ തകർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — പരാക്രമിയും ബലവാനും ശൂരനും സ്വന്തം പൗരുഷത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവനുമാണ് ഇവൻ.’ കേസരി ഹനുമാന്റെ പിതാവാണെന്ന് പുരാണപ്രസിദ്ധി; അവന്റെ വാസം സൂര്യൻ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്ന, മേരുസദൃശമായ സ്വർണമയപർവതമാണ്. ‘രാക്ഷസന്മാരുടെ ഇടയിൽ അങ്ങ് എന്നപോലെ’ എന്ന സാരണന്റെ ഉപമ രാവണനെ പ്രീതിപ്പെടുത്താനുള്ള മുഖസ്തുതിപോലെയാണ്, എന്നാൽ അതിന്റെ അർഥം — വാനരന്മാരുടെ ഇടയിൽ കേസരി രാവണനു തുല്യനായ ശ്രേഷ്ഠനാണ്. ശതബലിയുടെ അനുചരന്മാരുടെ വിശേഷണപട്ടിക നീണ്ടതാണ് — ദംഷ്ട്രകൾ, നഖങ്ങൾ, വാലുകൾ, കണ്ണുകൾ, ശബ്ദങ്ങൾ — എല്ലാ അംഗവും ഭീകരം. സൂര്യോപാസന ശതബലിയുടെ വിജയകാമന സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കാഞ്ചനപർവതത്തിന്റെ വർണന സ്വർഗതുല്യമാണ് — എല്ലാ കാലത്തും ഫലം തരുന്ന മരങ്ങൾ, വണ്ടുകൾ, തേനുകൾ, മഹർഷിമാർ, സൂര്യപ്രദക്ഷിണം. അതിന്റെ പ്രകാശത്താൽ മൃഗപക്ഷികൾപോലും സ്വർണനിറമാകുന്നു — ഇതു മേരുപർവതത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. ഇങ്ങനെ കേസരിയുടെ വാസസ്ഥാനം ദിവ്യമാണ്, അതിനാൽ അവനും ദിവ്യനാണ്. ശതബലിയുടെ സൈനികരുടെ വർണനയിൽ പത്തു വിശേഷണങ്ങൾ — ഭീകരത ഉയർത്താൻ കവി വിശേഷണങ്ങളുടെ ഒരു കൂമ്പാരംതന്നെ പ്രയോഗിക്കുന്നു. ‘തകർക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന ക്രിയയുടെ ഉത്പ്രേക്ഷ — അവർ ഇപ്പോഴും നിൽക്കുകയാണ്, എന്നാൽ അവരുടെ നോട്ടംതന്നെ ലങ്കയെ തകർക്കുന്നു. സാരണൻ രാവണനെ ‘അനഘ’ എന്നും ‘രാക്ഷസന്മാരുടെ ഇടയിൽ അങ്ങ് എന്നപോലെ’ എന്നും പറയുന്നു — ഈ മുഖസ്തുതി രാജാവിന്റെ ക്രോധത്തെ അവൻ ഭയക്കുന്നുണ്ടെന്നും അതിനാൽ സത്യത്തെയും മധുരവാക്കുകൊണ്ടു പൊതിയുന്നുവെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അറുപതിനായിരം പർവതങ്ങൾ’ എന്ന പർവതസംഖ്യയും ദിവ്യലോകത്തിന്റെ വർണനയാണ്. ശതബലി ‘സ്വന്തം പൗരുഷത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവനാണ്’ — അവൻ മറ്റൊരാളുടെ ബലം ആശ്രയിക്കുന്നില്ല, സ്വന്തം ബലം മാത്രം. ‘ജയം ആഗ്രഹിച്ച് എന്നും സൂര്യനെ ഉപാസിക്കുന്നു’ — ശതബലിയുടെ സൂര്യോപാസനയാണ് അവന്റെ തേജസ്സിന്റെ മൂലം.

‘രാമനു പ്രിയം ചെയ്യാനായി ഈ വാനരന്മാർ പ്രാണനെക്കുറിച്ചു കരുതൽ കാണിക്കുന്നില്ല. ഗജൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, നളൻ, വാനരനായ നീലൻ — ഈ യോദ്ധാക്കളിൽ ഓരോരുത്തരും പത്തു കോടി പേരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതുപോലെ വിന്ധ്യപർവതവാസികളും വേഗമുള്ള പരാക്രമികളുമായ മറ്റു വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെ അവരുടെ ബാഹുല്യംമൂലം എണ്ണാനാവില്ല. മഹാരാജാവേ, എല്ലാവരും മഹാപ്രഭാവമുള്ളവരാണ്, എല്ലാവരും മഹാപർവതങ്ങൾപോലുള്ള ശരീരമുള്ളവരാണ്, എല്ലാവരും ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് ഭൂമിയെ പർവതങ്ങൾ തകർന്നുചിതറിയതാക്കാൻ സമർഥരാണ്.’ സാരണന്റെ ഉപസംഹാരം സംക്ഷിപ്തമെങ്കിലും ശക്തമാണ് — എല്ലാവരും രാമനുവേണ്ടി പ്രാണൻ ത്യജിക്കാൻ സന്നദ്ധരാണ്; ഈ ഭക്തിതന്നെയാണ് അവരുടെ പരമമായ ബലം. ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ ‘എല്ലാവരും’ എന്ന പദം മൂന്നുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു — എല്ലാവരും തുല്യർ, എല്ലാവരും ബലവാന്മാർ, എല്ലാവരും സമർഥർ. ഇങ്ങനെ രണ്ടു സർഗങ്ങളിലായി സാരണൻ മുഴുവൻ വാനരസേനയെയും രാവണന്റെ മുന്നിൽ നിർത്തുന്നു; രാവണന്റെ പ്രതികരണം അടുത്ത സർഗത്തിൽ. ഗജൻ മുതലായ അഞ്ചുപേരെ മുൻപും പരാമർശിച്ചിട്ടുണ്ട്; ഇവിടെ പത്തു കോടി പേരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവർ എന്ന വിശേഷണത്തോടെ സംക്ഷിപ്തമായി വീണ്ടും പറയുന്നു. വിന്ധ്യവാസികൾ അനന്തരാണ് — എല്ലാവരെയും എണ്ണാൻ തനിക്കാവില്ലെന്ന് സാരണൻ ഒടുവിൽ സമ്മതിക്കുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ നിവേദനത്തിന്റെ സാരം.

Sāraṇa went on: "O king, as you look on, I will tell you of the troop-leaders who exert themselves for Rāghava and do not care for their lives. He whose long tail is covered with glossy hairs many fathoms long, red, yellow, pale and white, bristling and terrible, which shine when raised like the rays of the sun and drag along the ground behind him, is the monkey named Hara. Behind him come hundreds and thousands of monkeys, holding up trees, eager to storm Laṅkā at once." The opening words, "they do not care for their lives", set the tone of the whole sarga: these troop-leaders are ready to give themselves up. The hairs of Hara's tail, shining like sunbeams when raised and trailing on the ground, are a vivid picture that proves Sāraṇa sees what he describes. His followers are "eager to storm Laṅkā", their aim plain: to scale the rampart and enter the city. This sarga continues the last; Sāraṇa still stands beside Rāvaṇa on the palace pointing out the monkeys. In the previous sarga the monkey commanders were described; in this one the bears and the monkeys of divine birth are given special place. "As you look on" makes Rāvaṇa see for himself and not merely listen. Hara's followers carry trees, for the monkeys' weapons are trees and rocks, not iron.

"These troop-leaders stand ready as servants of the monkey king. Those you see standing like great dark clouds, black as collyrium, true in valour in battle, countless and beyond description, like the far shore of the ocean, who live in the mountains, the countryside and by the rivers, are fearsome bears, O king, and they are advancing on you. In their midst stands one fierce-eyed and terrible to see, surrounded on every side like Parjanya by the rain-clouds, who lives on Ṛkṣavān, best of mountains, and drinks from the Narmadā: he is the lord of all the bears, the troop-leader named Dhūmra. See his younger brother, huge as a mountain, like his brother in looks but greater in valour." The bears are described apart from the monkeys: black in colour and shaped like clouds. "Countless" and "like the far shore of the ocean" mean they are beyond counting. Dhūmra lives on Mount Ṛkṣavān by the Narmadā in central India, near the river's source, and drinking the Narmadā marks his home. Surrounded by bears as the rain-god is by clouds, he is plainly their leader, and "fierce-eyed and terrible to see" stresses his fearsome form. The comparison of the brothers, alike in looks but the younger greater in valour, points ahead to Jāmbavān's importance; he is named in the next verse.

"He is Jāmbavān, chief over the great troop-leaders, calm, obedient to his elders and implacable in battle. In the war of the gods and asuras this wise Jāmbavān gave Śakra great help and won many boons. His many soldiers, of boundless might, climb to the mountain tops and hurl down rocks as big as great clouds; huge themselves, they do not flinch from death. Like rākṣasas, shaggy like piśācas, they roam about. He whom all the monkeys stand and watch, the commander of commanders, furious, leaping and then standing still, is a lord of monkeys who waits upon thousand-eyed Indra, O king; strong with his strength, he is the troop-leader named Dambha." Jāmbavān's character is especially honoured: old, calm and obedient to his elders, yet fierce in battle, the ideal of a hero, gentle in peace and terrible in war. He helped Indra in the war of the gods and asuras and won boons for it, so even the gods revere him. Throughout the Rāmāyaṇa he is the old, wise counsellor; in the Kiṣkindhā Kāṇḍa it was he who urged Hanumān to leap the sea. His soldiers fight by hurling rocks, the bears' way of war, and again their fearlessness is stressed. They are shaggy and terrible, like rākṣasas and piśācas; by comparing them with Rāvaṇa's own kind, Sāraṇa makes him grasp their dreadfulness in a form he knows. Dambha is a worshipper of Indra, so he too is on the side of the gods; his description is brief, but "all the monkeys watch him" shows his influence: he is everyone's example.

"He who touches with his flank, as he walks, a mountain standing a yojana away, and who reaches a yojana high when he rises upright, than whom no four-footed creature has a finer form, is famed as Saṃnādana, grandfather of the monkeys. This wise one once fought Śakra in battle and was not defeated; he is this commander of commanders. He whose valour as he strides forward is like Śakra's was born to the Fire-god of a gandharva maiden in the war of the gods and asuras, to help the dwellers in heaven. Where King Vaiśravaṇa, your brother, lord of the rākṣasas, enjoys the jambū tree, on the king of lordly mountains that many kinnaras frequent and that always gives your brother delight, there this glorious, mighty, excellent monkey takes his pleasure; never boastful in battle, he is the troop-leader named Krathana. Surrounded by a thousand crores of monkeys he stands ready, and he too hopes to crush Laṅkā with his own division." Saṃnādana's size is exaggerated, reaching a yojana high, and his body alone proves his strength. That he fought Indra and was not defeated earns him the honoured title of "grandfather", his age and dignity together, and it reminds Rāvaṇa that one whom even Indra could not defeat stands against him. Krathana's birth is divine, from the Fire-god and a gandharva maiden, which speaks of his fiery energy. He lives on Kailāsa in the realm of Kubera, Rāvaṇa's brother, and Sāraṇa reminds Rāvaṇa that his enemies live in his own brother's land. There is irony here: in the very region where Rāvaṇa once fought, his enemies now live at their ease. "Never boastful" is especially telling: Krathana does not praise himself, the opposite of Rāvaṇa. His thousand crores of followers outnumber those described before, and the refrain "he too hopes to crush Laṅkā" returns, in the manner of the previous sarga.

"He who roams along the Gaṅgā terrifying the leaders of elephant herds, remembering the old enmity between elephants and monkeys, this troop-leader and commander who lives in mountain caves, roars, blocks the way of wild elephants and breaks down trees. Chief of the monkey army, he dwells by the Himālayan river, at Uśīrabīja and on Mandara, best of mountains, and takes his pleasure there like Śakra himself in heaven. A thousand hundred-thousands wait on him, proud of their strength and valour, roaring, strong of arm, and he is the leader of these great-souled monkeys: he is the irresistible troop-leader named Pramāthin, O king. The one you see like a cloud tossed up by the wind, and that furious division of swift monkeys where thick reddish dust is swept up on every side by the wind and whirls round and round, those are the black-faced Golāṅgūlas, terrible and mighty, a hundred hundred-thousands of them. They have seen the bridge built, great king, and now, gathered round the Golāṅgūla troop-leader named Gavākṣa, they roar, eager to crush Laṅkā by their might." Pramāthin's feud with the elephants is an old one: the folk tale tells of ancient enmity between monkeys and elephants, for in the forests elephants break the monkeys' trees. Remembering that feud, he blocks the elephants' way and also tears down trees, a double display of his strength. He lives near the Himālaya, by the Gaṅgā, at Uśīrabīja and on Mandara, so the monkey army has gathered from every land from the Himālaya to the southern sea; "like Śakra in heaven" shows his lordship. His followers are proud of their strength, roaring and strong-armed, and the image of a wind-tossed cloud suggests his speed and restlessness. The Golāṅgūlas are a kind of black-faced monkey, and Gavākṣa is their leader. Dust dominates the picture of their army: as they run, they cover the sky with red dust, proof of their numbers and speed. "Having seen the bridge built" suggests that the mere sight of the bridge has doubled their eagerness, and their hundred hundred-thousands is again a huge number.

"Where the bees swarm and the trees bear fruit in every season, there is a mountain of like colour and radiance round which the sun travels, by whose light the beasts and birds always shine with its own hue, whose slopes the great-souled sages never leave, where the trees grant every wish and are always laden with fruit, and where there are costly honeys. On that lovely golden mountain, O king, best of mountains, takes his pleasure the chief among chief monkeys, the troop-leader named Kesarin. There are sixty thousand lovely golden mountains, and in their midst is that best of mountains, as you, sinless one, are among the rākṣasas. On the farthest mountain live monkeys, some tawny, some white, red-faced and honey-yellow, with sharp teeth and claws for weapons, four-fanged like lions, unapproachable as tigers, all like fire and like blazing venomous serpents, with very long curling tails, like rutting elephants, like great mountains, roaring like great thunderclouds, with round yellow eyes, terrible in gait and in cry. They all stood gazing at Laṅkā as if they were about to crush it. And in their midst stands their mighty lord, who always worships the sun in his longing for victory; he is famed on earth, O king, by the name Śatabali. He too hopes to crush Laṅkā with his own division, bold, strong and heroic, firm in his own manhood." Kesarin is traditionally Hanumān's father, and his home is a golden mountain like Meru, round which the sun travels. That golden mountain is like heaven: trees fruiting in every season, bees, honeys, great sages, and the sun circling it; by its light even the beasts and birds turn golden, the mark of Meru. So Kesarin's home is divine, and he too is divine. The sixty thousand mountains also belong to the description of a heavenly realm. Sāraṇa's "as you are among the rākṣasas" sounds like flattery to please Rāvaṇa, but it means that Kesarin is as supreme among the monkeys as Rāvaṇa is among his kind; by calling Rāvaṇa "sinless" and likening him so, Sāraṇa shows his fear of the king's anger, sweetening the truth with pleasing words. The long string of epithets for Śatabali's troops, their fangs, claws, tails, eyes and cries, makes every part of them terrifying; the poet heaps up the words to heighten the horror. They are still standing, yet their very gaze seems to crush Laṅkā. Śatabali's worship of the sun for victory is the source of his radiance, and "firm in his own manhood" means he relies on his own strength, not on anyone else's.

"To please Rāma, a monkey does not spare his life. Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Nala and the monkey Nīla, each of these warriors has ten crores around him. And there are other excellent monkeys from the Vindhya mountains, swift in valour, who cannot be counted, so many are they. All of them, great king, are of great power; all have bodies like great mountains; all are able in an instant to make the earth a waste of shattered and scattered mountains." Sāraṇa's conclusion is short but powerful: all are ready to give their lives for Rāma, and that devotion is their greatest strength. "All" is repeated three times: all alike, all mighty, all able. The five named, Gaja and the rest, were mentioned before and are here briefly recalled, each with ten crores around him. The Vindhya monkeys are beyond number, and in the end Sāraṇa admits that he cannot count them all; that is the essence of his whole report. So in two sargas Sāraṇa sets the whole monkey army before Rāvaṇa, and Rāvaṇa's response comes in the next.