सारणेन अभिभाषितं सत्यम् अक्लीबं तत् वचनं निशम्य राजा रावणः सारणं प्रत्यभाषत — ‘यदि देवगन्धर्वदानवाः माम् अभियुञ्जीरन्, सर्वलोकभयात् अपि अहं सीतां न एव दद्याम्। सौम्य, त्वं तु हरिभिः भृशं पीडितः परित्रस्तः अद्य एव सीतायाः प्रतिप्रदानं साधु मन्यसे। कः नाम सपत्नः मां समरे जेतुम् अर्हति?’ इति परुषं वाक्यम् उक्त्वा श्रीमान् राक्षसाधिपः रावणः दिदृक्षया हिमपाण्डुरं बहुतालसमुत्सेधं प्रासादम् आरुरोह। क्रोधमूर्च्छितः सः ताभ्यां चराभ्यां सहितः समुद्रं पर्वतान् वनानि च पश्यन् प्लवंगमैः सुसम्पूर्णं पृथिवीदेशं ददर्श — वानराणां तत् अपारम् असह्यं महाबलम्। रावणस्य प्रतिक्रिया पूर्ववत् — सत्यवादिनं दूतं भीरुं मत्वा तिरस्करोति। ‘त्वं पीडितः अतः भीतः’ इति तर्केण सः परामर्शस्य मूल्यं निराकरोति — एषः अहंकारिणः सामान्यः दोषः। तथापि सः स्वयं द्रष्टुम् इच्छति — अन्तःकरणे संशयः अस्ति एव। प्रासादस्य उच्चता — बहुतालसमुत्सेधः — ततः सर्वं दृश्यते; हिमपाण्डुरत्वं तस्य शोभां दर्शयति। ‘क्रोधमूर्च्छितः’ इति विशेषणेन तस्य मनसः अस्थैर्यं सूच्यते। सारणस्य वचनं ‘सत्यम् अक्लीबम्’ इति कविना एव प्रमाणितम् — अतः रावणस्य तिरस्कारः अन्याय्यः इति पाठकः जानाति। रावणः सारणं ‘सौम्य’ इति सम्बोधयति, तथापि तस्य भीरुत्वं निन्दति — एषः मिश्रः स्वरः राज्ञः क्रोधं संयमं च दर्शयति। ‘को हि नाम सपत्नो मां जेतुम् अर्हति’ इति प्रश्नः तस्य आत्मविश्वासस्य घोषणा; परन्तु प्रासादारोहणं तस्य अन्तःस्थं संशयं प्रकटयति। सः यत् वचसा निराकरोति, तत् एव नेत्राभ्यां परीक्षितुम् इच्छति। दर्शनं तस्य भयं वर्धयति — ‘अपारम् असह्यम्’ इति विशेषणे तस्य एव दृष्टिः। चराभ्यां सह आरोहणं — सः तौ एव प्रष्टुम् इच्छति, यतः तौ प्रत्यक्षदर्शिनौ।

तत् आलोक्य राजा रावणः सारणं परिपप्रच्छ — ‘एषां वानराणां के मुख्याः, के शूराः, के महाबलाः? के महोत्साहाः समन्ततः पूर्वम् अभिवर्तन्ते? सुग्रीवः केषां वचनं शृणोति? के वा यूथपयूथपाः? सारण, ते प्लवंगमाः किंप्रभावाः इति सर्वं मे आचक्ष्व।’ परिपृच्छतः राक्षसेन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा मुख्यज्ञः सारणः तत्र मुख्यान् वनौकसः आबभाषे। रावणस्य प्रश्नाः शार्दूलशुकयोः पूर्वप्रश्नान् अनुवदन्ति, किन्तु अधुना सः स्वयं पश्यन् पृच्छति। ‘केषां शृणोति सुग्रीवः’ इति प्रश्नः सूक्ष्मः — राज्ञः परामर्शदातारः के इति ज्ञानं शत्रोः दुर्बलताम् अन्वेष्टुम् उपयोगि। सारणः ‘मुख्यज्ञः’ — सः अल्पकाले एव सर्वान् नायकान् अभिज्ञातवान्, यत् तस्य चारकौशलं दर्शयति। सारणः अधुना रावणस्य समीपे स्थित्वा दूरस्थान् वानरान् अङ्गुल्या निर्दिशति इव वर्णयति — ‘एषः’, ‘यः’ इति सर्वनाम्नां प्रयोगः प्रत्यक्षदर्शनं सूचयति। रावणस्य प्रश्नेषु ‘के’ इति सर्वनाम्नः षड्वारम् आवृत्तिः तस्य उत्कण्ठां त्वरां च दर्शयति; सः एकैकं नायकं ज्ञातुम् इच्छति, येन प्रतियोद्धारः निर्धारयितुं शक्येरन्।

सारणः अवदत् — ‘यः एषः यूथपानां सहस्राणां शतेन परिवारितः लङ्काम् अभिमुखः नर्दन् तिष्ठति, यस्य महता घोषेण सप्राकारा सतोरणा सशैलवनकानना सर्वा लङ्का प्रतिहता — सः सर्वशाखामृगेन्द्रस्य महात्मनः सुग्रीवस्य बलाग्रे तिष्ठन् वीरः नीलः नाम यूथपः। यः वीर्यवान् बाहू प्रगृह्य पद्भ्यां महीं गच्छति, लङ्काम् अभिमुखः कोपात् अभीक्ष्णं विजृम्भते, गिरिशृङ्गप्रतीकाशः पद्मकिञ्जल्कसंनिभः अतिसंरब्धः पुनः पुनः लाङ्गूलं स्फोटयति, यस्य लाङ्गूलशब्देन दश दिशः स्वनन्ति — एषः वानरराजेन सुग्रीवेण अभिषेचितः युवराजः अङ्गदः नाम त्वां संयुगे आह्वयति। सः वालिनः सदृशः पुत्रः, सुग्रीवस्य सदा प्रियः, राघवार्थे पराक्रान्तः, शक्रार्थे वरुणः इव। वेगवता राघवस्य हितैषिणा हनूमता यत् जनकात्मजा दृष्टा, सा सर्वा अस्य एव मतिः। एषः वीर्यवान् वानरेन्द्राणां बहूनि यूथानि परिगृह्य स्वेन अनीकेन त्वां मर्दितुम् अभियाति। वालिसुतस्य अनु महता बलेन वृतः अयं सेतुहेतुः वीरः नलः संग्रामे तिष्ठति।’ सारणस्य वर्णने प्रत्येकस्य नायकस्य शरीरं, चेष्टा, बलं, पूर्वकर्म च उक्तानि। नीलः सेनापतिः अग्रे; तस्य घोषेण एव लङ्का कम्पते। अङ्गदस्य चित्रणं विस्तृतम् — तस्य चेष्टाः (विजृम्भणं, लाङ्गूलस्फोटनं) तस्य युद्धोत्साहं प्रकटयन्ति। ‘हनूमता सीता दृष्टा, सा अस्य मतिः’ इति वचनं सूचयति यत् अन्वेषणयात्रायाः नेता अङ्गदः एव आसीत्। नलः ‘सेतुहेतुः’ — तस्य कीर्तिः अधुना सर्वत्र प्रसिद्धा। वरुणस्य शक्रार्थे पराक्रमः इति उपमा — देवासुरयुद्धे वरुणः इन्द्रस्य सहायः आसीत्; तथा अङ्गदः रामस्य। एवं वानराः देवतुल्याः इति सूच्यते। नीलः अग्निपुत्रः इति पुराणप्रसिद्धिः; तस्य घोषेण लङ्कायाः प्रतिध्वनिः तस्य तेजस्वितां दर्शयति। अङ्गदस्य ‘बाहू प्रगृह्य पद्भ्यां महीं गच्छति’ इति चेष्टा युद्धाय सज्जतायाः लक्षणम्। सारणः नलस्य परिचयं संक्षिप्तम् एव करोति, यतः सेतुबन्धः एव तस्य परिचयः पर्याप्तः। ‘त्वाम् आह्वयति संयुगे’ इति वचनं सारणस्य मुखेन अङ्गदस्य आह्वानं रावणं प्रति प्रेषितम् — वानराः दूरात् अपि रावणं युद्धाय निमन्त्रयन्ति। अङ्गदः ‘सुग्रीवस्य सदा प्रियः’ — पितृव्येण सह तस्य पूर्ववैरं शान्तम् इति सूच्यते। हनूमतः सीतादर्शनम् अङ्गदस्य मतिः इति सारणस्य उक्तिः वानराणां सामूहिकं श्रेयः दर्शयति।

‘ये तु गात्राणि विष्टभ्य क्ष्वेडयन्ति नदन्ति च, उत्थाय क्रोधेन विजृम्भन्ते, एते दुष्प्रसहाः घोराः चण्डाः चण्डपराक्रमाः हरिपुङ्गवाः — अष्टौ शतसहस्राणि दशकोटिशतानि च — चन्दनवासिनः वीराः ये एनम् अनुगच्छन्ति। एषः अपि स्वेन अनीकेन लङ्कां मर्दितुम् आशंसते। रजतसंकाशः चपलः भीमविक्रमः बुद्धिमान् शूरः त्रिषु लोकेषु विश्रुतः श्वेतः वानरः तूर्णं सुग्रीवम् आगम्य वानरीं सेनां विभजन् अनीकानि प्रहर्षयन् पुनः गच्छति। यः पुरा गोमतीतीरे नानानगयुतं संरोचनं नाम रम्यं पर्वतं पर्येति, तत्र एषः कुमुदः नाम यूथपः राज्यं प्रशास्ति। योऽसौ सहर्षं शतसहस्राणि परिकर्षति, यस्य दीर्घलाङ्गूलम् आश्रिताः बहुव्यामाः ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णाः घोरदर्शनाः वालाः, सः अदीनः चण्डः वानरः संग्रामम् अभिकाङ्क्षति; एषः अपि स्वेन अनीकेन लङ्कां मर्दितुम् आशंसते।’ ‘एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्’ इति पदावली सर्गे पुनः पुनः आवर्तते — प्रत्येकः नायकः एकः एव लङ्कां जेतुं मन्यते; एषा आवृत्तिः रावणस्य मनसि भयं संचिनोति। श्वेतस्य कार्यं सेनायाः व्यवस्था — सः सुग्रीवस्य आज्ञां सर्वत्र वहति, अनीकानि उत्साहयति। कुमुदस्य लाङ्गूलस्य विविधवर्णाः वालाः तस्य भीषणं रूपं दर्शयन्ति। चन्दनवासिनः मलयपर्वतस्य वानराः — दक्षिणदेशीयाः। तेषां संख्या ‘दशकोटिशतानि’ इति अतिविशाला, यत् अतिशयोक्त्या रावणस्य मनसि त्रासं जनयति। श्वेतः दूतकर्मणि निपुणः — ‘बुद्धिमान्’ इति विशेषणं तस्य विवेकं दर्शयति; सः सेनायाः विभिन्नभागान् संयोजयति। कुमुदस्य पर्वतः गोमतीतीरे — उत्तरभारते — अतः वानरसेना दक्षिणात् उत्तरात् च सर्वतः समागता इति सूच्यते। ‘अदीनः’ इति विशेषणं वानराणां सामान्यं गुणम्। ‘गात्राणि विष्टभ्य क्ष्वेडयन्ति नदन्ति’ इति वानराणां युद्धपूर्वचेष्टाः सजीवं वर्णिताः — शरीरं दृढीकरणं, सिंहनादः, गर्जनं, जृम्भणं च। कुमुदस्य लाङ्गूलवर्णनं तस्य विचित्ररूपं दर्शयति, येन सः दूरात् अपि परिचीयते। श्वेतस्य रजतवर्णता तस्य नाम्ना सह अनुरूपा।

‘यः तु एषः सिंहसंकाशः कपिलः दीर्घकेसरः निभृतः लङ्कां चक्षुषा दिधक्षन् इव प्रेक्षते, राजन्, सः विन्ध्यं कृष्णगिरिं सह्यं सुदर्शनं च पर्वतं सततम् अध्यास्ते — सः रम्भः नाम यूथपः। शतं शतसहस्राणां त्रिंशत् च हरिपुङ्गवाः यं यान्तं घोराः चण्डाः चण्डपराक्रमाः वानराः परिवार्य ओजसा लङ्कां मर्दितुम् अनुगच्छन्ति। यः तु कर्णौ विवृणुते, पुनः पुनः जृम्भते, मृत्योः न संविजते, सेनां न प्रधावति, रोषेण प्रकम्पते, पुनः तिर्यक् ईक्षते — लाङ्गूलविक्षेपं पश्य, एषः महाबलः क्ष्वेडति — सः महाजवः वीतभयः रम्यं साल्वेयपर्वतं सततम् अध्यास्ते, राजन्, शरभः नाम यूथपः। राजन्, अस्य बलिनः सर्वे विहाराः नाम यूथपाः चत्वारिंशत् शतसहस्राणि।’ रम्भस्य निश्चलता भीषणतरा — सः न गर्जति, अपितु निभृतः दृष्ट्या एव दहति इव। शरभस्य तु चञ्चलता — कर्णविवरणं, जृम्भणं, कम्पः, तिर्यग्दर्शनम्, लाङ्गूलविक्षेपः — सिंहस्य आक्रमणपूर्वचेष्टाः इव। द्वयोः विरोधः सारणस्य वर्णनकौशलं दर्शयति। ‘मृत्योः न संविजते’ इति शरभस्य निर्भयता विशेषतः उक्ता। रम्भस्य निवासाः चत्वारः पर्वताः — विन्ध्यः, कृष्णगिरिः, सह्यः, सुदर्शनः — मध्यदक्षिणभारतस्य पर्वतश्रेणयः। तस्य अनुचराः ‘शतं शतसहस्राणां त्रिंशत् च’ — अपरिमिताः। शरभस्य अनुचराः ‘विहाराः’ इति नाम्ना प्रसिद्धाः — एषः यूथस्य विशिष्टः गणः। सारणः ‘राजन्’ इति सम्बोधनं त्रिवारं करोति, यत् तस्य आदरं भयं च दर्शयति। शरभस्य वर्णनं सिंहस्य आक्रमणपूर्वचेष्टाः स्मारयति; तस्य नाम अपि (शरभः — सिंहात् अपि बलवान् पौराणिकः मृगः) अनुरूपम्। रम्भः ‘निभृतः’ सन् लङ्कां पश्यति, शरभः ‘तिर्यक्’ ईक्षते — द्वयोः दृष्टिः एव तयोः स्वभावं प्रकटयति। शरभस्य ‘न च सेनां प्रधावति’ इति वचनं तस्य स्वातन्त्र्यं सूचयति — सः सेनायाः आश्रयं न अपेक्षते। रम्भस्य कपिलवर्णः दीर्घकेसरः च सिंहसादृश्यं पूर्णं करोति।

‘यः तु महान् मेघः इव आकाशम् आवृत्य वानरवीराणां मध्ये सुराणां वासवः इव तिष्ठति, यस्य संग्रामम् अभिकाङ्क्षतां शाखामृगेन्द्राणां भेरीणां संनादः इव महान् घोषः श्रूयते, एषः अनुत्तमं पारियात्रं पर्वतम् अध्यास्ते — युद्धे नित्यं दुष्प्रसहः पनसः नाम यूथपः। एनं शतसहस्राणां शतार्धं यूथपाः यूथपश्रेष्ठं पर्युपासते, येषां यूथानि भागशः। यः तु भीमां प्रवल्गन्तीं समुद्रस्य तीरे स्थितां चमूं द्वितीयः सागरः इव शोभयन् तिष्ठति, एषः दर्दुरसंकाशः विनतः नाम यूथपः, यः नदीनाम् उत्तमां वेणां नदीं पिबन् चरति। अस्य बलं षष्टिः शतसहस्राणि प्लवंगमाः। क्रोधनः नाम वानरः त्वां युद्धाय आह्वयति; अस्य विक्रान्ताः बलवन्तः यूथाः भागशः। यः तु गैरिकवर्णाभं वपुः पुष्यति, बलदर्पितः सदा सर्वान् वानरान् अवमत्य तेजस्वी गवयः नाम त्वां क्रोधात् अभिवर्तते; एनं सप्ततिः शतसहस्राणि पर्युपासते; एषः अपि स्वेन अनीकेन लङ्कां मर्दितुम् आशंसते। एते दुष्प्रसहाः वीराः, येषां संख्या न विद्यते; ते यूथपाः यूथपश्रेष्ठाः, तेषां यूथानि भागशः।’ सारणस्य वर्णने प्रत्येकः नायकः तस्य निवासपर्वतेन नद्या वा परिचीयते — पारियात्रः, वेणा, संरोचनः, साल्वेयः, विन्ध्यः — एवं वानरसेना समग्रस्य भारतवर्षस्य प्रतिनिधिः इव। संख्याः अपि अतिशयिताः — लक्षाणि कोटयः च — यतः सारणस्य उद्देश्यः रावणं भीषयितुम्। उपसंहारे ‘येषां संख्या न विद्यते’ इति वचनेन सः स्वस्य गणनाया अपि असम्पूर्णतां स्वीकरोति। पनसस्य घोषः भेरीघोषेण उपमितः — पूर्वसर्गे लङ्कायाः भेरीघोषः वर्णितः; अधुना वानराणां घोषः तेन तुल्यः इति प्रतिस्पर्धा। विनतस्य सेना ‘द्वितीयः सागरः इव’ — शार्दूलस्य पूर्ववचनस्य प्रतिध्वनिः। गवयः ‘सर्वान् वानरान् अवमत्य’ इति गर्वितः — वानरसेनायाम् अपि स्वभावभेदाः सन्ति इति कविः दर्शयति; सर्वे समानाः न, प्रत्येकस्य स्वः व्यक्तित्वम्। सर्गस्य अन्ते सारणः न कस्यचित् एकस्य प्रशंसां करोति, अपितु सर्वेषां सामूहिकं बलम् — एषः रावणस्य कृते अन्तिमः सन्देशः। वेणानदीतीरवासी विनतः, पारियात्रवासी पनसः — एवं भूगोलस्य सूची वर्णनस्य प्रामाण्यं वर्धयति। सप्ततिः शतसहस्राणि गवयस्य अनुचराः — संख्याः सर्वत्र अतिविपुलाः। क्रोधनस्य नाम एव तस्य स्वभावं कथयति। सर्वेषां यूथपानां पृथक् पृथक् यूथानि — ‘भागशः’ इति पदस्य आवृत्त्या सेनायाः सुव्यवस्था सूच्यते।

సారణుడు పలికిన సత్యమైన, దైన్యం లేని ఆ మాట విని రాజు రావణుడు సారణునితో ఇలా అన్నాడు: ‘దేవగంధర్వదానవులు నాపై దండెత్తినా, సర్వలోకాల భయం వల్ల కూడా నేను సీతను ఎన్నటికీ ఇవ్వను. సౌమ్యుడా, నీవు మాత్రం వానరులచేత తీవ్రంగా బాధింపబడి భయపడిపోయి, ఈ రోజే సీతను తిరిగి ఇవ్వడం మంచిదని భావిస్తున్నావు. యుద్ధంలో నన్ను జయించగల శత్రువు ఎవడు?’ ఇలా కఠినమైన మాట పలికి శ్రీమంతుడైన రాక్షసాధిపతి రావణుడు చూడాలనే కోరికతో మంచులా తెల్లగా ఉన్న, అనేక తాటిచెట్ల ఎత్తు గల ప్రాసాదాన్ని ఎక్కాడు. కోపంతో మూర్ఛితుడైన అతడు ఆ ఇద్దరు గూఢచారులతో కలిసి సముద్రాన్నీ పర్వతాలనూ వనాలనూ చూస్తూ, వానరులతో పూర్తిగా నిండిన భూప్రదేశాన్ని చూశాడు — వానరుల ఆ అపారమైన, సహించరాని మహాబలాన్ని. రావణుని ప్రతిక్రియ ఇంతకుముందులాగే ఉంది — సత్యం పలికిన దూతను పిరికివానిగా భావించి తిరస్కరిస్తాడు. ‘నీవు బాధింపబడ్డావు కాబట్టి భయపడ్డావు’ అనే తర్కంతో అతడు సలహా విలువను నిరాకరిస్తాడు — ఇది అహంకారికి సాధారణమైన దోషం. అయినప్పటికీ అతడు స్వయంగా చూడాలని కోరుకుంటాడు — అంతఃకరణంలో సందేహం ఉంది. ప్రాసాదపు ఎత్తు — అనేక తాటిచెట్ల ఎత్తు — అక్కడి నుండి అంతా కనిపిస్తుంది; మంచు వంటి తెల్లదనం దాని శోభను చూపుతుంది. ‘క్రోధమూర్ఛితః’ (కోపంతో మూర్ఛితుడు) అనే విశేషణంతో అతని మనస్సు అస్థిరత సూచించబడింది. సారణుని మాట ‘సత్యమ్ అక్లీబమ్’ (సత్యమైనది, దైన్యం లేనిది) అని కవియే ప్రమాణీకరించాడు — కాబట్టి రావణుని తిరస్కారం అన్యాయమని పాఠకునికి తెలుసు. రావణుడు సారణుని ‘సౌమ్య’ అని సంబోధిస్తాడు, అయినా అతని పిరికితనాన్ని నిందిస్తాడు — ఈ మిశ్రమ స్వరం రాజు కోపాన్నీ సంయమాన్నీ చూపుతుంది. ‘కో హి నామ సపత్నో మాం జేతుమర్హతి’ (నన్ను జయించగల శత్రువు ఎవడు) అనే ప్రశ్న అతని ఆత్మవిశ్వాసపు ఘోషణ; కాని ప్రాసాదం ఎక్కడం అతని అంతర్గత సందేహాన్ని ప్రకటిస్తుంది. మాటలతో నిరాకరించినదానినే అతడు కళ్ళతో పరీక్షించాలనుకుంటాడు. చూడటం అతని భయాన్ని పెంచుతుంది — ‘అపారమ్ అసహ్యమ్’ (అపారమైనది, సహించరానిది) అనే విశేషణాలలో అతని దృష్టే ఉంది. గూఢచారులతో కలిసి ఎక్కడం — వారు ప్రత్యక్షసాక్షులు కాబట్టి వారినే అడగాలనుకుంటాడు.

అది చూసి రాజు రావణుడు సారణుని ఇలా అడిగాడు: ‘ఈ వానరులలో ముఖ్యులు ఎవరు, శూరులు ఎవరు, మహాబలులు ఎవరు? మహోత్సాహంతో అన్నివైపులా ముందు నడుస్తున్నవారు ఎవరు? సుగ్రీవుడు ఎవరి మాట వింటాడు? యూథపతులకు యూథపతులు ఎవరు? సారణా, ఆ వానరుల ప్రభావం ఎలాంటిదో అంతా నాకు చెప్పు.’ అడుగుతున్న రాక్షసేంద్రుని మాట విని, ముఖ్యుల గురించి తెలిసిన సారణుడు అక్కడి ముఖ్యులైన వనవాసులను వర్ణించాడు. రావణుని ప్రశ్నలు శార్దూలునికీ శుకునికీ ఇంతకుముందు వేసిన ప్రశ్నలనే పునరుచ్చరిస్తాయి, కాని ఇప్పుడు అతడు తానే చూస్తూ అడుగుతున్నాడు. ‘కేషాం శృణోతి సుగ్రీవః’ (సుగ్రీవుడు ఎవరి మాట వింటాడు) అనే ప్రశ్న సూక్ష్మమైనది — రాజుకు సలహాదారులు ఎవరో తెలుసుకోవడం శత్రువు బలహీనతను వెతకడానికి ఉపయోగపడుతుంది. సారణుడు ‘ముఖ్యజ్ఞః’ (ముఖ్యుల గురించి తెలిసినవాడు) — అతడు తక్కువ సమయంలోనే నాయకులందరినీ గుర్తించాడు, ఇది అతని గూఢచార నైపుణ్యాన్ని చూపుతుంది. సారణుడు ఇప్పుడు రావణుని పక్కన నిలిచి దూరంగా ఉన్న వానరులను వేలితో చూపిస్తున్నట్టు వర్ణిస్తాడు — ‘ఏషః’ (ఇతడు), ‘యః’ (ఎవడు) అనే సర్వనామాల ప్రయోగం ప్రత్యక్షదర్శనాన్ని సూచిస్తుంది. రావణుని ప్రశ్నలలో ‘కే’ (ఎవరు) అనే సర్వనామం ఆరుసార్లు ఆవృత్తి కావడం అతని ఉత్కంఠనూ త్వరనూ చూపుతుంది; ప్రతియోధులను నిర్ణయించగలిగేలా అతడు ప్రతి నాయకుని గురించీ తెలుసుకోవాలనుకుంటాడు.

సారణుడు ఇలా అన్నాడు: ‘లక్షమంది యూథపతులతో చుట్టుముట్టబడి లంకకు అభిముఖంగా గర్జిస్తూ నిలిచి ఉన్న ఇతడు — ఇతని గొప్ప ఘోషతో ప్రాకారాలతో, తోరణాలతో, పర్వతాలతో, వనాలతో, అడవులతో సహా లంక అంతా ప్రతిధ్వనించింది — ఇతడు వానరేంద్రులందరికీ ప్రభువైన మహాత్ముడు సుగ్రీవుని సైన్యపు ముందుభాగంలో నిలిచిన వీరుడు, నీలుడనే యూథపతి. వీర్యవంతుడై చేతులు పట్టుకుని కాళ్ళతో నేలపై నడుస్తున్నవాడు, లంకకు అభిముఖంగా కోపంతో మాటిమాటికీ ఆవులిస్తున్నవాడు, పర్వతశిఖరం వంటివాడు, తామరకేసరాల వంటి రంగు గలవాడు, అతి ఆవేశంతో మళ్ళీ మళ్ళీ తోకను నేలకు కొడుతున్నవాడు, ఎవని తోక శబ్దానికి పది దిక్కులూ మారుమోగుతున్నాయో — ఇతడు వానరరాజు సుగ్రీవుడు అభిషేకించిన యువరాజు అంగదుడు, నిన్ను యుద్ధానికి పిలుస్తున్నాడు. ఇతడు వాలికి తగిన పుత్రుడు, సుగ్రీవునికి ఎల్లప్పుడూ ప్రియుడు, ఇంద్రుని కోసం వరుణుని వలె రాఘవుని కోసం పరాక్రమిస్తున్నవాడు. వేగవంతుడూ రాఘవుని హితైషీ అయిన హనుమంతుడు జనకుని కుమార్తెను చూడగలిగాడంటే, అదంతా ఇతని ఆలోచనే. వీర్యవంతుడైన ఇతడు వానరేంద్రుల అనేక సమూహాలను తీసుకుని తన సైన్యంతో నిన్ను మర్దించడానికి వస్తున్నాడు. వాలిపుత్రుని వెనుక గొప్ప సైన్యంతో చుట్టుముట్టబడి, సేతువుకు కారకుడైన వీరుడు నలుడు యుద్ధంలో నిలిచి ఉన్నాడు.’ సారణుని వర్ణనలో ప్రతి నాయకుని శరీరం, చేష్ట, బలం, పూర్వకార్యం చెప్పబడ్డాయి. సేనాపతి నీలుడు ముందున్నాడు; అతని ఘోషకే లంక కంపిస్తోంది. అంగదుని చిత్రణ విస్తృతమైనది — అతని చేష్టలు (ఆవులించడం, తోకను కొట్టడం) అతని యుద్ధోత్సాహాన్ని ప్రకటిస్తాయి. ‘హనుమంతుడు సీతను చూడగలిగాడంటే అది ఇతని ఆలోచనే’ అనే మాట అన్వేషణయాత్రకు నాయకుడు అంగదుడేనని సూచిస్తుంది. నలుడు ‘సేతుహేతుః’ (సేతువుకు కారకుడు) — అతని కీర్తి ఇప్పుడు అంతటా ప్రసిద్ధమైంది. ఇంద్రుని కోసం వరుణుని పరాక్రమం అనే ఉపమ — దేవాసుర యుద్ధంలో వరుణుడు ఇంద్రునికి సహాయుడు; అలాగే అంగదుడు రామునికి. ఇలా వానరులు దేవతలతో సమానులని సూచించబడింది. నీలుడు అగ్నిపుత్రుడని పురాణప్రసిద్ధి; అతని ఘోషకు లంకలో వచ్చిన ప్రతిధ్వని అతని తేజస్సును చూపుతుంది. అంగదుని ‘చేతులు పట్టుకుని కాళ్ళతో నేలపై నడవడం’ అనే చేష్ట యుద్ధసన్నద్ధతకు లక్షణం. సేతుబంధమే నలునికి తగిన పరిచయం కాబట్టి సారణుడు అతని పరిచయాన్ని సంక్షిప్తంగానే చేస్తాడు. ‘త్వామ్ ఆహ్వయతి సంయుగే’ (నిన్ను యుద్ధానికి పిలుస్తున్నాడు) అనే మాట ద్వారా సారణుని నోట అంగదుని ఆహ్వానం రావణునికి చేరుతోంది — వానరులు దూరం నుండే రావణుని యుద్ధానికి ఆహ్వానిస్తున్నారు. అంగదుడు ‘సుగ్రీవునికి ఎల్లప్పుడూ ప్రియుడు’ — పినతండ్రితో అతని పూర్వవైరం శాంతించిందని సూచించబడింది. హనుమంతుడు సీతను చూడటం అంగదుని ఆలోచన అనే సారణుని మాట వానరుల సామూహిక శ్రేయస్సును చూపుతుంది.

‘శరీరాలను బిగబట్టి సింహనాదాలు చేస్తూ గర్జిస్తున్నవారు, లేచి కోపంతో ఆవులిస్తున్నవారు — సహించరానివారు, భయంకరులు, ఉగ్రులు, ఉగ్రపరాక్రములు అయిన ఈ వానరశ్రేష్ఠులు — ఎనిమిది లక్షలూ వెయ్యి కోట్లూ — చందనవనాలలో నివసించే వీరులు, ఇతనిని అనుసరిస్తున్నారు. ఇతడు కూడా తన సైన్యంతో లంకను మర్దించాలని ఆశిస్తున్నాడు. వెండి వంటి కాంతి గలవాడు, చపలుడు, భయంకరమైన పరాక్రమం గలవాడు, బుద్ధిమంతుడు, శూరుడు, మూడు లోకాలలోనూ ప్రసిద్ధుడు అయిన శ్వేతుడనే వానరుడు వేగంగా సుగ్రీవుని దగ్గరకు వచ్చి, వానరసైన్యాన్ని విభజిస్తూ, సైన్యాలను ఉత్సాహపరుస్తూ మళ్ళీ వెళుతున్నాడు. పూర్వం గోమతీతీరంలో రకరకాల వృక్షాలతో కూడిన సంరోచనమనే రమ్యమైన పర్వతం చుట్టూ సంచరించే ఇతడు కుముదుడనే యూథపతి, అక్కడ రాజ్యం పాలిస్తున్నాడు. సంతోషంగా లక్షలాది వానరులను వెంట లాక్కువస్తున్నవాడు, ఎవని పొడవైన తోకను ఆశ్రయించి అనేక బారల పొడవైన, ఎర్రని, పసుపు, తెల్లని, ధవళమైన, చెదిరిన, భయంకరంగా కనిపించే వెంట్రుకలు ఉన్నాయో, ఆ దైన్యం లేని ఉగ్రమైన వానరుడు యుద్ధాన్ని కోరుతున్నాడు; ఇతడు కూడా తన సైన్యంతో లంకను మర్దించాలని ఆశిస్తున్నాడు.’ ‘ఏషైవాశంసతే లంకాం స్వేనానీకేన మర్దితుమ్’ (ఇతడు కూడా తన సైన్యంతో లంకను మర్దించాలని ఆశిస్తున్నాడు) అనే పదావళి ఈ సర్గలో మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది — ప్రతి నాయకుడూ తానొక్కడే లంకను జయించగలనని భావిస్తాడు; ఈ ఆవృత్తి రావణుని మనస్సులో భయాన్ని పోగుచేస్తుంది. శ్వేతుని పని సైన్యపు వ్యవస్థ — అతడు సుగ్రీవుని ఆజ్ఞను అంతటా మోసుకువెళతాడు, సైన్యాలను ఉత్సాహపరుస్తాడు. కుముదుని తోకలోని రకరకాల రంగుల వెంట్రుకలు అతని భీషణరూపాన్ని చూపుతాయి. చందనవనవాసులు మలయపర్వతపు వానరులు — దక్షిణదేశీయులు. వారి సంఖ్య ‘దశకోటిశతాని’ (వెయ్యి కోట్లు) అని అతి విశాలమైనది, అది అతిశయోక్తితో రావణుని మనస్సులో త్రాసాన్ని పుట్టిస్తుంది. శ్వేతుడు దూతకర్మలో నేర్పరి — ‘బుద్ధిమాన్’ అనే విశేషణం అతని వివేకాన్ని చూపుతుంది; అతడు సైన్యపు వివిధ భాగాలను సమన్వయపరుస్తాడు. కుముదుని పర్వతం గోమతీతీరంలో — ఉత్తరభారతంలో — ఉంది, కాబట్టి వానరసైన్యం దక్షిణం నుండీ ఉత్తరం నుండీ అన్నివైపుల నుండీ వచ్చి చేరిందని సూచించబడింది. ‘అదీనః’ (దైన్యం లేనివాడు) అనే విశేషణం వానరులకు సాధారణమైన గుణం. ‘గాత్రాణి విష్టభ్య క్ష్వేడయంతి నదంతి’ (శరీరాలను బిగబట్టి సింహనాదాలు చేస్తూ గర్జిస్తున్నారు) అనే మాటలలో వానరుల యుద్ధపూర్వచేష్టలు సజీవంగా వర్ణించబడ్డాయి — శరీరాన్ని దృఢం చేసుకోవడం, సింహనాదం, గర్జన, ఆవులింత. కుముదుని తోక వర్ణన అతని విచిత్రరూపాన్ని చూపుతుంది, దానివల్ల అతడు దూరం నుండి కూడా గుర్తించబడతాడు. శ్వేతుని వెండి రంగు అతని పేరుకు తగినట్టే ఉంది.

‘సింహం వంటివాడూ, కపిలవర్ణుడూ, పొడవైన జూలు గలవాడూ అయి, నిశ్చలంగా ఉంటూ లంకను చూపుతోనే దహించాలన్నట్టు చూస్తున్న ఇతడు — రాజా, ఇతడు వింధ్య, కృష్ణగిరి, సహ్య, సుదర్శన పర్వతాలపై ఎల్లప్పుడూ నివసిస్తాడు — ఇతడు రంభుడనే యూథపతి. వంద లక్షలూ ముప్పై లక్షలూ వానరశ్రేష్ఠులు — భయంకరులు, ఉగ్రులు, ఉగ్రపరాక్రములు అయిన వానరులు — వెళుతున్న ఇతనిని చుట్టుముట్టి తమ ఓజస్సుతో లంకను మర్దించడానికి అనుసరిస్తున్నారు. చెవులను విప్పుతున్నవాడు, మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవులిస్తున్నవాడు, మృత్యువుకు భయపడనివాడు, సైన్యం వెంట పరుగెత్తనివాడు, రోషంతో వణుకుతున్నవాడు, మళ్ళీ అడ్డంగా చూస్తున్నవాడు — ఇతని తోక విసురును చూడు, ఈ మహాబలుడు సింహనాదం చేస్తున్నాడు — మహావేగం గలవాడూ భయం లేనివాడూ అయిన ఇతడు రమ్యమైన సాల్వేయపర్వతంపై ఎల్లప్పుడూ నివసిస్తాడు, రాజా, ఇతడు శరభుడనే యూథపతి. రాజా, బలవంతుడైన ఇతనికి విహారులనే యూథపతులందరూ నలభై లక్షల మంది ఉన్నారు.’ రంభుని నిశ్చలత మరింత భయంకరమైనది — అతడు గర్జించడు, నిశ్చలంగా ఉంటూ చూపుతోనే దహిస్తున్నట్టుంటాడు. శరభునిది మాత్రం చంచలత — చెవులు విప్పడం, ఆవులింత, వణుకు, అడ్డంగా చూడటం, తోక విసరడం — సింహం దాడికి ముందు చేసే చేష్టల వంటివి. ఇద్దరి మధ్య వైరుధ్యం సారణుని వర్ణనానైపుణ్యాన్ని చూపుతుంది. ‘మృత్యోర్న సంవిజతే’ (మృత్యువుకు భయపడడు) అని శరభుని నిర్భయత ప్రత్యేకంగా చెప్పబడింది. రంభుని నివాసాలు నాలుగు పర్వతాలు — వింధ్య, కృష్ణగిరి, సహ్య, సుదర్శన — మధ్య-దక్షిణ భారతపు పర్వతశ్రేణులు. అతని అనుచరులు ‘శతం శతసహస్రాణాం త్రింశచ్చ’ (వంద లక్షలూ ముప్పై) — అపరిమితులు. శరభుని అనుచరులు ‘విహారాః’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధులు — ఇది యూథంలోని విశిష్టమైన గణం. సారణుడు ‘రాజన్’ (రాజా) అనే సంబోధనను మూడుసార్లు చేస్తాడు, అది అతని ఆదరాన్నీ భయాన్నీ చూపుతుంది. శరభుని వర్ణన సింహం దాడికి ముందటి చేష్టలను గుర్తుచేస్తుంది; అతని పేరు కూడా (శరభం — సింహం కంటే బలమైన పౌరాణిక మృగం) తగినట్టే ఉంది. రంభుడు ‘నిభృతః’ (నిశ్చలుడై) లంకను చూస్తాడు, శరభుడు ‘తిర్యక్’ (అడ్డంగా) చూస్తాడు — ఇద్దరి చూపే వారి స్వభావాన్ని ప్రకటిస్తుంది. శరభుని ‘న చ సేనాం ప్రధావతి’ (సైన్యం వెంట పరుగెత్తడు) అనే మాట అతని స్వాతంత్ర్యాన్ని సూచిస్తుంది — అతడు సైన్యపు ఆశ్రయాన్ని కోరడు. రంభుని కపిలవర్ణమూ పొడవైన జూలూ సింహసాదృశ్యాన్ని పూర్తి చేస్తాయి.

‘గొప్ప మేఘంలా ఆకాశాన్ని ఆవరించి, దేవతల మధ్య వాసవునిలా వానరవీరుల మధ్య నిలిచి ఉన్నవాడు, యుద్ధాన్ని కోరే వానరేంద్రుల భేరీనాదం వంటి గొప్ప ఘోష ఎవనిదిగా వినిపిస్తోందో — ఇతడు సాటిలేని పారియాత్ర పర్వతంపై నివసిస్తాడు — యుద్ధంలో ఎల్లప్పుడూ సహించరానివాడైన పనసుడనే యూథపతి. యాభై లక్షల యూథపతులు ఈ యూథపశ్రేష్ఠుని సేవిస్తున్నారు, వారి యూథాలు వేర్వేరుగా ఉన్నాయి. సముద్రతీరంలో నిలిచి ఉరకలు వేస్తున్న భయంకరమైన సైన్యాన్ని రెండవ సముద్రంలా శోభింపజేస్తూ నిలిచి ఉన్న ఇతడు, దర్దురపర్వతం వంటివాడు, వినతుడనే యూథపతి, నదులలో ఉత్తమమైన వేణానది నీరు తాగుతూ సంచరిస్తాడు. ఇతని బలం అరవై లక్షల వానరులు. క్రోధనుడనే వానరుడు నిన్ను యుద్ధానికి పిలుస్తున్నాడు; ఇతని విక్రమవంతులైన, బలవంతులైన యూథాలు వేర్వేరుగా ఉన్నాయి. గైరికం (కావిరాయి) వంటి రంగు గల శరీరాన్ని పోషించేవాడు, బలగర్వంతో ఎల్లప్పుడూ వానరులందరినీ తక్కువచేసి చూసేవాడు, తేజస్వి అయిన గవయుడనే వానరుడు కోపంతో నీ వైపు వస్తున్నాడు; డెబ్బై లక్షల మంది ఇతనిని సేవిస్తున్నారు; ఇతడు కూడా తన సైన్యంతో లంకను మర్దించాలని ఆశిస్తున్నాడు. వీరు సహించరాని వీరులు, వీరి సంఖ్యకు అంతు లేదు; వారు యూథపతులు, యూథపశ్రేష్ఠులు, వారి యూథాలు వేర్వేరుగా ఉన్నాయి.’ సారణుని వర్ణనలో ప్రతి నాయకుడూ తన నివాసపర్వతం లేదా నది ద్వారా పరిచయం చేయబడతాడు — పారియాత్రం, వేణ, సంరోచనం, సాల్వేయం, వింధ్య — ఇలా వానరసైన్యం సమస్త భారతవర్షానికీ ప్రతినిధిలా ఉంది. సంఖ్యలు కూడా అతిశయమైనవి — లక్షలూ కోట్లూ — ఎందుకంటే సారణుని ఉద్దేశం రావణుని భయపెట్టడం. ఉపసంహారంలో ‘యేషాం సంఖ్యా న విద్యతే’ (వీరి సంఖ్యకు అంతు లేదు) అనే మాటతో అతడు తన లెక్కింపు కూడా అసంపూర్ణమని అంగీకరిస్తాడు. పనసుని ఘోషను భేరీఘోషతో పోల్చారు — పూర్వసర్గలో లంకలోని భేరీఘోష వర్ణించబడింది; ఇప్పుడు వానరుల ఘోష దానితో సమానమనే పోటీ. వినతుని సైన్యం ‘రెండవ సముద్రంలా’ — శార్దూలుని పూర్వవచనానికి ప్రతిధ్వని. గవయుడు ‘వానరులందరినీ తక్కువచేసి చూసేవాడు’ అని గర్వితుడు — వానరసైన్యంలో కూడా స్వభావభేదాలు ఉన్నాయని కవి చూపుతాడు; అందరూ ఒకేలా ఉండరు, ప్రతి ఒక్కరికీ తమదైన వ్యక్తిత్వం ఉంది. సర్గ చివరలో సారణుడు ఏ ఒక్కరినీ ప్రశంసించడు, అందరి సామూహిక బలాన్ని చెబుతాడు — ఇది రావణునికి చివరి సందేశం. వేణానదీతీరవాసి వినతుడు, పారియాత్రవాసి పనసుడు — ఇలా భౌగోళిక జాబితా వర్ణనకు ప్రామాణికతను పెంచుతుంది. గవయుని అనుచరులు డెబ్బై లక్షల మంది — సంఖ్యలు అంతటా అతివిపులమైనవి. క్రోధనుని పేరే అతని స్వభావాన్ని చెబుతుంది. యూథపతులందరికీ వేర్వేరు యూథాలు — ‘భాగశః’ (వేర్వేరుగా) అనే పదపు ఆవృత్తితో సైన్యపు సువ్యవస్థ సూచించబడింది.

சாரணன் சொன்ன உண்மையான, தளர்வற்ற அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, அரசன் ராவணன் சாரணனிடம் பதில் சொன்னான்: ‘தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் தானவர்களும் என்னைத் தாக்கினாலும், எல்லா உலகங்களுக்கும் அஞ்சியும் நான் சீதையைத் தரவே மாட்டேன். இனியவனே, நீயோ வானரர்களால் பெரிதும் துன்புறுத்தப்பட்டு மிகவும் அஞ்சியதால், இன்றே சீதையைத் திருப்பித் தருவது நல்லது என்று கருதுகிறாய். எந்தப் பகைவன்தான் போரில் என்னை வெல்லத் தகுந்தவன்?’ இவ்வாறு கடுஞ்சொல் சொல்லிவிட்டு, செல்வமுடைய ராக்ஷச அரசன் ராவணன், பார்க்கும் விருப்பத்தால், பனிபோல் வெண்மையான, பல பனைமர உயரமுள்ள மாளிகையின் மேல் ஏறினான். சினத்தால் தன்னிலை இழந்த அவன் அந்த இரண்டு ஒற்றர்களோடு, கடலையும் மலைகளையும் காடுகளையும் பார்த்துக்கொண்டு, வானரர்களால் முழுதும் நிறைந்த நிலப்பகுதியைக் கண்டான் — வானரர்களின் அந்த எல்லையற்ற, தாங்க முடியாத பெரும் படையை. ராவணனின் எதிர்வினை முன்புபோலவே — உண்மை சொல்லும் தூதனைக் கோழை என்று கருதி இகழ்கிறான். ‘நீ துன்புறுத்தப்பட்டாய், ஆகவே அஞ்சுகிறாய்’ என்ற வாதத்தால் அவன் அறிவுரையின் மதிப்பைப் புறக்கணிக்கிறான் — இது அகந்தையுடையவனின் பொதுவான குறை. ஆயினும் அவன் தானே பார்க்க விரும்புகிறான் — உள்ளத்தில் ஐயம் இருக்கவே செய்கிறது. மாளிகையின் உயரம் — பல பனைமர உயரம் — அங்கிருந்து அனைத்தும் தெரிகிறது; பனிபோன்ற வெண்மை அதன் அழகைக் காட்டுகிறது. ‘சினத்தால் தன்னிலை இழந்தவன்’ என்ற அடைமொழியால் அவனுடைய மனத்தின் நிலையின்மை சுட்டப்படுகிறது. சாரணனின் சொல் ‘உண்மையானது, தளர்வற்றது’ என்று கவியே சான்று தருகிறார் — ஆகவே ராவணனின் இகழ்ச்சி நியாயமற்றது என்று வாசகர் அறிகிறார். ராவணன் சாரணனை ‘இனியவனே’ என்று விளித்தாலும் அவனுடைய கோழைத்தனத்தைப் பழிக்கிறான் — இந்தக் கலவையான தொனி அரசனின் சினத்தையும் தன்னடக்கத்தையும் காட்டுகிறது. ‘எந்தப் பகைவன்தான் என்னை வெல்லத் தகுந்தவன்’ என்ற கேள்வி அவனுடைய தன்னம்பிக்கையின் அறிவிப்பு; ஆனால் மாளிகையின் மேல் ஏறுவது அவனுடைய உள்ளார்ந்த ஐயத்தை வெளிப்படுத்துகிறது. சொல்லால் எதை மறுக்கிறானோ, அதையே கண்களால் சோதிக்க விரும்புகிறான். பார்த்தது அவனுடைய அச்சத்தைப் பெருக்குகிறது — ‘எல்லையற்ற, தாங்க முடியாத’ என்ற அடைமொழிகளில் உள்ளது அவனுடைய பார்வையே. ஒற்றர்களோடு ஏறுவது — அவன் அவர்களையே கேட்க விரும்புகிறான், ஏனெனில் அவர்கள் நேரில் கண்டவர்கள்.

அதைப் பார்த்து அரசன் ராவணன் சாரணனிடம் கேட்டான்: ‘இந்த வானரர்களில் முதன்மையானவர்கள் யார், வீரர்கள் யார், பெருவலிமையுடையவர்கள் யார்? பேரூக்கத்துடன் எல்லாப் பக்கமும் முன்னணியில் வருபவர்கள் யார்? சுக்ரீவன் யாருடைய சொல்லைக் கேட்கிறான்? படைத்தலைவர்களுக்கும் தலைவர்கள் யார்? சாரணா, அந்த வானரர்கள் எத்தகைய ஆற்றல் உடையவர்கள் — அனைத்தையும் எனக்குச் சொல்.’ கேட்டுக்கொண்டிருந்த ராக்ஷச அரசனின் சொல்லைக் கேட்டு, முதன்மையானவர்களை அறிந்த சாரணன் அங்கே முதன்மையான காட்டுவாசிகளைப் பற்றிப் பேசினான். ராவணனின் கேள்விகள் சார்தூலனிடமும் சுகனிடமும் முன்பு கேட்ட கேள்விகளை மீண்டும் சொல்கின்றன; ஆனால் இப்போது அவன் தானே பார்த்துக்கொண்டு கேட்கிறான். ‘சுக்ரீவன் யாருடைய சொல்லைக் கேட்கிறான்’ என்ற கேள்வி நுட்பமானது — அரசனின் ஆலோசகர்கள் யார் என்ற அறிவு பகைவனின் பலவீனத்தைத் தேடப் பயன்படும். சாரணன் ‘முதன்மையானவர்களை அறிந்தவன்’ — குறுகிய காலத்திலேயே அவன் தலைவர்கள் அனைவரையும் அடையாளம் கண்டுகொண்டான்; இது அவனுடைய ஒற்றுத் திறமையைக் காட்டுகிறது. சாரணன் இப்போது ராவணனின் அருகே நின்று, தொலைவில் உள்ள வானரர்களை விரலால் சுட்டிக்காட்டுவது போல வருணிக்கிறான் — ‘இவன்’, ‘எவன்’ என்ற சுட்டுப்பெயர்களின் பயன்பாடு நேரடிக் காட்சியைச் சுட்டுகிறது. ராவணனின் கேள்விகளில் ‘யார்’ என்ற சொல் ஆறுமுறை வருவது அவனுடைய ஆவலையும் விரைவையும் காட்டுகிறது; ஒவ்வொரு தலைவனையும் அறிய அவன் விரும்புகிறான், அதனால் எதிர்த்துப் போரிட வேண்டியவர்களை நிர்ணயிக்க முடியும்.

சாரணன் சொன்னான்: ‘நூறாயிரம் படைத்தலைவர்களால் சூழப்பட்டு, இலங்கையை நோக்கி முழங்கிக்கொண்டு நிற்கும் இவன் — இவனுடைய பெரும் முழக்கத்தால் மதில்களோடும் தோரணங்களோடும் மலைகளோடும் காடுகளோடும் கூடிய இலங்கை முழுவதும் எதிரொலிக்கிறது — எல்லா வானரர்களுக்கும் அரசனான மகாத்மா சுக்ரீவனின் படையின் முன்னணியில் நிற்கும் நீலன் என்ற வீரப் படைத்தலைவன். வீரமுடையவனாய், கைகளை உயர்த்திக்கொண்டு கால்களால் பூமியில் நடப்பவனும், இலங்கையை நோக்கிச் சினத்தால் அடிக்கடி சோம்பல் முறிப்பவனும், மலைச் சிகரம் போன்றவனும், தாமரைத் தாது போன்ற நிறமுடையவனும், மிகுந்த சினத்துடன் மீண்டும் மீண்டும் வாலைச் சொடுக்குபவனும், எவனுடைய வால் ஒலியால் பத்துத் திசைகளும் ஒலிக்கின்றனவோ அவனுமான இவன் — வானர அரசன் சுக்ரீவனால் முடிசூட்டப்பட்ட அங்கதன் என்ற இளவரசன் — உன்னைப் போருக்கு அழைக்கிறான். அவன் வாலிக்கு நிகரான மகன், சுக்ரீவனுக்கு எப்போதும் அன்புக்குரியவன், இந்திரனுக்காக வருணன் போல ராகவனுக்காகப் பராக்கிரமம் காட்டுபவன். வேகமுடைய, ராகவனின் நலம் விரும்பும் அனுமனால் ஜனகனின் மகள் கண்டுபிடிக்கப்பட்டது முழுவதும் இவனுடைய திட்டமே. வீரமுடைய இவன் வானரத் தலைவர்களின் பல கூட்டங்களை எடுத்துக்கொண்டு, தன் படையோடு உன்னை நசுக்க வருகிறான். வாலியின் மைந்தனுக்குப் பின்னால் பெரும் படையால் சூழப்பட்டு, அணைக்குக் காரணமான இந்த வீரன் நளன் போரில் நிற்கிறான்.’ சாரணனின் வருணனையில் ஒவ்வொரு தலைவனின் உடல், அசைவுகள், வலிமை, முந்தைய செயல் — அனைத்தும் சொல்லப்படுகின்றன. படைத்தலைவனான நீலன் முன்னணியில்; அவனுடைய முழக்கத்தாலேயே இலங்கை நடுங்குகிறது. அங்கதனின் சித்திரம் விரிவானது — அவனுடைய அசைவுகள் (சோம்பல் முறித்தல், வாலைச் சொடுக்குதல்) அவனுடைய போர் ஊக்கத்தை வெளிப்படுத்துகின்றன. ‘அனுமன் சீதையைக் கண்டுபிடித்தது இவனுடைய திட்டமே’ என்ற சொல், தேடல் பயணத்தின் தலைவன் அங்கதனே என்று சுட்டுகிறது. நளன் ‘அணைக்குக் காரணமானவன்’ — அவனுடைய புகழ் இப்போது எங்கும் பரவியுள்ளது. இந்திரனுக்காக வருணன் பராக்கிரமம் காட்டியது என்ற உவமை — தேவாசுரப் போரில் வருணன் இந்திரனுக்குத் துணையாக இருந்தான்; அதுபோல அங்கதன் ராமனுக்கு. இவ்வாறு வானரர்கள் தேவர்களுக்கு நிகரானவர்கள் என்று சுட்டப்படுகிறது. நீலன் அக்னியின் மகன் என்பது புராணப் புகழ்; அவனுடைய முழக்கத்தால் இலங்கை எதிரொலிப்பது அவனுடைய ஒளியாற்றலைக் காட்டுகிறது. அங்கதனின் ‘கைகளை உயர்த்திக்கொண்டு கால்களால் பூமியில் நடப்பது’ என்ற அசைவு போருக்கு ஆயத்தமாக இருப்பதன் அடையாளம். சாரணன் நளனைச் சுருக்கமாகவே அறிமுகப்படுத்துகிறான், ஏனெனில் அணை கட்டியதே அவனுக்குப் போதுமான அறிமுகம். ‘உன்னைப் போருக்கு அழைக்கிறான்’ என்ற சொல் சாரணனின் வாயிலாக அங்கதனின் அறைகூவலை ராவணனுக்கு அனுப்புகிறது — வானரர்கள் தொலைவிலிருந்தே ராவணனைப் போருக்கு அழைக்கிறார்கள். அங்கதன் ‘சுக்ரீவனுக்கு எப்போதும் அன்புக்குரியவன்’ — சிற்றப்பனுடனான அவனுடைய முந்தைய பகைமை தணிந்துவிட்டது என்று சுட்டப்படுகிறது. அனுமன் சீதையைக் கண்டது அங்கதனின் திட்டம் என்ற சாரணனின் கூற்று வானரர்களின் கூட்டுப் பெருமையைக் காட்டுகிறது.

‘உடல்களை விறைப்பாக்கிக்கொண்டு கர்ஜிப்பவர்களும் முழங்குபவர்களும், எழுந்து சினத்தால் சோம்பல் முறிப்பவர்களும் — இந்தத் தாங்க முடியாத, கொடிய, கடுமையான, கடும் பராக்கிரமமுடைய வானரத் தலைவர்கள் — எட்டு லட்சமும் ஆயிரம் கோடியும் — சந்தன மலையில் வாழும் வீரர்கள் — இவனைப் பின்தொடர்கிறார்கள். இவனும் தன் படையோடு இலங்கையை நசுக்க விரும்புகிறான். வெள்ளி போன்ற நிறமுடைய, சுறுசுறுப்பான, அஞ்சத்தக்க பராக்கிரமமுடைய, அறிவாளியான, வீரனான, மூவுலகிலும் புகழ்பெற்ற சுவேதன் என்ற வானரன் விரைவில் சுக்ரீவனிடம் வந்து, வானரப் படையைப் பிரித்து, படைப்பிரிவுகளை மகிழ்வித்துக்கொண்டு மீண்டும் செல்கிறான். முன்பு கோமதி ஆற்றின் கரையில், பலவகை மரங்கள் நிறைந்த சம்ரோசனம் என்ற அழகிய மலையைச் சுற்றித் திரிபவனான இந்தக் குமுதன் என்ற படைத்தலைவன் அங்கே அரசாட்சி செய்கிறான். நூறாயிரக்கணக்கானவர்களை மகிழ்ச்சியுடன் இழுத்து வருபவனும், எவனுடைய நீண்ட வாலில் பல வியாம நீளமுள்ள, செம்பு நிறமும் மஞ்சளும் வெளிர்நிறமும் வெண்மையுமான, சிதறிய, அச்சந்தரும் தோற்றமுடைய மயிர்கள் உள்ளனவோ அவனுமான அந்தத் தளராத, கடுமையான வானரன் போரை விரும்புகிறான்; இவனும் தன் படையோடு இலங்கையை நசுக்க விரும்புகிறான்.’ ‘இவனும் தன் படையோடு இலங்கையை நசுக்க விரும்புகிறான்’ என்ற தொடர் இந்தச் சர்க்கத்தில் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது — ஒவ்வொரு தலைவனும் தான் ஒருவனே இலங்கையை வெல்லக் கருதுகிறான்; இந்த மறுவருகை ராவணனின் மனத்தில் அச்சத்தைக் குவிக்கிறது. சுவேதனின் பணி படையை ஒழுங்குபடுத்துவது — அவன் சுக்ரீவனின் ஆணையை எங்கும் கொண்டு செல்கிறான், படைப்பிரிவுகளை ஊக்குவிக்கிறான். குமுதனின் வாலிலுள்ள பலவண்ண மயிர்கள் அவனுடைய அச்சந்தரும் உருவத்தைக் காட்டுகின்றன. சந்தன மலைவாசிகள் மலய மலையின் வானரர்கள் — தென்னாட்டவர். அவர்களுடைய எண்ணிக்கை ‘பத்துக் கோடியின் நூறு மடங்கு’ (ஆயிரம் கோடி) என்று மிகப் பெரியது; இந்த மிகைக் கூற்று ராவணனின் மனத்தில் நடுக்கத்தை உண்டாக்குகிறது. சுவேதன் தூதுப் பணியில் வல்லவன் — ‘அறிவாளி’ என்ற அடைமொழி அவனுடைய விவேகத்தைக் காட்டுகிறது; அவன் படையின் பல பகுதிகளையும் இணைக்கிறான். குமுதனின் மலை கோமதிக் கரையில் — வட இந்தியாவில் — ஆகவே வானரப் படை தெற்கிலிருந்தும் வடக்கிலிருந்தும் எல்லாப் பக்கத்திலிருந்தும் ஒன்றுகூடியது என்று சுட்டப்படுகிறது. ‘தளராதவன்’ என்ற அடைமொழி வானரர்களின் பொதுப் பண்பு. ‘உடல்களை விறைப்பாக்கிக்கொண்டு கர்ஜிக்கிறார்கள், முழங்குகிறார்கள்’ என்பதில் வானரர்களின் போருக்கு முந்தைய அசைவுகள் உயிரோட்டத்துடன் வருணிக்கப்படுகின்றன — உடலை உறுதிப்படுத்துதல், சிங்கநாதம், முழக்கம், சோம்பல் முறித்தல். குமுதனின் வால் வருணனை அவனுடைய விசித்திர உருவத்தைக் காட்டுகிறது; அதனால் அவன் தொலைவிலிருந்தே அடையாளம் காணப்படுகிறான். சுவேதனின் வெள்ளி நிறம் அவனுடைய பெயருக்கு ஏற்றது (சுவேதம் — வெண்மை).

‘சிங்கம் போன்றவனும், செம்பழுப்பு நிறமுடையவனும், நீண்ட பிடரிமயிருடையவனும், அசையாமல் இலங்கையைக் கண்ணாலேயே எரிக்க விரும்புபவன் போலப் பார்ப்பவனுமான இவன் — அரசே, விந்தியம், கிருஷ்ணகிரி, சஹ்யம், சுதர்சனம் ஆகிய மலைகளில் எப்போதும் வாழ்பவன் — ரம்பன் என்ற படைத்தலைவன். நூறு லட்சமும் முப்பதும் உடைய வானரத் தலைவர்கள் — கொடிய, கடுமையான, கடும் பராக்கிரமமுடைய வானரர்கள் — செல்லும் இவனைச் சூழ்ந்து, ஆற்றலுடன் இலங்கையை நசுக்கப் பின்தொடர்கிறார்கள். காதுகளை விரிப்பவனும், மீண்டும் மீண்டும் சோம்பல் முறிப்பவனும், சாவுக்கு அஞ்சாதவனும், படையோடு ஓடாதவனும், சினத்தால் நடுங்குபவனும், மீண்டும் குறுக்காகப் பார்ப்பவனுமான இவன் — வால் வீசுவதைப் பார், பெருவலிமையுடைய இவன் கர்ஜிக்கிறான் — பெருவேகமுடையவனும் அச்சமற்றவனுமான இவன் அழகிய சால்வேய மலையில் எப்போதும் வாழ்பவன்; அரசே, சரபன் என்ற படைத்தலைவன். அரசே, வலிமையுடைய இவனுடைய படைத்தலைவர்கள் அனைவரும் ‘விஹாரர்கள்’ என்று பெயர் பெற்றவர்கள் — நாற்பது லட்சம்.’ ரம்பனின் அசைவின்மை மேலும் அச்சந்தருவது — அவன் முழங்குவதில்லை, அசையாமல் பார்வையாலேயே எரிப்பவன் போல இருக்கிறான். சரபனிடமோ சுறுசுறுப்பு — காதுகளை விரித்தல், சோம்பல் முறித்தல், நடுக்கம், குறுக்குப் பார்வை, வால் வீசுதல் — தாக்குவதற்கு முன் சிங்கத்தின் அசைவுகள் போல. இருவருக்கும் இடையிலான இந்த முரண் சாரணனின் வருணனைத் திறமையைக் காட்டுகிறது. ‘சாவுக்கு அஞ்சாதவன்’ என்று சரபனின் அச்சமின்மை தனிப்படச் சொல்லப்படுகிறது. ரம்பனின் இருப்பிடங்கள் நான்கு மலைகள் — விந்தியம், கிருஷ்ணகிரி, சஹ்யம், சுதர்சனம் — மத்திய, தென் இந்தியாவின் மலைத்தொடர்கள். அவனைப் பின்தொடர்பவர்கள் ‘நூறு லட்சமும் முப்பதும்’ — அளவற்றவர்கள். சரபனைப் பின்தொடர்பவர்கள் ‘விஹாரர்கள்’ என்ற பெயரால் புகழ்பெற்றவர்கள் — இது அந்தக் கூட்டத்தின் தனிப்பட்ட பிரிவு. சாரணன் ‘அரசே’ என்று மும்முறை விளிக்கிறான்; இது அவனுடைய மரியாதையையும் அச்சத்தையும் காட்டுகிறது. சரபனின் வருணனை தாக்குவதற்கு முன் சிங்கத்தின் அசைவுகளை நினைவூட்டுகிறது; அவனுடைய பெயரும் (சரபம் — சிங்கத்தைவிட வலிமையான புராண விலங்கு) அதற்கு ஏற்றதே. ரம்பன் ‘அசையாமல்’ இலங்கையைப் பார்க்கிறான், சரபன் ‘குறுக்காக’ப் பார்க்கிறான் — இருவரின் பார்வையே அவர்களுடைய இயல்பை வெளிப்படுத்துகிறது. சரபனைப் பற்றிய ‘படையோடு ஓடாதவன்’ என்ற சொல் அவனுடைய தன்னிச்சையைச் சுட்டுகிறது — அவன் படையின் துணையை எதிர்பார்ப்பதில்லை. ரம்பனின் செம்பழுப்பு நிறமும் நீண்ட பிடரிமயிரும் சிங்கத்தோடுள்ள ஒப்புமையை நிறைவு செய்கின்றன.

‘பெரிய மேகம் போல வானத்தை மூடிக்கொண்டு, தேவர்களிடையே வாசவன் போல வானர வீரர்களிடையே நிற்பவனும், போரை விரும்பும் வானரத் தலைவர்களின் பேரிகை முழக்கம் போன்ற பெரும் ஒலி எவனிடமிருந்து கேட்கிறதோ அவனுமான இவன், ஒப்பற்ற பாரியாத்ர மலையில் வாழ்பவன் — போரில் என்றும் தாங்க முடியாதவனான பனசன் என்ற படைத்தலைவன். படைத்தலைவர்களில் சிறந்த இவனை ஐம்பது லட்சம் படைத்தலைவர்கள் சூழ்ந்து பணிகிறார்கள்; அவர்களுடைய கூட்டங்கள் தனித்தனிப் பிரிவுகளாக உள்ளன. கடற்கரையில் நிற்கும், துள்ளிக்குதிக்கும் அச்சந்தரும் படையை இரண்டாவது கடல் போல அழகுபடுத்திக்கொண்டு நிற்கும் இவன், தர்துர மலை போன்ற வினதன் என்ற படைத்தலைவன்; ஆறுகளில் சிறந்த வேணா நதியின் நீரைப் பருகித் திரிபவன். இவனுடைய படை அறுபது லட்சம் வானரர்கள். குரோதனன் என்ற வானரன் உன்னைப் போருக்கு அழைக்கிறான்; இவனுடைய வீரமும் வலிமையும் உடைய கூட்டங்கள் தனித்தனிப் பிரிவுகளாக உள்ளன. காவி நிறம் போன்ற உடலை வளர்ப்பவனும், வலிமைச் செருக்கால் எப்போதும் எல்லா வானரர்களையும் இகழ்பவனுமான ஒளியுடைய கவயன் என்பவன் சினத்தோடு உன்னை நோக்கி வருகிறான்; இவனை எழுபது லட்சம் பேர் சூழ்ந்து பணிகிறார்கள்; இவனும் தன் படையோடு இலங்கையை நசுக்க விரும்புகிறான். இந்த வீரர்கள் தாங்க முடியாதவர்கள்; இவர்களுக்கு எண்ணிக்கையே இல்லை; அந்தப் படைத்தலைவர்கள் படைத்தலைவர்களில் சிறந்தவர்கள்; அவர்களுடைய கூட்டங்கள் தனித்தனிப் பிரிவுகளாக உள்ளன.’ சாரணனின் வருணனையில் ஒவ்வொரு தலைவனும் தான் வாழும் மலையாலோ ஆற்றாலோ அடையாளம் காட்டப்படுகிறான் — பாரியாத்ரம், வேணா, சம்ரோசனம், சால்வேயம், விந்தியம் — இவ்வாறு வானரப் படை பாரதநாடு முழுவதின் பிரதிநிதி போல உள்ளது. எண்ணிக்கைகளும் மிகைப்படுத்தப்பட்டவை — லட்சங்களும் கோடிகளும் — ஏனெனில் சாரணனின் நோக்கம் ராவணனை அச்சுறுத்துவதே. முடிவில் ‘இவர்களுக்கு எண்ணிக்கையே இல்லை’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் கணக்கீடும் முழுமையற்றது என்று ஒப்புக்கொள்கிறான். பனசனின் முழக்கம் பேரிகை முழக்கத்தோடு ஒப்பிடப்படுகிறது — முந்தைய சர்க்கத்தில் இலங்கையின் பேரிகை முழக்கம் வருணிக்கப்பட்டது; இப்போது வானரர்களின் முழக்கம் அதற்கு நிகரானது என்ற போட்டி. வினதனின் படை ‘இரண்டாவது கடல் போல’ — சார்தூலனின் முந்தைய சொல்லின் எதிரொலி. கவயன் ‘எல்லா வானரர்களையும் இகழ்பவன்’ என்று செருக்குடையவன் — வானரப் படையிலும் இயல்பு வேறுபாடுகள் உள்ளன என்று கவி காட்டுகிறார்; எல்லாரும் ஒரே மாதிரியானவர்கள் அல்லர், ஒவ்வொருவருக்கும் தனி ஆளுமை உண்டு. சர்க்கத்தின் முடிவில் சாரணன் ஒருவரை மட்டும் புகழவில்லை, அனைவரின் கூட்டு வலிமையையே புகழ்கிறான் — இதுவே ராவணனுக்கான இறுதிச் செய்தி. வேணா நதிக்கரைவாசி வினதன், பாரியாத்ரவாசி பனசன் — இவ்வாறு நிலவியலின் பட்டியல் வருணனையின் நம்பகத்தன்மையைக் கூட்டுகிறது. கவயனைப் பின்தொடர்பவர்கள் எழுபது லட்சம் — எண்ணிக்கைகள் எங்கும் மிகப் பெரியவை. குரோதனனின் பெயரே (குரோதம் — சினம்) அவனுடைய இயல்பைச் சொல்கிறது. எல்லாப் படைத்தலைவர்களுக்கும் தனித்தனிக் கூட்டங்கள் — ‘தனித்தனிப் பிரிவுகளாக’ என்ற சொல்லின் மறுவருகையால் படையின் நல்லொழுங்கு சுட்டப்படுகிறது.

ಸಾರಣನು ಹೇಳಿದ ಸತ್ಯವೂ ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ್ದೂ ಆದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜ ರಾವಣನು ಸಾರಣನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ದಾನವರು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದರೂ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಭಯವಿದ್ದರೂ ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನೀನಾದರೋ ವಾನರರಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಭಯಗೊಂಡು ಇಂದೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಯಾವ ಶತ್ರು ತಾನೇ ನನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲ?’ ಹೀಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ನೋಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಹಿಮದಂತೆ ಬಿಳುಪಾದ, ಅನೇಕ ತಾಳೆಮರಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರವಾದ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಏರಿದನು. ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ಅವನು ಆ ಇಬ್ಬರು ಗೂಢಚಾರರೊಡನೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ವನಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ, ವಾನರರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತುಂಬಿದ ಭೂಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕಂಡನು — ವಾನರರ ಆ ಅಪಾರವಾದ, ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಮಹಾಬಲವನ್ನು. ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ — ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ದೂತನನ್ನು ಹೇಡಿಯೆಂದು ತಿಳಿದು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನೀನು ಪೀಡಿತನಾದ್ದರಿಂದ ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದೀಯೆ’ ಎಂಬ ತರ್ಕದಿಂದ ಅವನು ಸಲಹೆಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅಹಂಕಾರಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ದೋಷ. ಆದರೂ ಅವನು ತಾನೇ ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿದ್ದೇ ಇದೆ. ಪ್ರಾಸಾದದ ಎತ್ತರ — ಅನೇಕ ತಾಳೆಮರಗಳಷ್ಟು — ಅಲ್ಲಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಹಿಮದ ಬಿಳುಪು ಅದರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ರೋಧಮೂರ್ಛಿತಃ’ (ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಸ್ಥಿರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸಾರಣನ ಮಾತನ್ನು ಕವಿಯೇ ‘ಸತ್ಯಮ್ ಅಕ್ಲೀಬಮ್’ (ಸತ್ಯವೂ ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ್ದೂ) ಎಂದು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ತಿರಸ್ಕಾರ ಅನ್ಯಾಯವೆಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಸಾರಣನನ್ನು ‘ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಅವನ ಹೇಡಿತನವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಮಿಶ್ರ ಧ್ವನಿ ರಾಜನ ಕೋಪವನ್ನೂ ಸಂಯಮವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕೋ ಹಿ ನಾಮ ಸಪತ್ನೋ ಮಾಂ ಜೇತುಮ್ ಅರ್ಹತಿ’ (ಯಾವ ಶತ್ರು ತಾನೇ ನನ್ನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಘೋಷಣೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನೇರುವುದು ಅವನ ಒಳಗಿನ ಸಂಶಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾತಿನಿಂದ ಯಾವುದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನೇ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ನೋಡುವುದು ಅವನ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಅಪಾರಮ್ ಅಸಹ್ಯಮ್’ (ಅಪಾರ, ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವನದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿದೆ. ಗೂಢಚಾರರೊಡನೆ ಏರುವುದು — ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶಿಗಳಾದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನೇ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಜ ರಾವಣನು ಸಾರಣನನ್ನು ಕೇಳಿದನು: ‘ಈ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯರು ಯಾರು, ಶೂರರು ಯಾರು, ಮಹಾಬಲರು ಯಾರು? ಮಹೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿರುವವರು ಯಾರು? ಸುಗ್ರೀವನು ಯಾರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ? ಯೂಥಪತಿಗಳ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಯಾರು? ಸಾರಣಾ, ಆ ವಾನರರ ಪ್ರಭಾವ ಎಂಥದ್ದು — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳು.’ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮುಖ್ಯರನ್ನು ಬಲ್ಲ ಸಾರಣನು ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಮುಖ್ಯ ವನವಾಸಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ರಾವಣನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಶಾರ್ದೂಲ ಮತ್ತು ಶುಕರಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನೇ ಅನುವಾದಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಈಗ ಅವನು ತಾನೇ ನೋಡುತ್ತಾ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಗ್ರೀವನು ಯಾರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ರಾಜನ ಸಲಹೆಗಾರರು ಯಾರೆಂಬ ಜ್ಞಾನ ಶತ್ರುವಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಉಪಯುಕ್ತ. ಸಾರಣನು ‘ಮುಖ್ಯಜ್ಞಃ’ (ಮುಖ್ಯರನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) — ಅಲ್ಪಕಾಲದಲ್ಲೇ ಅವನು ಎಲ್ಲ ನಾಯಕರನ್ನೂ ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಗೂಢಚರ್ಯೆಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾರಣನು ಈಗ ರಾವಣನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ವಾನರರನ್ನು ಬೆರಳಿನಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನು’, ‘ಯಾವನು’ ಎಂಬ ಸರ್ವನಾಮಗಳ ಬಳಕೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕೇ’ (ಯಾರು) ಎಂಬ ಸರ್ವನಾಮದ ಆರು ಬಾರಿಯ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಅವನ ಉತ್ಕಂಠೆಯನ್ನೂ ಆತುರವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಎದುರಾಳಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಅವನು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ನಾಯಕನನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಸಾರಣನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಯೂಥಪತಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಲಂಕೆಯತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ನಿಂತಿರುವ ಇವನು — ಯಾರ ಮಹಾಘೋಷದಿಂದ ಕೋಟೆಗೋಡೆ-ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲುಗಳೊಡನೆ, ಬೆಟ್ಟ-ವನ-ಕಾನನಗಳೊಡನೆ ಇಡೀ ಲಂಕೆಯೇ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿದೆಯೋ — ಸಮಸ್ತ ವಾನರರ ಒಡೆಯನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೈನ್ಯದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ವೀರ ನೀಲನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ. ವೀರ್ಯವಂತನಾಗಿ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು ಕಾಲುಗಳಿಂದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ, ಲಂಕೆಯತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಕೋಪದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮೈಮುರಿಯುತ್ತಿರುವ, ಗಿರಿಶಿಖರದಂತೆ ಕಾಣುವ, ಕಮಲದ ಕೇಸರದ ಬಣ್ಣದ, ಅತ್ಯಂತ ಆವೇಶಗೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಾಲವನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತಿರುವ, ಯಾರ ಬಾಲದ ಶಬ್ದದಿಂದ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಮೊಳಗುತ್ತಿವೆಯೋ ಆ ಇವನು — ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನೆಂಬವನು, ನಿನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ವಾಲಿಗೆ ತಕ್ಕ ಮಗ, ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಸದಾ ಪ್ರಿಯನು, ಇಂದ್ರನಿಗಾಗಿ ವರುಣನು ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿದಂತೆ ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವವನು. ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ರಾಘವನ ಹಿತೈಷಿಯೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಜನಕಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಕಂಡುದೆಲ್ಲವೂ ಇವನದೇ ಯೋಜನೆಯ ಫಲ. ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಇವನು ವಾನರೇಂದ್ರರ ಅನೇಕ ಯೂಥಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ವಾಲಿಪುತ್ರನ ಹಿಂದೆ ಮಹಾಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತಿರುವ ಇವನು ಸೇತುವೆಯ ಕಾರಣಕರ್ತನಾದ ವೀರ ನಳನು, ಸಂಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಸಾರಣನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಯಕನ ಶರೀರ, ಚೇಷ್ಟೆ, ಬಲ, ಹಿಂದಿನ ಕಾರ್ಯ — ಇವೆಲ್ಲ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನು ಮುಂದೆ; ಅವನ ಘೋಷದಿಂದಲೇ ಲಂಕೆ ನಡುಗುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನ ಚಿತ್ರಣ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ — ಅವನ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು (ಮೈಮುರಿಯುವುದು, ಬಾಲ ಅಪ್ಪಳಿಸುವುದು) ಅವನ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡದ್ದು ಇವನ ಯೋಜನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅನ್ವೇಷಣಯಾತ್ರೆಯ ನಾಯಕ ಅಂಗದನೇ ಆಗಿದ್ದನು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಳನು ‘ಸೇತುಹೇತುಃ’ (ಸೇತುವೆಯ ಕಾರಣಕರ್ತ) — ಅವನ ಕೀರ್ತಿ ಈಗ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಇಂದ್ರನಿಗಾಗಿ ವರುಣನ ಪರಾಕ್ರಮ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವರುಣನು ಇಂದ್ರನ ಸಹಾಯಕನಾಗಿದ್ದನು; ಹಾಗೆಯೇ ಅಂಗದನು ರಾಮನಿಗೆ. ಹೀಗೆ ವಾನರರು ದೇವತುಲ್ಯರು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ. ನೀಲನು ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನೆಂಬುದು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧಿ; ಅವನ ಘೋಷಕ್ಕೆ ಲಂಕೆಯ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನು ‘ತೋಳುಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು ಕಾಲುಗಳಿಂದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುವುದು’ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆಯ ಲಕ್ಷಣ. ಸೇತುಬಂಧವೇ ಅವನ ಪರಿಚಯಕ್ಕೆ ಸಾಕಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸಾರಣನು ನಳನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ತ್ವಾಮ್ ಆಹ್ವಯತಿ ಸಂಯುಗೇ’ (ನಿನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಾರಣನ ಬಾಯಿಯ ಮೂಲಕ ಅಂಗದನ ಆಹ್ವಾನ ರಾವಣನಿಗೆ ತಲುಪಿದೆ — ವಾನರರು ದೂರದಿಂದಲೂ ರಾವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಮಂತ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂಗದನು ‘ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಸದಾ ಪ್ರಿಯನು’ — ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನೊಡನೆ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ವೈರ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ. ಹನುಮಂತನ ಸೀತಾದರ್ಶನ ಅಂಗದನ ಯೋಜನೆ ಎಂಬ ಸಾರಣನ ಉಕ್ತಿ ವಾನರರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಮೈಯನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ, ಎದ್ದು ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮುರಿಯುತ್ತಿರುವ ಇವರು — ದುಸ್ಸಹರೂ ಘೋರರೂ ಉಗ್ರರೂ ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಆದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು — ಎಂಟು ಲಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ಸಂಖ್ಯೆಯ, ಚಂದನವನವಾಸಿಗಳಾದ ವೀರರು, ಇವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವನೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಬೆಳ್ಳಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಚುರುಕಾದ, ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಶೂರನೂ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನೂ ಆದ ಶ್ವೇತನೆಂಬ ವಾನರನು ಬೇಗನೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸುತ್ತಾ, ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಗೋಮತೀತೀರದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಂರೋಚನವೆಂಬ ರಮ್ಯ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿರುವ ಇವನು ಕುಮುದನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ. ಹರ್ಷದಿಂದ ಲಕ್ಷಾಂತರ ವಾನರರನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿರುವ, ಯಾರ ದೀರ್ಘವಾದ ಬಾಲವನ್ನು ಅನೇಕ ಮಾರುಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದದ, ತಾಮ್ರ-ಹಳದಿ-ಬಿಳುಪು-ಶುಭ್ರ ಬಣ್ಣಗಳ, ಚೆದರಿದ, ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಕೂದಲುಗಳು ಆವರಿಸಿವೆಯೋ, ಆ ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಉಗ್ರ ವಾನರನು ಸಂಗ್ರಾಮವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಇವನೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.’ ‘ಏಷೈವಾಶಂಸತೇ ಲಂಕಾಂ ಸ್ವೇನಾನೀಕೇನ ಮರ್ದಿತುಮ್’ (ಇವನೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಪದಾವಳಿ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಯಕನೂ ತಾನೊಬ್ಬನೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲೆನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಶೇಖರಿಸುತ್ತದೆ. ಶ್ವೇತನ ಕಾರ್ಯ ಸೇನೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ — ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ತಲುಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಉತ್ಸಾಹಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಮುದನ ಬಾಲದ ವಿವಿಧ ಬಣ್ಣಗಳ ಕೂದಲುಗಳು ಅವನ ಭೀಷಣ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಚಂದನವನವಾಸಿಗಳು ಮಲಯಪರ್ವತದ ವಾನರರು — ದಕ್ಷಿಣದೇಶದವರು. ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆ ‘ದಶಕೋಟಿಶತಾನಿ’ (ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ) ಎಂದು ಅತಿವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ, ಇದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತ್ರಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಶ್ವೇತನು ದೂತಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ — ‘ಬುದ್ಧಿಮಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ವಿವೇಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಸೇನೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಮುದನ ಪರ್ವತ ಗೋಮತೀತೀರದಲ್ಲಿ — ಉತ್ತರಭಾರತದಲ್ಲಿ — ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರಸೇನೆ ದಕ್ಷಿಣದಿಂದಲೂ ಉತ್ತರದಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ. ‘ಅದೀನಃ’ (ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಾನರರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುಣ. ‘ಗಾತ್ರಾಣಿ ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ಕ್ಷ್ವೇಡಯಂತಿ ನದಂತಿ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಯುದ್ಧಪೂರ್ವ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಸಜೀವವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ದೇಹವನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸುವುದು, ಸಿಂಹನಾದ, ಗರ್ಜನೆ, ಮೈಮುರಿಯುವುದು. ಕುಮುದನ ಬಾಲದ ವರ್ಣನೆ ಅವನ ವಿಚಿತ್ರ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೂ ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಶ್ವೇತನ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಬಣ್ಣ ಅವನ ಹೆಸರಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗಿದೆ.

‘ಸಿಂಹದಂತೆ ಕಾಣುವ, ಕಪಿಲವರ್ಣದ, ಉದ್ದವಾದ ಕೇಸರವುಳ್ಳ, ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಸುಡಬಯಸುವವನಂತೆ ನೋಡುತ್ತಿರುವ ಇವನು — ರಾಜನೇ, ವಿಂಧ್ಯ, ಕೃಷ್ಣಗಿರಿ, ಸಹ್ಯ, ಸುದರ್ಶನ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ನೆಲೆಸುವ ರಂಭನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ. ಅವನು ಹೊರಟಾಗ ನೂರು ಲಕ್ಷ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಮೂವತ್ತು (ಲಕ್ಷ) ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು — ಘೋರರೂ ಉಗ್ರರೂ ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಆದವರು — ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು, ತಮ್ಮ ಬಲದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಿವಿಗಳನ್ನು ನಿಮಿರಿಸುತ್ತಿರುವ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಕಳಿಸುತ್ತಿರುವ, ಮೃತ್ಯುವಿಗೂ ಹೆದರದ, ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಓಡದ, ಕೋಪದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿರುವ, ಮತ್ತೆ ಓರೆನೋಟದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿರುವ ಇವನು — ಇವನ ಬಾಲದ ಬೀಸುವಿಕೆಯನ್ನು ನೋಡು, ಈ ಮಹಾಬಲನು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಮಹಾವೇಗಿಯೂ ಭಯರಹಿತನೂ ಆದ ಇವನು, ರಾಜನೇ, ರಮ್ಯವಾದ ಸಾಲ್ವೇಯಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸದಾ ನೆಲೆಸುವ ಶರಭನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ. ರಾಜನೇ, ಈ ಬಲಶಾಲಿಯ ಅನುಚರರಾದ ‘ವಿಹಾರ’ರೆಂಬ ಯೂಥಪತಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ನಲವತ್ತು ಲಕ್ಷ.’ ರಂಭನ ನಿಶ್ಚಲತೆ ಇನ್ನೂ ಭೀಕರ — ಅವನು ಗರ್ಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಸುಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದಾನೆ. ಶರಭನಲ್ಲಾದರೋ ಚಂಚಲತೆ — ಕಿವಿ ನಿಮಿರಿಸುವುದು, ಆಕಳಿಸುವುದು, ನಡುಗುವುದು, ಓರೆನೋಟ, ಬಾಲ ಬೀಸುವುದು — ಸಿಂಹದ ಆಕ್ರಮಣಪೂರ್ವ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಂತೆ. ಇಬ್ಬರ ವೈರುಧ್ಯ ಸಾರಣನ ವರ್ಣನಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮೃತ್ಯೋಃ ನ ಸಂವಿಜತೇ’ (ಮೃತ್ಯುವಿಗೂ ಹೆದರದ) ಎಂದು ಶರಭನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಂಭನ ನಿವಾಸಗಳು ನಾಲ್ಕು ಪರ್ವತಗಳು — ವಿಂಧ್ಯ, ಕೃಷ್ಣಗಿರಿ, ಸಹ್ಯ, ಸುದರ್ಶನ — ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಗಳು. ಅವನ ಅನುಚರರು ‘ಶತಂ ಶತಸಹಸ್ರಾಣಾಂ ತ್ರಿಂಶತ್ ಚ’ (ನೂರು ಲಕ್ಷ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತು) — ಅಪರಿಮಿತ. ಶರಭನ ಅನುಚರರು ‘ವಿಹಾರ’ರೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು — ಇದು ಯೂಥದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಗಣ. ಸಾರಣನು ‘ರಾಜನ್’ (ರಾಜನೇ) ಎಂದು ಮೂರು ಬಾರಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಆದರವನ್ನೂ ಭಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶರಭನ ವರ್ಣನೆ ಸಿಂಹದ ಆಕ್ರಮಣಪೂರ್ವ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನ ಹೆಸರೂ (ಶರಭ — ಸಿಂಹಕ್ಕಿಂತಲೂ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಪೌರಾಣಿಕ ಮೃಗ) ತಕ್ಕುದಾಗಿದೆ. ರಂಭನು ‘ನಿಭೃತಃ’ (ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿ) ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಶರಭನು ‘ತಿರ್ಯಕ್’ (ಓರೆಯಾಗಿ) ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಶರಭನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ನ ಚ ಸೇನಾಂ ಪ್ರಧಾವತಿ’ (ಸೇನೆಯೊಡನೆ ಓಡುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನಿಗೆ ಸೇನೆಯ ಆಶ್ರಯದ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ರಂಭನ ಕಪಿಲವರ್ಣವೂ ಉದ್ದವಾದ ಕೇಸರವೂ ಸಿಂಹಸಾದೃಶ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.

‘ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಆವರಿಸಿ, ದೇವತೆಗಳ ನಡುವೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ ವಾನರವೀರರ ನಡುವೆ ನಿಂತಿರುವ, ಸಂಗ್ರಾಮವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವ ವಾನರೇಂದ್ರರ ನಡುವೆ ಯಾರ ಮಹಾಘೋಷ ಭೇರಿಗಳ ನಾದದಂತೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದೆಯೋ ಆ ಇವನು — ಅನುತ್ತಮವಾದ ಪಾರಿಯಾತ್ರಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುವ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸದಾ ದುಸ್ಸಹನಾದ ಪನಸನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ. ಯೂಥಪತಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಇವನನ್ನು ಐವತ್ತು ಲಕ್ಷ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರೆಲ್ಲರ ಯೂಥಗಳೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿವೆ. ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುವ, ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಭೀಕರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಎರಡನೆಯ ಸಾಗರದಂತೆ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ನಿಂತಿರುವ ಇವನು — ದರ್ದುರಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುವ ವಿನತನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ವೇಣಾನದಿಯ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುವವನು. ಇವನ ಬಲ ಅರವತ್ತು ಲಕ್ಷ ವಾನರರು. ಕ್ರೋಧನನೆಂಬ ವಾನರನು ನಿನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಇವನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಯೂಥಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿವೆ. ಕಾವಿಬಣ್ಣದ ದೇಹವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಿರುವ, ಬಲದ ದರ್ಪದಿಂದ ಸದಾ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಕಡೆಗಣಿಸುವ ತೇಜಸ್ವಿ ಗವಯನೆಂಬವನು ಕೋಪದಿಂದ ನಿನ್ನತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಇವನನ್ನು ಎಪ್ಪತ್ತು ಲಕ್ಷ ವಾನರರು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇವನೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮರ್ದಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇವರು ದುಸ್ಸಹರಾದ ವೀರರು, ಇವರ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಮಿತಿಯಿಲ್ಲ; ಅವರು ಯೂಥಪತಿಗಳು, ಯೂಥಪತಿಶ್ರೇಷ್ಠರು, ಅವರ ಯೂಥಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿವೆ.’ ಸಾರಣನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಯಕನೂ ತನ್ನ ನಿವಾಸದ ಪರ್ವತದಿಂದಲೋ ನದಿಯಿಂದಲೋ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ — ಪಾರಿಯಾತ್ರ, ವೇಣಾ, ಸಂರೋಚನ, ಸಾಲ್ವೇಯ, ವಿಂಧ್ಯ — ಹೀಗೆ ವಾನರಸೇನೆ ಇಡೀ ಭಾರತವರ್ಷದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಂತಿದೆ. ಸಂಖ್ಯೆಗಳೂ ಅತಿಶಯವಾಗಿವೆ — ಲಕ್ಷಗಳು, ಕೋಟಿಗಳು — ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುವುದೇ ಸಾರಣನ ಉದ್ದೇಶ. ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ‘ಯೇಷಾಂ ಸಂಖ್ಯಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ (ಇವರ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಮಿತಿಯಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಎಣಿಕೆಯೂ ಅಪೂರ್ಣವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪನಸನ ಘೋಷವನ್ನು ಭೇರಿಘೋಷಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಭೇರಿಘೋಷ ವರ್ಣಿತವಾಗಿತ್ತು; ಈಗ ವಾನರರ ಘೋಷ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಎಂಬ ಸ್ಪರ್ಧೆ. ವಿನತನ ಸೇನೆ ‘ದ್ವಿತೀಯಃ ಸಾಗರಃ ಇವ’ (ಎರಡನೆಯ ಸಾಗರದಂತೆ) — ಶಾರ್ದೂಲನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತಿನ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ. ಗವಯನು ‘ಸರ್ವಾನ್ ವಾನರಾನ್ ಅವಮತ್ಯ’ (ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಕಡೆಗಣಿಸಿ) ಗರ್ವಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ವಾನರಸೇನೆಯಲ್ಲೂ ಸ್ವಭಾವಭೇದಗಳಿವೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಎಲ್ಲರೂ ಸಮಾನರಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನಿಗೂ ತನ್ನದೇ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾರಣನು ಯಾವುದೇ ಒಬ್ಬನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಬಲವನ್ನು — ಇದು ರಾವಣನಿಗೆ ಕೊನೆಯ ಸಂದೇಶ. ವೇಣಾನದೀತೀರವಾಸಿ ವಿನತ, ಪಾರಿಯಾತ್ರವಾಸಿ ಪನಸ — ಹೀಗೆ ಭೂಗೋಳದ ಪಟ್ಟಿ ವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಗವಯನ ಅನುಚರರು ಎಪ್ಪತ್ತು ಲಕ್ಷ — ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅತಿವಿಪುಲ. ಕ್ರೋಧನನ ಹೆಸರೇ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಯೂಥಪತಿಗಳಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಯೂಥಗಳು — ‘ಭಾಗಶಃ’ (ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಸೇನೆಯ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

സാരണൻ പറഞ്ഞ, സത്യവും ദൈന്യമില്ലാത്തതുമായ ആ വാക്കു കേട്ട് രാവണരാജാവ് സാരണനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ദാനവന്മാരും എന്നെ ആക്രമിച്ചാലും, സർവലോകങ്ങളെയും ഭയന്നാലും ഞാൻ സീതയെ നൽകില്ല. സൗമ്യാ, നീയാകട്ടെ വാനരന്മാരാൽ കഠിനമായി പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട് ഭയന്നതുകൊണ്ടാണ് ഇന്നുതന്നെ സീതയെ തിരിച്ചുനൽകുന്നതു നല്ലതെന്നു കരുതുന്നത്. യുദ്ധത്തിൽ എന്നെ ജയിക്കാൻ കഴിവുള്ള ഏതു ശത്രുവാണുള്ളത്?’ ഇങ്ങനെ പരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞ്, ശ്രീമാനായ രാക്ഷസാധിപൻ രാവണൻ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ മഞ്ഞുപോലെ വെളുത്തതും അനേകം പനയുടെ ഉയരമുള്ളതുമായ പ്രാസാദത്തിൽ കയറി. ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന അവൻ ആ രണ്ടു ചാരന്മാരോടൊപ്പം സമുദ്രത്തെയും പർവതങ്ങളെയും വനങ്ങളെയും നോക്കിക്കൊണ്ട് വാനരന്മാരാൽ നിറഞ്ഞ ഭൂപ്രദേശം കണ്ടു — വാനരന്മാരുടെ അപാരവും അസഹ്യവുമായ ആ മഹാസൈന്യം. രാവണന്റെ പ്രതികരണം മുൻപത്തേതുപോലെതന്നെ — സത്യം പറയുന്ന ദൂതനെ ഭീരുവായി കരുതി അവഹേളിക്കുന്നു. ‘നീ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ടു, അതുകൊണ്ടു ഭയന്നു’ എന്ന തർക്കത്താൽ അവൻ ഉപദേശത്തിന്റെ മൂല്യം നിരാകരിക്കുന്നു — അഹങ്കാരിയുടെ സാധാരണദോഷമാണിത്. എന്നിട്ടും അവൻ സ്വയം കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ഉള്ളിൽ സംശയമുണ്ടെന്നർഥം. പ്രാസാദത്തിന്റെ ഉയരം — അനേകം പനയുടെ ഉയരം — അവിടെനിന്ന് എല്ലാം കാണാം; മഞ്ഞുപോലുള്ള വെളുപ്പ് അതിന്റെ ശോഭ കാണിക്കുന്നു. ‘ക്രോധമൂർച്ഛിതൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ അവന്റെ മനസ്സിന്റെ അസ്ഥിരത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സാരണന്റെ വാക്ക് ‘സത്യവും ദൈന്യമില്ലാത്തതും’ ആണെന്ന് കവിതന്നെ സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു — അതിനാൽ രാവണന്റെ അവഹേളനം അന്യായമാണെന്ന് വായനക്കാരൻ അറിയുന്നു. രാവണൻ സാരണനെ ‘സൗമ്യ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു, എന്നിട്ടും അവന്റെ ഭീരുത്വത്തെ നിന്ദിക്കുന്നു — ഈ കലർന്ന സ്വരം രാജാവിന്റെ ക്രോധവും സംയമവും കാണിക്കുന്നു. ‘കോ ഹി നാമ സപത്നോ മാം ജേതുമർഹതി’ എന്ന ചോദ്യം അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനമാണ്; എന്നാൽ പ്രാസാദാരോഹണം അവന്റെ ഉള്ളിലെ സംശയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. വാക്കുകൊണ്ടു നിരാകരിക്കുന്നതിനെത്തന്നെ കണ്ണുകൊണ്ടു പരിശോധിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. കാഴ്ച അവന്റെ ഭയം വർധിപ്പിക്കുന്നു — ‘അപാരം, അസഹ്യം’ എന്ന വിശേഷണങ്ങളിൽ അവന്റെതന്നെ ദൃഷ്ടിയാണുള്ളത്. ചാരന്മാരോടൊപ്പമാണ് കയറുന്നത് — പ്രത്യക്ഷസാക്ഷികളായ അവരോടുതന്നെ ചോദിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

അതു കണ്ട് രാവണരാജാവ് സാരണനോടു ചോദിച്ചു: ‘ഈ വാനരന്മാരിൽ മുഖ്യർ ആരെല്ലാം, ശൂരർ ആരെല്ലാം, മഹാബലർ ആരെല്ലാം? മഹോത്സാഹത്തോടെ എല്ലായിടത്തും മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നവർ ആരെല്ലാം? സുഗ്രീവൻ ആരുടെ വാക്കാണു കേൾക്കുന്നത്? യൂഥപന്മാരുടെ യൂഥപന്മാർ ആരെല്ലാം? സാരണാ, ആ വാനരന്മാരുടെ പ്രഭാവം എന്തെന്ന് എല്ലാം എന്നോടു പറയുക.’ ചോദിക്കുന്ന രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ വാക്കു കേട്ട്, മുഖ്യരെ അറിയുന്ന സാരണൻ അവിടെ വനവാസികളിലെ മുഖ്യന്മാരെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞുതുടങ്ങി. രാവണന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ ശാർദൂലനോടും ശുകനോടും മുൻപു ചോദിച്ചവയുടെ ആവർത്തനമാണ്, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ അവൻ സ്വയം കണ്ടുകൊണ്ടാണു ചോദിക്കുന്നത്. ‘സുഗ്രീവൻ ആരുടെ വാക്കു കേൾക്കുന്നു’ എന്ന ചോദ്യം സൂക്ഷ്മമാണ് — രാജാവിന്റെ ഉപദേഷ്ടാക്കൾ ആരെന്ന അറിവ് ശത്രുവിന്റെ ദൗർബല്യം തേടാൻ ഉപകരിക്കും. സാരണൻ ‘മുഖ്യജ്ഞൻ’ (മുഖ്യരെ അറിയുന്നവൻ) ആണ് — കുറഞ്ഞ സമയംകൊണ്ട് അവൻ എല്ലാ നായകന്മാരെയും തിരിച്ചറിഞ്ഞു; ഇത് അവന്റെ ചാരകൗശലം കാണിക്കുന്നു. സാരണൻ ഇപ്പോൾ രാവണന്റെ അടുത്തുനിന്നുകൊണ്ട്, ദൂരെയുള്ള വാനരന്മാരെ വിരൽചൂണ്ടി കാണിക്കുന്നതുപോലെ വർണിക്കുന്നു — ‘ഇവൻ’, ‘ഏതൊരുവൻ’ എന്നിങ്ങനെയുള്ള സർവനാമങ്ങളുടെ പ്രയോഗം പ്രത്യക്ഷദർശനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ചോദ്യങ്ങളിൽ ‘ആര്’ എന്ന സർവനാമം ആറുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നത് അവന്റെ ഉത്കണ്ഠയും തിടുക്കവും കാണിക്കുന്നു; പ്രതിയോദ്ധാക്കളെ നിശ്ചയിക്കാൻ കഴിയുംവിധം ഓരോ നായകനെയും അറിയാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

സാരണൻ പറഞ്ഞു: ‘ഒരു ലക്ഷം യൂഥപന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ലങ്കയ്ക്ക് അഭിമുഖമായി ഗർജിച്ചുകൊണ്ടു നിൽക്കുന്ന ഇവൻ — ഇവന്റെ വലിയ ഘോഷത്താൽ പ്രാകാരങ്ങളോടും തോരണങ്ങളോടും പർവതങ്ങളോടും വനങ്ങളോടും കാനനങ്ങളോടുംകൂടിയ ലങ്ക മുഴുവൻ പ്രതിധ്വനിക്കുന്നു — എല്ലാ വാനരന്മാരുടെയും അധിപനായ മഹാത്മാവ് സുഗ്രീവന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നണിയിൽ നിൽക്കുന്ന നീലൻ എന്ന വീരയൂഥപനാണ്. കൈകൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് കാൽനടയായി ഭൂമിയിൽ നടക്കുന്ന, ലങ്കയ്ക്ക് അഭിമുഖമായി കോപത്താൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കോട്ടുവായിടുന്ന, മലമുകൾപോലെയുള്ള, താമരയുടെ കേസരംപോലെ നിറമുള്ള, അത്യന്തം ക്ഷുഭിതനായി വീണ്ടും വീണ്ടും വാൽ അടിക്കുന്ന, വാലിന്റെ ശബ്ദത്താൽ പത്തു ദിക്കുകളും മുഴങ്ങുന്ന ആ വീര്യവാൻ — ഇവൻ വാനരരാജൻ സുഗ്രീവൻ അഭിഷേകം ചെയ്ത അംഗദൻ എന്ന യുവരാജാവാണ്; ഇവൻ അങ്ങയെ യുദ്ധത്തിനു വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. ബാലിക്കു തുല്യനായ പുത്രനും സുഗ്രീവന് എന്നും പ്രിയനുമായ ഇവൻ, ഇന്ദ്രനുവേണ്ടി വരുണനെന്നപോലെ, രാഘവനുവേണ്ടി പരാക്രമം കാണിക്കുന്നു. വേഗവാനും രാഘവഹിതൈഷിയുമായ ഹനുമാൻ ജനകപുത്രിയെ കണ്ടെത്തിയതെല്ലാം ഇവന്റെതന്നെ ബുദ്ധിയാണ്. വീര്യവാനായ ഇവൻ വാനരേന്ദ്രന്മാരുടെ അനേകം യൂഥങ്ങളെ കൂട്ടി സ്വന്തം സൈന്യവുമായി അങ്ങയെ തകർക്കാൻ വരുന്നു. ബാലിപുത്രനു പിന്നാലെ വലിയ സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, സേതുവിന്റെ കാരണക്കാരനായ ഈ വീരൻ നളൻ യുദ്ധത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.’ സാരണന്റെ വർണനയിൽ ഓരോ നായകന്റെയും ശരീരം, ചേഷ്ട, ബലം, മുൻകാലകർമം എന്നിവ പറയുന്നു. സേനാപതിയായ നീലൻ മുന്നിൽ; അവന്റെ ഘോഷംകൊണ്ടുതന്നെ ലങ്ക വിറയ്ക്കുന്നു. അംഗദന്റെ ചിത്രണം വിസ്തൃതമാണ് — അവന്റെ ചേഷ്ടകൾ (കോട്ടുവായിടൽ, വാലടിക്കൽ) അവന്റെ യുദ്ധോത്സാഹം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘ഹനുമാൻ സീതയെ കണ്ടെത്തിയത് ഇവന്റെ ബുദ്ധിയാണ്’ എന്ന വാക്ക് അന്വേഷണയാത്രയുടെ നേതാവ് അംഗദൻതന്നെയായിരുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നളൻ ‘സേതുഹേതു’വാണ് — അവന്റെ കീർത്തി ഇപ്പോൾ എല്ലായിടത്തും പ്രസിദ്ധമാണ്. ഇന്ദ്രനുവേണ്ടി വരുണൻ പരാക്രമം കാണിച്ചതുപോലെ എന്ന ഉപമ — ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ വരുണൻ ഇന്ദ്രന്റെ സഹായിയായിരുന്നു; അതുപോലെ അംഗദൻ രാമന്റെ. ഇങ്ങനെ വാനരന്മാർ ദേവതുല്യരാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നീലൻ അഗ്നിപുത്രനാണെന്നു പുരാണപ്രസിദ്ധി; അവന്റെ ഘോഷത്താൽ ലങ്ക പ്രതിധ്വനിക്കുന്നത് അവന്റെ തേജസ്വിത കാണിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ ‘കൈകൾ ഉയർത്തി കാൽനടയായി ഭൂമിയിൽ നടക്കുന്നു’ എന്ന ചേഷ്ട യുദ്ധസന്നദ്ധതയുടെ ലക്ഷണമാണ്. സേതുബന്ധനംതന്നെ അവന്റെ മതിയായ പരിചയമായതിനാൽ സാരണൻ നളനെ സംക്ഷിപ്തമായിട്ടേ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നുള്ളൂ. ‘ത്വാമാഹ്വയതി സംയുഗേ’ (അങ്ങയെ യുദ്ധത്തിനു വെല്ലുവിളിക്കുന്നു) എന്ന വാക്കിലൂടെ അംഗദന്റെ വെല്ലുവിളി സാരണന്റെ വായിലൂടെ രാവണനിലേക്ക് എത്തുന്നു — ദൂരെനിന്നുപോലും വാനരന്മാർ രാവണനെ യുദ്ധത്തിനു ക്ഷണിക്കുന്നു. അംഗദൻ ‘സുഗ്രീവന് എന്നും പ്രിയൻ’ — ഇളയച്ഛനുമായുള്ള അവന്റെ പഴയ വൈരം ശമിച്ചുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ സീതാദർശനം അംഗദന്റെ ബുദ്ധിയാണെന്ന സാരണന്റെ ഉക്തി വാനരന്മാരുടെ കൂട്ടായ ശ്രേയസ്സ് കാണിക്കുന്നു.

‘ശരീരങ്ങൾ ഉറപ്പിച്ച് ഗർജിക്കുകയും അലറുകയും ചെയ്യുന്ന, എഴുന്നേറ്റ് കോപത്താൽ കോട്ടുവായിടുന്ന, നേരിടാൻ പ്രയാസമുള്ളവരും ഘോരരും ഉഗ്രരും ഉഗ്രപരാക്രമികളുമായ ഈ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ — എട്ടു ലക്ഷവും ആയിരം കോടിയും — ചന്ദനവനവാസികളായ വീരന്മാരാണ്; അവർ ഇവനെ അനുഗമിക്കുന്നു. ഇവനും സ്വന്തം സൈന്യത്താൽ ലങ്കയെ തകർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വെള്ളിപോലെ ശോഭിക്കുന്നവനും ചപലനും ഭീമപരാക്രമനും ബുദ്ധിമാനും ശൂരനും മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധനുമായ ശ്വേതൻ എന്ന വാനരൻ വേഗം സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തുചെന്ന്, വാനരസൈന്യത്തെ വിഭജിച്ച്, സൈന്യവിഭാഗങ്ങളെ ഉത്സാഹിപ്പിച്ച്, വീണ്ടും മടങ്ങിപ്പോകുന്നു. പണ്ടുമുതൽ ഗോമതീതീരത്ത് നാനാവൃക്ഷങ്ങളുള്ള സംരോചനം എന്ന രമണീയമായ പർവതത്തിൽ ചുറ്റിനടക്കുന്നവൻ — അവിടെ ഇവൻ, കുമുദൻ എന്ന യൂഥപൻ, രാജ്യം ഭരിക്കുന്നു. ലക്ഷക്കണക്കിനു വാനരന്മാരെ സന്തോഷത്തോടെ കൂടെ നയിക്കുന്ന, നീണ്ട വാലിൽ അനേകം കൈയളവു നീളമുള്ളതും ചെമ്പിച്ചതും മഞ്ഞയും വെളുപ്പും നിറമുള്ളതും ചിതറിക്കിടക്കുന്നതും ഘോരമായി തോന്നുന്നതുമായ രോമങ്ങളുള്ള, ദൈന്യമില്ലാത്ത ആ ഉഗ്രവാനരൻ യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇവനും സ്വന്തം സൈന്യത്താൽ ലങ്കയെ തകർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ‘ഏഷൈവാശംസതേ ലങ്കാം സ്വേനാനീകേന മർദിതും’ (ഇവനും സ്വന്തം സൈന്യത്താൽ ലങ്കയെ തകർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു) എന്ന പദാവലി സർഗത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — ഓരോ നായകനും ഒറ്റയ്ക്കു ലങ്കയെ ജയിക്കാമെന്നു കരുതുന്നു; ഈ ആവർത്തനം രാവണന്റെ മനസ്സിൽ ഭയം കുന്നുകൂട്ടുന്നു. സേനയുടെ വ്യവസ്ഥയാണ് ശ്വേതന്റെ ജോലി — സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞ അവൻ എല്ലായിടത്തും എത്തിക്കുന്നു, സൈന്യവിഭാഗങ്ങളെ ഉത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. കുമുദന്റെ വാലിലെ വിവിധവർണമുള്ള രോമങ്ങൾ അവന്റെ ഭീകരരൂപം കാണിക്കുന്നു. ചന്ദനവനവാസികൾ മലയപർവതത്തിലെ വാനരന്മാരാണ് — ദക്ഷിണദേശക്കാർ. അവരുടെ സംഖ്യ ‘ആയിരം കോടി’ എന്ന് അതിവിശാലമാണ്; അതിശയോക്തിയിലൂടെ അതു രാവണന്റെ മനസ്സിൽ ഭീതി ജനിപ്പിക്കുന്നു. ശ്വേതൻ ദൂതകർമത്തിൽ നിപുണനാണ് — ‘ബുദ്ധിമാൻ’ എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ വിവേകം കാണിക്കുന്നു; സൈന്യത്തിന്റെ വിവിധഭാഗങ്ങളെ അവൻ കൂട്ടിയിണക്കുന്നു. കുമുദന്റെ പർവതം ഗോമതീതീരത്താണ് — ഉത്തരഭാരതത്തിൽ — അതിനാൽ വാനരസൈന്യം തെക്കുനിന്നും വടക്കുനിന്നും എല്ലായിടത്തുനിന്നും ഒത്തുചേർന്നതാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അദീനൻ’ (ദൈന്യമില്ലാത്തവൻ) എന്ന വിശേഷണം വാനരന്മാരുടെ പൊതുഗുണമാണ്. ‘ഗാത്രാണി വിഷ്ടഭ്യ ക്ഷ്വേഡയന്തി നദന്തി’ എന്നതിൽ വാനരന്മാരുടെ യുദ്ധപൂർവചേഷ്ടകൾ സജീവമായി വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ശരീരം ഉറപ്പിക്കൽ, സിംഹനാദം, ഗർജനം, കോട്ടുവായിടൽ. കുമുദന്റെ വാലിന്റെ വർണന അവന്റെ വിചിത്രരൂപം കാണിക്കുന്നു, അതിനാൽ ദൂരെനിന്നുപോലും അവനെ തിരിച്ചറിയാം. ശ്വേതന്റെ വെള്ളിനിറം അവന്റെ പേരിനു ചേർന്നതാണ്.

‘സിംഹംപോലെ തോന്നിക്കുന്നവനും കപിലവർണനും നീണ്ട കുഞ്ചിരോമമുള്ളവനുമായി, നിശ്ചലനായി, കണ്ണുകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കാനെന്നപോലെ ലങ്കയെ നോക്കുന്ന ഇവൻ — രാജാവേ, വിന്ധ്യനിലും കൃഷ്ണഗിരിയിലും സഹ്യനിലും സുദർശനപർവതത്തിലും എപ്പോഴും വസിക്കുന്നവൻ — രംഭൻ എന്ന യൂഥപനാണ്. ഘോരരും ഉഗ്രരും ഉഗ്രപരാക്രമികളുമായ ഒരു കോടി മുപ്പതു ലക്ഷം വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ, ഇവൻ പോകുമ്പോൾ ചുറ്റും നിന്ന്, ഓജസ്സോടെ ലങ്കയെ തകർക്കാനായി ഇവനെ അനുഗമിക്കുന്നു. ചെവികൾ വിടർത്തുന്നവനും വീണ്ടും വീണ്ടും കോട്ടുവായിടുന്നവനും മരണത്തെ ഭയക്കാത്തവനും സൈന്യത്തെ ആശ്രയിച്ചോടാത്തവനും രോഷത്താൽ വിറയ്ക്കുന്നവനും വീണ്ടും വക്രമായി നോക്കുന്നവനുമായ ഇവൻ — വാലിന്റെ ചുഴറ്റൽ നോക്കൂ, ഈ മഹാബലൻ ഗർജിക്കുന്നു — മഹാവേഗമുള്ളവനും ഭയമറ്റവനുമായ ഇവൻ രമണീയമായ സാല്വേയപർവതത്തിൽ എപ്പോഴും വസിക്കുന്നു; രാജാവേ, ശരഭൻ എന്ന യൂഥപനാണിവൻ. രാജാവേ, ബലവാനായ ഇവന്റെ ‘വിഹാരന്മാർ’ എന്നു പേരുള്ള യൂഥപന്മാരെല്ലാം നാൽപതു ലക്ഷമുണ്ട്.’ രംഭന്റെ നിശ്ചലത കൂടുതൽ ഭീകരമാണ് — അവൻ ഗർജിക്കുന്നില്ല, നിശ്ചലനായി നോട്ടംകൊണ്ടുതന്നെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ. ശരഭനാകട്ടെ ചഞ്ചലനാണ് — ചെവി വിടർത്തൽ, കോട്ടുവായിടൽ, വിറയൽ, വക്രദൃഷ്ടി, വാലുചുഴറ്റൽ — ആക്രമണത്തിനു മുൻപുള്ള സിംഹത്തിന്റെ ചേഷ്ടകൾപോലെ. ഇരുവരുടെയും വൈരുദ്ധ്യം സാരണന്റെ വർണനാകൗശലം കാണിക്കുന്നു. ‘മരണത്തെ ഭയക്കാത്തവൻ’ എന്ന് ശരഭന്റെ നിർഭയത്വം വിശേഷിച്ചും പറയുന്നു. രംഭന്റെ വാസസ്ഥാനങ്ങളായ നാലു പർവതങ്ങൾ — വിന്ധ്യൻ, കൃഷ്ണഗിരി, സഹ്യൻ, സുദർശനം — മധ്യ-ദക്ഷിണഭാരതത്തിലെ പർവതനിരകളാണ്. അവന്റെ അനുചരന്മാർ ‘ഒരു കോടി മുപ്പതു ലക്ഷം’ — എണ്ണമറ്റവർ. ശരഭന്റെ അനുചരന്മാർ ‘വിഹാരന്മാർ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധരാണ് — ഇതു യൂഥത്തിലെ ഒരു വിശിഷ്ടഗണമാണ്. സാരണൻ ‘രാജാവേ’ എന്ന സംബോധന മൂന്നുതവണ ചെയ്യുന്നു; അത് അവന്റെ ആദരവും ഭയവും കാണിക്കുന്നു. ശരഭന്റെ വർണന ആക്രമണത്തിനു മുൻപുള്ള സിംഹചേഷ്ടകളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അവന്റെ പേരും (ശരഭം — സിംഹത്തെക്കാളും ബലമുള്ള പുരാണമൃഗം) അതിനു ചേർന്നതാണ്. രംഭൻ ‘നിശ്ചലനായി’ ലങ്കയെ നോക്കുന്നു, ശരഭൻ ‘വക്രമായി’ നോക്കുന്നു — ഇരുവരുടെയും നോട്ടംതന്നെ അവരുടെ സ്വഭാവം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ശരഭനെക്കുറിച്ചുള്ള ‘ന ച സേനാം പ്രധാവതി’ (സൈന്യത്തെ ആശ്രയിച്ചോടുന്നില്ല) എന്ന വാക്ക് അവന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സൈന്യത്തിന്റെ ആശ്രയം അവന് ആവശ്യമില്ല. രംഭന്റെ കപിലവർണവും നീണ്ട കുഞ്ചിരോമവും സിംഹസാദൃശ്യം പൂർണമാക്കുന്നു.

‘വലിയൊരു മേഘംപോലെ ആകാശം മൂടിക്കൊണ്ട്, ദേവന്മാരുടെ ഇടയിൽ വാസവനെന്നപോലെ വാനരവീരന്മാരുടെ മധ്യത്തിൽ നിൽക്കുന്നവൻ — യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്ന വാനരേന്ദ്രന്മാരുടെ, ഭേരികളുടെ മുഴക്കംപോലുള്ള വലിയ ഘോഷം ഇവന്റെ ചുറ്റും കേൾക്കുന്നു — ഇവൻ അനുത്തമമായ പാരിയാത്രപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്നു; യുദ്ധത്തിൽ എന്നും നേരിടാൻ പ്രയാസമുള്ള പനസൻ എന്ന യൂഥപനാണിവൻ. യൂഥപശ്രേഷ്ഠനായ ഇവനെ അൻപതു ലക്ഷം യൂഥപന്മാർ സേവിക്കുന്നു; അവരുടെ യൂഥങ്ങൾ വെവ്വേറെയാണ്. സമുദ്രതീരത്തു നിൽക്കുന്ന, ഭീകരമായി തുള്ളിച്ചാടുന്ന സൈന്യത്തെ രണ്ടാമതൊരു സാഗരംപോലെ ശോഭിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു നിൽക്കുന്ന, ദർദുരപർവതംപോലുള്ള ഇവൻ വിനതൻ എന്ന യൂഥപനാണ്; നദികളിൽ ഉത്തമയായ വേണാനദിയിലെ ജലം കുടിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഇവന്റെ സൈന്യം അറുപതു ലക്ഷം വാനരന്മാരാണ്. ക്രോധനൻ എന്ന വാനരൻ അങ്ങയെ യുദ്ധത്തിനു വെല്ലുവിളിക്കുന്നു; ഇവന്റെ പരാക്രമികളും ബലവാന്മാരുമായ യൂഥങ്ങൾ വെവ്വേറെയാണ്. കാവിമണ്ണിന്റെ നിറമുള്ള ശരീരം പുഷ്ടമാക്കുന്ന, ബലഗർവിതനായി എപ്പോഴും എല്ലാ വാനരന്മാരെയും നിസ്സാരരാക്കുന്ന തേജസ്വിയായ ഗവയൻ എന്നവൻ കോപത്തോടെ അങ്ങയുടെ നേർക്കു വരുന്നു; ഇവനെ എഴുപതു ലക്ഷം പേർ സേവിക്കുന്നു; ഇവനും സ്വന്തം സൈന്യത്താൽ ലങ്കയെ തകർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇവർ നേരിടാൻ പ്രയാസമുള്ള വീരന്മാരാണ്, ഇവരുടെ സംഖ്യ അറിയാനാവില്ല; ഇവർ യൂഥപന്മാരും യൂഥപശ്രേഷ്ഠന്മാരുമാണ്, ഇവരുടെ യൂഥങ്ങൾ വെവ്വേറെയാണ്.’ സാരണന്റെ വർണനയിൽ ഓരോ നായകനും അവന്റെ വാസസ്ഥാനമായ പർവതത്താലോ നദിയാലോ പരിചയപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു — പാരിയാത്രം, വേണ, സംരോചനം, സാല്വേയം, വിന്ധ്യൻ — ഇങ്ങനെ വാനരസൈന്യം സമസ്തഭാരതവർഷത്തിന്റെയും പ്രതിനിധിയെന്നപോലെ. സംഖ്യകളും അതിശയോക്തിപരമാണ് — ലക്ഷങ്ങളും കോടികളും — കാരണം രാവണനെ ഭയപ്പെടുത്തുകയാണ് സാരണന്റെ ഉദ്ദേശ്യം. ഉപസംഹാരത്തിൽ ‘ഇവരുടെ സംഖ്യ അറിയാനാവില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ തന്റെ എണ്ണലിന്റെയും അപൂർണത സമ്മതിക്കുന്നു. പനസന്റെ ഘോഷം ഭേരീഘോഷത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — മുൻസർഗത്തിൽ ലങ്കയിലെ ഭേരീഘോഷം വർണിക്കപ്പെട്ടു; ഇപ്പോൾ വാനരന്മാരുടെ ഘോഷം അതിനു തുല്യമെന്ന മത്സരം. വിനതന്റെ സൈന്യം ‘രണ്ടാമതൊരു സാഗരംപോലെ’ — ശാർദൂലന്റെ മുൻവാക്കിന്റെ പ്രതിധ്വനി. ഗവയൻ ‘എല്ലാ വാനരന്മാരെയും നിസ്സാരരാക്കുന്ന’ ഗർവിതനാണ് — വാനരസൈന്യത്തിലും സ്വഭാവഭേദങ്ങളുണ്ടെന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു; എല്ലാവരും ഒരുപോലെയല്ല, ഓരോരുത്തർക്കും സ്വന്തം വ്യക്തിത്വമുണ്ട്. സർഗാന്തത്തിൽ സാരണൻ ഒരാളെ മാത്രമായി പ്രശംസിക്കുന്നില്ല, എല്ലാവരുടെയും കൂട്ടായ ബലത്തെയാണ് — ഇതാണ് രാവണനുള്ള അന്തിമസന്ദേശം. വേണാനദീതീരവാസിയായ വിനതൻ, പാരിയാത്രവാസിയായ പനസൻ — ഇങ്ങനെയുള്ള ഭൂമിശാസ്ത്രപട്ടിക വർണനയുടെ പ്രാമാണ്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഗവയന്റെ അനുചരന്മാർ എഴുപതു ലക്ഷം — സംഖ്യകൾ എല്ലായിടത്തും അതിവിപുലമാണ്. ക്രോധനന്റെ പേരുതന്നെ അവന്റെ സ്വഭാവം പറയുന്നു. എല്ലാ യൂഥപന്മാർക്കും വെവ്വേറെ യൂഥങ്ങൾ — ‘ഭാഗശഃ’ (വെവ്വേറെ) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനത്താൽ സൈന്യത്തിന്റെ സുവ്യവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

When he heard the true and fearless words Sāraṇa had spoken, King Rāvaṇa answered him: "Even if gods, gandharvas and dānavas were to attack me, I would not give up Sītā, not for fear of all the worlds. But you, gentle one, badly frightened and roughly handled by the monkeys, think it good to hand Sītā back this very day. What enemy is there who could conquer me in battle?" Having spoken these harsh words, the glorious lord of the rākṣasas climbed a palace white as snow and as tall as many palm trees, wanting to see for himself. Beside himself with anger, and with the two spies at his side, he looked out over the sea, the mountains and the forests and saw the land completely filled with monkeys, a boundless, overwhelming and mighty army. Rāvaṇa reacts as before: he takes a truthful envoy for a coward and scorns him. By arguing "you were beaten, so you are afraid" he dismisses the value of the advice, the usual fault of the proud. Yet he wants to see for himself, for doubt lies within him after all. From the palace, as tall as many palm trees, everything can be seen, and its snowy whiteness shows its splendour. "Beside himself with anger" shows how unsteady his mind is. The poet himself vouches that Sāraṇa's words were "true and fearless", so the reader knows Rāvaṇa's scorn is unjust. He calls Sāraṇa "gentle one" and yet reproaches him for cowardice, a mixed tone that shows both the king's anger and his restraint. "What enemy could conquer me?" proclaims his confidence, but climbing the palace betrays his inner doubt: what he dismisses in words he wants to test with his own eyes. The sight only increases his fear, for "boundless, overwhelming" is how the army looks to him. He takes the two spies with him because they have seen it with their own eyes and he means to question them.

Looking at it, King Rāvaṇa questioned Sāraṇa: "Which of these monkeys are the chiefs, which are the heroes, which the mightiest? Which of them, full of great energy, lead the advance on every side? To whom does Sugrīva listen? Who are the commanders of commanders? Tell me everything, Sāraṇa: what powers do these monkeys have?" At the questioning of the lord of the rākṣasas, Sāraṇa, who knew the leaders, began to describe the chief forest-dwellers there. Rāvaṇa's questions echo those he put to Śārdūla and Śuka, but now he asks while looking with his own eyes. "To whom does Sugrīva listen?" is a shrewd question: knowing who advises a king helps in finding the enemy's weak points. Sāraṇa "knew the leaders": in a short time he had recognised them all, which shows his skill as a spy. Standing now beside Rāvaṇa, he describes the distant monkeys as if pointing them out with his finger, "this one", "he who", showing that he sees them before him. Rāvaṇa's repeated "which?" shows his eagerness and haste; he wants to know each leader one by one, so that opponents can be chosen to face them.

Sāraṇa said: "That monkey who stands roaring, facing Laṅkā, surrounded by a hundred thousand troop-leaders, whose great roar makes all Laṅkā resound, its ramparts and gateways, its hills, woods and groves, is the hero who stands at the head of the army of great-souled Sugrīva, lord of all the monkeys, the troop-leader named Nīla. The mighty one who stretches out his arms and paces the earth on his feet, who faces Laṅkā and yawns again and again in anger, who is like a mountain peak and the colour of lotus filaments, who lashes his tail again and again in great fury so that the ten quarters resound with the sound of it, he is the crown prince Aṅgada, consecrated by Sugrīva, king of the monkeys, and he challenges you to battle. He is a son like Vālin, always dear to Sugrīva, and he exerts himself for Rāghava as Varuṇa does for Śakra. It was entirely his plan by which swift Hanumān, who seeks Rāghava's good, found Janaka's daughter. This mighty one has taken many troops of monkey chiefs and advances with his own division to crush you. Behind Vālin's son, with a great army around him, stands the hero Nala, the maker of the bridge, ready for battle." In Sāraṇa's account each leader's body, bearing, strength and past deeds are told. Nīla the commander stands in front, and his roar alone makes Laṅkā tremble; tradition makes him the son of Agni, and the echo of Laṅkā at his roar shows his fiery energy. Aṅgada is drawn at length: his yawning and the lashing of his tail reveal his eagerness for battle, and stretching out his arms as he paces is the posture of one ready to fight. "It was his plan by which Hanumān found Sītā" shows that Aṅgada had led the search, and in crediting him Sāraṇa shows how the monkeys share their glory. As Varuṇa helped Indra in the war of the gods and asuras, so Aṅgada helps Rāma, suggesting that the monkeys are like gods. "Ever dear to Sugrīva" implies that the old enmity between Aṅgada and his uncle is at rest. "He challenges you to battle": through Sāraṇa's mouth Aṅgada's challenge reaches Rāvaṇa, the monkeys calling him to fight even from afar. Sāraṇa introduces Nala briefly, for "maker of the bridge" says all that is needed; his fame has already spread everywhere.

"Those bulls among monkeys who stiffen their limbs, snarl and roar, rise and stretch themselves in anger, terrible, fierce, of fierce valour and hard to withstand, eight hundred thousand and ten thousand crores of heroes who live in the sandal forests, they follow him, and he too hopes to crush Laṅkā with his own division. Śveta, silver in colour, restless and terrible in valour, intelligent, heroic and famed in the three worlds, comes quickly to Sugrīva and goes back again, dividing the monkey army and putting heart into its divisions. He who used to roam the lovely mountain Saṃrocana on the bank of the Gomatī, covered with many trees, and ruled there, is the troop-leader named Kumuda. He who joyfully draws hundreds of thousands after him, whose tail is covered with very long hairs, red, yellow, pale and white, bristling and terrible to see, undaunted and fierce, is a monkey who longs for battle, and he too hopes to crush Laṅkā with his own division." The phrase "he too hopes to crush Laṅkā with his own division" returns again and again through the sarga: every leader thinks he alone could take Laṅkā, and the repetition piles fear into Rāvaṇa's mind. The monkeys' movements before battle are vividly drawn: stiffening their bodies, snarling, roaring and stretching. The dwellers of the sandal forests are the monkeys of Mount Malaya in the south, and their number, ten thousand crores, is exaggerated to strike terror into Rāvaṇa. Śveta's task is to keep the army in order: intelligent and skilled as a messenger, he carries Sugrīva's orders everywhere, links the divisions and encourages them, and his silver colour matches his name, "white". Kumuda's mountain is on the Gomatī in the north, so the monkey army has gathered from south and north alike. The many-coloured hairs of his tail show his fearsome look and make him known even from afar, and "undaunted" is a quality shared by all the monkeys.

"He who stands there like a lion, tawny, with a long mane, silent, gazing at Laṅkā as if to burn it with his eyes, who always dwells, O king, on the Vindhya, on Kṛṣṇagiri, on Sahya and on Mount Sudarśana, is the troop-leader named Rambha. A hundred hundred-thousands and thirty more bulls among monkeys, terrible, fierce and of fierce valour, surround him as he goes and follow him to crush Laṅkā with their might. He who pricks up his ears and yawns again and again, who does not shrink from death and does not run back to the army, who trembles with rage and keeps looking askance, see how he lashes his tail, this mighty one is snarling, very swift and fearless, O king, who always lives on the lovely Sālveya mountain, is the troop-leader named Śarabha. All the strong troop-leaders under him, called the Vihāras, number four million, O king." Rambha's stillness is the more frightening: he does not roar but silently seems to burn the city with his gaze. Śarabha, by contrast, is restless, pricking his ears, yawning, trembling, glancing sideways, lashing his tail, like a lion before it springs; and the contrast between the two shows Sāraṇa's skill as a describer. Even their gaze reveals their nature, Rambha's fixed and silent, Śarabha's darting sideways. Rambha's tawny colour and long mane complete his likeness to a lion, and his four mountains, the Vindhya, Kṛṣṇagiri, Sahya and Sudarśana, are ranges of central and southern India; his followers are past counting. Śarabha's fearlessness is stressed, "he does not shrink from death", and not running back to the army shows his independence: he needs no army's shelter. His name fits him, for the śarabha is a fabled beast stronger even than a lion, and his followers form a band of their own called the Vihāras. Sāraṇa's repeated "O king" shows both respect and fear.

"He who stands covering the sky like a great cloud, in the midst of the monkey heroes like Vāsava among the gods, whose great roar, the roar of monkey chiefs longing for battle, is heard like the din of kettledrums, who dwells on the peerless mountain Pāriyātra, is the troop-leader named Panasa, always unconquerable in battle. Fifty hundred-thousands of troop-leaders wait on him, the best of troop-leaders, each with his own troop. He who stands there like Mount Dardura, adorning that terrible, leaping army drawn up on the shore as if it were a second ocean, is the troop-leader named Vinata, who roams drinking the waters of the Veṇā, best of rivers; his army is six million monkeys. The monkey named Krodhana challenges you to battle; his troops are valiant and strong, each in its own division. The mighty one whose body is the colour of red ochre, who, proud of his strength, always looks down on all the other monkeys, is Gavaya, and he advances on you in anger. Seven million wait on him, and he too hopes to crush Laṅkā with his own division. These are heroes hard to withstand, and their number cannot be told; they are troop-leaders and the best of troop-leaders, each with his own troops." In Sāraṇa's account each leader is known by his mountain or his river, Pāriyātra, the Veṇā, Saṃrocana, Sālveya, the Vindhya, so that the monkey army seems to represent the whole land of India, and the list of places makes the account more convincing. The numbers are exaggerated, hundreds of thousands and crores, because Sāraṇa's aim is to frighten Rāvaṇa, and at the end, "their number cannot be told", he admits that even his own count is incomplete. Panasa's roar is likened to kettledrums: in the previous sarga the drums of Laṅkā were described, and now the monkeys' roar rivals them. Vinata's army "like a second ocean" echoes Śārdūla's earlier words. Gavaya is proud and scorns all the other monkeys, for the poet shows that the monkey army too has its differences of temper; they are not all alike, and each has his own character. Krodhana's very name, "the wrathful", tells his nature. The repeated "each with his own troops" shows how well ordered the army is. At the end Sāraṇa praises no single hero but their combined strength, and that is his last message for Rāvaṇa.